Δευτέρα 16 Νοεμβρίου 2026

ΘΕΩΡΙΑ, ΕΚΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΓΝΟΦΟΣ ΣΤΟΝ ΨΕΥΔΟΔΙΟΝΥΣΙΟ 2

 Συνέχεια από Κυριακή 15. Νοεμβρίου 2026


ΘΕΩΡΙΑ, ΕΚΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΓΝΟΦΟΣ ΣΤΟΝ ΨΕΥΔΟΔΙΟΝΥΣΙΟ 2

René Roques,
„Contemplation, extase et ténèbre chez le Pseudo-Denys“, in: Dictionnaire de spiritualité, Bd. II, 1952, Sp. 1885–1911.

3 Οι βαθμίδες τής θεωρίας

Αλλά όπου γίνεται λόγος για ιεραρχία, γίνεται λόγος και για πολλαπλότητα. Και αυτή η πολλαπλότητα δεν είναι μόνο αριθμητική. Είναι μια ποιοτική πολλαπλότητα, διατεταγμένη σύμφωνα με την πνευματική αξία των όντων που τη συγκροτούν —πρβλ., ανάμεσα σε πολλά άλλα χωρία, CH 1656. Αυτή η ποιοτική ποικιλία των ουσιών συνεπάγεται και την ποικιλία των ενεργειών. Θα έχουμε λοιπόν τόσες μορφές θεωρίας όσες και ιεραρχικές τάξεις.

Στη χαμηλότερη βαθμίδα, και μάλιστα, για να ακριβολογήσουμε, κάτω από την εκκλησιαστική ιεραρχία, βρίσκεται η πολύ στοιχειώδης θεωρία των τάξεων των καθαιρομένων· έπειτα, η θεωρία του ιερού λαού, ο οποίος αποτελεί κατ’ ουσίαν τη «θεωρητικὴ τάξις» (EH 536d)· τέλος, ακόμη τελειότερη, η θεωρία των μοναχών. Η τάξη τους βεβαίως δεν είναι μόνο θεωρητική —«οὐ θεωρητικὸς μόνον»—, παραμένει όμως θεωρητική, και η θεωρία της, ακριβώς λόγω της μεγαλύτερης εγγύτητάς της προς τον Θεό, υπερβαίνει σε αξία εκείνη του ιερού λαού (536c). Οι ιερατικές τάξεις, που υπερέχουν ως προς την αξία από αυτή την πρώτη τριάδα, αντιπροσωπεύουν οι ίδιες τρεις νέες βαθμίδες θεωρίας: εκείνη των διακόνων, εκείνη των ιερέων και εκείνη των επισκόπων (EH, κεφ. 5). Απαλλάσσοντας την έννοια της θεωρίας από κάθε χωροχρονική συνδήλωση (EH 537ab), μπορούμε μάλιστα να επεκτείνουμε τη γενίκευσή μας και να πούμε ότι οι εννέα αγγελικές τάξεις αντιπροσωπεύουν και αυτές εννέα διαφορετικές βαθμίδες θεωρίας.

Μπορεί να αντιταχθεί σε αυτή την αντίληψη ότι δεν διατυπώνεται ρητά από τον Διονύσιο· ότι, αντίθετα, εκείνος αναφέρει μία μόνο θεωρητική ή φωτιζόμενη τάξη ανά τριάδα και ότι αυτή η λειτουργία αντιδιαστέλλει τη μεσαία τάξη προς την κατώτερη και την ανώτερη, των οποίων οι αντίστοιχες λειτουργίες είναι η κάθαρση και η τελείωση —πρβλ. κυρίως CH, κεφ. 3, για την ουσία και τον σκοπό της ιεραρχίας. Σύμφωνα με αυτή την αυστηρή κατανομή, η διονυσιακή θεωρία θα περιλάμβανε μόνο πέντε βαθμίδες, που θα αντιστοιχούσαν στις πέντε μεσαίες τάξεις των πέντε ιεραρχικών τριάδων: τον ιερό λαό για την τριάδα των μυημένων (EH 532bc)· την τάξη των ιερέων για την ιερατική τριάδα (EH 504ad)· τους Αρχαγγέλους για την τρίτη αγγελική τριάδα (CH 257c)· τις Δυνάμεις για τη δεύτερη (CH, κεφ. 8, κυρίως 2406)· τα Χερουβείμ για την πρώτη (CH 205bc). Αυτή θα ήταν η αυστηρή εφαρμογή των αρχών που θέτει ο Διονύσιος.

Αυτές οι αρχές, όμως, πρέπει να εφαρμοστούν με μεγαλύτερη ευελιξία, με τον ακόλουθο τρόπο. Μολονότι οι Αρχάγγελοι αποτελούν μάλλον την τάξη του φωτισμού και της θεωρίας, σε αντίθεση με τους Αγγέλους, που είναι μάλλον καθαρτικοί, και τις Αρχές, που αποτελούν μάλλον την τέλεια τάξη (CH, κεφ. 9), οι τρεις αυτές λειτουργίες δεν είναι αποκλειστικές. Ο Διονύσιος ενδιαφέρεται κυρίως να αναδείξει, για καθεμία από τις τάξεις, τη συνολική διαμεσολαβητική λειτουργία της σε σχέση με την ιεραρχική ενέργεια, η οποία είναι συγχρόνως καθαρτική, φωτιστική και ενωτική. Η ίδια διαπίστωση ισχύει για τη δεύτερη ουράνια ιεραρχία. Οι λειτουργίες εξετάζονται από την άποψη της κάθαρσης, του φωτισμού και της τελείωσης μόνο σε ένα χωρίο (2408), και ακόμη κι εκεί καθεμία τους δεν αποδίδεται αποκλειστικά σε μια καθορισμένη τάξη.

Για την πρώτη αγγελική ιεραρχία, η θεωρητική λειτουργία των Χερουβείμ διατυπώνεται σαφέστερα —«τὸ γνωστικόν… καὶ θεοπτικὸν καὶ θεωρητικόν…», 2050—, όπως και η καθαρτική λειτουργία των Θρόνων (205cd). Αλλά τα Σεραφείμ, που αποτελούν την πρώτη τάξη της πρώτης ουράνιας ιεραρχίας, διαθέτουν, εκτός από τη δύναμη της τελείωσης, και τις καθαρτικές και φωτιστικές λειτουργίες (205bc). Και η συνέχεια του κεφαλαίου (208ad) αποδίδει συνολικά αυτές τις τρεις λειτουργίες στις τρεις τάξεις της πρώτης ουράνιας ιεραρχίας.

Επιπλέον, μέσα στην ιεραρχία, οποιαδήποτε τάξη μπορεί, κατά μείζονα λόγο, να επιτελεί τις λειτουργίες των τάξεων που ακολουθούν μετά από αυτήν. Το Σεραφείμ, για παράδειγμα, διαθέτει τη δύναμη να καθαίρει τους ανθρώπους, η οποία ωστόσο ανήκει κατεξοχήν στην τελευταία βαθμίδα της ουράνιας ιεραρχίας —στο ίδιο χωρίο και κυρίως στο CH, κεφ. 13, όπου ερμηνεύεται εκτενώς το Ησ. 6:6. Ο επίσκοπος διαθέτει τις δυνάμεις των δύο κατώτερων τάξεων της ιερατικής τριάδας (EH 508c). Ο ιερέας μπορεί επίσης να επιτελεί την καθαρτική λειτουργία των διακόνων —στο ίδιο χωρίο. Τέλος, η μοναχική κατάσταση διατηρεί ολόκληρη τη θεωρητική δύναμη της μεσαίας τάξης των μυημένων (EH 536c). Γνωρίζουμε, από την άλλη πλευρά, ότι και οι τάξεις των καθαιρομένων φτάνουν σε μια πολύ στοιχειώδη θεωρία. Ας δεχτούμε λοιπόν ότι όλες οι τάξεις των ιεραρχιών, της ουράνιας και της ανθρώπινης, μπορούν και οφείλουν να ασκούν μια θεωρία ανάλογη προς τη βαθμίδα τους.

Αν χρειαζόταν επιβεβαίωση, θα τη βρίσκαμε στο κεφάλαιο 10 της Ουράνιας Ιεραρχίας, όπου ο Διονύσιος αποδίδει σε κάθε νου την τριπλή δύναμη της κάθαρσης, του φωτισμού —ή της θεωρίας— και της τελείωσης. Ο νους δέχεται αυτή τη δύναμη από την ανώτερη ιεραρχική τάξη, για να τη μεταδώσει με τη σειρά του στην τάξη που τον ακολουθεί (CH 273c· ολόκληρο αυτό το κεφάλαιο παρουσιάζει την ενέργεια των ιεραρχιών ως συνολική και προοδευτικά εξασθενούσα μετάδοση της θεαρχικής ενέργειας. Σε αρκετά άλλα χωρία, η ιδέα αυτή αποδίδεται με ηλιακές ή πύρινες μεταφορές, κλασικές στην πλατωνική παράδοση: για παράδειγμα, 240c, 3014–3046). Σε καθέναν όμως από τους νόες, η ποιότητα της θεωρίας αντιστοιχεί αυστηρά στη δεκτικότητά του στα θεία —«ἀναλογία», «συμμετρία»—, και αυτή καθορίζεται πρώτα από την ίδια την ιεραρχική τάξη του νου —«τάξις»— και έπειτα, μέσα σε αυτή την τάξη, από τη δύναμη της εσωτερικής προσήλωσης αυτού του νου —«ἐπιστροφή»— στον θείο φωτισμό που δέχεται.

Για αυτά τα σημαντικά σημεία, βλ. το άρθρο του V. Lossky, «La notion des analogies chez Denys le pseudo-Aréopagite», στο Archives d’histoire doctrinale et littéraire du moyen âge, τ. 5, 1930, σ. 279–309, και τη μελέτη μου «La notion de Hiérarchie…», σ. 190–195. Ας παραθέσουμε μόνο ένα κείμενο στο οποίο διαφαίνεται καθαρά η αυστηρή αντιστοιχία της ποιότητας της θεωρίας μας αφενός προς τη δεκτικότητά μας στα θεία —«ἀναλογία»— και αφετέρου προς την πνευματική μας ένταση —«ἐπιστροφή»:

Νῦν δὲ, ὡς ἡμῖν ἐφικτόν, οἰκείοις μὲν εἰς τὰ θεῖα συμβόλοις χρώμεθα, κἀκ τούτων αὖθις ἐπὶ τὴν ἁπλῆν καὶ ἡνωμένην τῶν νοητῶν θεαμάτων ἀλήθειαν ἀναλόγως ἀνατεινόμεθα (DN 592c).

Και κάτι ακόμη. Τα μέλη της εκκλησιαστικής ιεραρχίας, των οποίων η κατάσταση δεν έχει εξαρχής οριστικό χαρακτήρα, μπορούν να μετέχουν, ταυτόχρονα ή διαδοχικά, σε περισσότερους τρόπους θεωρίας. Διαδοχικά και στο ίδιο υποκείμενο, η θεωρία αποκτά μεγαλύτερη αξία σε καθεμία από τις βαθμίδες της ιεραρχικής προαγωγής, όταν, για παράδειγμα, ο βαπτισμένος γίνεται μοναχός, ο διάκονος ιερέας ή ο ιερέας επίσκοπος. Ταυτόχρονα, και πάλι στο ίδιο υποκείμενο, η θεωρία μπορεί να προσλαμβάνει αισθητό και νοητό χαρακτήρα, στον βαθμό που το θείο αντικείμενό της —το «θέαμα»— μπορεί να απευθύνεται συγχρόνως στο κατώτερο και παθητικό μέρος της ψυχής —«παθητικόν»— και στο ανώτερο και απαθές μέρος της —«ἀπαθές». Ep. 9, 1108a: «ὡς καὶ τὸ μὲν ἀπαθὲς τῆς ψυχῆς, εἰς τὰ ἁπλᾶ καὶ ἐνδότατα τῶν θεοειδῶν ἀγαλμάτων ἀφορίσαι θεάματα· τὸ παθητικὸν δὲ αὐτῆς, συμφυῶς θεραπεύειν ἅμα καὶ ἀνατείνειν ἐπὶ τὰ θειότατα, τοῖς προμεμηχανημένοις τῶν τυπικῶν συμβόλων ἀναπλασμοῖς». Τα αντικείμενα της θεωρίας —τα «θεάματα»— πρέπει να είναι κατά κάποιον τρόπο συγγενικά —«συμφυῶς», «συγγενῆ», στο ίδιο χωρίο— προς τα μέρη της ψυχής στα οποία απευθύνονται. Ο Διονύσιος διατηρεί σε αυτό το κείμενο μόνο τη διμερή διαίρεση —«ἀπαθές», «παθητικόν». Γνωρίζει όμως την τριμερή διαίρεση σε «λόγον», «θυμόν», «ἐπιθυμίαν» (Ep. 8, 1093ac). Θα είχε ενδιαφέρον να γνωρίζαμε αν προτείνει διαφορετικά θεάματα για καθένα από τα δύο κατώτερα μέρη της ψυχής, τα οποία υπόκεινται και τα δύο στα πάθη. Κανένα κείμενο, από όσο γνωρίζουμε, δεν επιτρέπει να δοθεί οριστική απάντηση σε αυτό το ερώτημα.

Αυτοί οι δύο τρόποι θεωρίας συνδέονται στενά μεταξύ τους και είναι δύσκολο να αποφασίσουμε αν, στη συνηθισμένη ζωή του θεωρητικού ανθρώπου, ο ένας κατορθώνει να εκτοπίσει ολοκληρωτικά τον άλλο. Η μυστική κατάσταση, όπως θα δούμε, επιλύει το πρόβλημα υπερβαίνοντας τόσο τον αισθητό σχηματισμό όσο και τις νοητές παραστάσεις. Παραμένει ωστόσο σαφές ότι η θεωρία θα είναι κατώτερης ή ανώτερης ποιότητας, ανάλογα με το αν η ψυχή αφήνεται να παρασυρθεί προς την πολλαπλότητα των αισθητών παραστάσεων και των υλικών σχημάτων —«παθητικόν»— ή αν, αντίθετα, ανασυγκεντρώνεται για να συγκεντρωθεί σε μια καθαρότητα απαλλαγμένη από πάθη —«νοερός», «ἀπαθής». Η ιεραρχική βαθμίδα καθορίζει επομένως ουσιωδώς την ποιότητα της θεωρίας. Μέσα όμως σε αυτό το πλαίσιο πρέπει να αφήσουμε περιθώριο για εξαιρετικά μεγάλη κινητικότητα, διότι η θεωρητική ποιότητα κάθε νου απορρέει συγχρόνως από την εσωτερική του ένταση και από την αμοιβαία σχέση των διάφορων λειτουργιών του.

4 Η θεωρία και τα Θεία Ονόματα

Η σταδιακή απελευθέρωση από τις εικόνες και τα σχήματα επιτρέπει στον νου να φτάσει στη θεωρία και στη γνώση των νοητών ονομάτων του Θεού. Μια φυσική επιθυμία μάς ωθεί προς αυτή τη γνώση —«οἱ κατὰ φύσιν ἐφέσεις τῶν νόων», DN 684c. Και η ευθεία κίνηση της ψυχής μας μάς οδηγεί από το έξω στο μέσα, από την ποικιλία και την πολλαπλότητα των συμβόλων στις απλές και ενοποιημένες θεωρίες (DN 7056: «ἀπὸ τῶν ἔξωθεν, ὥσπερ ἀπό τινων συμβόλων πεποικιλμένων καὶ πεπληθυσμένων, ἐπὶ τὰς ἁπλᾶς καὶ ἡνωμένας ἀνάγεται θεωρίας»), με άλλα λόγια, από το αισθητό στο νοητό. Η θεότητα όμως είναι από τη φύση της απρόσιτη στον νου, στον λόγο και στη θεωρία (DN 5924: «ἣν [τῶν νοητῶν θεαμάτων ἀλήθειαν] οὔτε ἐννοῆσαι δυνατόν, οὔτε εἰπεῖν, οὔτε ὅλως πως θεωρῆσαι». Τα DN και MT επαναλαμβάνουν πολλές παρόμοιες διατυπώσεις). Κατά συνέπεια, μόνο μια θεία αποκάλυψη και βοήθεια μπορούν να μας επιτρέψουν να διακρίνουμε αμυδρά τα πνευματικά μυστήρια που μας υπερβαίνουν.

Βλ. κυρίως την αρχή του κεφαλαίου 1 των DN, όπου ο Διονύσιος διαβεβαιώνει ότι δεν θα πει τίποτε για τον Θεό που να μην του το έχουν αποκαλύψει οι θείες Γραφές. Για τη θεωρία ως δωρεά του Θεού, πρβλ., για παράδειγμα, DN 5884: «[τἀγαθὸν] πρὸς τὴν ἐφικτὴν αὐτοῦ θεωρίαν καὶ κοινωνίαν καὶ ὁμοίωσιν ἀνατείνει τοὺς ἱεροὺς νόας». Ας συσχετιστεί αυτό το χωρίο με την αρχή του CH, που επαναλαμβάνει και σχολιάζει το Ιακ. 1:17.

Η πραγματεία Περί θείων ονομάτων αποσκοπεί ακριβώς στη θεωρία των νοητών ιδιοτήτων του Θεού, όπως μας τις παρουσιάζει ο ίδιος ο λόγος του Θεού.


Είτε πρόκειται για νοητές ιδιότητες είτε για αισθητά σύμβολα, η θεωρία υπόκειται σε ανάλογες προϋποθέσεις. Πρέπει να αποφεύγει να υποβιβάζει τον Θεό τόσο στο επίπεδο των εννοιών όσο και στο επίπεδο των σχημάτων και των εικόνων, διότι οι ανθρωπομορφισμοί του νου είναι εξίσου επικίνδυνοι με τους ανθρωπομορφισμούς των αισθήσεων. Και όπως, στην αισθητή τάξη, τα ανόμοια σύμβολα προσφέρουν μεγαλύτερη ασφάλεια από τα όμοια σύμβολα, που είναι αμφίσημα μέσα στην ίδια τους την ομοιότητα, έτσι και η αποφατική μέθοδος θα φανεί ασφαλέστερη από την καταφατική, της οποίας οι υψηλότερες κατακτήσεις κινδυνεύουν να συγκαλύψουν το θείο προς το οποίο αποβλέπει — ο παραλληλισμός ανάμεσα στην αντίθεση αποφατικής και καταφατικής θεολογίας και στην αντίθεση ανόμοιου και όμοιου συμβολισμού υπογραμμίζεται ρητά από τον Διονύσιο: CH 141a. Η αποφατική μέθοδος πρέπει να περιορίζει και να διορθώνει την κατάφαση. Η θεωρία θα προσεγγίσει τον Θεό μόνο αν αρνείται αδιάκοπα τις δικές της νοητές κατασκευές και αν αρνείται τον ίδιο της τον εαυτό. Αυτή η διαρκής κάθαρση είναι η προϋπόθεση της ζωής και της προόδου της, διότι οι περιορισμοί και οι διορθώσεις της αποφατικής μεθόδου δεν είναι παρά η άλλη όψη μιας βαθύτερης και καθαρότερης κατάφασης: της κατάφασης μιας Υπερβατικότητας που διαφεύγει από όλες τις ανθρώπινες κατηγορίες μας. Οι αρνήσεις της αποφατικής μεθόδου δεν πρέπει να κατανοούνται με στερητική σημασία —«μὴ κατὰ στέρησιν»—, αλλά με υπερβατική σημασία —«καθ’ ὑπεροχήν», «ὑπεροχικῶς»· πρβλ. Ep. 1, 10654: «ὑπεροχικῶς, ἀλλὰ μὴ κατὰ στέρησιν»· DN 8694: «καθ’ ὑπεροχήν, οὐ κατ’ ἔλλειψιν»· 8724, όπου η αναγωγική πορεία συνδέεται συγχρόνως με την «ἀφαίρεσιν» και την «ὑπεροχήν»: «ἄνειμεν ἐν τῇ πάντων ἀφαιρέσει καὶ ὑπεροχῇ»· 6406: «ὑπεροχικῆς ἀφαιρέσεως».

Έτσι εννοούμενη, η θεωρία δεν αφήνει τον νου σε μια αδρανή γαλήνη. Του επιβάλλει μια αδιάκοπη επανεξέταση, μια διαρκή άρνηση να δεχτεί ως οριστικά έγκυρη για τον Θεό οποιαδήποτε νοητή παράσταση, ακόμη και αν είναι εξαιρετικά καθαρμένη.

Όποιες λοιπόν και αν είναι οι μορφές, οι βαθμίδες ή οι τρόποι της θεωρίας που εξετάζουμε —θεωρία των αισθητών παραστάσεων, θεωρία των ιεραρχικών μυστηρίων, θεωρία των νοητών ονομάτων του Θεού—, προκύπτουν με ιδιαίτερη έμφαση αρκετά συμπεράσματα. Πρώτον, η λειτουργία κάθε θεωρίας είναι ουσιωδώς αναγωγική. Ο νους του θεωρού πρέπει να εγκαταλείπει σταδιακά, ή πάντως να υπερβαίνει, όλες τις τάξεις της κτιστής πραγματικότητας που επέτρεψαν την ανάβασή του. Δεύτερον, αυτή η προοδευτική άνοδος μπορεί να πραγματοποιηθεί μόνο μέσα στην ιεραρχία και μέσω αυτής. Το να αποκλείει κανείς τον εαυτό του από την ιεραρχική τάξη σημαίνει ότι αποκλείεται από το θείο και από την κατανόηση των ιερών πραγμάτων —βλ., για παράδειγμα, Ep. 8· EH, αρχή του κεφ. 1. Πρέπει το βάπτισμα να έχει δώσει στον νου τη δυνατότητα να υπάρχει με θείο τρόπο και η εσωτερική του προσπάθεια να τον έχει διατηρήσει σε αυτή την κατάσταση, ώστε να του αποκαλυφθούν τα θεία μυστήρια που περιέχονται στα σύμβολα, είτε της Γραφής είτε της λατρείας. Τέλος, όποιες και αν υπήρξαν οι αποκαλύψεις που αποκτήθηκαν μέσω της αισθητής, της νοητής ή της μυστηριακής θεωρίας, αυτές δεν πρέπει ποτέ να θεωρούνται επαρκή και σταθερά αποκτήματα, στα οποία ο νους θα μπορούσε να βρίσκει ευχαρίστηση και ανάπαυση. Οι απαιτήσεις της αναγωγής είναι τέτοιες, ώστε επιβάλλουν στη θεωρία να υπερβαίνει διαρκώς τον εαυτό της, χωρίς να κάμπτεται, μέχρι του σημείου να αρνηθεί τον ίδιο της τον εαυτό στο έσχατο όριο της προσπάθειάς της. Με αυτή την ύστατη κίνηση, η θεωρία παραχωρεί τη θέση της στην κατεξοχήν μυστική κατάσταση και στη θεοποιό έκσταση.


2 Η ΔΙΟΝΥΣΙΑΚΗ ΕΚΣΤΑΣΗ
1 Μυστική κατάσταση και θεωρία

Δεν υπάρχουν σχόλια: