Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα «Το σχολείο των σχολίων». Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα «Το σχολείο των σχολίων». Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Τρίτη 17 Νοεμβρίου 2026

«Ο ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ ΤΩΝ ΥΠΕΡΣΥΝΔΕΔΕΜΕΝΩΝ ΕΦΗΒΩΝ» Από Αντριάνο Σεγκατόρι

Καθώς οι δεσμοί μεγαλώνουν αλλά οι σχέσεις αποδυναμώνονται, η εφηβεία γίνεται ένα ολοένα και πιο εύθραυστο έδαφος.

«Ο ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ ΤΩΝ ΥΠΕΡΣΥΝΔΕΔΕΜΕΝΩΝ ΕΦΗΒΩΝ»

Η Electo φωτογραφίζει μια γενιά που χαρακτηρίζεται από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, την απομόνωση, το άγχος, την επιθετικότητα και την αυξανόμενη εξάρτηση από τα ψηφιακά εργαλεία.

                                                Συντακτικό Προσωπικό της Electo

Τα δεδομένα που συλλέχθηκαν από το έργο MiB σκιαγραφούν μια ολοένα και πιο προβληματική εικόνα των εφήβων: αυξημένη υπερσυνδεσιμότητα, ευρεία χρήση τεχνητής νοημοσύνης, αυξανόμενη ψυχολογική δυσφορία, χαμηλή αυτοεκτίμηση, επιθετικότητα και δυσκολία στην αναγνώριση και έκφραση συναισθημάτων. Σχεδόν ένας στους δύο εφήβους περιορίζει επίσης τις εξόδους του μόνο σε σχολικές δραστηριότητες, ενώ ένα σημαντικό ποσοστό βιώνει παρατεταμένη απομόνωση. Σε αυτό προστίθενται ο εκφοβισμός, ο διαδικτυακός εκφοβισμός, τα στερεότυπα, η κατανάλωση αλκοόλ και η αυξανόμενη δυσκολία στην αναγνώριση της σωματικής και ψυχολογικής βίας. Το αποτέλεσμα είναι ένα πορτρέτο μιας γενιάς που συνδέεται στενά με τα ψηφιακά εργαλεία, αλλά συχνά είναι πιο μοναχική, εύθραυστη και ευάλωτη στις σχέσεις της πραγματικής ζωής. 

Το 26,8 % των δεκαπεντάχρονων αφιερώνει περισσότερες από τέσσερις ώρες την ημέρα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (το όριο υπερσύνδεσης), σε σύγκριση με 20,7% το 2025. Αυτό το φαινόμενο επηρεάζει κυρίως τα κορίτσια (35%). Το phubbing βρίσκεται επίσης σε άνοδο: πρόκειται για το φαινόμενο της αντιπάθειας για διακοπές κατά τη διάρκεια της διαδικτυακής συνομιλίας ή της συνομιλίας και επηρεάζει το 55% των ερωτηθέντων. Η τεχνητή νοημοσύνη χρησιμοποιείται από το 73,1% των εφήβων, κυρίως για να διευκρινίσει ακαδημαϊκά ερωτήματα, να ικανοποιήσει την περιέργεια και να λάβει βοήθεια με τις εργασίες για το σπίτι. Ωστόσο, το 16,2% αυτών αναφέρει μια καθορισμένη δυσλειτουργική χρήση, που χαρακτηρίζεται από συναισθηματική εμπλοκή, άνευ όρων εμπιστοσύνη και εξάρτηση.

Αυτά είναι μερικά από τα αποτελέσματα που συλλέχθηκαν το 2026 στο πλαίσιο του έργου «Αλληλεπιδραστικές Αλλαγές και Ευεξία» (MiB), το οποίο, ξεκινώντας το 2025 και για πέντε χρόνια, θα παρακολουθεί περίπου 3.000 εφήβους καθώς μεγαλώνουν.

«Ο εικονικός κόσμος και τώρα η τεχνητή νοημοσύνη μας προβάλλουν σιωπηλά σε μια νέα διάσταση επικοινωνίας που, προς το παρόν, παράγει περισσότερες δυσκολίες παρά οφέλη».

εξηγεί ο Αντόνιο Τιντόρι, ερευνητής στο Ινστιτούτο Έρευνας Πληθυσμιακών και Κοινωνικών Πολιτικών του CNR και επικεφαλής της διεπιστημονικής ομάδας MUSA.

Σε σύγκριση με πέρυσι, η εικόνα των εφήβων που αναδύονται χαρακτηρίζεται ολοένα και περισσότερο από ευθραυστότητα, εθισμούς και αντικοινωνική συμπεριφορά.

Η ψυχολογική ευεξία των εφήβων επιδεινώνεται: η δυσφορία, η οποία περιλαμβάνει συμπτώματα άγχους και κατάθλιψης, φτάνει το 20,7% και επηρεάζει σημαντικά τα κορίτσια. Το ποσοστό των εφήβων με χαμηλή αυτοεκτίμηση αυξάνεται επίσης κατά περισσότερο από τρεις ποσοστιαίες μονάδες, μια πάθηση που επηρεάζει το 37,3% του δείγματος και είναι επίσης πιο συχνή μεταξύ των κοριτσιών.

Το 26,2% των εφήβων εμφανίζουν υψηλά επίπεδα επιθετικότητας, ενώ το 16,9% εμφανίζει αλεξιθυμία, δηλαδή αδυναμία αναγνώρισης και έκφρασης των συναισθημάτων τους. Ηθικά αποστασιοποιημένοι, που σημαίνει ότι τείνουν να υποβαθμίζουν τη σοβαρότητα των επιβλαβών συμπεριφορών, είναι το 14,5% των δεκαπεντάχρονων, ένα σημαντικά υψηλότερο ποσοστό αυτών των νέων.

Το φαινόμενο της κοινωνικής απομόνωσης παραμένει σταθερό αλλά σε πολύ υψηλά επίπεδα:
Χικικομόρι (hikikomori): είναι ένα κοινωνικό και ψυχολογικό φαινόμενο ακραίας κοινωνικής απόσυρσης, όπου άτομα κλειδώνονται στο σπίτι ή στο δωμάτιό τους και αποφεύγουν κάθε επαφή με τον έξω κόσμο για μεγάλα χρονικά διαστήματα

Το 49,9% των εφήβων περιορίζει τις εξόδους του μόνο σε σχολικές δραστηριότητες, περνώντας τον υπόλοιπο χρόνο του στο σπίτι. Μεταξύ αυτών, το 6,6% έχει βιώσει απομόνωση που διαρκεί έξι μήνες ή περισσότερο, το όριο που ορίζει το στάδιο hikikomori . ( 1)

Τα στερεότυπα των φύλων έχουν παρουσιάσει μια μικρή μείωση, ειδικά μεταξύ των κοριτσιών: το 17,6% 
αναφέρει υψηλά επίπεδα προσκόλλησης, το 39,7% μέσο επίπεδο, το 40,1% χαμηλά επίπεδα και το 2,5% των μαθητών αναφέρει μη προσκόλληση. Το φαινόμενο σχετίζεται επίσης με την έκθεση σε διαδικτυακό πορνογραφικό περιεχόμενο, το οποίο επηρεάζει το 15,1% των δεκαπεντάχρονων σε καθημερινή βάση.

Ωστόσο, τα στερεότυπα απέναντι στους μετανάστες αυξάνονται: το 34,1% των νέων εμφανίζει υψηλό επίπεδο προσήλωσης, αύξηση 11 ποσοστιαίων μονάδων σε σύγκριση με το 2025. Οι ομοφοβικές και τρανσφοβικές συμπεριφορές αυξάνονται επίσης, φτάνοντας σε σημαντικά επίπεδα στο 35,3% του δείγματος, με αξιοσημείωτη διαφορά μεταξύ αγοριών (49,7%) και κοριτσιών (16,4%).

Η ομοφοβία είναι επίσης η πιο διαδεδομένη στάση στα σχολεία (45,0%), ακολουθούμενη από την τρανσφοβία (41,1%), τον εκφοβισμό (35,6%), τον ρατσισμό (33,4%) και τον διαδικτυακό εκφοβισμό (25,7%). Το 39,9% δεν είναι σε θέση να αναγνωρίσει τη βία, είτε σωματική είτε ψυχολογική, καθώς θεωρείται φυσιολογική. Ο εκφοβισμός συνεχίζει να επηρεάζει ένα σημαντικό ποσοστό μαθητών: το 55,5% του δείγματος ανέφερε ότι είναι θύματα. Όσον αφορά τον διαδικτυακό εκφοβισμό, το 47,5% των δεκαπεντάχρονων είναι συστηματικοί δράστες, το 23,0% είναι θύματα και το 16,2% είναι και οι δύο δράστες.

Η κατανάλωση αλκοόλ αυξάνεται: Το 59,9% των ενηλίκων αναφέρουν ότι η κατανάλωση αλκοόλ είναι πολύ ή αρκετά συχνή μεταξύ των συνομηλίκων τους και το 53,5% αναφέρουν σημαντική κατανάλωση οινοπνευματωδών ποτών, αύξηση 25,2% σε σύγκριση με το 2025. Η υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ, ειδικότερα, παρουσιάζει απότομη αύξηση, ιδίως μεταξύ των κοριτσιών.
Συντακτικό Προσωπικό της Electo     Το Συντακτικό Προσωπικό




«IL DISASTROSO MONDO DEGLI ADOLESCENTI IPERCONNESSI» - Inchiostronero


ΓΙΝΕΤΑΙ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ  Η ΑΡΙΣΤΕΡΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕ ΗΔΗ ΑΥΤΟΥΣ ΤΟΥΣ ΤΥΠΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥ. ΤΟΥΣ ΜΟΝΟΔΙΑΣΤΑΤΟΥΣ. ΑΚΟΛΟΥΘΟΥΜΕΝΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΔΕΞΙΑ. ΟΙ ΟΡΓΑΝΩΣΕΙΣ ΟΠΩΣ Η ΖΩΗ ΚΑΙ Ο ΣΩΤΗΡ ΕΠΙΣΗΣ. ΣΗΜΕΡΑ ΕΠΙΒΙΩΝΟΥΝ ΑΥΤΕΣ ΟΙ ΦΥΛΕΣ ΣΤΟΥΣ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΟΥΣ ΤΟΥ ΚΑΝΤΙΩΤΗ ΚΑΙ ΣΤΟΥΣ ΠΑΛΑΙΟΗΜΕΡΟΛΟΓΙΤΕΣ. ΤΟ ΚΑΤΑΦΥΓΙΟ ΙΔΕΩΝ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΑΡΑ ΕΞΗΓΕΙ ΜΕ ΕΠΑΡΚΕΙΑ ΑΥΤΟΝ ΤΟΝ ΤΥΠΟ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΕΧΕΙ ΕΝΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟ, ΕΝΑ ΚΑΙ ΜΟΝΟ, ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟΝ ΚΟΙΝΟ ΑΝΘΡΩΠΟ ΤΗΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗΣ ΖΩΗΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. ΤΟΝ ΣΥΝΤΗΡΗΤΙΚΟ, Ο ΟΠΟΙΟΣ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙ ΝΑ ΠΕΤΥΧΕΙ ΤΗΝ ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΔΥΝΑΤΗ ΘΕΣΗ ΜΕΣΑ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΒΛΕΠΕΙ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΕΝΣΑΡΚΩΜΕΝΟ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ. 
ΑΙΣΘΑΝΕΤΑΙ ΑΝΩΤΕΡΟΣ  ΚΑΙ ΣΤΟΥΣ ΚΥΚΛΟΥΣ ΤΩΝ ΖΗΛΩΤΩΝ ΤΗΣ ΠΑΡΑΘΡΗΣΚΕΙΑΣ ΣΩΣΜΕΝΟΣ. 
ΟΙ ΙΔΕΟΛΟΓΟΙ ΔΥΣΤΥΧΩΣ, ΓΙ' ΑΥΤΟΝ ΤΟΝ ΛΟΓΟ, ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΙ ΓΟΝΕΙΣ. ΣΗΜΕΡΑ Η ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΤΩΝ ΕΝΩΤΙΚΩΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑΖΕΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΣΤΑΣ. ΙΔΕΟΛΟΓΙΑΣ.
Η ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΣΤΗΝ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΤΗΣ ΕΥΧΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΙΩΠΗΣ. ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΤΗΣ ΣΩΦΡΟΣΥΝΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΓΑΠΗΣ, ΤΗΣ ΥΠΟΜΟΝΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΤΑΠΕΙΝΟΦΡΟΣΥΝΗΣ. ΣΠΑΝΙΖΕΙ ΣΗΜΕΡΑ ΔΥΣΤΥΧΩΣ.

Δευτέρα 16 Νοεμβρίου 2026

Ησυχασμός και Προσευχή 16

Συνέχεια από Κυριακή 25. Οκτωβρίου 2026

Ησυχασμός και Προσευχή 16

ORIENTALIA CHRISTIANA ANALECTA 176

IRÉNÉE HAUSHERR S.I.

Ο Ησυχασμός
Μελέτη πνευματικότητας (1)

ΕΝΑΣ ΟΡΙΣΜΟΣ, ΜΙΑ ΔΙΑΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΕΝΑ ΕΡΩΤΗΜΑ

ΕΓΚΩΜΙΑ ΤΗΣ ΜΟΝΑΞΙΑΣ ΣΤΟΥΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΥΣ

Υπάρχουν βαθμίδες στη μοναξιά.

Είναι κανείς μόνος όταν, στον χώρο όπου συνηθίζει να κινείται, δεν κινδυνεύει να συναντήσει κανέναν άνθρωπο. Αυτή είναι η φυγή από τους ανθρώπους με την εξωτερική έννοια. «Arseni, fuge homines» — «Αρσένιε, απόφευγε τους ανθρώπους» (1). Είναι επίσης μόνος όσο δεν συνομιλεί προφορικά με κανέναν. Αυτή είναι η μοναξιά της σιωπής: «Arseni, tace» — «Αρσένιε, σιώπα» (2). Τέλος, είναι μόνος όσο το πνεύμα, στο εσώτατο βάθος του, δεν έχει κανέναν συνομιλητή, καμία συντροφιά. Αυτή είναι η μοναξιά της καρδιάς: «Arseni, quiesce» — «Αρσένιε, ησύχαζε».

1 Αλφαβητική συλλογή, Αρσένιος 1., 2 Ό.π., 2.


Από εξωτερική άποψη, η πιο αυθεντική μοναξιά είναι η πρώτη: η φυγή από την ανθρώπινη κοινωνία. Από ηθική άποψη, η βαθύτερη μοναξιά είναι η τρίτη: εκείνη της καρδιάς. Η σιωπή βρίσκεται ανάμεσα στις δύο: αναγκαστική στην απομόνωση· δύσκολο να διατηρηθεί παρουσία άλλου ανθρώπου· άλλωστε, και αυτή είναι είτε εξωτερική —το απλό γεγονός ότι δεν προφέρει κανείς λέξεις— είτε εσωτερική, όταν, παρά την εξωτερική συνομιλία, η καρδιά παραμένει στη μοναξιά της, αναγκαστική ή εκούσια.
Ας δούμε πρώτα τι σκέφτηκαν οι χριστιανοί, και κυρίως οι μοναχοί, γι’ αυτά τα τρία πράγματα: τη φυγή από τους ανθρώπους, τη σιωπή, την εσωτερική μοναξιά.
Έπειτα θα χρειαστεί να συγκεντρώσουμε όσα είπαν για τη μεταξύ τους σχέση: σε ποιον βαθμό η εξωτερική μοναξιά και η εξωτερική σιωπή είναι αναγκαίες για την εσωτερική ησυχία.

Οι ιδέες όμως γι’ αυτή τη σχέση αποσαφηνίστηκαν σταδιακά, μέσα από τον θεολογικό στοχασμό και την εμπειρία. Θα χρειαστεί λοιπόν να ακούσουμε τους θεολόγους και τους αγιογράφους.

Για να προχωρήσουμε με σαφήνεια και απλότητα, θα εκθέσουμε διαδοχικά:
τα εγκώμια της μοναξιάς, στην τριπλή μορφή της: fuge, tace, quiesce·
τα εγκώμια της κοινής ζωής, που αποτελούν προειδοποιήσεις εναντίον της απομόνωσης·
τη συμφιλίωση των δύο τάσεων.


Fuge — Φεύγε

Η ερημιτική ζωή δεν επινοήθηκε από τους χριστιανούς. Η προέλευσή της συγχέεται ίσως με τις ίδιες τις απαρχές της φιλοσοφίας. Πώς να στοχαστεί κανείς βαθιά ανάμεσα σε όσα διασπούν την προσοχή του, παρουσία ανθρώπων που, για να ξεφύγουν από την ανία της εσωτερικής τους μοναξιάς, δεν έχουν άλλο καταφύγιο παρά τη φυγή μέσα από τη φλυαρία;

Όσο για την προέλευση της φιλοσοφίας, είναι γνωστή η περίφημη σχετική διαμάχη της ελληνικής αρχαιότητας. Ήταν οι πρώτοι φιλόσοφοι Αιγύπτιοι, Χαλδαίοι, Πέρσες, Ινδοί; (1) Οι νεότεροι μελετητές όμως θεωρούν υπερβολική τη μετριοφροσύνη αυτών των Ελλήνων των ύστερων χρόνων: ήταν πράγματι η ίδια η Ελλάδα που δημιούργησε τη φιλοσοφία της. Από τους άλλους αρχαίους λαούς, μόνο η Ινδία διέθετε φιλοσοφία με την κυριολεκτική σημασία της λέξης. Οι ασφαλέστερες γνώσεις για την Ινδία έφτασαν στους Έλληνες μετά τις κατακτήσεις του Αλεξάνδρου. Έκτοτε γινόταν πολύς λόγος για τους γυμνοσοφιστές, και τους θαύμαζαν τόσο πολύ, ώστε ο παλαιός Λυκούργος, του 9ου αιώνα προ Χριστού, επίσης αντικείμενο θαυμασμού, κατέληξε να θεωρείται ένας από τους μαθητές τους (2). Αυτοί όμως οι γυμνοί σοφοί απέφευγαν την ανθρώπινη κοινωνία. Τους γνώρισαν με τη σειρά τους και οι χριστιανοί, και αξίζει να σημειωθεί η πρώτη αντίδραση ενός από αυτούς, του Τερτυλλιανού: «Εμείς, οι χριστιανοί, δεν είμαστε ούτε Βραχμάνοι ούτε Ινδοί γυμνοσοφιστές, άνθρωποι των δασών, εξόριστοι από τη ζωή» (3).


1 Überweg, I, σ. 26 κ.εξ.
2 Πλούταρχος, Λυκούργος, 4, 8.
3 Απολογητικός, 42, 1.


Όπως κι αν έχουν αυτές οι μακρινές απαρχές, οι Έλληνες, αναμφίβολα πρωτίστως επειδή ήταν ο κατεξοχήν φιλοσοφικός λαός, κατανόησαν την αναγκαιότητα της μοναξιάς. Σύμφωνα με τον Πλάτωνα, οι σπάνιοι εκείνοι άνθρωποι που θα έχουν καταλάβει πόσο η πολιτική είναι μια ζούγκλα, όπου δεν υπάρχει καμία ελπίδα να φανούν χρήσιμοι σε οποιονδήποτε, θα επιδοθούν στην ησυχία και θα ασχοληθούν με τις δικές τους υποθέσεις —«ἡσυχίαν ἔχων καὶ τὰ αὐτοῦ πράττων»—, όπως σε καιρό θύελλας αναζητεί κανείς καταφύγιο πίσω από έναν τοίχο… (1) Στρέφεται κανείς προς «την εσωτερική πόλη που φέρει μέσα του» (2). «Λόγος θαυμαστός και βαθύς, ο τελευταίος λόγος —αν υπάρχει ποτέ τελευταίος λόγος—, πικρός και παραιτημένος, της μεγάλης πλατωνικής σοφίας» (3). Για τους Στωικούς θα μιλήσουμε παρακάτω, σχετικά με την ησυχία. Αξίζει όμως να σημειωθεί η αναβίωση του πυθαγορισμού κατά τον αιώνα που προηγήθηκε της εμφάνισης του χριστιανισμού, επειδή επρόκειτο να επιχειρήσει να θέσει ξανά σε εφαρμογή όσα διηγούνταν για την πειθαρχία της σιωπής που είχε επιβάλει άλλοτε ο μεγάλος Πυθαγόρας. Θα αρκεστούμε να πούμε λίγα λόγια για τον Φίλωνα, επηρεασμένο και αυτόν από τον νεοπυθαγορισμό.

Η πραγματεία De Vita Contemplativa, που παλαιότερα αμφισβητούνταν ότι ήταν δική του, αποδίδεται σήμερα γενικά σε αυτόν. Σε κάθε περίπτωση, είναι απολύτως βέβαιο ότι το έργο αυτό απολάμβανε αργότερα μεγάλη εκτίμηση ανάμεσα στους μοναχούς. Οι Θεραπευτές, των οποίων περιγράφει τη ζωή, κατοικούσαν σε «μοναστήρια», δηλαδή σε κελιά ή μικρά σπίτια που απείχαν το ένα από το άλλο, και αποτελούσαν ένα είδος αποικίας ερημιτών. Περνούσαν τον χρόνο τους σε κήπους ή απομονωμένα κτήματα, «ἐρημίαν μεταδιώκοντες», αναζητώντας τη μοναξιά (4). Η αρμενική μετάφραση αυτού του χωρίου προϋποθέτει ένα κείμενο με τη λέξη «ἠρεμία» —«ἠρεμία = Zuibqhun»—, δηλαδή την αναζήτηση της γαλήνης. Παρόμοιες παραλλαγές συναντώνται περισσότερες από μία φορές: για τον κοινό θνητό, «ἠρεμία = ἐρημία»· δεν υπάρχει εξασφαλισμένη γαλήνη παρά μόνο στην απομάκρυνση.

Ο Φίλων δεν περιορίζεται να εγκωμιάζει τη μοναχική ζωή μιλώντας για τους Θεραπευτές. Η ίδια η θεία Σοφία, λέει, «αγαπά την έρημο» —«φιλέρημος»— (5)· ο Λόγος του Θεού είναι «μονωτικός» (6)· γι’ αυτό όσοι θέλουν να αφοσιωθούν στη θεωρία επιδιώκουν να ζουν στη μοναξιά —«ἐρημίᾳ»— και στο σκοτάδι —«σκότῳ»— (7). Έτσι, για παράδειγμα, οι Εβδομήκοντα, οι μεταφραστές της Βίβλου, αναζήτησαν τη γαλήνη —«ἐνησυχάσαι»— μέσα στη μοναξιά —«ἐνερημῆσαι»— (8). Αρκετοί από τους όρους που χρησιμοποιεί ο Φίλων για να εκφράσει αυτές τις σκέψεις θα περάσουν στο λεξιλόγιο του μοναχισμού.

1 Πολιτεία, VI, 496d.
2 Πολιτεία, IX, 591г.
3 H.-I. Marrou, Histoire de l’Éducation dans l’Antiquité, Παρίσι 1948, κεφ. VI, σ. 120.
4 Vita Cont., 2, 20. Conybeare, σ. 53.
5 Quis ver. Div., Η, 26, τ. I, σ. 490.
6 Ό.π., 48, τ. I, σ. 506.
7 De Mig. Abr., 34· τ. I, σ. 466.
8 Vita Mosis, II, 6· II, σ. 140.

«Η μόρφωση και η φιλοσοφία απαιτούν, όπως φαίνεται, πολλή μοναξιά και απομάκρυνση» —«πολλῆς ἐρημίας καὶ ἀναχωρήσεως»—, σημειώνει ο Δίων Χρυσόστομος (1). Θα μπορούσαμε να συγκεντρώσουμε πολλά αποφθέγματα αυτού του είδους. Τις περισσότερες φορές εκφράζουν απλώς μια αλήθεια του κοινού νου, όταν συνιστούν τη μοναξιά, και μια αλήθεια της πείρας, όταν επιμένουν περισσότερο στην εσωτερική περισυλλογή παρά στην εξωτερική απομόνωση. Σε ποιον βαθμό η μία εξαρτάται από την άλλη, θα το ακούσουμε σε λίγο. Θα ήταν όμως ασυγχώρητο να ολοκληρώσουμε αυτή την παράγραφο χωρίς να θυμίσουμε τουλάχιστον την περίφημη καταληκτική φράση των Εννεάδων: «Τέτοια είναι η ζωή των θεών και των θείων ανθρώπων: αποδέσμευση από όλα τα άλλα, από τα πράγματα του κόσμου τούτου· ζωή απρόσιτη στην ηδονή των επίγειων πραγμάτων· φυγή του μόνου προς τον Μόνο» (2). Η ζωή του Πλωτίνου μάς βοηθά να ερμηνεύσουμε αυτά τα λόγια.

Σε όλα αυτά τα κείμενα, η φυγή από τους ανθρώπους αποβλέπει στο καλό του νου, στη μόρφωση ή στη θεωρία. Ύστερα από αυτά, δεν ωφελεί να σταχυολογούμε παραδείγματα ερημιτών που φαίνεται να επιδίωξαν την αναχώρηση για την ίδια την αναχώρηση. Ο Πλούταρχος αναφέρει έναν τέτοιον άνθρωπο (3), που ζούσε στις ακτές της Ερυθράς Θάλασσας, συναντούσε ανθρώπους μία φορά τον χρόνο και περνούσε τον υπόλοιπο καιρό συντροφιά, όπως έλεγε, με τις περιπλανώμενες νύμφες και τους δαίμονες. Ήταν, άλλωστε, ο ωραιότερος άνθρωπος που είχε δει ποτέ ο αφηγητής και, επιπλέον, προστατευόταν από κάθε ασθένεια καταπίνοντας κάθε μήνα τον σπόρο κάποιου φαρμακευτικού βοτάνου. Ο Πλούταρχος φροντίζει να μας προειδοποιήσει ότι ήταν «βάρβαρος». Θα μπορούσε ποτέ ένας Έλληνας να κάνει κάτι τέτοιο; Πολύ αργότερα, ο Λουκιανός ο Σαμοσατεύς μάς γνωρίζει έναν αξιοθαύμαστα σοφό ιερογραμματέα, ονόματι Παγκράτη, που είχε παραμείνει είκοσι τρία χρόνια σε ένα υπόγειο… (4) Σε χρόνους πιο κοντινούς σε εμάς υπήρξε επίσης ο Ροβινσώνας Κρούσος — στη φαντασία του Daniel Defoe και των αναρίθμητων νεαρών αναγνωστών του.

Οι μοναχοί, ως χριστιανοί, ως οι αληθινοί χριστιανοί που ήθελαν να είναι, δεν μπορούσαν με κανέναν τρόπο να αγαπούν τη μοναξιά για την ίδια τη μοναξιά. Τα πάντα στην κατήχησή τους, στο Ευαγγέλιό τους, στην Καινή Διαθήκη τους, στην Εκκλησία τους, τους μιλούσαν για κοινωνία, για ένωση, για ενότητα, για συμμετοχή στην κοινή ζωή.

1 Dionis Prusaensis quae exstant omnia, έκδ. J. de Arnim, II, σ. 261.
2 Πλωτίνος, Εννεάδες, VI.
3 De defectu Or., 21.
4 Φιλοψευδής, 34.


Μπορούμε εκ των προτέρων να υποθέσουμε ότι, αν τέτοιοι άνθρωποι, διαμορφωμένοι μέσα σε ένα τέτοιο περιβάλλον, επέλεγαν τη μοναξιά, αυτό συνέβαινε επειδή έβλεπαν στην ίδια τη μοναξιά, αν όχι για όλους, τουλάχιστον για τους ίδιους, ένα εξαιρετικό μέσο για να φτάσουν σε μεγαλύτερη ένωση με τον Θεό και, μέσω αυτής, με ολόκληρη την κοινότητα της Αγάπης: τον Θεό και τα παιδιά του Θεού. «Μοναχός», γράφει ο Ευάγριος ο Ποντικός, «είναι εκείνος που είναι χωρισμένος από όλους και ενωμένος με όλους» (1). Και ας μη φανταστούμε ότι πρόκειται για έναν από εκείνους τους λεπτούς αφορισμούς που κάποιος φίλος των παραδόξων σμίλεψε επίμονα. Οι πρόγονοί μας είχαν εντονότερη από εμάς την αίσθηση της ζωντανής ενότητας μέσα στην Αγάπη. «Οι άγιοι», λέει ο Ωριγένης, «είναι μέσω της θεωρίας ενωμένοι με τον Θεό και μεταξύ τους» (2). Ας θυμηθούμε και το παραστατικό σχόλιο αυτής της αλήθειας από έναν από τους πιο κλασικούς πνευματικούς συγγραφείς της Ανατολής, έναν μοναχό, τον άγιο Δωρόθεο:
«Όσο περισσότερο ενώνεται ο άνθρωπος με τον πλησίον, τόσο περισσότερο ενώνεται με τον Θεό. Ακούστε, σας παρακαλώ· θα σας δώσω μια παρομοίωση που έμαθα από τους πατέρες μας. Υποθέστε ότι υπάρχει στη γη ένας κύκλος, καλά σχεδιασμένος σε στρογγυλό σχήμα, και ότι στη μέση του βρίσκεται ένα κέντρο· γιατί το κέντρο, ή το σημείο, είναι ακριβώς το μέσο του κύκλου. Προσέξτε καλά, σας παρακαλώ, αυτό που λέω. Θεωρήστε ότι αυτός ο κύκλος είναι ο κόσμος και ότι το κέντρο του κύκλου είναι ο Θεός. Και ότι οι γραμμές που ξεκινούν από την περιφέρεια του κύκλου και προχωρούν ευθεία προς το κέντρο είναι οι δρόμοι και οι τρόποι ζωής των ανθρώπων. Όσο λοιπόν οι άγιοι, που επιθυμούν να πλησιάσουν τον Θεό, προχωρούν προς τα μέσα ακολουθώντας αυτές τις γραμμές, τόσο πλησιάζουν τον Θεό και ο ένας τον άλλον, ανάλογα με το πόσο προχωρούν· και όσο περισσότερο πλησιάζουν τον Θεό, τόσο περισσότερο πλησιάζουν ο ένας τον άλλον· και όσο πλησιάζουν ο ένας τον άλλον, τόσο πλησιάζουν τον Θεό.

»Το ίδιο συμβαίνει και με την απομάκρυνση, όταν κινούνται προς τα έξω: είναι απολύτως βέβαιο ότι όσο περισσότερο αποτραβιούνται, τόσο περισσότερο απομακρύνονται από τον Θεό και ο ένας από τον άλλον· και όσο απομακρύνονται ο ένας από τον άλλον, τόσο απομακρύνονται από τον Θεό. Τέτοια είναι η φύση της αγάπης: όσο βρισκόμαστε έξω και δεν αγαπούμε τον Θεό, τόσο είμαστε απομακρυσμένοι από τον πλησίον μας. Και αντίστροφα, αν αρχίσουμε να αγαπούμε τον Θεό, όσο θα τον πλησιάζουμε με την αγάπη, τόσο θα ενωνόμαστε με την αγάπη με τον πλησίον και άλλο τόσο με τον Θεό.

»Είθε ο Θεός με τη χάρη του να μας καταστήσει άξιους να ακούμε όσα μας ωφελούν και άξιους επίσης να τα πράττουμε. Γιατί όσο περισσότερο φροντίζουμε και προσπαθούμε να εφαρμόζουμε όσα καλά ακούμε, τόσο περισσότερο ο Θεός μας θα μας φωτίζει και θα μας διδάσκει ποιο είναι το αγαθό και άγιο θέλημά του. Σε αυτόν η δόξα. Αμήν» (1).


1 Περί προσευχής, 124.
2 Εἰς Παροιμίας, XVI, PG 17, 196 D.

Αυτές οι λίγες γραμμές ήταν αναγκαίες για να προφυλάξουν τον αναγνώστη από μια λανθασμένη οπτική. Οτιδήποτε διαβάσει στη συνέχεια σχετικά με τη «φυγή από τους ανθρώπους», πρέπει να το βλέπει υπό το φως αυτής της πίστης στην Αγάπη, που καθιστά ολόκληρη τη χριστιανική κοινότητα ένα ζωντανό σώμα. Κάθε βελτίωση της υγείας ενός μέλους ωφελεί όλα τα μέλη· κάθε άνοδος προς τον Θεό δημιουργεί μια νέα επαφή ανάμεσα σε Εκείνον και την ανθρωπότητα ως τέτοια· κάθε όαση πνευματικότητας κάνει την έρημο αυτού του κόσμου λιγότερο άγρια και λιγότερο ακατοίκητη.

Οι ερημίτες, οι μοναχοί και οι ησυχαστές μας το γνωρίζουν αυτό και το συλλογίζονται με τον δικό τους τρόπο, ακόμη και όταν φαίνονται να αγαπούν τη μοναξιά από πεποίθηση, σαν να ήταν ένα αγαθό καθαυτό. Την αγαπούν μόνο για να επιτελούν μέσα σε αυτήν «το έργο του Θεού» —ο άγιος Αντώνιος είναι ο πρώτος που χρησιμοποιεί αυτή την έκφραση, στην έρημο— και πιστεύουν ότι αυτό το έργο του Θεού, όπως όλα τα άλλα, έχει ως μοναδική αρχή την Αγάπη και ως μοναδικό σκοπό την εγκαθίδρυση της βασιλείας του Θεού που είναι Αγάπη.

Πίστευαν, άλλωστε, ότι είχαν και σε ποιον να στηριχθούν. Ο ίδιος ο Κύριος, που ασφαλώς δεν είχε ανάγκη να «φύγει από τους ανθρώπους» για να βρει τον Θεό, «Αὐτὸς δὲ ἦν ὑποχωρῶν ἐν ταῖς ἐρήμοις καὶ προσευχόμενος»: συνήθιζε, κατά τη δημόσια ζωή του, να αποσύρεται σε έρημους τόπους για να προσευχηθεί (2)· και «πέρασε τη νύχτα προσευχόμενος στον Θεό» και «αποσύρθηκε μόνος στο βουνό για να προσευχηθεί». Αυτή η μοναξιά δεν απέκλειε πάντοτε την παρουσία των μαθητών (3): «Και συνέβη, ενώ προσευχόταν μόνος, να είναι μαζί του και οι μαθητές».

Αυτό το υπέρτατο παράδειγμα θα αρκεί για πάντα για την αναίρεση κάθε θεωρίας που θα περιόριζε ολόκληρη την προσευχή σε μια άσκηση της κοινότητας. Δεν αρκεί όμως για να στηρίξει την αναχώρηση ως τρόπο ζωής.

1 La Doctrine Spirituelle de Sainct Dorothé Abbé du pays de Palestine, μετάφραση του Paul du Mont, από το Douai, Douai 1597. Έκτη ομιλία, τέλος.
2 Λουκ. 5, 16.
3 Λουκ. 9, 18.


Στην πραγματικότητα, οι πρόδρομοι που επικαλούνται συνήθως οι εγκωμιαστές της αναχώρησης είναι ο Ηλίας και ο Ιωάννης ο Βαπτιστής. Ο Ηλίας είναι ο «ἀρχηγός» της «ἰσαγγέλου ἀγαμίας»· άλλωστε, χάρη σε αυτήν αναλήφθηκε στον ουρανό πάνω σε πύρινο άρμα (1). Η ισάγγελη ζωή είναι, στην απλή και σύνθετη ολότητά της, η ζωή εκείνων που φορούν το αγγελικό σχήμα· μοιάζει όμως με τη ζωή των αγγέλων κυρίως επειδή ο μοναχός γίνεται ίσος με τους αγγέλους μέσω της αληθινής προσευχής (2), επειδή, όπως οι άγγελοι, ποθεί να βλέπει το πρόσωπο του Πατέρα που βρίσκεται στους ουρανούς (3). Γι’ αυτό αναζητεί τα καλύτερα μέσα για να αποδεσμευτεί από την ύλη, για να πορευτεί «άυλος προς τον Άυλο» (4). Και ανάμεσα σε αυτά τα μέσα, ο Κάρμηλος του Ηλία και η έρημος του Βαπτιστή (5) πρέπει να έχουν εξαιρετική αξία, αφού «ανάμεσα σε όσους γεννήθηκαν από γυναίκα δεν υπάρχει κανένας μεγαλύτερος από τον Ιωάννη τον Βαπτιστή» (7). «Αναλογιστείτε, μοναχοί, το αξίωμά σας: ο Ιωάννης είναι ο θεμελιωτής του θεσμού σας· είναι μοναχός, αφού, μόλις γεννήθηκε, ζει στην έρημο» (6). Και «ο Ιωάννης ήρθε με τη δύναμη και το πνεύμα του Ηλία, επειδή ήταν και αυτός ερημίτης» (8).

Αυτή η πνευματική καταγωγή, την οποία επικαλείται και ο ίδιος ο άγιος Ιερώνυμος γράφοντας τον βίο του αγίου Παύλου του Θηβαίου, λάμπρυνε την ερημιτική ζωή και τον μοναχισμό ως τέτοιον περισσότερο από όλα τα άλλα ένδοξα γνωρίσματά τους. Ο ίδιος ο άγιος Βασίλειος, όπως και ο Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός, παρά τις διαφορετικές του απόψεις για τον αναγκαίο βαθμό μοναξιάς, συμμερίζεται την ευλάβεια του φίλου του προς τον Ηλία και τον Ιωάννη τον Βαπτιστή (9). Ο Κασσιανός έφερε από την Ανατολή την ίδια ιδέα (10). Οι συγγραφείς του βίου του αγίου Παχωμίου έχουν την ίδια βεβαιότητα: ο άγιος Αντώνιος είναι μιμητής του μεγάλου Ηλία, του Ελισαίου και του αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή (11).


1 Νείλος, Επιστολές, I, 181, PG 79, 152 C.
2 Ευάγριος, Περί προσευχής, 113.
3 Ό.π., 114.
4 Γρηγόριος Ναζιανζηνός, Λόγος μετά την επιστροφή από τη φυγή, αρ. 1, PG 35, 828 A.
5 Ό.π., 66.
6 Χρυσόστομος, Ομιλία περί Ιωάννου του Βαπτιστού. Πρβλ. του ίδιου, Εἰς Μάρκον, ομιλία I.
7 Ματθ. 11, 11.
8 Θεοφύλακτος, Εἰς Λουκᾶν, κεφ. 1, PG 123, 700 A.
9 Επιστολή προς Χίλωνα, PG 32, 357 A κ.εξ.
10 Collationes, 18, κεφ. 6, CSEL 13, σ. 152. Ας θυμηθούμε ότι ήδη ο Πυθαγόρας είχε ζήσει τη μοναχική ζωή στις φοινικικές ακτές, στους πρόποδες του όρους Καρμήλου: «ἐμόναζε» (Ιάμβλιχος, Περὶ τοῦ Πυθαγορικοῦ βίου, III, 14· έκδ. Nauck, σ. 1–4).
11 Vita Prima, αρ. 2, Halkin, σ. 2.


Συνεχίζεται

ΚΑΙ ΟΜΩΣ ΣΤΗΡΙΓΜΕΝΟΙ ΣΤΗΝ ΑΓΙΟΡΕΙΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΜΕΧΡΙ ΠΡΟΤΙΝΟΣ ΤΟΥΛΑΧΙΣΤΟΝ ΑΚΟΥΜΕ ΨΥΧΡΑΙΜΑ ΤΟΥΣ ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΟΥΣ ΝΑ ΚΑΤΗΓΟΡΟΥΝ ΤΟΥΣ ΑΓΙΟΡΕΙΤΕΣ ΓΙΑ ΑΤΟΜΙΚΗ ΣΩΤΗΡΙΑ. ΠΩΣ ΧΑΣΑΜΕ ΤΗΝ ΨΥΧΗ ΜΑΣ;  
ΔΙΝΟΝΤΑΣ ΔΥΣΤΥΧΩΣ ΤΗΝ ΕΜΠΙΣΤΟΣΥΝΗ ΜΑΣ ΣΕ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ ΠΟΥ ΕΖΗΣΑΝ ΣΕ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΕΣ ΠΑΛΕΥΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΑ ΚΑΙ ΥΦΗΓΕΣΙΕΣ.

Κληρονομοῦμεν τήν ἁμαρτίαν τῶν προγόνων μας;

Κληρονομοῦμεν τήν ἁμαρτίαν τῶν προγόνων μας;
Ἀπάντησις εἰς π. Χ. Κοπανάκην, π. Ν. Λουδοβίκον καὶ Μητρ. Μόρφου Νεόφυτον


Τοῦ κ. Παύλου Κλιματσάκη, διδάκτ. Φιλοσοφίας

Τὸ ζήτημα τῆς κληρονομικότητας τῶν ἁμαρτιῶν τῶν γονέων ἐπανέρχεται συχνὰ στὸν σύγχρονο ἐκκλησιαστικὸ λόγο. Σὲ κηρύ-γματα καὶ θεολογικὲς ὁμιλίες διατυπώνεται ἡ ἄποψη ὅτι οἱ ἄνθρωποι δὲν κληρονομοῦν μόνον ὁρισμένα σωματικὰ καὶ ψυχολογικὰ χαρακτηριστικὰ τῶν προγόνων τους, ἀλλὰ καὶ στοιχεῖα τῆς πνευματικῆς τους καταστάσεως. Σύμφωνα μὲ αὐτὴ τὴν ἀντίληψη, οἱ ἁμαρτίες, τὰ πάθη, ἀκόμη καὶ οἱ ἀρετὲς προηγούμενων γενεῶν μποροῦν νὰ ἐπηρεάζουν τὴν πνευματικὴ ζωὴ τῶν ἀπογόνων τους. Ἡ θέση αὐτὴ ἐγείρει ἕνα οὐσιῶδες θεολογικὸ ἐρώτημα: μπορεῖ ὁ ἄνθρωπος νὰ κληρονομεῖ τὴν ἁμαρτωλότητα τῶν προγόνων του ἢ ἡ προσωπική του πνευματικὴ κατάσταση συνδέεται πρωτίστως μὲ τὴν ἐλεύθερη προαίρεσή του καὶ τὴ σχέση του μὲ τὸν Θεό;

Ἡ ἀπάντηση προϋποθέτει τὴ διάκριση μεταξὺ τῶν συνεπειῶν τοῦ προπατορικοῦ ἁμαρτήματος καὶ τῆς προσωπικῆς εὐθύνης γιὰ τὴν ἁμαρτία, καθὼς καὶ τὴν ὀρθὴ κατανόηση τοῦ ἀνθρώπινου αὐτεξουσίου. Στὸ πλαίσιο αὐτὸ θὰ ἐξετάσουμε τὶς σχετικὲς τοποθετήσεις τοῦ π. Χαραλάμπους Κοπανάκη, τοῦ π. Νικολάου Λουδοβίκου καὶ τοῦ Μητροπολίτη Μόρφου Νεοφύτου, ὅπως αὐτὲς διατυπώθηκαν σὲ δημοσίως διαθέσιμες διαδικτυακὲς ὁμιλίες τους, ἀπὸ τὶς ὁποῖες προέρχονται καὶ τὰ παρατιθέμενα ἀποσπάσματα. Οἱ συγκεκριμένες τοποθετήσεις παρουσιάζουν διαφορετικὲς ἐκδοχὲς μιᾶς κοινῆς προβληματικῆς, ἡ ὁποία ἀφορᾶ τὴ σχέση τῆς ἀνθρώπινης ἐλευθερίας μὲ τὴν κληρονομικότητα καὶ τὴν πνευματικὴ κατάσταση τῶν προηγούμενων γενεῶν.

Σύμφωνα μὲ τὴν ὀρθόδοξη πατερικὴ διδασκαλία, τὸ προπατορικὸ ἁμάρτημα ἀποτελεῖ τὴν προσωπικὴ παράβαση τῶν πρωτοπλάστων. Οἱ ἀπόγονοί τους δὲν καθίστανται προσωπικὰ ἔνοχοι γιὰ μία πράξη τὴν ὁποία δὲν διέπραξαν. Ἐκεῖνο ποὺ μεταδίδεται στὴν ἀνθρωπότητα εἶναι οἱ συνέπειες τῆς πτώσεως, κυρίως ἡ φθορὰ καὶ ὁ θάνατος. Ἄλλο πρᾶγμα εἶναι νὰ γεννιέται ὁ ἄνθρωπος μέσα σὲ μία μεταπτωτικὴ κατάσταση, στὴν ὁποία κυριαρχοῦν ἡ φθορά, ὁ πόνος καὶ ὁ θάνατος, καὶ ἄλλο νὰ θεωρεῖται ἔνοχος γιὰ τὶς προσωπικὲς ἁμαρτίες τῶν προγόνων του. Ἡ ὀρθόδοξη θεολογία δὲν ταυτίζει τὴν κληρονομικότητα τῶν συνεπειῶν τῆς πτώσεως μὲ τὴ μετάδοση προσωπικῆς ἐνοχῆς, διότι ἡ ἐνοχὴ προϋποθέτει προσωπικὴ πράξη καὶ ἐλεύθερη προαίρεση. Ἀκριβῶς σὲ αὐτὸ τὸ σημεῖο ἀνακύπτει ἡ προβληματικὴ ὁρισμένων σύγχρονων ἐκκλησιαστικῶν τοποθετήσεων, οἱ ὁποῖες φαίνεται νὰ ἐπεκτείνουν τὴν ἔννοια τῆς κληρονομικότητας ἀπὸ τὴ φυσικὴ κατάσταση τοῦ ἀνθρώπου στὴν ἴδια τὴν πνευματική του ζωή.

Ἡ συναισθηματικὴ κληρονομικότης κατὰ τὸν π. Χαράλαμπον Κοπανάκη

Ὁ π. Χαράλαμπος Κοπανάκης, ἀναφερόμενος στὴ γενεαλογία τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ, παρατηρεῖ ὅτι μεταξὺ τῶν κατὰ σάρκα προγόνων Του συγκαταλέγονται πρόσωπα μὲ ἀμφιλεγόμενο ἠθικὸ βίο. Μὲ ἀφορμὴ αὐτὴ τὴ διαπίστωση, προχωρεῖ σὲ μία γενικότερη θεώρηση τῆς σχέσεως τοῦ ἀνθρώπου μὲ τὸ οἰκογενειακό του παρελθόν, ὑποστηρίζοντας ὅτι ὁ ἄνθρωπος γεννιέται μὲ λευκὸ «ποινικὸ μητρῶο», ἀλλὰ μὲ ἤδη συμπληρωμένο «συναισθηματικὸ μητρῶο», τὸ ὁποῖο ἔχει διαμορφωθεῖ ἀπὸ τοὺς προγόνους του. Ὅπως χαρακτηριστικὰ ἀναφέρει: «Ὅλοι οἱ ἄνθρωποι γεννιόμαστε ὄχι μὲ ποινικὸ μητρῶο. Τὸ ποινικὸ μητρῶο μας εἶναι λευκό, ἀλλὰ τὸ συναισθηματικό μας μητρῶο εἶναι συμπληρωμένο καὶ εἶναι συμπληρωμένο ἀπὸ τοὺς προγόνους».

Ἐπικαλούμενος μάλιστα τὴ θεωρία τοῦ συλλογικοῦ ἀσυνειδήτου τοῦ Κὰρλ Γιοὺνγκ, ὑποστηρίζει ὅτι ὁ ἄνθρωπος δὲν ἀποτελεῖ ἀποκλειστικὰ προϊόν τῆς προσωπικῆς του ἀναπτύξεως ἢ τοῦ ἄμεσου οἰκογενειακοῦ περιβάλλοντός του, ἀλλὰ φέρει μέσα του ἐπιδράσεις προηγούμενων γενεῶν: «Ἕνας μεγάλος ψυχαναλυτὴς τοῦ προηγούμενου αἰώνα, ὁ Γιοὺνγκ, εἶχε μιλήσει γιὰ τὸ συλλογικὸ ἀσυνείδητο, ὅτι ὁ Χαράλαμπος δηλαδὴ δὲν εἶναι μόνο αὐτὸ ποὺ ἔφτιαξε αὐτὸς ἢ μόνο ἡ οἰκογένειά του. Εἶναι ὅλο τὸ εὐρύτερο κοινωνικὸ σύνολο, τὰ μηνύματα ποὺ μεταβιβάζει ἡ μία γενιὰ στὴν ἄλλη». Ὡς χαρακτηριστικὸ παράδειγμα ἀναφέρει μία οἰκογένεια, ἡ ὁποία, ἀρκετὲς δεκαετίες πρίν, εἶχε βιώσει ἕνα γεγονὸς κοινωνικῆς διαπομπεύσεως. Παρότι οἱ ἑπόμενες γενεὲς ἐνδέχεται νὰ ἀγνοοῦν τὸ περιστατικό, ἐξακολουθοῦν, κατὰ τὴν ἑρμηνεία του, νὰ ἐκδηλώνουν συμπεριφορὲς ποὺ χαρακτηρίζονται ἀπὸ ντροπή, ἐσωστρέφεια καὶ ὑπερβολικὴ ἐξάρτηση ἀπὸ τὴν κοινωνικὴ γνώμη. Καταλήγει μάλιστα, λέγοντας: «Κουβαλᾶμε λοιπὸν μέσα μας ἴχνη τῶν προγόνων μας. Κουβαλᾶμε καὶ τὶς σκοτεινὲς πλευρές».

Ἡ θέση αὐτή, ὡστόσο, χρειάζεται προσεκτικὴ διάκριση. Εἶναι ἀναμφισβήτητο ὅτι τὸ οἰκογενειακὸ καὶ κοινωνικὸ περιβάλλον ἐπηρεάζει τὴν ἀνάπτυξη τῆς προσωπικότητας. Συνήθειες, φόβοι, συμπεριφορὲς καὶ ἀντιλήψεις μποροῦν νὰ μεταδίδονται ἀπὸ γενιὰ σὲ γενιὰ μέσῳ τῆς ἀνατροφῆς καὶ τῆς κοινωνικῆς ἀλληλεπιδράσεως. Αὐτό, ὅμως, δὲν ἀποδεικνύει ὅτι ὁ ἄνθρωπος κληρονομεῖ κάποια πνευματικὴ κατάσταση ἢ ὅτι φέρει προσωπικὴ εὐθύνη γιὰ τὶς ἁμαρτίες τῶν προγόνων του. Ἐπιπλέον, ἡ θεωρία τοῦ συλλογικοῦ ἀσυνειδήτου τοῦ Γιοὺνγκ συνδέεται μὲ τὴν ἔννοια τῶν ἀρχετύπων καὶ δὲν ταυτίζεται μὲ τὴ μετάδοση συγκεκριμένων οἰκογενειακῶν βιωμάτων. Ἡ χρησιμοποίησή της ὡς ἑρμηνευτικοῦ κλειδιοῦ τῆς ὀρθόδοξης ἀνθρωπολογίας ἀπαιτεῖ, ἑπομένως, ἰδιαίτερη προσοχή. Ἡ πατερικὴ διδασκαλία δὲν θεμελιώνει τὴν προσωπικὴ ἁμαρτωλότητα τοῦ ἀνθρώπου σὲ ἕνα κληρονομημένο συναισθηματικὸ ἢ ψυχικὸ φορτίο. Ὁ ἄνθρωπος μπορεῖ νὰ ἐπηρεάζεται ἀπὸ τὸ περιβάλλον του, ἀλλὰ δὲν καθορίζεται ἀναγκαστικὰ ἀπὸ αὐτό. Διαθέτει αὐτεξούσιο καὶ μπορεῖ νὰ μεταβάλει τὸν τρόπο τῆς ζωῆς του.

Ἡ πνευματικὴ κληρονομικότης κατὰ τὸν π. Νικόλαον Λουδοβίκον

Περαιτέρω προβληματισμὸ προκαλοῦν ὁρισμένες τοποθετήσεις τοῦ π. Νικολάου Λουδοβίκου, ὁ ὁποῖος συνδέει τὴν ψυχολογικὴ κληρονομικότητα μὲ μία μορφὴ πνευματικῆς κληρονομικότητας. Σύμφωνα μὲ τὸν ἴδιο, ἡ πνευματικὴ κατάσταση τῶν γονέων ἔχει ἄμεσο ἀντίκτυπο στὸ παιδὶ καί, κατὰ κάποιον τρόπο, μεταδίδεται σὲ αὐτό. Ὅπως δηλώνει: «Ἀπὸ τὶς ψυχολογικὲς καταβολές, οἱ ὁποῖες βέβαια μεταδίδονται καὶ ξέρουμε ὅτι ὑπάρχει μία κληρονομικότητα σὲ ὅλα αὐτά, ὑπάρχει καὶ μία πνευματικὴ κληρονομικότητα. Ἡ πνευματική κατάσταση τῶν γονέων στὸ παιδὶ ἔχει ἄμεσο ἀντίκτυπο. Σχεδὸν μεταδίδεται». Ἡ θέση του δὲν περιορίζεται στὴν ἐπίδραση τῆς οἰκογενειακῆς ἀνατροφῆς, ἀλλὰ ἐπεκτείνεται στὴν ἴδια τὴν πνευματικὴ κατάσταση τοῦ ἀνθρώπου.

Ὁ π. Νικόλαος ὑποστηρίζει ὅτι, ὅπως κληρονομοῦνται οἱ συνέπειες τῆς πτώσεως, ἔτσι μπορεῖ νὰ κληρονομεῖται τόσο ἡ ἀνομία ὅσο καὶ ἡ χάρη, χωρὶς αὐτὸ νὰ σημαίνει ὅτι ὁ Θεὸς τιμωρεῖ ἐκδικητικὰ τοὺς ἀπογόνους γιὰ τὶς ἁμαρτίες τῶν προγόνων τους: «Κληρονομεῖται ἡ προσευχὴ ὅπως ἡ χάρις, ὅπως κληρονομεῖται καὶ ἡ ἀνομία. Δὲν κληρονομεῖται ὡς ἐκδίκηση, ὡς ἀνάγκη ἂς ποῦμε ἐκδικήσεως ἀπὸ μέρους τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ κληρονομεῖται ὅπως κληρονομήθηκε καὶ τὸ προπατορικὸ ἁμάρτημα. Δὲν κληρονομοῦμε μία ἐνοχή, ἀλλὰ κληρονομήθηκαν οἱ συνέπειες τῆς πτώσεως, οἱ ὁποῖες δημιουργοῦν τὶς συνθῆκες νέων πτώσεων καὶ νέων ἁμαρτιῶν».

Ἀναφέρεται μάλιστα στὸ ἐνδεχόμενο ἡ ἀγαθὴ προαίρεση ἢ ἡ πνευματικὴ προσ­φορὰ κάποιου προγόνου νὰ ἐκδηλωθεῖ, ἔπειτα ἀπὸ πολλὲς γενεές, ὡς ἰδιαίτερη παρουσία τῆς θείας χάριτος σὲ ἕνα ἀπόγονό του. Χαρακτηριστικὰ ἀναφέρει: «Ὑπάρχει ὁ παππούς, ἡ γιαγιά, ὁ προπάππος, τρεῖς, τέσσερις, πέντε γενιὲς πρίν. Ξέρετε, δὲν χάνεται καμία καλὴ πρόθεση, καμία καλὴ στάση στὴ ζωὴ αὐτή. Μπορεῖ στὰ παιδιά, στὰ ἐγγόνια, στὰ δισέγγονα, στὰ τρισέγγονα ἑνὸς ἀνθρώπου ὁ ὁποῖος ἔκανε μία πράξη προσφορᾶς πρὸς τὸν Θεό, ἔτσι ὁλοκληρωτικῆς, νὰ ἐμφανιστεῖ αὐτὴ ἡ χάρις, εἰς τρόπον ὥστε νὰ μὴ μπορεῖ κανεὶς νὰ ἐξηγήσει τὸ πῶς ἀπὸ τέτοιους γονεῖς βγαίνει αὐτὸ τὸ παιδί». Παράλληλα, ἀποδίδει ἰδιαίτερη σημασία στὴν πνευματικὴ καὶ ψυχολογικὴ κατάσταση τῶν γονέων κατὰ τὴ σύλληψη καὶ τὴν κύηση, θεωρώντας ὅτι ἡ προσευχή, ἡ εἰρήνη καὶ ἡ κατὰ Θεὸν ζωὴ τῶν γονέων μποροῦν νὰ δημιουργήσουν εὐνοϊκὲς προϋποθέσεις γιὰ τὴ μελλοντικὴ ἀνάπτυξη τοῦ παιδιοῦ, ἐνῶ μία δυσμενὴς ψυχολογικὴ κατάσταση τῆς μητέρας ἐνδέχεται νὰ ἐπιδράσει ἀρνητικὰ στὴν ψυχική του συγκρότηση.

Στὸ σημεῖο αὐτὸ εἶναι ἀπαραίτητο νὰ διαχωριστοῦν δύο διαφορετικὰ ζητήματα. Τὸ πρῶτο ἀφορᾶ τὴν ἐπίδραση τῶν συνθηκῶν τῆς κυήσεως καὶ τοῦ οἰκογενειακοῦ περιβάλλοντος στὴν ψυχοσωματικὴ ἀνάπτυξη τοῦ παιδιοῦ. Πρόκειται γιὰ ζήτημα ποὺ μπορεῖ νὰ ἐξεταστεῖ μὲ ἐπιστημονικὰ κριτήρια καὶ δὲν συνεπάγεται ἀπὸ μόνο του κάποια δογματικὴ ἀντίφαση. Τὸ δεύτερο ἀφορᾶ τὸν ἰσχυρισμὸ ὅτι ἡ πνευματικὴ κατάσταση τῶν γονέων μεταδίδεται στοὺς ἀπογόνους ὡς κληρονομικὸ χαρακτηριστικό. Ἐδῶ ἀνακύπτει τὸ θεολογικὸ πρόβλημα. Ἐὰν ἡ ἁγιότητα ἢ ἡ ἁμαρτωλότητα μποροῦσαν νὰ μεταδίδονται κληρονομικά, τότε ἡ προσωπικὴ πνευματικὴ κατάσταση τοῦ ἀνθρώπου θὰ ἐξαρτιόταν, ἔστω ἐν μέρει, ἀπὸ τὶς πράξεις καὶ τὴν προαίρεση ἄλλων προσώπων.

Ἡ θεία χάρη, ὅμως, δὲν ἀποτελεῖ φυσικὸ ἢ βιολογικὸ χαρακτηριστικὸ τὸ ὁποῖο μεταβιβάζεται ἀπὸ τοὺς γονεῖς στὰ παιδιά. Οὔτε ἡ προσωπικὴ ἁγιότητα ἑνὸς προγόνου συνεπάγεται αὐτομάτως τὴν ἁγιότητα τῶν ἀπογόνων του. Αὐτὸ δὲν σημαίνει ὅτι ἡ προσευχὴ τῶν γονέων εἶναι ἄνευ σημασίας ἢ ὅτι ὁ Θεὸς δὲν μπορεῖ νὰ εὐεργετήσει ἕνα ἄνθρωπο ἀνταποκρινόμενος στὶς προσευχὲς ἄλλων. Ἡ μεσιτεία καὶ ἡ προσευχὴ ἀποτελοῦν πραγματικὸ στοιχεῖο τῆς ἐκκλησιαστικῆς ζωῆς, διαφέρουν ὅμως οὐσιωδῶς ἀπὸ τὴν ἀντίληψη ὅτι ἡ χάρη μεταδίδεται ὡς κληρονομικὴ ἰδιότητα. Ὁ ἴδιος ὁ π. Νικόλαος ἀναγνωρίζει ὅτι ἡ ἀνθρώπινη θέληση μπορεῖ νὰ ἀντισταθεῖ στὶς ἀρνητικὲς καταβολὲς καὶ νὰ τὶς ὑπερβεῖ, ἐνῶ στὴ σχετικὴ συζήτηση γίνεται ἀναφορὰ καὶ στὴ χάρη τοῦ Βαπτίσματος, ἡ ὁποία ἀναγεννᾶ τὸν ἄνθρωπο. Οἱ παραδοχὲς αὐτὲς καθιστοῦν ἀναγκαία μία σαφέστερη διάκριση μεταξὺ τῶν φυσικῶν συνεπειῶν τῆς πτώσεως, τῶν ψυχολογικῶν ἐπιδράσεων τοῦ περιβάλλοντος καὶ τῆς προσωπικῆς συμμετοχῆς τοῦ ἀνθρώπου στὴ θεία χάρη.

Ὁ πνευματικὸς νόμος καὶ αἱ ἁμαρτίαι τῶν προγόνων κατὰ τὸν Μητρ. Μόρφου Νεόφυτον

Μία ἀνάλογη προβληματικὴ συν­αντᾶται καὶ σὲ τοποθετήσεις τοῦ Μητροπολίτη Μόρφου Νεοφύτου, ὁ ὁποῖος συνδέει τὶς ἁμαρτίες προηγούμενων γενεῶν μὲ τὴν πνευματικὴ κατάσταση τῶν μεταγενέστερων. Ἐπικαλούμενος τὸν λεγόμενο «πνευματικὸ νόμο» καὶ ἀναφερόμενος στὸν ἅγιο Πορφύριο, ὑποστηρίζει ὅτι οἱ ἁμαρτίες τῶν παλαιότερων γενεῶν μποροῦν νὰ ἐπηρεάζουν τὶς νεότερες σὰν «πνευματικὰ μικρόβια»: «Ὑπάρχει ἕνα πρόβλημα μὲ τὴ συλλογικότητα, αὐτὸ ποὺ λένε οἱ ἅγιοι Πατέρες ὁ πνευματικὸς νόμος. Ὅλα αὐτὰ ποὺ συμβαίνουν στὴν Ἑλλάδα εἶναι ἁμαρτίες τῶν παλαιοτέρων γενεῶν, οἱ ὁποῖες ἔρχονται ὡς πνευματικὰ μικρόβια, ὅπως ἔλεγε ὁ ἅγιος Πορφύριος, νὰ ἐπηρεάσουν τὶς σύγχρονες γενεές». Μάλιστα, διατυπώνει τὴν ἄποψη ὅτι, ὅπως κληρονομοῦνται ὁρισμένα χαρίσματα καὶ τάλαντα τῶν προγόνων, ἔτσι κληρονομοῦνται καὶ τὰ πάθη ἢ οἱ ἁμαρτίες τους, ἐφόσον ἐκεῖνοι δὲν μετανόησαν: «Ὅπως ὑπάρχουν τὰ τάλαντα τῶν προγόνων, τὰ ὁποῖα κληρονομοῦμε, κληρονομοῦμε καὶ τὰ πάθη τους, τὶς ἁμαρτίες τους, στὸν βαθμὸ ποὺ δὲν μετανόησαν».

Ἡ θέση αὐτὴ δημιουργεῖ σοβαρὰ ἐρωτήματα σχετικὰ μὲ τὴ φύση τῆς ἁμαρτίας καὶ τὴν προσωπικὴ εὐθύνη. Εἶναι ἀσφαλῶς δυνατὸν οἱ πράξεις μιᾶς γενεᾶς νὰ ἔχουν συνέπειες στὴ ζωὴ τῶν ἑπόμενων. Ἕνας πόλεμος, μία κοινωνικὴ σύγκρουση, μία οἰκογενειακὴ ἀδικία ἢ μία μακροχρόνια ἐχθρότητα μποροῦν νὰ διαμορφώσουν τὶς συνθῆκες μέσα στὶς ὁποῖες θὰ ζήσουν οἱ ἀπόγονοι. Γιὰ παράδειγμα, οἱ συνέπειες ἑνὸς ἐμφυλίου πολέμου ἐνδέχεται νὰ ἐπηρεάζουν τὴν κοινωνικὴ καὶ οἰκογενειακὴ ζωὴ ἀκόμη καὶ πολλὲς δεκαετίες μετὰ τὴ λήξη του. Οἱ ἑπόμενες γενεὲς μπορεῖ νὰ κληρονομοῦν ἕνα περιβάλλον διχασμοῦ, καχυποψίας ἢ ἐχθρότητας. Ἀπὸ αὐτό, ὅμως, δὲν συνάγεται ὅτι κληρονομοῦν καὶ τὴν προσωπικὴ ἐνοχὴ τῶν ἀνθρώπων ποὺ προκάλεσαν τὶς συγκρούσεις.

Ἡ διάκριση μεταξὺ τῆς ἱστορικῆς συνέπειας μιᾶς ἁμαρτωλῆς πράξεως καὶ τῆς προσωπικῆς εὐθύνης γι᾿ αὐτὴν εἶναι ἀποφασιστική. Οἱ ἀπόγονοι ἐνδέχεται νὰ ὑποστοῦν τὶς συνέπειες τῶν πράξεων τῶν προγόνων τους, χωρὶς νὰ καθίστανται οἱ ἴδιοι ἔνοχοι γιὰ τὶς πράξεις αὐτές. Ὁ πνευματικὸς νόμος δὲν πρέπει, ἑπομένως, νὰ ἑρμηνεύεται ὡς κάποιος ἀπρόσωπος μηχανισμὸς κληρονομικῆς ἀνταποδόσεως, ὁ ὁποῖος μεταφέρει τὴν ἁμαρτία ἀπὸ γενιὰ σὲ γενιὰ ἀνεξάρτητα ἀπὸ τὴν προσωπικὴ προαίρεση. Ἡ μετάνοια, ἡ συγχώρηση καὶ ἡ ἐλεύθερη στροφὴ τοῦ ἀνθρώπου πρὸς τὸν Θεὸ μποροῦν νὰ διακόψουν τὴ συνέχιση ἁμαρτωλῶν συμπεριφορῶν καὶ ἐχθροτήτων. Δὲν ὑπάρχει κάποια ἀναπόδραστη πνευματικὴ ἀναγκαιότητα ποὺ νὰ ὑποχρεώνει τοὺς ἀπογόνους νὰ ἐπαναλάβουν τὶς ἁμαρτίες τῶν προγόνων τους.

Τὸ αὐτεξούσιον καὶ ἡ προσωπικὴ πνευματικὴ πορεία τοῦ ἀνθρώπου


Τὸ κεντρικὸ ζήτημα ποὺ ἀνακύπτει ἀπὸ τὶς παραπάνω τοποθετήσεις εἶναι ἡ σχέση τῆς ἀνθρώπινης ἐλευθερίας μὲ τὶς φυσικές, ψυχολογικὲς καὶ κοινωνικὲς ἐπιδράσεις. Σύμφωνα μὲ τὴν ὀρθόδοξη πατερικὴ ἀνθρωπολογία, ὁ ἄνθρωπος δημιουργήθηκε κατ᾿ εἰκόνα Θεοῦ καὶ διαθέτει λογικὸ καὶ αὐτεξούσιο. Ἡ ἐλευθερία του δὲν ἀποτελεῖ δευτερεῦον χαρακτηριστικό, ἀλλὰ οὐσιῶδες στοιχεῖο τῆς ἀνθρώπινης ὑπάρξεως. Ὁ ἄνθρωπος δὲν ἐπιλέγει τὶς συνθῆκες τῆς γεννήσεώς του, τοὺς γονεῖς του, τὴν οἰκογένεια, τὴν κοινωνία ἢ τὴν ἱστορικὴ περίοδο στὴν ὁποία θὰ ζήσει. Οὔτε εἶναι ἀπαλλαγμένος ἀπὸ τὶς συνέπειες τῆς φθορᾶς καὶ τοῦ θανάτου. Ὡστόσο, οἱ συνθῆκες αὐτὲς δὲν καθορίζουν ἀναγκαστικὰ τὴν προσωπική του προαίρεση.

Ἐδῶ πρέπει νὰ διακριθεῖ ὁ λόγος τῆς ἀνθρώπινης φύσεως ἀπὸ τὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο ὁ ἄνθρωπος ἐπιλέγει νὰ ζήσει. Ἡ ἀνθρώπινη φύση εἶναι δημιούργημα τοῦ Θεοῦ, ἐνῶ ἡ προσωπικὴ στάση τοῦ ἀνθρώπου ἀπέναντι στὸν Θεὸ συνδέεται μὲ τὴν ἐλεύθερη χρήση τοῦ αὐτεξουσίου του. Ὁ ἄνθρωπος μπορεῖ νὰ ζήσει κατὰ φύσιν, προσανατολίζοντας τὴ ζωή του πρὸς τὸν Θεό, ἢ παρὰ φύσιν, στρέφοντας τὶς δυνάμεις του πρὸς τὴν ἁμαρτία. Ἡ δυνατότητα αὐτὴ δὲν ἀναιρεῖται ἀπὸ τὸ γεγονὸς ὅτι γεννήθηκε μέσα σὲ μία οἰκογένεια μὲ προβλήματα ἢ ὅτι οἱ πρόγονοί του διέπραξαν σοβαρὲς ἁμαρτίες. Ἀντιστοίχως, ἡ καταγωγὴ ἀπὸ εὐσεβεῖς ἢ ἀκόμη καὶ ἁγίους προγόνους δὲν ἐξασφαλίζει τὴν προσωπικὴ ἁγιότητα.

Ἡ πνευματικὴ ζωὴ δὲν ἀποτελεῖ μηχανικὴ συνέχεια τῆς οἰκογενειακῆς ἱστορίας. Προϋποθέτει τὴν προσωπικὴ ἀνταπόκριση τοῦ ἀνθρώπου στὴ θεία χάρη, τὴ μετάνοια, τὴν κάθαρση καὶ τὴ συμμετοχὴ στὴ μυστηριακὴ ζωὴ τῆς Ἐκκλησίας. Ἡ χάρη τοῦ Θεοῦ δὲν καταργεῖ τὸ αὐτεξούσιο, ἀλλὰ συνεργεῖ μὲ τὴν ἐλεύθερη ἀνθρώπινη προαίρεση. Γι᾿ αὐτὸ καὶ ἡ πνευματικὴ πρόοδος δὲν μπορεῖ νὰ ἑρμηνεύεται ὡς ἀποτέλεσμα μιᾶς κληρονομημένης ἁγιότητας οὔτε ἡ ἁμαρτωλὴ ζωὴ ὡς ἀναπόφευκτη συνέπεια τῶν παθῶν τῶν προγόνων. Ἡ ὀρθόδοξη διδασκαλία περὶ μετανοίας προϋποθέτει ἀκριβῶς ὅτι ὁ ἄνθρωπος μπορεῖ νὰ μεταβάλει τὸν τρόπο τῆς ὑπάρξεώς του.

Ἐὰν ἡ προσωπικὴ πνευματικὴ κατάσταση ἦταν καθορισμένη ἀπὸ τὶς ἁμαρτίες προηγούμενων γενεῶν, ἡ μετάνοια θὰ ἔχανε ἕνα οὐσιῶδες μέρος τοῦ νοήματός της. Ὁ ἄνθρωπος θὰ καλοῦνταν νὰ ἀντιμετωπίσει ὄχι μόνον τὶς προσωπικές του ἁμαρτίες, ἀλλὰ καὶ μία ὑποτιθέμενη κληρονομικὴ πνευματικὴ ἐπιβάρυνση, γιὰ τὴν ὁποία δὲν φέρει καμία προσωπικὴ εὐθύνη. Μία τέτοια ἀντίληψη μπορεῖ νὰ δημιουργήσει σύγχυση καὶ ἀδικαιολόγητο φόβο στοὺς πιστούς, ὁδηγώντας τους νὰ ἀναζητοῦν τὶς αἰτίες τῶν πνευματικῶν τους δυσκολιῶν στὶς πράξεις τῶν προγόνων τους ἀντὶ νὰ ἐπικεντρώνονται στὴν προσωπική τους μετάνοια. Ἀσφαλῶς, ἡ ἀναγνώριση τῶν οἰκογενειακῶν καὶ κοινωνικῶν ἐπιδράσεων μπορεῖ νὰ βοηθήσει τὸν ἄνθρωπο νὰ κατανοήσει ὁρισμένες δυσκολίες του. Δὲν πρέπει, ὅμως, νὰ συγχέεται ἡ ψυχολογικὴ ἢ ἱστορικὴ ἐπίδραση μὲ τὴ μετάδοση προσωπικῆς ἁμαρτίας.

Ἡ Ἐκκλησία δὲν καλεῖ τὸν ἄνθρωπο νὰ ἀναζητήσει κάποια κληρονομικὴ ἐνοχή, ἀλλὰ νὰ ἀναγνωρίσει τὴ δική του πνευματικὴ κατάσταση καὶ νὰ στραφεῖ ἐλεύθερα πρὸς τὸν Θεό. Τὸ Βάπτισμα, ἡ μετάνοια καὶ ἡ συμμετοχὴ στὴ ζωὴ τῆς Ἐκκλησίας φανερώνουν ὅτι ἡ σωτηρία δὲν ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν οἰκογενειακὴ καταγωγή, ἀλλὰ ἀπὸ τὴ χάρη τοῦ Θεοῦ καὶ τὴν ἐλεύθερη ἀνταπόκριση τοῦ ἀνθρώπου. Ἡ ἐπίδραση τῆς οἰκογένειας, τῆς ἀνατροφῆς καὶ τῶν ἱστορικῶν συνθηκῶν στὴν ἀνθρώπινη ζωὴ ἀποτελεῖ πραγματικότητα, δὲν πρέπει ὅμως νὰ συγχέεται μὲ τὴν προσωπικὴ ἐνοχὴ ἢ μὲ μία ὑποτιθέμενη κληρονομικὴ μετάδοση τῆς πνευματικῆς καταστάσεως.

Οἱ τοποθετήσεις τοῦ π. Χαραλάμπους Κοπανάκη, τοῦ π. Νικολάου Λουδοβίκου καὶ τοῦ Μητροπολίτη Μόρφου Νεοφύτου παρουσιάζουν διαφορετικὲς ἐκδοχὲς αὐτῆς τῆς προβληματικῆς. Ἡ πρώτη δίνει ἔμφαση στὴ διαγενεακὴ μετάδοση συναισθηματικῶν χαρακτηριστικῶν, ἡ δεύτερη ἐπεκτείνει τὴ συζήτηση στὴν πνευματικὴ κατάσταση καὶ στὴ θεία χάρη, ἐνῶ ἡ τρίτη συνδέει τὰ πάθη καὶ τὶς ἁμαρτίες τῶν προγόνων μὲ τὴν ἐνέργεια τοῦ πνευματικοῦ νόμου. Παρὰ τὶς διαφορές τους, οἱ θέσεις αὐτὲς ἐγείρουν ἕνα κοινὸ ἐρώτημα: μέχρι ποιό σημεῖο μπορεῖ νὰ γίνεται λόγος γιὰ κληρονομικότητα χωρὶς νὰ περιορίζεται ἡ προσωπικὴ ἐλευθερία τοῦ ἀνθρώπου; Ἡ ἀπάντηση πρέπει νὰ ἀναζητηθεῖ στὴ σαφῆ διάκριση μεταξὺ φύσεως καὶ προαιρέσεως, μεταξὺ τῶν συνεπειῶν τῆς πτώσεως καὶ τῆς προσωπικῆς ἁμαρτίας, μεταξὺ τῆς ἐπιδράσεως τοῦ περιβάλλοντος καὶ τῆς ἐλεύθερης πνευματικῆς πορείας. Ὁ ἄνθρωπος δὲν εἶναι ἔνοχος γιὰ τὶς ἁμαρτίες τῶν προγόνων του οὔτε κληρονομεῖ αὐτομάτως τὴν ἁγιότητά τους. Γεννιέται μέσα σὲ συγκεκριμένες φυσικὲς καὶ ἱστορικὲς συνθῆκες, ἀλλὰ καλεῖται προσωπικὰ καὶ ἐλεύθερα νὰ ἀνταποκριθεῖ στὴ χάρη τοῦ Θεοῦ. Αὐτὸ ἀκριβῶς ἀποτελεῖ τὸ οὐσιῶδες περιεχόμενο τῆς ὀρθόδοξης διδασκαλίας περὶ αὐτεξουσίου: ὅτι ὁ ἄνθρωπος, παρὰ τὶς ἐπιδράσεις καὶ τὶς δυσκολίες ποὺ ἀντιμετωπίζει, δὲν στερεῖται τῆς δυνατότητας νὰ μετανοήσει, νὰ ἀγωνιστεῖ κατὰ τῶν παθῶν καὶ νὰ προχωρήσει, μὲ τὴ συνεργία τῆς θείας χάριτος, ἀπὸ τὸ παρὰ φύσιν στὸ κατὰ φύσιν καὶ ἀπὸ ἐκεῖ στὸ ὑπὲρ φύσιν.

orthodoxostypos

ΑΚΤΙΝΕΣ: Κληρονομοῦμεν τήν ἁμαρτίαν τῶν προγόνων μας;

ΠΕΡΙ ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΟΥ ΚΑΚΟΔΟΞΙΑΣ

Όσιος Ιωάννης Μαξίμοβιτς

                                                           

Στη δημιουργία του κόσμου ο Θεός είπε: «ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ᾿ εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ᾿ ὁμοίωσιν» (Γεν.1, 26). Η εικόνα του Θεού στον άνθρωπο εκδηλώνεται στις νοητικές του ικανότητες, στην εξουσία του πάνω στη φύση, στην ισχύ του, στην δυνατότητά του να δημιουργεί. Η ομοίωση του Θεού εκφράζεται με τις ηθικές του τελειότητες, τις πνευματικές του αναζητήσεις, τη δυνατότητα να φτάσει στην αγιότητα.

Η εικόνα και η ομοίωση του Θεού, σύμφωνα με τα οποία δημιουργήθηκαν οι πρωτόπλαστοι, εκφράζονταν πλήρως σε αυτούς, πριν από την πτώση. Η αμαρτία διέφθειρε και το ένα και το άλλο, αν και δεν τα στέρησε τελείως από τον άνθρωπο.


Στον άνθρωπο έμεινε ο νους και όλα τα άλλα, τα οποία ήταν εικόνα του Θεού. Για να τα αναπτύξουμε, όμως, πρέπει να καταβάλλουμε μεγάλες προσπάθειες, με τις οποίες αποκαθίσταται σε πολύ μικρό βαθμό αυτό που διέθεταν με πληρότητα οι προπάτορές μας. Στον άνθρωπο έμεινε, ως ένα βαθμό, η τάση του να φτάσει στο καθ΄ ομοίωση του Θεού, αν και μερικές φορές πέφτει τόσο που να μην μπορείς να τον αναγνωρίσεις.

Για να επιστραφεί στον άνθρωπο η πρωτόπλαστη εγγύτητα στον Θεό, κατέβηκε στη γη και ενσαρκώθηκε ο Υιός του Θεού. Έλαβε πάνω Του όλη την ανθρώπινη φύση, έγινε σε όλα άνθρωπος, εκτός της αμαρτίας. Ήρθε για να ανακτήσει το δημιουργηθέν κατ΄ εικόνα του Θεού κάλλος μας. Ναι μεν, ο Θεός δημιούργησε κατ΄ εικόνα και καθ΄ ομοίωσή Του τον άνθρωπο, που μέχρι τότε δεν υπήρχε, και ναι μεν, ο άνθρωπος δεν συμμετείχε με κανένα τρόπο στη δημιουργία του, όμως, για την ανάκτηση της πρώτης εικόνας απαιτείται η συμμετοχή και του ίδιου του ανθρώπου. Ο άνθρωπος πρέπει να τείνει προς την τελειότητα, έτσι ώστε με τη χάρη και τη βοήθεια του Θεού να την αποκτήσει. Ο Κύριος έδειξε, με τη διδασκαλία Του, το δρόμο προς την τελειότητα. Με το παράδειγμά Του το έδειξε. Αυτός είναι ο δρόμος της ηθικής τελειοποίησης, της αυταπάρνησης, της ετοιμότητας για να αποβάλει κάποιος κάθε τι το αμαρτωλό. Η αμαρτία μπήκε πολύ βαθιά στην ανθρώπινη φύση, σαν να έγινε ένα με αυτήν. Ο άνθρωπος γεννιέται με τους βλαστούς της αμαρτίας και η απελευθέρωσή του από αυτήν είναι κάτι σαν πάλη με τον εαυτό του. Γι΄ αυτό, αυτή η πάλη είναι βασανιστική. Όμως, είναι αναγκαία για να πλησιάσουμε στον Θεό. Ο Χριστός εἶπε: «εἴ τις θέλει ὀπίσω μου ἐλθεῖν, ἀπαρνησάσθω ἑαυτὸν καὶ ἀράτω τὸν σταυρὸν αὐτοῦ καὶ ἀκολουθείτω μοι» (Μτ 16, 24). Ο Σταυρός που πρέπει να πάρει κανείς είναι ακριβώς αυτή η πάλη με τις αδυναμίες, τα κακά και την αμαρτία μας.

Ψυχή Αγέννητος- Άγιος Μάξιμος ο ομολογητής.

“Πεύσεις και αποκρίσεις”, τόμος 14Α, εκδόσεις Μερετάκη, Ερώτησις 104, Απόκρισις:

«Η ψυχή, νους υπάρχουσα κατά την δύναμιν αυτής, έχει ως αγέννητον εαυτήν, εαυτώ γεννώντα γεννητώς, ως είναι τον λόγον τον εν τω νω και εκ του νου γεννώμενον άλλον αυτώ εκείνο τον γεννώντα νουν μετά της κατά την γέννησιν ιδιότητος της μηδαμώς δεχομένης αντιστροφήν.
Διότι άφετον και απλούν κατά την ουσίαν η μόνον το Θείον, τα δε άλλα πάντα, όσα μετά Θεόν και εκ Θεού το είναι έχει, εξ ουσίας και ποιότητος ήτουν δυνάμεως είναι, τουτέστιν εξ ουσίας και συμβεβηκότος.
Αυτός ουν ο λόγος ο ούτω και ων και γεννώμενος, της υπουργού φύσεως την φωνήν λαμβάνων, προφέρεται και γεννά λόγον εν άλλω νοί, διά της του δεχομένου ακοής τω νω παραπεμπόμενος.»

"Θέλεις να αγαπάσαι από όλους, να αξιώνεσαι συγγνώμης και θεωρείς βαρύ και ανυπόφορον το να κατακρίνεσαι και μάλιστα ενώ έπταισες και λίγο; Αγάπα τότε και συ τους πάντες, να είσαι συγχωρητικός, άπεχε από την κατάκρισι, βλέποντας κάθε άνθρωπον σαν τον εαυτόν σου και έτσι να αποφασίζης και να ενεργής, με αυτήν την διάθεσι. «Τούτο γαρ έστι το θέλημα του Θεού» λέγει ο κορυφαίος των Αποστόλων Πέτρος, «αγαθοποιούντας φιμούν (να φιμώνουμε) την των αφρόνων ανθρώπων αγνωσίαν», εκείνων δηλαδή που μας εχθρεύονται ματαίως και δεν θέλουν να δώσουν σε άλλους εκείνα που επιθυμούν αυτοί να λαμβάνουν από άλλους.
Πράγματι πως δεν είναι άφρων όποιος, ενώ ανήκουμε όλοι στην ιδία φύσιν αυτός δεν αντιμετωπίζει το θέμα με τον ίδιον τρόπον, ούτε αποδίδει την ιδίαν κρίσι, μολονότι ενυπάρχουν σ΄ εμάς φυσικώς και η κρίσις αυτή και η θέλησις; Διότι στο να θέλωμε να αγαπώμεθα και να ευεργετούμεθα από όλους, όπως και από τον εαυτόν μας, είμεθα όλοι αυτοκίνητοι. Επομένως και το να θέλωμε να αγαθοποιούμε και να έχωμε καλήν διάθεσι προς όλους, όπως και προς τους εαυτούς μας, είναι έμφυτο σ΄ εμάς, επειδή όλοι έχουμε γίνει κατ΄ εικόνα του αγαθού.

 Αλλά όταν εισήλθε μέσα μας και επληθύνθη η αμαρτία, την μεν προς τον εαυτόν μας αγάπη δεν την έσβεσε, αφού σε τίποτε δεν της εναντιώνεται, ενώ την προς αλλήλους αγάπην, ως κορυφήν των αρετών την κατέψυξε, την ηλλοίωσε και την αχρήστευσεν. Όθεν αυτός που ανακαινίζει την φύσι μας και την ανακαλεί προς την χάριν της εικόνος της, δίδοντας τους ιδικούς του νόμους κατά το προφητικόν, στις καρδίες μας, λέγει «καθώς θέλετε ίνα ποιώσιν υμίν οι άνθρωποι και υμείς ποιείτε αυτοίς ομοίως» και «ει αγαπάτε τους αγαπώντας υμάς, ποία υμίν χάρις εστί; και γαρ οι αμαρτωλοί τούτο ποιούσι· και εάν δανείζητε παρ΄ ων ελπίζετε απολαβείν, ποία υμίν χάρις εστί; Και γαρ αμαρτωλοί αμαρτωλοίς δανείζουσιν, ίνα απολάβωσι τα ίσα»."

Ο ΚΥΡΙΟΣ ΛΟΙΠΟΝ ΑΝΑΚΑΙΝΙΣΕ ΤΟ ΚΑΤ'ΕΙΚΟΝΑ ΚΑΙ ΟΜΟΙΩΣΗ ΜΕ ΤΟ ΒΑΠΤΙΣΜΑ ΚΑΙ ΤΙΣ ΕΝΤΟΛΕΣ ΤΟΥ. 
ΧΑΝΟΝΤΑΣ ΤΟ ΚΑΘ' ΟΜΟΙΩΣΙΝ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΜΕ ΤΗΝ ΔΥΝΑΜΙ ΤΟΥ ΚΑΤ'ΕΙΚΟΝΑ ΛΑΤΡΕΥΕΙ ΣΑΝ ΘΕΟ ΤΟΝ ΕΑΥΤΟ ΤΟΥ. ΑΥΤΟ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΦΙΛΑΥΤΙΑ. ΝΑΡΚΙΣΣΙΣΜΟΣ.

Σύμφωνα μὲ τὴν ὀρθόδοξη πατερικὴ διδασκαλία, τὸ προπατορικὸ ἁμάρτημα ἀποτελεῖ τὴν προσωπικὴ παράβαση τῶν πρωτοπλάστων. Οἱ ἀπόγονοί τους δὲν καθίστανται προσωπικὰ ἔνοχοι γιὰ μία πράξη τὴν ὁποία δὲν διέπραξαν.
ΚΟΙΜΑΤΑΙ ΟΡΘΙΟΣ Ο κ. Κλιματσάκης. Μόλις χτές ακούσαμε τούς Νομικούς νά πειράζουν τόν Κύριο στο θέμα αυτό. Ρίξε μιά επανάληψη φίλε στόν βίο τού Αγίου Σιλουανού καί στήν διδασκαλία πού μάς έδωσε ο Κύριος.

Ἰδοὺ τὰ ἀποτελέσματα τῶν «καινοτομιῶν» τῶν Οὐκρανῶν τοῦ Ἐπιφανίου! Ἀφαίρεσαν ἀκόμη καὶ τὸ φύσημα καὶ τὸ φτύσιμο στὸν σατανᾶ ἀπὸ τὸ Μυστήριο τῆς Βαπτίσεως!

Ὅταν οἱ σύγχρονες αντιλήψεις γίνονται κριτήριο γιὰ τὴν ἀλλοίωση τῆς πατερικῆς παραδόσεως, τότε φαίνεται πὼς ἀκόμη καὶ οἱ πιὸ θεμελιώδεις πράξεις τῆς Ὀρθοδόξου λατρείας μποροῦν νὰ θεωρηθοῦν… ξεπερασμένες!
Σὲ μία ἀκόμη ἐνέργεια ποὺ προκαλεῖ σοβαρό προβληματισμὸ γιὰ τὴν ἐκκλησιαστικὴ πρακτικὴ τῆς παρατάξεως τοῦ Ἐπιφανίου Ντουμένκο στὴν Οὐκρανία, οἱ κληρικοὶ τῆς λεγομένης Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας τῆς Οὐκρανίας (OCU) προχώρησαν σὲ μία ἀλλαγὴ ποὺ ἀγγίζει τὸν πυρῆνα τῆς ἀρχαίας βαπτισματικῆς παραδόσεως: ἀφαίρεσαν ἀπὸ τὸ σύγχρονο Εὐχολόγιό τους τὴν πράξη τοῦ φυσήματος καὶ τοῦ φτυσίματος πρὸς τὸν Σατανᾶ!
Τὴν εἴδηση γνωστοποίησε ὁ κληρικὸς Ἀντρέι Ντουντσένκο, γραμματέας τῆς Συνοδικῆς Θεολογικῆς – Λειτουργικῆς Ἐπιτροπῆς τῆς OCU, σὲ συζήτησή του στὸ podcast «Faith Talks», στὸ κανάλι Orthodox Easterners τοῦ YouTube.
Μάλιστα, ὁ ἴδιος προσπάθησε νὰ δικαιολογήσει τὴν ἀφαίρεση αὐτῆς τῆς πράξεως μὲ τὸ ἐπιχείρημα ὅτι στὸν σύγχρονο ἄνθρωπο προκαλεῖ... περισσότερο χαμόγελο παρὰ κατανόηση!
Ἀσφαλῶς! Ἄλλωστε, ἂν κάτι δὲν γίνεται ἀμέσως κατανοητὸ ἀπὸ τὴν σύγχρονη νοοτροπία, ἡ εὐκολότερη λύση φαίνεται νὰ εἶναι ἡ ἀφαίρεσή του! Ἀντὶ νὰ κατηχηθεῖ ὁ ἄνθρωπος στὸ βαθὺ θεολογικὸ νόημα μιᾶς ἀρχαίας ἐκκλησιαστικῆς πράξεως, προτιμᾶται νὰ ἐξαφανιστεῖ ἡ πράξη, γιὰ νὰ μὴν προκαλεῖ… χαμόγελα!


Ἡ ἱερὰ σημασία τῆς ἀποταγῆς τοῦ Σατανᾶ


Ἀξίζει, ὅμως, νὰ θυμηθοῦμε τί ἀκριβῶς περιλαμβάνει ἡ συγκεκριμένη πράξη καὶ γιατὶ ἡ Ἐκκλησία τὴν διατήρησε μέσα στὴν ἀκολουθία τοῦ Μυστηρίου τῆς Βαπτίσεως.
Πρὶν ἀπὸ τὴν τέλεση τοῦ Βαπτίσματος, ὁ κατηχούμενος καλείται νὰ ἀποταχθεῖ τὸν Σατανᾶ τρεῖς φορές. Κατόπιν φυσᾶ καὶ πτύει πρὸς αὐτόν, ὡς ἔμπρακτη καὶ συμβολικὴ ἔκφραση τῆς ἀπορρίψεως τοῦ διαβόλου καὶ τῶν ἔργων του. Στήν συνέχεια στρέφεται πρὸς τὴν Ἀνατολή, ὁμολογώντας τὴν προσήλωσή του στὸν Χριστό, τὸ Φῶς καὶ τὴν ἀληθινὴ Ζωή.
Δὲν πρόκειται γιὰ κάποια τυχαία λατρευτικὴ λεπτομέρεια, οὔτε γιὰ ἕνα ἀνούσιο τελετουργικὸ κατάλοιπο τοῦ παρελθόντος. Ἡ πράξη αὐτὴ ἐντάσσεται στὸ συνολικὸ νόημα τῆς κατηχήσεως καὶ τῆς ἀποταγῆς τοῦ διαβόλου. Ἐκφράζει τὴν ὁριστικὴ ρήξη τοῦ ἀνθρώπου μὲ τὴν κυριαρχία τοῦ κακοῦ καὶ τὴν ἐλεύθερη προσχώρησή του στὸν Ἰησοῦ Χριστό.
Οἱ Ἅγιοι Πατέρες δὲν καθιέρωσαν αὐτὲς τὶς πράξεις τυχαῖα. Ἡ ἐκκλησιαστικὴ λατρεία δὲν εἶναι ἕνα σύνολο αὐθαίρετων κινήσεων, ποὺ μπορεῖ νὰ ἀναδιαμορφώνεται σύμφωνα μὲ τὰ γούστα, τὶς διαθέσεις ἢ τὶς πολιτισμικὲς ἀντιλήψεις κάθε ἐποχῆς.


Ὁ Ἅγιος Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλὸς καὶ ἡ προσοχὴ στὶς εὐχὲς τῆς Βαπτίσεως


Ἰδιαίτερη σημασία ἔχει καὶ ἡ σχετικὴ διδαχὴ τοῦ Ἁγίου Κοσμᾶ τοῦ Αἰτωλοῦ, ὁ ὁποῖος ἐφιστοῦσε τὴν προσοχὴ στὴν ὀρθή καὶ πλήρη τέλεση τοῦ Μυστηρίου τῆς Βαπτίσεως.
Στὴν παράδοση τῶν διδαχῶν του ὑπογραμμίζεται ἡ σοβαρότητα τῆς παραλείψεως τῶν εὐχῶν, ἰδιαιτέρως τῶν ἐξορκιστικῶν, ἀπὸ τοὺς ἱερεῖς. Ἡ ἐπισήμανση αὐτὴ συνδέεται μὲ τὴν πνευματικὴ προστασία τοῦ βαπτιζομένου καὶ τὴν ἀνάγκη νὰ τελεῖται ὁλόκληρη ἡ ἀκολουθία, χωρὶς αὐθαίρετες παραλείψεις.
Εἶναι, λοιπόν, ἐξαιρετικὰ σημαντικὸ καὶ τὸ πρῶτο μέρος τοῦ Μυστηρίου, ἡ Κατήχηση, νὰ διαβάζεται μὲ προσοχὴ καὶ εὐλάβεια ἀπὸ τὸν ἱερέα. Οἱ εὐχὲς τῶν ἐξορκισμῶν, ἡ ἀποταγὴ τοῦ Σατανᾶ, τὸ φύσημα καὶ τὸ φτύσιμο, ἀλλὰ καὶ ἡ σύνταξη μὲ τὸν Χριστό, δὲν εἶναι περιττὰ ἐπεισόδια μιᾶς παλαιᾶς τελετουργίας.
Ἀντιθέτως, ἀποτελοῦν ἕνα συνεκτικὸ σύνολο πνευματικῆς καὶ θεολογικῆς σημασίας: τὴν ἀποκήρυξη τῶν δυνάμεων τοῦ σκότους καὶ τὴν ὁμολογία τῆς πίστεως στὸν μόνο Κύριο καὶ Σωτῆρα, τὸν Ἰησοῦ Χριστό.
Γι' αὐτὸ καὶ οἱ ἱερεῖς ὀφείλουν νὰ τελοῦν τὸ Μυστήριο μὲ ἀκρίβεια, χωρὶς νὰ παραλείπουν εὐχὲς ἢ πράξεις ἐπειδὴ ἐνδεχομένως δὲν ταιριάζουν στὴν σύγχρονη αἰσθητικὴ ἢ προκαλοῦν ἀμηχανία σὲ κάποιους.


EINAI KATANOHTO!!! 
ΔΕΝ ΘΕΛΟΥΝ ΝΑ ΦΤΥΝΟΥΝ ΤΑ ΜΟΥΤΡΑ ΤΟΥΣ!

Σάββατο 14 Νοεμβρίου 2026

Edmund Husserl - Λογικές Έρευνες (4)

 Συνέχεια από: Παρασκευή 13 Νοεμβρίου 2026

Έντμουντ Χούσερλ

Μετάφραση: J. N. Findlay

από τη δεύτερη γερμανική έκδοση του Logische Untersuchungen

με νέο Πρόλογο του Michael Dummett

και επιμέλεια με νέα Εισαγωγή του Dermot Moran

Εισαγωγή του Dermot Moran (συνέχεια)

Η γένεση των Λογικών Ερευνών

Κατά τη δική του ομολογία, οι Λογικές Έρευνες του Husserl γεννήθηκαν μέσα από τις μελέτες του στα μαθηματικά, στη λογική και στην ψυχολογία, τις οποίες διεξήγε εμπνευσμένος από τους δασκάλους του Weierstrass, Brentano και Stumpf. Όπως το έθεσε ο ίδιος, οι Έρευνες προέκυψαν αρχικά από την επιθυμία του για «φιλοσοφική διασάφηση (eine philosophische Klärung) της καθαρής μαθηματικής» (Findlay I: 1· Hua XVIII: 5). Τον προβλημάτιζε το γεγονός ότι οι μαθηματικοί μπορούσαν να παράγουν αξιόλογα αποτελέσματα και, παρ’ όλα αυτά, να χρησιμοποιούν διαφορετικές, ακόμη και αντικρουόμενες θεωρίες για τη φύση των αριθμών και άλλων μαθηματικών πράξεων. Οι εποπτικές τους διαδικασίες χρειάζονταν φιλοσοφική θεμελίωση. Αναζητώντας αυτή τη θεμελίωση για τα μαθηματικά, ο Husserl οδηγήθηκε στην εξέταση των τυπικών συστημάτων εν γένει και, τελικά, στην επανεξέταση ολόκληρης της φύσης της σκέψης που έχει νόημα, της σχέσης της με τη γλωσσική απόφανση και της κατάκτησης της αλήθειας μέσα από γνωστικές πράξεις που χαρακτηρίζονται από γνήσια ενάργεια.

Ο Husserl υπέδειξε ότι αρχική πηγή έμπνευσης των Λογικών Ερευνών ήταν οι προσπάθειες του Brentano να αναμορφώσει την παραδοσιακή λογική. Όπως το έθεσε στις διαλέξεις του για τη Φαινομενολογική ψυχολογία το 1925:

… οι Λογικές Έρευνες είναι εξ ολοκλήρου επηρεασμένες από τις υποδείξεις του Brentano, όπως εύκολα γίνεται κατανοητό, αν ληφθεί υπόψη ότι ήμουν άμεσος μαθητής του.²⁴

Στα πανεπιστημιακά μαθήματα που είχε παρακολουθήσει ο Husserl, ο Brentano είχε προτείνει μια αναμόρφωση της παραδοσιακής αριστοτελικής συλλογιστικής λογικής: περιόριζε το εύρος των σημαντικών λογικών μορφών, ανάγοντας ουσιαστικά όλες τις μορφές ποσοδεικτικής έκφρασης στην υπαρκτική ποσοδείκτηση, αναδιατύπωνε τη δομή των λογικών κρίσεων και ανασχημάτιζε τις προτάσεις, ώστε να αναδεικνύεται η υποκείμενη λογική δομή τους, διακριτή από τη γραμματική μορφή. Παρά τις προοπτικές του, ο Husserl αναγνώρισε ότι το εγχείρημα του Brentano ήταν καταδικασμένο να αποτύχει, επειδή του έλειπε μια κατάλληλη διασάφηση της φύσης της σημασίας εν γένει. Μόνο η πλήρης διασάφηση των «ουσιωδών φαινομενολογικών σχέσεων ανάμεσα στην έκφραση και τη σημασία ή ανάμεσα στη σημασιοδοτική πρόθεση και την εκπλήρωση της σημασίας» (Findlay I: 173· Hua XIX/1: 19) μπορούσε, κατά τον Husserl, να χαράξει την ορθή πορεία ανάμεσα στη γραμματική ανάλυση και στην ανάλυση της σημασίας (Bedeutungsanalyse).

Η αποτυχημένη αναμόρφωση της λογικής από τον Brentano επέστησε την προσοχή του Husserl σε σοβαρές ελλείψεις των τότε αντιλήψεων για τη φύση της λογικής, όπως εκείνες των J. S. Mill, C. Sigwart, W. Hamilton, B. Erdmann, T. Lipps και άλλων. Η εξοικείωσή του με τις εξελίξεις στη λογική και στα μαθηματικά κατά τον δέκατο ένατο αιώνα —και η σε βάθος κριτική του απέναντί τους— φαίνονται στις διάφορες κριτικές παρουσιάσεις έργων λογικής που δημοσίευσε το 1894, το 1897, το 1903 και το 1904.²⁵ Μολονότι αναγνώριζε πλήρως τη σημασία της λογικής ως λογισμού των κλάσεων, τον οποίο ανέπτυσσαν ο George Boole (1815–1864) και ο Γερμανός σύγχρονός του Ernst Schröder, καθώς και των προσπαθειών του William Stanley Jevons (1835–1882) και άλλων, μεταξύ των οποίων ο Gottlob Frege, να ερμηνεύσουν τη λογική συναγωγή ως μηχανική διαδικασία, ο Husserl ανησυχούσε για τους περιορισμούς της τυπικής μαθηματικής λογικής: την έβλεπε ως βελτίωση της λογικής τεχνικής και όχι ως γνήσια φιλοσοφία της λογικής.²⁶ Ειδικότερα, αντιλαμβανόταν έναν λογισμό απλώς ως τυπικό μέσο μηχανικής μετάθεσης σημείων (ή αντικατάστασής τους με ισοδύναμα) σύμφωνα με κανόνες και, επομένως, ως κάτι ουσιωδώς διαφορετικό από την ορθή λογική συναγωγή. Η τεχνική δεξιοτεχνία στη μαθηματική λογική εξακολουθούσε να χρειάζεται κριτική θεωρητική ενόραση, προκειμένου να αναχθεί σε επιστήμη.


Για μια θετικότερη αντίληψη της λογικής, ο Husserl επανέφερε την «καθαρή λογική», μια σύλληψη που ανάγεται στον Leibniz και στον Kant, αλλά εκφράστηκε με τη μεγαλύτερη σαφήνεια στη Wissenschaftslehre του παραμελημένου Αυστριακού λογικού Bernard Bolzano (1781–1848)²⁷ και στους συνεχιστές του (ιδιαίτερα στον δάσκαλο του Frege, Rudolf Hermann Lotze, 1817–1881). Σύμφωνα με αυτή τη σύλληψη, η λογική είναι μια καθαρά τυπική «επιστήμη της επιστήμης». Ο Husserl ξεχώριζε ιδιαίτερα τον Bolzano ως έναν από τους μεγαλύτερους λογικούς, ακόμη και ως τον μη αναγνωρισμένο πρόγονο της σύγχρονης μαθηματικής λογικής:

Η λογική ως επιστήμη πρέπει […] να οικοδομηθεί πάνω στο έργο του Bolzano και να μάθει από αυτό όσα της χρειάζονται: μαθηματική οξύτητα στις διακρίσεις, μαθηματική ακρίβεια στις θεωρίες. Τότε θα φτάσει σε μια νέα σκοπιά από την οποία θα κρίνει τις θεωρίες που μαθηματικοποιούν τη λογική και τις οποίες οι μαθηματικοί οικοδομούν με τόση επιτυχία, χωρίς καθόλου να πτοούνται από τη φιλοσοφική περιφρόνηση. Οι θεωρίες αυτές συμφωνούν απολύτως με το πνεύμα της λογικής του Bolzano, μολονότι ο ίδιος δεν τις είχε καν διανοηθεί.

(LI, Προλεγόμενα §61· Findlay I: 143· Hua XVIII: 228)

Ο Husserl αναγνώριζε επίσης στον Hermann Lotze ότι του άνοιξε τα μάτια ως προς την αληθινή φύση των ιδεατών αντικειμενικοτήτων που μελετά η λογική, βοηθώντας τον να κατανοήσει το πεδίο του ιδεατού χωρίς να καταφύγει σε πλατωνική υποστασιοποίηση.

Βεβαίως, καθώς ο Husserl άρχισε να γράφει τις Λογικές Έρευνες, πολλά άλλα φιλοσοφικά ζητήματα απαιτούσαν την προσοχή του και τον οδήγησαν πολύ πέρα από όσα θα μπορούσαν να θεωρηθούν ότι ανήκουν αυστηρά στο έργο της θεμελίωσης της λογικής, σε ευρύτερα ερωτήματα επιστημολογίας, σημασιολογίας, ακόμη και οντολογίας. Ο Husserl στράφηκε στη διερεύνηση των όρων της εκφοράς λόγου που έχει νόημα και της έκφρασης γενικότερα, ξεκινώντας από τη φύση της σημασιοδότησης εν γένει, τη γλωσσική έκφραση, τη σχέση ανάμεσα στο άτομο και στο είδος, τους a priori νόμους που διέπουν γενικά τις δομές όλου και μέρους, τους τυπικούς νόμους που διέπουν το γλωσσικό νόημα και το α-νόητο, την αινιγματική φύση του προθετικού περιεχομένου και της αναφοράς και, τέλος, τη φύση και τη δομή των πράξεων της συνείδησης ως τέτοιων —ιδίως τη φύση και τη δομή των κρίσεων που αποβλέπουν στην αλήθεια και που παραδοσιακά θεωρούνταν οι φορείς της λογικής σκέψης. Αυτά τα θέματα συγκροτούν τις έξι Έρευνες του δεύτερου τόμου.

Συνεχίζεται με την ενότητα: «Ο αγώνας του Husserl να αποδεσμεύσει τη λογική από την ψυχολογία».

Σημειώσεις της Εισαγωγής — 24–27

24. E. Husserl, «The Task and the Significance of the Logical Investigations», στο J. N. Mohanty (επιμ.), Readings on Edmund Husserl’s Logical Investigations (Χάγη: Martinus Nijhoff, 1977), σ. 207.
25. Οι κριτικές αυτές παρουσιάσεις συγκεντρώνονται στο E. Husserl, Aufsätze und Rezensionen (1890–1910), επιμ. B. Rang, Hua XXII (Χάγη: Martinus Nijhoff, 1979)· αγγλική μετάφραση του Dallas Willard στο Edmund Husserl, Early Writings in the Philosophy of Logic and Mathematics, Collected Works V (Dordrecht: Kluwer, 1994), σ. 171–196 και 207–302. Στο εξής παραπέμπεται ως «Early Writings», ακολουθούμενο από τη σελίδα της αγγλικής μετάφρασης και έπειτα από τον τόμο και τη σελίδα της Husserliana.
26.
Βλ. Dallas Willard, «Husserl’s Critique of Extensionalist Logic: “A Logic That Does Not Understand Itself”», Idealistic Studies 9, αρ. 2 (Μάιος 1979), σ. 143–164.
27. B. Bolzano, Wissenschaftslehre (1837· ανατύπωση: Sulzbach, Seidel)· συντομευμένη αγγλική μετάφραση του Rolf George με τίτλο Theory of Science (Οξφόρδη: Basil Blackwell, 1972).

* Τα χωρία για τη «φιλοσοφική διασάφηση της καθαρής μαθηματικής» και τον Bolzano ελέγχθηκαν στο διαθέσιμο γερμανικό κείμενο. Η παράθεση από τις διαλέξεις του 1925 ακολουθεί την αγγλική πηγή του Moran.

Υπάρχει μια διαφορά στη σύνταξη του χωρίου για τη σημασία: ο Moran παρουσιάζει δύο ζεύγη όρων ενωμένα με «ή» —έκφραση και σημασία, σημασιοδοτική πρόθεση και εκπλήρωση. Στο γερμανικό κείμενο της δεύτερης έκδοσης (Hua XIX/1: 19), ο Husserl μιλά για μία ουσιώδη φαινομενολογική σχέση μεταξύ και των τεσσάρων όρων: Ausdruck, Bedeutung, Bedeutungsintention und Bedeutungserfüllung. Εδώ διατήρησα τη διατύπωση του Moran· στη μετάφραση του ίδιου του Husserl θα αποδοθεί η ενιαία απαρίθμηση.

***

Ανάλυση της παραπάνω ανάρτησης -με απλά λόγια- με τη βοήθεια της ΤΝ

Με πολύ απλά λόγια, η ανάρτηση εξηγεί πώς ο Χούσερλ ξεκίνησε από ένα πρόβλημα των μαθηματικών και κατέληξε να θέσει ένα από τα βασικότερα ερωτήματα της φιλοσοφίας: τι είναι αυτό που κάνει τη σκέψη μας να έχει νόημα και να μπορεί να φτάσει στην αλήθεια;
Ας το πάρουμε βήμα προς βήμα.

1. Από πού ξεκίνησε ο Χούσερλ;
Ο Χούσερλ είχε σπουδάσει μαθηματικά και παρατήρησε κάτι παράξενο:
Οι μαθηματικοί μπορούσαν να κάνουν σωστά τους υπολογισμούς τους, να αποδεικνύουν θεωρήματα και να παράγουν σημαντικά αποτελέσματα, αλλά δεν συμφωνούσαν πάντοτε για το τι ακριβώς είναι οι αριθμοί και τα μαθηματικά αντικείμενα.
Για παράδειγμα:
Όταν λέμε ότι έχουμε τον αριθμό 5, τι ακριβώς εννοούμε;
Είναι κάτι που υπάρχει πραγματικά έξω από εμάς;
Είναι μια ιδέα που κατασκευάζει ο ανθρώπινος νους;
Είναι απλώς ένα σύμβολο που χρησιμοποιούμε για να κάνουμε υπολογισμούς;
Οι μαθηματικοί μπορούσαν να χρησιμοποιούν τον αριθμό 5 χωρίς να έχουν λύσει αυτά τα φιλοσοφικά ερωτήματα.
Ο Χούσερλ, λοιπόν, αναρωτήθηκε: Πώς μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι γνωρίζουμε κάτι, όταν δεν έχουμε ξεκαθαρίσει τι είναι αυτό που γνωρίζουμε;
Γι' αυτό ήθελε να θεμελιώσει φιλοσοφικά τα μαθηματικά.

2. Γιατί δεν του αρκούσε η παραδοσιακή λογική;
Ο Χούσερλ επηρεάστηκε αρχικά από τον δάσκαλό του, τον Φραντς Μπρεντάνο (Brentano).
Ο Μπρεντάνο προσπαθούσε να αναμορφώσει τη λογική του Αριστοτέλη. Ήθελε να δείξει ότι πολλές διαφορετικές μορφές προτάσεων μπορούν να αναλυθούν με έναν πιο ενιαίο τρόπο.
Όμως ο Χούσερλ εντόπισε ένα πρόβλημα: ο Μπρεντάνο εξέταζε κυρίως τη λογική μορφή των προτάσεων, χωρίς να έχει αποσαφηνίσει επαρκώς πώς ακριβώς αποκτούν οι προτάσεις το νόημά τους.
Ας δούμε ένα παράδειγμα:
Όλοι οι άνθρωποι είναι θνητοί.
Ο Σωκράτης είναι άνθρωπος.
Άρα, ο Σωκράτης είναι θνητός.
Η λογική μάς δείχνει ότι το συμπέρασμα ακολουθεί αναγκαστικά από τις δύο προηγούμενες προτάσεις.
Αλλά ο Χούσερλ θέλει να εξετάσει βαθύτερα ζητήματα:
Τι σημαίνει η πρόταση «όλοι οι άνθρωποι είναι θνητοί»;
Πώς καταλαβαίνουμε τη σημασία της;
Πώς συνδέονται οι λέξεις με αυτό που δηλώνουν;
Τι συμβαίνει στη συνείδησή μας όταν κατανοούμε μια πρόταση;
Πώς βεβαιωνόμαστε ότι αυτό που σκεφτόμαστε ανταποκρίνεται στην αλήθεια;
Επομένως, δεν του αρκεί να εξετάσει αν ένας συλλογισμός είναι τυπικά σωστός. Θέλει να κατανοήσει τι σημαίνει να σκέφτεσαι κάτι και να γνωρίζεις ότι είναι αληθινό.

3. Τι τον προβλημάτιζε στη μαθηματική λογική;
Εδώ πρέπει να καταλάβουμε μια σημαντική διάκριση.
Η μαθηματική λογική είχε αρχίσει να αναπτύσσει μεθόδους με τις οποίες μπορούσαν να γίνονται λογικοί υπολογισμοί σχεδόν μηχανικά.
Για παράδειγμα, χρησιμοποιούμε σύμβολα:
Α→Β
και ακολουθούμε συγκεκριμένους κανόνες για να εξαγάγουμε συμπεράσματα.
Αυτό είναι χρήσιμο και απαραίτητο. Όμως ο Χούσερλ θεωρούσε ότι δεν αρκεί.
Γιατί;
Επειδή μπορούμε να χειριστούμε σωστά σύμβολα, χωρίς να έχουμε κατανοήσει πραγματικά τι σημαίνουν.
Σκέψου έναν άνθρωπο που εκτελεί έναν μαθηματικό υπολογισμό ακολουθώντας έναν αλγόριθμο. Μπορεί να βρει το σωστό αποτέλεσμα, αλλά αυτό δεν σημαίνει κατ' ανάγκην ότι έχει κατανοήσει τη βαθύτερη μαθηματική σημασία της διαδικασίας.
Ο Χούσερλ δεν απορρίπτει τη μαθηματική λογική. Αντιθέτως, αναγνωρίζει την αξία της. Απλώς υποστηρίζει ότι:
Η λογική δεν μπορεί να περιοριστεί σε έναν μηχανισμό χειρισμού συμβόλων. Πρέπει να κατανοήσουμε και τις προϋποθέσεις που καθιστούν δυνατή την αληθινή γνώση.

4. Τι είναι η «καθαρή λογική» του Χούσερλ;
Εδώ βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα σημεία της ανάρτησης.
Ο Χούσερλ επαναφέρει την έννοια της καθαρής λογικής, αξιοποιώντας κυρίως τον Bernard Bolzano και τον Hermann Lotze.
Τι σημαίνει καθαρή λογική;
Σημαίνει ότι η λογική δεν πρέπει να εξαρτάται από το πώς σκέφτονται στην πραγματικότητα οι άνθρωποι.
Ας πάρουμε ένα παράδειγμα:
Ένας άνθρωπος μπορεί να πιστεύει ότι:
«Όλοι οι κύκνοι είναι λευκοί».
Ένας άλλος μπορεί να διαφωνεί.
Ένας τρίτος μπορεί να μην έχει σχηματίσει καμία γνώμη.
Αυτές είναι διαφορετικές ψυχολογικές καταστάσεις τριών ανθρώπων. Όμως η λογική δεν εξαρτάται από το τι πιστεύει ο καθένας.
Η αλήθεια μιας πρότασης δεν καθορίζεται από το πόσοι άνθρωποι την πιστεύουν ούτε από το πώς αισθάνονται όταν τη σκέφτονται.
Επομένως, πρέπει να διακρίνουμε:
Την ψυχολογική πράξη: το γεγονός ότι εγώ σκέφτομαι, πιστεύω ή κρίνω κάτι.
Το λογικό περιεχόμενο: αυτό που σημαίνει η σκέψη ή η πρόταση, ανεξάρτητα από το ποιος τη σκέφτεται.
Η καθαρή λογική μελετά αυτό το δεύτερο πεδίο: τις αντικειμενικές και αναγκαίες σχέσεις που ισχύουν ανεξάρτητα από τις προσωπικές μας ψυχολογικές καταστάσεις.
Γι' αυτό ο Husserl τη χαρακτηρίζει, μεταξύ άλλων, «επιστήμη της επιστήμης»: εξετάζει τους καθολικούς όρους που καθιστούν δυνατή την επιστημονική γνώση.

5. Τι σημαίνει ότι ο Χούσερλ ενδιαφέρεται για τις «ιδεατές αντικειμενικότητες»;
Αυτό είναι λίγο πιο δύσκολο, αλλά πολύ σημαντικό.
Σκέψου τον αριθμό 2.
Μπορείς να γράψεις τον αριθμό 2 σε ένα χαρτί, να τον πληκτρολογήσεις στον υπολογιστή ή να τον προφέρεις.
Κάθε φορά έχεις διαφορετικό υλικό αντικείμενο ή διαφορετικό ήχο. Ωστόσο, ο αριθμός 2 παραμένει ο ίδιος.
Άρα πρέπει να διακρίνουμε:
Τα υλικά σημάδια με τα οποία γράφουμε ή εκφράζουμε τον αριθμό.
Τον ίδιο τον αριθμό ως ιδεατό αντικείμενο, ο οποίος δεν ταυτίζεται με κανένα από αυτά τα σημάδια.
Αυτό ακριβώς είναι ένα από τα ζητήματα που απασχολούν τον Χούσερλ.
Θέλει να εξηγήσει πώς υπάρχουν αντικειμενικά νοήματα και λογικές αλήθειες, χωρίς να τα ταυτίζει με τις ατομικές ψυχικές μας καταστάσεις.
Εδώ τον βοήθησε ιδιαίτερα ο Lotze.

6. Γιατί οι «Λογικές Έρευνες» έγιναν τελικά κάτι πολύ ευρύτερο από μια πραγματεία λογικής;
Επειδή ο Χούσερλ αντιλήφθηκε ότι, για να κατανοήσει τη λογική, έπρεπε να εξετάσει και κάτι βαθύτερο: πώς λειτουργεί η συνείδηση όταν σκέφτεται, κατανοεί και γνωρίζει κάτι.
Ας υποθέσουμε ότι διαβάζεις τη φράση:
«Η Ακρόπολη βρίσκεται στην Αθήνα».
Δεν βλέπεις απλώς μερικά γράμματα πάνω σε μια σελίδα.
Συμβαίνουν περισσότερα πράγματα:
Βλέπεις τις λέξεις.
Καταλαβαίνεις τι σημαίνουν.
Σχηματίζεις μέσα σου το νόημα της πρότασης.
Αναφέρεσαι σε ένα συγκεκριμένο αντικείμενο, την Ακρόπολη.
Μπορείς να εξετάσεις αν αυτό που λέει η πρόταση είναι αληθινό.
Ο Χούσερλ θέλει να κατανοήσει ακριβώς αυτές τις διαφορετικές λειτουργίες.
Γι' αυτό οι έξι Έρευνες του δεύτερου τόμου εξετάζουν ζητήματα όπως:
Η σημασία: Πώς αποκτούν νόημα οι λέξεις και οι προτάσεις;
Η έκφραση: Πώς εκφράζουμε γλωσσικά αυτό που σκεφτόμαστε;
Η σχέση ατόμου και είδους: Πώς περνάμε από ένα συγκεκριμένο πράγμα στη γενική έννοια;
Οι σχέσεις όλου και μέρους: Πώς συνδέονται τα επιμέρους στοιχεία με το σύνολο;
Η πρόθεση: Πώς η συνείδηση αναφέρεται σε κάτι;
Η γνώση και η αλήθεια: Πώς μια σκέψη αποκτά πραγματική γνωστική πληρότητα;

7. Ποιο είναι, λοιπόν, το βαθύτερο νόημα ολόκληρης της ανάρτησης;
Θα το διατύπωνα ως εξής:
Ο Χούσερλ ξεκινά με την απορία πώς είναι δυνατή η βεβαιότητα στα μαθηματικά. Σύντομα όμως αντιλαμβάνεται ότι για να απαντήσει πρέπει πρώτα να ξεκαθαρίσει τι είναι η λογική, τι είναι το νόημα, πώς λειτουργεί η σκέψη και πώς η ανθρώπινη συνείδηση μπορεί να συλλάβει μια αντικειμενική αλήθεια.
Επομένως, το ερώτημά του μετακινείται:
Από το «Πώς θεμελιώνουμε τα μαθηματικά;» περνά στο «Πώς θεμελιώνουμε τη γνώση;».
Και τελικά φτάνει στο πολύ γενικότερο ερώτημα:
Πώς είναι δυνατόν η συνείδηση να γνωρίζει κάτι αντικειμενικά και όχι απλώς να έχει μια υποκειμενική εντύπωση γι' αυτό;
Η βασική ιδέα σε μία εικόνα
Μαθηματικά
Πώς γνωρίζουμε ότι ένας μαθηματικός υπολογισμός είναι σωστός;
↓
Λογική
Ποιοι κανόνες καθιστούν έναν συλλογισμό έγκυρο;
↓
Σημασία
Πώς αποκτούν νόημα οι λέξεις, οι προτάσεις και οι σκέψεις;
↓
Συνείδηση και γνώση
Πώς μπορούμε να συλλάβουμε κάτι και να γνωρίζουμε ότι είναι αληθινό;
8. Τι πρέπει να κρατήσεις για τη συνέχεια;

Η επόμενη ενότητα έχει τίτλο «Ο αγώνας του Husserl να αποδεσμεύσει τη λογική από την ψυχολογία». Αυτό είναι το φυσικό επόμενο βήμα.
Ο Χούσερλ θα προσπαθήσει να αποδείξει ότι οι λογικές αλήθειες δεν είναι προϊόντα της ανθρώπινης ψυχολογίας.
Για παράδειγμα, ο νόμος της μη αντίφασης δεν είναι αληθινός επειδή έτσι λειτουργεί ο ανθρώπινος εγκέφαλος. Ισχύει ανεξάρτητα από το πώς σκεφτόμαστε εμείς.
Εδώ βρίσκεται η μεγάλη φιλοσοφική του διαμάχη με τον ψυχολογισμό: την αντίληψη ότι η λογική μπορεί να θεμελιωθεί στην ψυχολογία, δηλαδή στους πραγματικούς τρόπους με τους οποίους σκέφτεται ο ανθρώπινος νους.
Και εδώ αρχίζει να διαμορφώνεται η φαινομενολογία.
Μια χρήσιμη διάκριση για να διαβάσεις σωστά τον Χούσερλ: Δεν τον ενδιαφέρει απλώς να περιγράψει πώς σκεφτόμαστε στην καθημερινή μας ζωή. Τον ενδιαφέρει να ανακαλύψει ποιες είναι οι ουσιώδεις δομές και προϋποθέσεις που καθιστούν δυνατή τη σκέψη, τη σημασία και την αντικειμενική γνώση.

Αυτή είναι η κεντρική φιλοσοφική φιλοδοξία των Λογικών Ερευνών.

ΧΩΡΙΣ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΖΩΗ. ΤΡΟΠΟΝ ΤΙΝΑ  ΜΙΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗ Η ΟΠΟΙΑ ΕΓΚΑΤΑΛΕΙΠΕΙ ΤΗΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟΥ ΕΚ ΤΟΥ ΜΗΔΕΝΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΚΑΛΥΨΗ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΤΟΥ ΜΗΔΕΝΟΣ.ΕΝΑ ΑΝΩΤΕΡΟ ΕΙΔΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΣΧΗΜΑΤΙΖΕΤΑΙ ΗΔΗ. Ο ΕΞΩΓΗΙΝΟΣ.

Αθήνα, 1930: Το Τέταρτο Διεθνές Συνέδριο Παραψυχολογίας[1]

Αθήνα, 1930: Το Τέταρτο Διεθνές Συνέδριο Παραψυχολογίας[1]

Zeitschrift für Anomalistik, τόμος 17 (2017), σ. 321–333
https://www.anomalistik.de/images/pdf/zfa/zfa2017_03_321_pallikari.pdf
?

Φωτεινή Παλληκάρη[2]

Περίληψη — Κατά τις διακοπές του Πάσχα του 1930 —από την Κυριακή 20 Απριλίου έως την Κυριακή 27 Απριλίου— πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα μια διεθνής εκδήλωση, μοναδική για την Ελλάδα της εποχής. Σημαντικοί επιστήμονες και λόγιοι ήρθαν από το εξωτερικό για να συμμετάσχουν στο Τέταρτο Διεθνές Συνέδριο Παραψυχολογίας. Τα τρία προηγούμενα συνέδρια παραψυχολογίας είχαν πραγματοποιηθεί στην Κοπεγχάγη (1921), στη Βαρσοβία (1923) και στο Παρίσι (1927). Το παρόν άρθρο σκιαγραφεί τις εισηγήσεις και τις δραστηριότητες κατά τη διάρκεια του συνεδρίου στην Αθήνα.

Λέξεις-κλειδιά: Πολιτισμική ιστορία – Ιστορία – Παραψυχολογία – Ψυχολογία – Βιογραφία – Ελλάδα


Εισαγωγή

Το ταξίδι από τις διάφορες ευρωπαϊκές πόλεις διαρκούσε πολύ. Ο δρ. Paul Sünner και η σύζυγός του χρειάστηκαν τρεις ημέρες για να φτάσουν από το Βερολίνο· αρχικά ταξίδεψαν χερσαίως και έπειτα με πλοίο από το Μπρίντιζι στον Πειραιά. Η Ελληνική Εταιρεία Παραψυχολογίας (Hellenic SPR)[4] είχε φροντίσει ώστε οι συμμετέχοντες να μπορούν να προμηθευτούν εισιτήρια με έκπτωση για τα ελληνικά τρένα, καθώς και για τα ελληνικά και τα ιταλικά πλοία. Όταν έφτασαν επιτέλους στο λιμάνι του Πειραιά, ο δρ. Τανάγρας τούς περίμενε ήδη για να τους καλωσορίσει και να τους οδηγήσει στο ξενοδοχείο τους.

Στο συνέδριο συμμετείχαν περίπου 80 αντιπρόσωποι, από τους οποίους μόλις 21 είχαν τη δυνατότητα να παρουσιάσουν την εργασία τους: (1) ο καθηγητής Hans Driesch, Πανεπιστήμιο Λειψίας, βιολόγος· (2) ο καθηγητής T. K. Oesterreich, Πανεπιστήμιο Τυβίγγης, φιλόσοφος και ψυχολόγος· (3) ο καθηγητής Karl Camillo Schneider, Πανεπιστήμιο Βιέννης, βιολόγος· (4) ο δρ. βαρόνος Alfred von Winterstein, Βιέννη, γιατρός και πρόεδρος της Αυστριακής Εταιρείας Παραψυχολογίας· (5) ο Prosper Szmurlo, πρόεδρος της Ψυχοφυσικής Εταιρείας της Βαρσοβίας· (6) ο δρ. Άγγελος Τανάγρας, Αθήνα, γιατρός, πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Παραψυχολογίας· (7) ο δρ. Μιλτιάδης Βλαστός, Αθήνα, νευρολόγος, γενικός γραμματέας της Ελληνικής Εταιρείας Παραψυχολογίας· (8) ο δρ. Κ. Κωνσταντινίδης, Αθήνα, νευρολόγος, Ελληνική Εταιρεία Παραψυχολογίας· (9) ο W. H. Salter, Λονδίνο, ταμίας και γραμματέας της Βρετανικής Εταιρείας Ψυχικών Ερευνών· (10) ο Sir Oliver Lodge, Λονδίνο, κάτοχος του Βραβείου Νόμπελ Φυσικής· (11) ο δρ. Th. Wereide, φυσικός, διδάσκων στο Πανεπιστήμιο του Όσλο· (12) ο Theodore Besterman, Λονδίνο, Εταιρεία Ψυχικών Ερευνών, βιβλιοθηκάριος· (13) ο Everard Feilding· (14) ο ιατρικός σύμβουλος δρ. Pagenstecher, Μεξικό· (15) ο δρ. Johannes Hohlenberg, Κοπεγχάγη· (16) ο καθηγητής δρ. Daniel Walter, Γκρατς, εκπαιδευτικός· (17) ο καθηγητής V. Mikuška, Κέμνιτς, μηχανικός· (18) η κόμισσα Zoé Wassiliko-Serecki, Βιέννη, γραμματέας της Αυστριακής Εταιρείας Παραψυχολογίας· (19) ο κ. Carl Vett, Κοπεγχάγη, επιχειρηματίας, γραμματέας της Διεθνούς Επιτροπής Συνεδρίων Παραψυχολογίας· (20) ο δρ. Walther Kröner· και (21) ο δρ. T. Kindborg, Μπρεσλάου, Πολωνία.

Οι περισσότεροι από αυτούς παρουσίασαν μία μόνο επιστημονική εισήγηση· μόνο ο καθηγητής Oesterreich, ο δρ. Τανάγρας, ο δρ. Κωνσταντινίδης και ο Besterman παρουσίασαν από δύο εισηγήσεις ο καθένας. Οι ανακοινώσεις των Feilding και Pagenstecher διαβάστηκαν κατά την απουσία τους. Άλλοι συμμετέχοντες ήταν ο καθηγητής Μαθηματικών Hahn από τη Βιέννη, ο διευθυντής Makourek από τα Σκόπια, ο καθηγητής Μαθηματικών Paul Heegart από το Όσλο, ο αρχιμηχανικός Karl Röthy από τη Βουδαπέστη, μαζί με φίλους και συναδέλφους, ο δρ. Rob. Schmitz από τη Βέρνη, καθώς και διάφορες κυρίες από τη Βέρνη και τη Ζυρίχη κ.ά. (Sünner, 1930).


Το πρόγραμμα του συνεδρίου


Ο δρ. Τανάγρας είχε προετοιμάσει προσεκτικά το πρόγραμμα του συνεδρίου. Άρεσε πολύ στους συμμετέχοντες και αποτελούσε έναν καλά μελετημένο συνδυασμό πνευματικά απαιτητικών ενοτήτων το πρωί και δραστηριοτήτων αναψυχής το απόγευμα και το βράδυ. Στο τεύχος του Ιουνίου 1930 του μηνιαίου περιοδικού Ψυχικαί Έρευναι («Ψυχικές Έρευνες») της Ελληνικής Εταιρείας Παραψυχολογίας, ο Τανάγρας περιγράφει τη διεξαγωγή του συνεδρίου (Pallikari, 2016):

Το Τέταρτο Διεθνές Συνέδριο που πραγματοποιήθηκε πρόσφατα —υπό τη διεύθυνση του επίτιμου προέδρου και καθηγητή του Πανεπιστημίου της Λειψίας Hans Driesch και του προέδρου της Ελληνικής Εταιρείας Παραψυχολογίας Α. Τανάγρα— σημείωσε πλήρη επιτυχία χάρη στην οργάνωσή του, τη διεξαγωγή του, καθώς και την ελληνική φιλοξενία. Ήδη πριν από έναν χρόνο αρχίσαμε τις προετοιμασίες για το συνέδριο, τυπώσαμε το πρόγραμμα στα γαλλικά, στα αγγλικά και στα γερμανικά και το στείλαμε σε όλα τα επιστημονικά κέντρα του κόσμου. Καθώς πλησίαζε η εκδήλωση, φροντίσαμε για την τελική ρύθμιση των λεπτομερειών του συνεδρίου. Πράγματι, λάβαμε πολυάριθμες απαντήσεις στις προσκλήσεις μας από επιστήμονες όλου του κόσμου. Περίπου 80 ψυχοφυσιολόγοι[5] συγκεντρώθηκαν στην Αθήνα, μερικοί ήδη από τις 16 Απριλίου· πολλοί από αυτούς είναι καθηγητές πανεπιστημίου, ανάμεσά τους κορυφαίοι εκπρόσωποι του επιστημονικού κλάδου διεθνώς, όπως ο καθηγητής Driesch ή ο διάσημος φυσικός καθηγητής Sir Oliver Lodge, ο καθηγητής Oesterreich από το Πανεπιστήμιο της Τυβίγγης κ.ά.

Χάρη στην ευγενική βοήθεια του κ. Κοσμόπουλου, προέδρου των ελληνικών ξενοδοχείων, οδηγήθηκαν όλοι σε διάφορα ξενοδοχεία της Αθήνας και ξεναγήθηκαν στην πόλη. Το βράδυ της 20ής Απριλίου πραγματοποιήθηκε η επίσημη υποδοχή στο μεγαλοπρεπές «Acropole Palace Hotel» —απέναντι από το Κρατικό Αρχαιολογικό Μουσείο—, παρουσία του κ. Μερκούρη, δημάρχου Αθηναίων, ο οποίος διέθεσε τη δημοτική ορχήστρα για την ψυχαγωγία των συμμετεχόντων. Ο κ. Τανάγρας εκφώνησε χαιρετισμό προς τους συμμετέχοντες και στη συνέχεια η κυρία Λουκία Μάτλη, στεφανωμένη με τριαντάφυλλα, παρουσίασε αρχαίους ελληνικούς χορούς, τους οποίους το ιδιαίτερα ενθουσιώδες κοινό χειροκρότησε θερμά. Τη Δευτέρα 21 Απριλίου, στις 10 το πρωί, πραγματοποιήθηκε η επίσημη έναρξη του συνεδρίου στην κεντρική αίθουσα του Πανεπιστημίου. Παρευρίσκονταν ορισμένοι υπουργοί της κυβέρνησης, ο δήμαρχος Αθηναίων, μέλη του διπλωματικού σώματος, καθηγητές του Πανεπιστημίου, καθώς και άλλοι διακεκριμένοι επιστήμονες.

Πρώτα απ’ όλα, ο κ. Τανάγρας κήρυξε την έναρξη του συνεδρίου στα γαλλικά. Έπειτα οι δύο ιδιαίτερα διάσημες προσωπικότητες, ο καθηγητής Driesch και ο Sir Oliver Lodge, εκφώνησαν τις εναρκτήριες ομιλίες τους, ο πρώτος στα γερμανικά και ο δεύτερος στα αγγλικά. Στη συνέχεια, ο Carl Vett μίλησε στα γαλλικά για «προβλήματα που είχαν πλέον επιλυθεί και τα οποία είχαν προκληθεί από ορισμένα πρόσωπα που, παρακινούμενα από μεγάλη φιλοδοξία, είχαν προσπαθήσει να οργανώσουν αλλού παράλληλες εκδηλώσεις».

Με αυτό το σχόλιο ο κ. Vett αναφερόταν στους Γάλλους παραψυχολόγους, οι οποίοι είχαν αποφασίσει να μη συμμετάσχουν στο συνέδριο της Αθήνας. Ο λόγος ήταν η ανησυχία ότι ο Vett θα μπορούσε να επιδείξει τόσο μεγάλο ενθουσιασμό κατά τη διοργάνωση αυτής της σειράς συνεδρίων, ώστε να παραμελήσει την επιστημονική αυστηρότητα που απαιτούνταν για την επιλογή των ανακοινώσεων. Γι’ αυτό οι Γάλλοι παραψυχολόγοι είχαν ιδρύσει στη Γενεύη ένα δικό τους, μόνιμο κέντρο για παραψυχολογικά συνέδρια. Για τον ίδιο λόγο δεν ήρθαν στο συνέδριο της Αθήνας ούτε οι Ιταλοί παραψυχολόγοι (Lachapelle, 2005).

Την αναφορά του κ. Vett ακολούθησαν τρεις εισηγήσεις. Η πρώτη ήταν του Hans Driesch, ο οποίος μίλησε για το «Personne et Suprapersonne» [Πρόσωπο και Υπερπρόσωπο]· ακολούθησε ο καθηγητής T. K. Oesterreich με θέμα «Το ψυχοφυσικό πρόβλημα από παραψυχολογική και φαινομενολογική σκοπιά» και, τέλος, ο K. C. Schneider με θέμα «Το ψυχοφυσικό ενεργειακό πεδίο ως φορέας του αισθητηριακού και του υπεραισθητού βιώματος» (Bestermann, 1930· Pallikari, 2001). Το απόγευμα οι συμμετέχοντες επισκέφθηκαν το Στάδιο, χτισμένο από λευκό μάρμαρο, και απόλαυσαν εκεί τις στρατιωτικές, ναυτικές και θρησκευτικές εκδηλώσεις για την εκατονταετηρίδα της ελληνικής ανεξαρτησίας.

Τη δεύτερη ημέρα του συνεδρίου, την Τρίτη 22 Απριλίου 1930, οι εισηγήσεις άρχισαν στις 9 το πρωί, αυτή τη φορά όμως στην αίθουσα διαλέξεων του Φιλολογικού Συλλόγου «Παρνασσός», στο κέντρο της Αθήνας, πέντε λεπτά με τα πόδια από το Πανεπιστήμιο. Εκεί πραγματοποιήθηκαν και οι υπόλοιπες εργασίες του συνεδρίου. Εκείνη την ημέρα παρουσιάστηκαν πέντε ανακοινώσεις: του βαρόνου A. von Winterstein για το «Le médium Frieda Weissl» [Το μέντιουμ Frieda Weissl]· του M. P. Szmurlo για το «Le Dessin médiumnique» [Το μεντιουμικό σχέδιο]· του Α. Τανάγρα για το «Le Télèpathie de la Memoire Latent» [Η τηλεπάθεια της λανθάνουσας μνήμης]· του δρ. Μ. Βλαστού για το «La Suggestibilité des Hystériques en Grèce» [Η υποβλητικότητα των υστερικών γυναικών στην Ελλάδα]· καθώς και του δρ. Κ. Κωνσταντινίδη για τα «Παραψυχολογικά φαινόμενα στους ψυχικά ασθενείς».

Το απόγευμα εκείνης της Τρίτης οι συμμετέχοντες επισκέφθηκαν την Ακρόπολη των Αθηνών· τους ξενάγησε ο κ. Α. Φιλαδελφεύς, έφορος αρχαιοτήτων και μέλος του διοικητικού συμβουλίου της Ελληνικής Εταιρείας Παραψυχολογίας. Αργότερα το απόγευμα πραγματοποιήθηκε οργανωτική συνεδρίαση υπό την προεδρία του καθηγητή Driesch, στην οποία αποφασίστηκε ότι το επόμενο συνέδριο παραψυχολογίας θα διεξαγόταν δύο χρόνια αργότερα στο Λονδίνο. Ωστόσο, η ημέρα δεν είχε ακόμη τελειώσει.

Το βράδυ ο κ. Αντώνιος Σταθάτος, πρόεδρος της «Ελληνικής Λέσχης Περιηγήσεων και Αυτοκινήτου», ΕΛΠΑ, παρέθεσε επίσημο δείπνο προς τιμήν των συνέδρων και τους προσέφερε επίσης ελεύθερη πρόσβαση σε όλους τους χώρους της Λέσχης, για την αναψυχή και την ξεκούρασή τους κατά την παραμονή τους στην Αθήνα. Στη διάρκεια αυτής της δεξίωσης προσφέρθηκαν στους συμμετέχοντες χρωμολιθογραφίες ελληνικών τοπίων. Στο τέλος, ο αντιστράτηγος Βλαχόπουλος, αντιπρόεδρος της ΕΛΠΑ, απηύθυνε ομιλία στους συμμετέχοντες, στην οποία απάντησαν ο καθηγητής Driesch και ο δρ. Τανάγρας.

Για την πρωινή συνεδρίαση της Τετάρτης 23 Απριλίου είχαν προγραμματιστεί πέντε ομιλητές. Αρχικά, ο κ. W. H. Salter παρουσίασε την εισήγησή του με θέμα «Ορισμένες προτάσεις για τη βελτίωση των συνθηκών διερεύνησης ελεγχόμενων φαινομένων». Η δεύτερη ανακοίνωση ήταν του Sir Oliver Lodge και είχε τίτλο «Για τους λόγους της μη αναγνώρισης της ψυχικής έρευνας από την πλειονότητα του επιστημονικού κόσμου». Έπειτα ο καθηγητής δρ. Th. Wereide μίλησε για «Τα φαινόμενα έκστασης της κυρίας Ingeborg». Οι δύο τελευταίες ανακοινώσεις ήταν του κ. Th. Besterman, με θέμα «Κριτική αποτίμηση της παρούσας κατάστασης της ψυχικής έρευνας», και του εντιμότατου Everard Feilding —την οποία διάβασε ο κ. Salter—, με θέμα «Η περίπτωση του αββά Vachère».

Το απόγευμα της Τετάρτης, που ήταν μια υπέροχη, ηλιόλουστη ημέρα, προσφέρθηκε για αναψυχή μια δωρεάν εκδρομή με αυτοκίνητα στον αρχαιολογικό χώρο της Ελευσίνας. Εκεί ο κ. Φιλαδελφεύς εκφώνησε μια κατατοπιστική ομιλία για το αρχαίο αυτό ιερό. Στη συνέχεια, ο κ. Θανασουλόπουλος, δήμαρχος Ελευσίνας, προσέφερε στους συμμετέχοντες ένα παραδοσιακό ελληνικό πασχαλινό γεύμα: υπήρχαν αρνί στη σούβλα, κόκκινα πασχαλινά αυγά, φρούτα, ποτά και ελληνικοί παραδοσιακοί χοροί.

Την Πέμπτη 24 Απριλίου, στις 9 το πρωί, παρουσιάστηκαν και πάλι πέντε εισηγήσεις. Η πρώτη, του δρ. Pagenstecher, είχε θέμα «Η ανεστραμμένη εικόνα στην τηλεπάθεια» και διαβάστηκε από τον H. Driesch· η δεύτερη, του καθηγητή Oesterreich, αφορούσε «Τη σχέση του ισραηλιτικού προφητισμού με τα προβλήματα της διάσπασης της συνείδησης». Ακολούθησαν οι ανακοινώσεις του δρ. Hohlenberg «Περί πνευματισμού», του καθηγητή D. Walter «Μια νέα ερευνητική μέθοδος στην παραψυχολογία» και του καθηγητή V. Mikuška «Καθορισμός σκοπών και επιδίωξη στόχων στη βιολογία και την παραβιολογία». Αργά το απόγευμα, οι σύνεδροι προσκλήθηκαν από τον κ. Μερκούρη, δήμαρχο Αθηναίων, σε δεξίωση στην οποία παρευρισκόταν και το δημοτικό συμβούλιο. Ένα μουσικό συγκρότημα φρόντιζε για την ψυχαγωγία των προσκεκλημένων, παίζοντας εμβατήρια, ελληνικούς ύμνους και χορευτική μουσική. Ο δήμαρχος καλωσόρισε τους καλεσμένους του και στη συνέχεια ο δρ. Τανάγρας, ο καθηγητής Driesch και ο Sir Oliver Lodge απηύθυναν λίγα λόγια.

Την Παρασκευή 25 Απριλίου παρουσιάστηκαν τέσσερις ανακοινώσεις, με έναρξη στις 9 το πρωί. Ο τίτλος της εισήγησης της κόμισσας Wassilko-Serecki ήταν «Un Cas de Connaissance Paranormale» [Μια περίπτωση παραφυσικής γνώσης], ενώ ο Carl Vett μίλησε για το «Un Cas de Lévitation chez les Derviches» [Μια περίπτωση αιώρησης στους δερβίσηδες]. Οι δύο τελευταίες ανακοινώσεις ήταν του δρ. W. Kröner, με θέμα «Η διαμάχη γύρω από τον Valiantine», και του κ. Th. Besterman, με θέμα «Πρόσφατες και εν εξελίξει έρευνες της Εταιρείας Ψυχικών Ερευνών».

Μετά την πρωινή συνεδρίαση, οι σύνεδροι οδηγήθηκαν στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας, όπου ο κ. Φιλαδελφεύς έδωσε μια κατατοπιστική διάλεξη. Το βράδυ, ο κ. Δημήτριος Ποσειδώνας, μέλος της Ελληνικής Εταιρείας Παραψυχολογίας, προσκάλεσε τους συμμετέχοντες σε δεξίωση στο σπίτι του. Προσφέρθηκαν εδέσματα χαρακτηριστικά της ελληνικής πασχαλινής παράδοσης και υπήρχε ζωντανή μουσική με τσίτερ. Οι καλεσμένοι χόρεψαν ελληνικούς χορούς με τις πανέμορφες Ελληνίδες, φίλες της κόρης του οικοδεσπότη, όλες ντυμένες με πολύχρωμες παραδοσιακές φορεσιές από διάφορες περιοχές της Ελλάδας. Ύστερα από αίτημα του Τανάγρα, η Ακρόπολη φωταγωγήθηκε ειδικά εκείνη τη νύχτα προς τέρψη των επισκεπτών.

Το Σάββατο 26 Απριλίου ήταν η τελευταία ημέρα του συνεδρίου. Οι πρώτες τέσσερις ομιλίες της ημέρας άρχισαν και πάλι στις 9 το πρωί. Ο Α. Τανάγρας ξεκίνησε με μια εισήγηση για το «Les Médiums Télékinetiques en Grèce» [Τα τηλεκινητικά μέντιουμ στην Ελλάδα]· έπειτα μίλησε ο δρ. T. Kindborg για τις «Τριετείς έρευνές μου με το μέντιουμ κυρία S. από το Μπρεσλάου», ο δρ. Κ. Κωνσταντινίδης για τα «Τηλεπαθητικά πειράματα μεταξύ Αθήνας, Παρισιού, Βαρσοβίας και Βιέννης» και, τέλος, ο καθηγητής C. K. Schneider «Περί χρονικά μετατοπισμένης τηλεπάθειας». Μετά από αυτές τις εισηγήσεις, ο δρ. Τανάγρας έκλεισε ανεπίσημα τις εργασίες.

Ο κ. Μπότσαρης, υπουργός Ναυτικών, έδωσε στους συμμετέχοντες τη δυνατότητα να πραγματοποιήσουν το απόγευμα μια θαλάσσια εκδρομή στον κόλπο της Σαλαμίνας και γύρω από την Αίγινα, για να δουν τον ναό της Αφαίας. Κατά τη διάρκεια αυτής της εκδρομής, ο δρ. Τανάγρας έδωσε μια διάλεξη για την ιστορία του ναού και τη ναυμαχία της Σαλαμίνας. Το βράδυ του Σαββάτου, στις 22:00, προσφέρθηκε στους συμμετέχοντες μπουφές στο πολυτελές σπίτι του κ. Λοβέρδου, διευθυντή της Λαϊκής Τράπεζας, όπου οι επισκέπτες μπόρεσαν να θαυμάσουν μια μοναδική συλλογή βυζαντινών έργων τέχνης.

Το φωτεινό, ηλιόλουστο πρωινό της επόμενης ημέρας, Κυριακής 27 Απριλίου, ο δρ. Τανάγρας μετέφερε με αυτοκίνητο ορισμένους από τους συμμετέχοντες —τον Sünner και τη σύζυγό του, την κόμισσα Wassilko και τον βαρόνο Winterstein— στο χαριτωμένο εξοχικό σπιτάκι του, στη γαλήνη της υπαίθρου κοντά στο Φάληρο, δίπλα στη θάλασσα. Το απόγευμα πραγματοποιήθηκε η μεγαλοπρεπής τελετή μιας παρέλασης σημαιών προς την Ακρόπολη, στην οποία συμμετείχαν περίπου 2.000 νέοι με παραδοσιακές ελληνικές φορεσιές. Ορισμένοι σύνεδροι μπόρεσαν μάλιστα να την παρακολουθήσουν από τα ξενοδοχεία τους (Pallikari, 2017).

Το βράδυ της Κυριακής 27 Απριλίου, οι σύνεδροι παρευρέθηκαν, ύστερα από πρόσκληση της Ελληνικής Εταιρείας Παραψυχολογίας —και με την οικονομική ενίσχυση μιας γενναιόδωρης δωρεάς της κυρίας Αλεξάνδρας Χωρέμη—, στο εορταστικό αποχαιρετιστήριο δείπνο στο Acropole Palace Hotel. Συμμετείχαν επίσης οι πρεσβευτές της Αγγλίας, της Αυστρίας, των ΗΠΑ και της Γερμανίας, καθώς και άλλες σημαντικές προσωπικότητες. Το μενού του συμποσίου, με την επιγραφή «Carte du Jour», το οποίο είχε ετοιμάσει ειδικά ο δρ. Τανάγρας, ήταν γραμμένο στα γαλλικά με άψογη καλλιγραφία. Κάτω από την ονομασία κάθε πιάτου, ο Τανάγρας πρόσθεσε έναν χαρακτηρισμό με γενικότερη επιστημονική ή παραψυχολογική σημασία. Το μενού ήταν το ακόλουθο:


1 Consommé en Cassé Madriléne — Electronique («ηλεκτρονικό»)
2 Délices de Soup Nantua — Radioactif («ραδιενεργό»)
3 Dindonneau Rôti Byron — Ectoplasmique («εκτοπλασματικό»)
4 Petits pois Française — Télékinétiques («τηλεκινητικά»)
5 Bombe maison Biscuits — Pseudopodes («ψευδοπόδια»)
6 Corbeilles de fruits — Psychometriques («ψυχομετρικά»)
7 Café — télépathique («τηλεπαθητικός»)

Εκείνο το βράδυ ο δρ. Τανάγρας εκφώνησε την αποχαιρετιστήρια ομιλία του· στη συνέχεια, ο καθηγητής Driesch, ο κ. Vett, ο κ. Salter, ο βαρόνος von Winterstein και ορισμένοι άλλοι εξέφρασαν, εκ μέρους όλων, την ευγνωμοσύνη τους για την επιτυχία του συνεδρίου, η οποία οφειλόταν σε καθοριστικό βαθμό στις μεγάλες προσπάθειες του Τανάγρα και των μελών της Ελληνικής Εταιρείας Παραψυχολογίας. Κατά τη διάρκεια του συνεδρίου έφτασε μια επιστολή του καθηγητή Richet, στην οποία εξέφραζε τη λύπη του για την απουσία του. Επιπλέον, ο Τανάγρας έλαβε τηλεγραφικά πολλούς χαιρετισμούς από άλλα παραψυχολογικά κέντρα της Ευρώπης. Στα απομνημονεύματά του ο Τανάγρας θυμάται (Pallikari, 2016: 396):

«Στην αρχή, ο επίτιμος πρόεδρος του συνεδρίου, καθηγητής Driesch, είπε ότι κανένα από τα είκοσι συνέδρια στα οποία είχε παρευρεθεί μέχρι τότε δεν ήταν τόσο καλά οργανωμένο και ότι πουθενά δεν τον είχαν υποδεχτεί με τέτοια φιλοξενία και ενθουσιασμό, που σε κάνουν να ξεχνάς ότι στην πραγματικότητα είσαι ξένος στην Ελλάδα. Πρόσθεσε ότι η επιτυχία αυτού του έργου είχε επιτευχθεί χάρη σε έναν και μόνο άνθρωπο. Όλοι σας γνωρίζετε αυτόν τον άνθρωπο, είπε. Είναι ο αγαπητός μας πρόεδρος, ο δρ. Τανάγρας, στον οποίο μπορούμε να δείξουμε με τον καλύτερο τρόπο, με αυτό το δάφνινο στεφάνι, πόσο ευγνώμονες είμαστε — για τις προσπάθειες, τη φιλοξενία και την υποδειγματική οργάνωση του συνεδρίου. Οι μελλοντικές παρόμοιες εκδηλώσεις θα δυσκολευτούν εξαιρετικά να ξεπεράσουν αυτή την επιτυχία. Και όταν, μέσα σε ενθουσιώδεις επευφημίες, φόρεσε στον Τανάγρα το δάφνινο στεφάνι, η ορχήστρα έπαιξε τον εθνικό μας ύμνο.»


Επίλογος

Πολλές εισηγήσεις που παρουσιάστηκαν στο Τέταρτο Συνέδριο Παραψυχολογίας το 1930 ασχολούνταν με τον πνευματισμό, ανεξήγητα φαινόμενα και μέντιουμ. Ο βαρόνος A. von Winterstein μίλησε για τα εντυπωσιακά φαινόμενα θορυβοποιών πνευμάτων —poltergeist— που συνδέονταν με το μέντιουμ Frieda Weissl από την Αυστρία. Ο Prosper Szmurlo μίλησε για τους τύπους συμπεριφοράς διάφορων μέντιουμ. Ο Μιλτιάδης Βλαστός ταξινόμησε τους διάφορους τύπους ανθρώπινης συμπεριφοράς στην Ελλάδα που συνδέονταν με ασυνήθιστα φαινόμενα· η Πυθία και οι Δελφοί, για παράδειγμα, ερμηνεύτηκαν ως περιπτώσεις υστερίας. Η ανακοίνωση του καθηγητή Wereide είχε επίσης σαφώς πνευματιστικό προσανατολισμό· εξέτασε τα φαινόμενα που συνδέονταν με το αμφιλεγόμενο νορβηγικό μέντιουμ κυρία Ingeborg Dahl (Parker & Puhle, 2008). Ο Feilding μίλησε για φαινόμενα στη Γαλλία που δεν μπορούσε να εξηγήσει· αναφέρθηκε στην αιμορραγία θρησκευτικών ομοιωμάτων και αγαλμάτων. Ο καθηγητής Oesterreich εξέτασε περιπτώσεις προφητειών από φιλοσοφική σκοπιά. Και η ανακοίνωση του δρ. Hohlenberg αφορούσε τον πνευματισμό. Η κόμισσα Wassilko-Serecki μίλησε για ένα τηλεπαθητικό μέντιουμ στη Βιέννη.

Η ανακοίνωση του W. Kröner αφορούσε επίσης πνευματιστικά, μεντιουμικά φαινόμενα. Ο δρ. Τανάγρας μίλησε για τηλεκινητικά μέντιουμ στην Ελλάδα, ενώ και ο δρ. T. Kindborg πραγματεύτηκε στην εισήγησή του τα μέντιουμ και τα πνευματιστικά φαινόμενα. Στο μεταξύ, με τη γενικότερη πρόοδο της επιστήμης και της τεχνολογίας, εξελίχθηκαν αντίστοιχα και τα θέματα και οι μέθοδοι διερεύνησης στο πλαίσιο της παραψυχολογικής έρευνας. Ωστόσο, υπάρχει μια ιδιαιτερότητα, ένα ερώτημα που συναντά κανείς στις παραψυχολογικές δημοσιεύσεις και το οποίο παρέμεινε αναλλοίωτο στο πέρασμα των χρόνων. Οι παραψυχολόγοι του 21ου αιώνα, όπως ακριβώς και οι συνάδελφοί τους του 20ού αιώνα, εξακολουθούν να θέτουν το ερώτημα: «Γιατί η επιστημονική κοινότητα δεν παίρνει στα σοβαρά την παραψυχολογική έρευνα;»

Κατά τη διάρκεια του Τέταρτου Διεθνούς Συνεδρίου του 1930, το ζήτημα αυτό έθεσαν ο Sir Oliver Lodge και ο κ. Salter. Στην πραγματικότητα, όμως, επανέλαβαν το ερώτημα που είχε ήδη θέσει ο René Sudre στο Τρίτο Διεθνές Συνέδριο Παραψυχολογίας, στο Παρίσι, το 1927 (Sudre, 1927). Θα μπορούσε επομένως κανείς να αναρωτηθεί: θα χρειάζεται οι παραψυχολόγοι να θέτουν αυτό το ερώτημα και στα επόμενα ενενήντα χρόνια;

Ευχαριστίες

Ο Eberhard Bauer, συντονιστής ερευνών στο Ινστιτούτο Οριακών Πεδίων της Ψυχολογίας και Ψυχικής Υγιεινής στο Φράιμπουργκ του Μπράισγκαου, με υποστήριξε στην έρευνα για αυτό το άρθρο.


Σημειώσεις:

1 Το παρόν άρθρο αποτελεί μετάφραση ενός κειμένου γραμμένου στα αγγλικά, το οποίο μέχρι τώρα είναι προσβάσιμο μόνο διαδικτυακά. Για τη γερμανική μετάφραση έγιναν μικρές προσαρμογές στη μορφή του κειμένου. Η μετάφραση και η δημοσίευση πραγματοποιήθηκαν με την ευγενική άδεια της συγγραφέως. Το πρωτότυπο άρθρο βρίσκεται στον ακόλουθο σύνδεσμο: https://www.facebook.com/pg/Tanagras.Memoirs/posts/ (Σημ. της σύνταξης).

2 Η δρ. Φωτεινή Παλληκάρη είναι ομότιμη αναπληρώτρια καθηγήτρια Φυσικής στον Τομέα Φυσικής Στερεάς Κατάστασης του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Τα ερευνητικά της πεδία ήταν η φασματοσκοπία λέιζερ, η επιστήμη των υλικών, η πολυμορφοκλασματική ανάλυση πολύπλοκων διεργασιών, τα θεμέλια της κβαντικής θεωρίας και της συνείδησης. Από το 2000 διεύρυνε το ερευνητικό της πεδίο, συμπεριλαμβάνοντας και τη ζωή και το έργο του πρώην προέδρου της Ελληνικής Εταιρείας Ψυχοφυσιολογίας, δρ. Άγγελου Τανάγρα.

3 Οι περιστάσεις που οδήγησαν στην επιλογή της Αθήνας ως τόπου διεξαγωγής του Τέταρτου Διεθνούς Συνεδρίου Παραψυχολογίας έχουν ήδη εξηγηθεί στο άρθρο «Why the 4th parapsychology convention in 1930 took place in Athens» (Pallikari, 2017).

4 Για την ακρίβεια, ο ιδρυτής Άγγελος Τανάγρας ονόμασε την οργάνωση «Εταιρεία Ψυχοφυσιολογίας», γεγονός που αντανακλούσε την τότε αντίληψή του για τα παραψυχολογικά φαινόμενα. Από τη σημερινή οπτική, η απόδοση «Ελληνική Εταιρεία Παραψυχολογίας» είναι η καταλληλότερη (Σημ. του μεταφραστή).

5 Εννοούνται οι ερευνητές ψυχικών φαινομένων —παραψυχολόγοι— (Σημ. του μεταφραστή)
.

Η ΕΞΑΠΛΩΣΗ ΕΙΝΑΙ ΤΡΟΜΑΚΤΙΚΗ, Η ΓΥΜΝΗ ΕΛΛΑΔΑ ΑΝΟΙΓΕΙ ΠΟΡΤΕΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΘΥΡΙΑ ΣΕ ΚΑΘΕ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ Η ΟΠΟΙΑ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΦΕΡΕΙ  ΔΟΞΑ ΚΑΙ ΔΥΝΑΜΗ.

ΤΗΝ ΣΚΥΤΑΛΗ ΣΤΑ ΔΙΑΣΗΜΑ ΣΥΝΕΔΡΙΑ ΠΑΡΕΛΑΒΕ ΜΕ ΕΠΑΙΝΟΥΣ Η ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΒΟΛΟΥ.