Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Franco Alessio - Ιστορία της Μεσαιωνικής Φιλοσοφίας. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Franco Alessio - Ιστορία της Μεσαιωνικής Φιλοσοφίας. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Κυριακή 10 Ιουλίου 2022

Οι δρόμοι των Φραγκισκανών (4)

 Συνέχεια από: Τρίτη 5 Ιουλίου 2022

 Αποσπάσματα από το 9ο κεφάλαιο του βιβλίου του Franco Alessio "Ιστορία της Μεσαιωνικής Φιλοσοφίας" από τις εκδόσεις ΤΡΑΥΛΟΣ.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9

Οι δρόμοι των Φραγκισκανών

9.3. Ο Γουλιέλμος Όκκαμ (συνέχεια)

Συνέπειες της θεωρίας του Όκκαμ (συνέχεια) 

β) εμπειρισμός: «scientia» και «probabilitas»

Σε ό,τι αφορά τη γνώση, οι απόψεις του Όκκαμ δεν είναι λιγότερο ανατρεπτικές. Αποτελούν αυτό που αποκαλείται συνήθως εμπειρισμός του Όκκαμ. Σ' αυτόν είναι φανερός ο άμεσος αντίκτυπος της άποψης ότι ο κόσμος απαρτίζεται μόνο από άτομα (τα καθέκαστα). Ο πραγματικός κόσμος, τον οποίο θέλησε και δημιούργησε ο Θεός, είναι έτσι επειδή έτσι είναι. Αν ο Θεός το ήθελε, θα μπορούσε ο κόσμος να είναι διαφορετικός. Έτσι όπως είναι, δεν επιτρέπει άλλον τρόπο να τον γνωρίσουμε, παρά μόνο με την απευθείας, άμεση επαφή εκ μέρους μας με πράγματα και συμβάντα πραγματικά, τα οποία υπάρχουν και συμβαίνουν. Συνεπώς, πραγματική γνώση είναι μόνο εκείνη που προκύπτει από τα ίδια τα γεγονότα, από την άμεση παρατήρηση και θέαση υπάρξεων, καταστάσεων και γεγονότων, τα οποία μας προσφέρει ο πραγματικός κόσμος. Η γνώση είναι αντίληψη. Και αξίζει να ονομαστεί γνώση (scientia), μόνο εκείνη που προκύπτει από την άμεση και ξεκάθαρη θέαση του πράγματος, όποιο κι αν είναι αυτό, όταν αυτό είναι και όπως αυτό εμφανίζεται στην πραγματικότητα ενώπιον μας. Όλα όσα δεν αποτελούν ξεκάθαρη και σαφή γνώση δεν είναι -αν θέλουμε να ακριβολογήσουμε- γνώση. Αν κάποιος μας διηγηθεί ότι είδε ένα νεκρό να ανασταίνεται ή ότι μια πόλη, άγνωστη σ' εμάς, είναι μεγάλη, όλα αυτά δεν αποτελούν γνώσεις με την αυστηρή σημασία του όρου. Αποτελούν μαρτυρίες, πράξεις της μνήμης και όχι πράξεις της scientia. Η scientia διακρίνεται τελείως από παρόμοιες πράξεις, οι οποίες συνιστούν κάτι περισσότερο από καθαρή και απλή άγνοια αλλά και κάτι λιγότερο από πραγματική και πλήρη scientia: συνιστούν, δηλαδή, την probabilitas· την πιθανότητα. Από εδώ προκύπτει το εξής: όλη η γνώση που στηρίζεται στις αυθεντίες ή στην Αυθεντία την ίδια δεν είναι scientia υπό αυστηρή έννοια, αλλά probabilitas. Με άλλα λόγια, πρόκειται για γνώση, η οποία δεν βασίζεται στην ξεκάθαρη αντίληψη του πράγματος που βρίσκεται ενώπιόν μας αλλά στο αναγκαστικό κύρος ενός μάρτυρα. Η theologia sacra (ιερή Θεολογία), που βασίζεται πλήρως στην Αποκάλυψη, δεν είναι scientia είναι γνώση probabilis (πιθανή). Το ιδανικό του Θωμά έχει, μετά τις παραπάνω θέσεις, παρακμάσει. Αλλά έχει παρακμάσει και κάτι περισσότερο: η πανάρχαια και βαθιά ριζωμένη ιδέα που υπήρξε βασική για έναν ολόκληρο πολιτισμό, δηλαδή, ότι η auctoritas είναι σίγουρα ταυτόσημη με την πηγή της γνώσης, με τη βάση της scientia.

Πλέον, αυτόν τον ρόλο τον παίζει η experientia (εμπειρία) και όχι η auctoritas. Στην άμεση και ξεκάθαρη σαφήνεια της εμπειρίας ένας ολόκληρος κόσμος καλείται να στρέψει το βλέμμα του, επικαλούμενος βεβαιότητες, εγγυήσεις και γνώσεις, που μέχρι τότε αναζητούσε και έβρισκε κυρίως -αν και όχι αποκλειστικά- στην auctoritas. Συνεπώς, μια απλή αλλά ριζική διάκριση (άλλο πράγμα είναι η scientia και άλλο η probabilitas) περιορίζει και υποτιμά το κύρος της αυθεντίας: τη scientia προσφέρει η experientia και όχι η auctoritas. Στους αντίποδες του αβερροϊσμού, ο οποίος είχε ταυτίσει τον αριστοτελικό ορθολογισμό (ratio) με την καθαρή και ριζοσπαστική Auctoritas, ο Όκκαμ χαράζει μια άλλη πορεία, η οποία τον 14ο αιώνα θα επιβεβαιώνεται με όλο και μεγαλύτερο σθένος. Επίσης, πρόκειται για ιδιαίτερη και σημαντική κατεύθυνση, καθώς παρουσιάζει μια άλλη πτυχή της auctoritas, την εμπειρία (άμεση, σαφή)

Μέσα σε όλα αυτά υπάρχει και κάτι ακόμη που καταρρέει από τον προαναφερθέντα ριζοσπαστικό εμπειρισμό του Όκκαμ. Είναι το ίδιο το οξφορδιανό ιδεώδες, το οποίο αναζητήθηκε επί έναν περίπου αιώνα από μεγάλους και λιγότερο μεγάλους magistri, το ιδεώδες της ενότητας της γνώσης. Με δεδομένες τις αντιλήψεις της Οξφόρδης, που διαρκούν και αναγνωρίζονται ακόμα στον Ντουνς Σκώτο, όλες οι επιστήμες, στην πολλαπλή ποικιλία τους (φυσική, μαθηματικά, αστρονομία, μουσική, ιατρική κλπ.), ήταν ιδανικά ταξινομημένες μέσα στην ενότητα μίας μόνο scientia. Αυτή η βασική scientia, η scientia scientiarum (επιστήμη επιστημών), που εγγυόταν τις θεωρητικές βάσεις όλων των scientiae και αποτελούσε την ενότητα μέσα στην οποία όλες εντάσσονταν, είχε εντοπιστεί με ακρίβεια είτε στα Μαθηματικά (Ρογήρος Βάκων) ή, με λίγες παραλλαγές, στη Μεταφυσική (Ντουνς Σκώτος). Σε κάθε περίπτωση, από αυτή τη scientia scientiarum όλες οι scientiae προέκυπταν ως παράγωγα, ως θεωρήματα μιας βασικής αξιωματικής επιστήμης. Όλες οι επιστήμες από αυτήν έπαιρναν την ενιαία μήτρα, τη σφραγίδα της επιστημονικότητάς τους. Όποια κι αν ήταν, η κάθε scientia αντλούσε από αυτήν τον τρόπο με τον οποίο θα λειτουργούσε. Παντού, αυτός ο τρόπος εμφανιζόταν ενιαίος, μοναδικός για όλες και σε όλες. Παντού, η λέξη scientia σήμαινε και συμπεριλάμβανε την έννοια της λέξης «παραγωγή» (deductio). Μαζί με το οξφορδιανό ιδεώδες της ενότητας της γνώσης, εκείνο που καταρρέει είναι η ιδέα σύμφωνα με την οποία η scientia, κατ' ουσίαν αλλά και ως θεσμός, καθεμιάς χωριστά αλλά και όλων μαζί των επιστημών, είναι κατεξοχήν παραγωγή. 

γ) η «scientia» είναι ενόραση, όχι παραγωγή

Για τον Όκκαμ, οι έννοιες «ξέρω, γνωρίζω, scientia» σημαίνουν αποκλειστικά και μόνο ενόραση, όχι παραγωγή (deductio). Πρόκειται αποκλειστικά και μόνο για την εκδήλωση της δεδομένης ξεκάθαρης εικόνας των πραγμάτων, όπως και για όποια εικόνα έχει δοθεί φανερά και με άμεσο τρόπο. Τίποτε άλλο και, κυρίως, τίποτα περισσότερο. Από την αρχική ξεκάθαρη εικόνα η παραγωγή αξιώνει να αντλήσει μια ολόκληρη αλυσίδα αναγκαίων συνεπειών, μέσα στις οποίες να μπορεί κανείς να βλέπει και να μαθαίνει κάτι περισσότερο από αυτά που του προσφέρει η καθαρότητα της αρχής. Αυτή ήταν και η πρόθεση του Ντουνς Σκώτου: η αναλυτική παραγωγική διαδικασία από την αρχική σαφήνεια της ιδέας του όντος έπρεπε να οδηγήσει μακριά και να ξετυλίξει όλο τον απεριόριστο θησαυρό που περιέχεται σ' αυτήν την αρχική απλή έννοια. Το θέμα ήταν να ξεκινήσει κανείς από την απλότητα, προκειμένου να φτάσει στον θησαυρό. Όμως, αυτό ακριβώς το πέρασμα ο Όκκαμ το απέρριπτε με δυναμικό και ανατρεπτικό τρόπο. Από την απλότητα ενός πρώτου συλλογισμού, και προπάντων από έναν συλλογισμό προφανή και αναγκαίο, δεν εξάγεται ποτέ τίποτα περισσότερο απ' όσα ο συλλογισμός αυτός πραγματικά περιέχει. Η παραγωγή ξετυλίγει, αναλύει, αλλά δεν αυξάνει με τίποτα και σε τίποτα τη γνώση. Σε οριακές περιπτώσεις το συμπέρασμα δεν αποτελεί παρά μια επανάληψη με διαφορετικούς όρους εκείνων που είχαν διατυπωθεί στον συλλογισμό. Η παραγωγή συμπερασμάτων, υπό την αυστηρή και πραγματική της έννοια, δεν αποτελεί γνώση και scientia. Είναι επανάληψη αλλά όχι scientia. Η παραγωγή παραμένει αγκιστρωμένη σε μεμονωμένες πράξεις της ενόρασης, πράξεις αυτόνομες, που δεν μπορούν να παραχθούν αυτές καθαυτές και καθεμιά από τις οποίες έχει απομονωθεί από τις άλλες.

δ) η «scientia» και οι επιστήμες

Ακολουθώντας την παραπάνω πορεία, κάθε πράξη γνώσης δεν εξαρτάται από άλλες πράξεις και ούτε παράγει άλλες. Η πράξη με την οποία αντιλαμβάνομαι τούτο δω το κόκκινο χρώμα περιέχεται στον εαυτό της. Η καθαρότητά της μου επιβάλλεται κατά τρόπο αναντίρρητο: βρίσκεται «παρούσα ενώπιόν μου». Όλα, όμως, τελειώνουν σ’ αυτό το σημείο. Κάθε πράγμα είναι ολοκληρωμένο και όχι αποτέλεσμα άλλου, ούτε απόρροια συλλογισμού. Το ίδιο συμβαίνει και με κάθε πράξη με την οποία η γνώση συλλαμβάνει το πράγμα και το έχει ενώπιόν της ολοφάνερο, ή, με άλλα λόγια, το κατανοεί. Οι μεμονωμένες πράξεις της scientia μπορούν να συσσωρεύονται, να ακολουθούν οι μεν τις δε και να προστίθενται οι μεν στις δε: δεν αποτελούν, ωστόσο, ποτέ οργανικό σύνολο, μέσα στο οποίο υπάρχουν σχέσεις που συνδέουν κατά τρόπο αναγκαίο τις πράξεις της scientia σ' ένα «σύστημα γνώσεων». Αυτό που αποκαλούμε «φυσική» ή «αστρονομία» ή «ιατρική» δεν συνιστά μία scientia, ένα τακτοποιημένο και οργανικό σύστημα που ανάγει σε ανώτερη ενότητα όλες τις πράξεις που συγκλίνουν σ' αυτό.[Ο ΚΟΜΠΟΓΙΑΝΝΙΤΗΣ, ΤΟ ΙΝΤΕΡΝΕΤ] Ισοδυναμεί με το όνομα του «σωρού» των συσσωρευμένων απροσδιόριστων ποσοτήτων μεμονωμένων πράξεων γνώσης, που όλες είναι μοναδικές, ατομικές και αδιαίρετες. Συνεπώς, αυτό που ονομάζουμε μία συγκεκριμένη επιστήμη αποτελεί σειρά σωστά τοποθετημένων προτάσεων οι οποίες περιγράφουν το περιεχόμενο προσδιορισμένων ενορατικών πράξεων και άμεσων γνώσεων. Έτσι, αν κάθε επιστήμη μπορεί να αναλυθεί πλήρως σ' ένα «σωρό» προτάσεων, τότε όλο και λιγότερο έχει νόημα να μιλάμε για πλήρη ενότητα γνώσης, για «ενότητα γνώσης» και για «scientia scientiarum». Η ενιαία επιστήμη είναι μύθος, είναι μια λέξη: αυτή η επιστήμη που επιδιώκει να βασιστούν επάνω της και να διαρθρωθούν γύρω της όλες οι επιστήμες είναι η καθαρή και απλή γλωσσική έκφραση με την οποία υπαινισσόμαστε το γεγονός ότι υπάρχουν πράγματι και μόνο «σωροί» διαφορετικών προτάσεων, που είναι τόσες, όσες οι αναρίθμητες πράξεις άμεσης αντίληψης των πραγμάτων.

Συνεπώς, για κάθε σημείο υπάρχει η πολλαπλότητα, το πλήθος, το μη αναγώγιμο στην ολότητα, το απολύτως απλό και ατομικό, που εμφανίζεται ενώπιόν μας σαν πρωταγωνιστής της μεταφυσικής, της θεολογίας και της γνωσιολογίας του Όκκαμ. Στα διάφορα «κεφάλαια» της σκέψης του Όκκαμ κυκλοφορεί ένα κυρίως θέμα: το παλιό ιδεώδες, το οποίο επανεμφανίζεται με την αδιάλλακτη και διαβρωμένη μορφή των μεταφυσικών, θεολογικών και γνωσιολογικών πλεονασμών που δημιουργήθηκαν και μεγάλωσαν, προπαντός στην ιστορία του 13ου αιώνα, από το μυαλό των magistri. Ωστόσο, αυτό ταυτίζεται με το ιδεώδες της ακαλλώπιστης και άκομψης απλότητας, της απλής φραγκισκανο-ευαγγελικής πενίας.

Η εκκλησιαστική θεωρία: η φτωχή Εκκλησία

Αυτό το χαρακτηριστικό αποτελεί τη γέφυρα ανάμεσα στον Όκκαμ της Οξφόρδης (έως το 1323) και τον Όκκαμ του Μονάχου της Βαυαρίας (μετά το 1327), δηλαδή, ανάμεσα στη φιλοσοφικο-θεολογική και τη θεολογικο-εκκλησιαστική θεωρία του Όκκαμ, του επαναστάτη μοναχού, ο οποίος κατηγορούσε την Εκκλησία ότι είχε νοθεύσει το Τάγμα της φτώχιας. Υπάρχει, βέβαια, κάποιο σημείο που προσδιορίζει την ουσία της αρχέγονης τελειότητας της ανθρωπότητας, της αρχέγονης τελειότητας του Ευαγγελίου και της αρχέγονης τελειότητας των Φραγκισκανών: οι τρεις αυτές αργέγονες τελειότητες συνιστούν ισάριθμες επαναλήψεις ενός και μοναδικού ιδεώδους τελειότητας για τον άνθρωπο. Το σημαντικότερο σημείο είναι το εξής: προϋπόθεση της τελειότητας είναι η φτώχια. Αυτή η ουσιαστική προϋπόθεση για τον άνθρωπο υπήρξε ουσιαστική και για τον Χριστό: «Οποιοσδήποτε από σας δεν απαρνηθεί όλα τα υπάρχοντά του, δεν μπορεί να είναι μαθητής μου»;;;;. Το απόσπασμα από το Ευαγγέλιο δεν επιδέχεται ερμηνευτικές ταχυδακτυλουργίες. Δεν σημαίνει απλώς παραίτηση από τη χρήση μιας περιουσίας στην οποία υπάρχουν δικαιώματα. Αποτελεί, το δίχως άλλο, πλήρη παραίτηση από την ίδια την περιουσία ως τέτοια. Ο Χριστός δεν δίδαξε την (αφηρημένη) θεωρία της πενίας: έδωσε στη θεωρία της απόλυτης paupertas συγκεκριμένο νόημα, πραγματώνοντας και ο ίδιος την πενία ως βασική αξία. Ο πάπας Ιωάννης ΚΒ' συμπεραίνει το αντίθετο. «Ο Χριστός είναι Θεός. Ο Θεός κατέχει τα πάντα. Επομένως, και ο Χριστός κατέχει τα πάντα ως Θεός και ως άνθρωπος». Με όλα αυτά ο Χριστός γίνεται το θεμέλιο της απόλυτης εξουσίας, της πλήρους δύναμης του πάπα. Τα παραπάνω αποτελούν, βέβαια, άθλιες σοφιστείες. Ο άνθρωπος Ιησούς δεν κατείχε πράγματα και αγαθά, ούτε είχε δικαιώματα σε πράγματα και σε αγαθά. Χρησιμοποίησε πράγματα, αλλά δεν είχε δικαιώματα σε πράγματα. Οι Απόστολοι, αρνούμενοι να σφετεριστούν οτιδήποτε, να έχουν και να ασκούν ιδιοκτησιακά δικαιώματα σε οτιδήποτε, ακολούθησαν και μιμήθηκαν τον Ιησού.[ΚΑΙ ΟΜΩΣ ΤΟ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟ ΕΙΝΑΙ ΠΛΟΥΤΟΣ. ΒΑΣΙΖΕΤΑΙ ΣΤΗΝ ΙΔΙΟΠΟΙΗΣΗ] Έτσι, υιοθέτησαν έναν παρόμοιο τρόπο ζωής (ανάλογο, όχι ίδιο) με εκείνον που οι άνθρωποι θα είχαν ακολουθήσει, και θα έπρεπε να είχαν ακολουθήσει, αν ο Αδάμ δεν είχε υποπέσει στο αμάρτημα: μια ζωή χωρίς ιδιοκτησίες, χωρίς δικαιώματα ιδιοκτησίας εκ μέρους ιδιωτών ή κάποιων ομάδων ανθρώπων, με ταυτόχρονο αποκλεισμό των υπολοίπων.[Η ΝΕΑ ΟΝΤΟΛΟΓΙΑ] Δηλαδή, όπως ο Ιησούς, έτσι και οι Απόστολοι –η αρχική εκκλησία-κοινότητα– χρησιμοποίησαν αυτή τη μοναδική νόμιμη εξουσία στα αγαθά, που είναι κοινή σε όλο το ανθρώπινο γένος, την οποία ο Θεός στην αρχή παραχώρησε σε όλη την ανθρωπότητα και συνίσταται στην κοινή, σε όλο το ανθρώπινο γένος, εξουσία της χρήσης των αγαθών. Αντίθετα δεν συνίσταται καθόλου, πέρα απ' αυτό, στη δυνατότητα του καθενός (ή κάποιων) να ιδιοποιούνται πράγματα αποκλείοντας άλλους, δηλαδή, να κατέχουν κάτι ως προσωπική περιουσία. Εκείνο, επομένως, που υπάρχει πράγματι στην αρχή είναι η κοινή χρήση των αγαθών (dominium commune), και όχι η ίδια η ιδιοκτησία (proprietas, dominium proprium). Η τελευταία προστίθεται στην πρώτη, αρχέγονη και μοναδική νόμιμη dominium commune ως κάτι καινούργιο που δεν μπορεί να εξαχθεί από τη μοναδική νόμιμη dominium commune. Πρόκειται για αδικαιολόγητη καινοτομία που εμφανίζεται, όχι εξαρχής, αλλά αργότερα και αποτελεί συνέπεια του προπατορικού αμαρτήματος. Η ιδιοποίηση, που είναι σφετερισμός, απέχει πολύ από τη θεμελίωση και δικαιολόγησή της με βάση τη Βούληση του Θεού. Αποτελεί υβριστική διαστροφή των παραινέσεων του Θεού, οι οποίες καθιστούν όλους τους ανθρώπους ευεργετούμενους και κανέναν συγκεκριμένα ιδιοκτήτη αγαθών. Αυτή είναι η θεμελιώδης διάκριση, στο φως της οποίας μπορούν να αναγνωριστούν όλες οι ιστορικές, ανθρώπινες και εγκληματικές παρεκκλίσεις από το dominium commune στο dominium proprium. Στο φως της προαναφερθείσας διάκρισης η φτώχια του Χριστού και των Αποστόλων αποκτά συγκεκριμένο νόημα είναι το κάλεσμα στην πρώτη προϋπόθεση για την τελειότητα, δηλαδή, στην ολοκληρωτική παραίτηση από την ιδιοποίηση αγαθών και στην εξάλειψη κάθε (υποτιθέμενου πραγματικού) δικαιώματος του ιδιώτη, που δεν είναι παρά δικαίωμα προερχόμενο από τα δικαιώματα όλων. Γι' αυτό, όπως συμβαίνει στην περίπτωση του φραγκισκανισμού, για μια «κοινότητα ανθρώπων της θρησκείας, οι οποίοι τείνουν προς την τελειότητα με όλες τους τις δυνάμεις», ισχύει ως Regula (Κανόνας) το ακριβώς αντίθετο της ιδιοποίησης αγαθών, δικαιωμάτων και εξουσιών. Μία τέτοια κοινότητα ιδρύεται (στην αρχική της μορφή) στη βάση της αναγνώρισης ότι αυτή –όλα τα μέλη της ή κάποιο απ΄ αυτά– δεν έχει ιδιοκτησία σε πράγματα ή αγαθά (dominium proprium) ούτε εξουσία σε ανθρώπους (potestas), ενώ κάθε ιδιοκτησία, όπως και κάθε εξουσία, ανήκει στον Θεό και μόνο στον Θεό, δηλαδή, δεν μεταβιβάζεται ούτε έχει μεταβιβαστεί από τον Θεό σε κάποιους από αυτούς που πιστεύουν στον Θεό, μόνο και μόνο επειδή πιστεύουν. Αυτή είναι η Regula και αυτό είναι το Ευαγγέλιο. Μόνο ο Θεός είναι Κύριος και μόνο σ' Αυτόν ανήκουν ιδιοκτησία και εξουσία. Καμία ιδιοκτησία και καμιά εξουσία δεν μεταβιβάζεται από Εκείνον προς την κοινότητα των πιστών, σε ό,τι αφορά τα αγαθά και τα δικαιώματα.

Αυτή η αρχή δεν ισχύει μόνο για τον φραγκισκανισμό. Ισχύει και για ολόκληρη την κοινότητα των πιστών, δηλαδή, για ολόκληρη την Εκκλησία, η οποία είναι πλήθος πιστών (multitudo fidelium). Τούτο σημαίνει ότι η άρνηση των δικαιωμάτων (ιδιοκτησίας και εξουσίας) αποτελεί πράξη ουσιαστική και συστατική της κοινότητας των πιστών του Θεού, σύμφωνη με το Ευαγγέλιο. Ούτε η Εκκλησία ολόκληρη ούτε κανένα από τα μέλη της, μπορεί να ιδρύσει, στη βάση ενός υποτιθέμενου θείου διατάγματος ή μιας υποτιθέμενης μετάδοσής τους από τον Θεό, δικαιώματα και εξουσίες. Όλος ο ορίζοντας της εκκλησιαστικής κοινότητας βρίσκεται έξω, ξένος και απόμακρος, από τον κόσμο του Δικαιώματος. Η Εκκλησία ολόκληρη ή είναι φτωχή ή δεν είναι. Η άρνηση των δικαιωμάτων και του Δικαιώματος αποτελεί την πρώτη πράξη της πρώτης προϋπόθεσης όλων των τελειοτήτων της ως κοινότητας των πιστών του Θεού. Είναι φανερό ότι αυτές οι βασικές αρχές δημιουργούν μια ριζική εναλλακτική στάση στη σχέση θεωρίας-πράξης της Εκκλησίας-κράτους, η οποία συνιστά τον άγρυπνο φύλακα και αμείλικτο κήρυκα του Δικαιώματός της και των δικαιωμάτων της. Πρόκειται για τη ριζικότερη εναλλακτική στάση ως προς την πεποίθηση ότι, κατ' αρχάς, στην Εκκλησία του Χριστού ανήκουν όλες οι ιδιοκτησίες με τη μορφή δικών της δικαιωμάτων (propria proprietas) καθώς και όλες οι εξουσίες (potestates), δυνάμει μιας απευθείας μεταβίβασης ιδιοκτησιών και εξουσιών από τον Θεό στην Εκκλησία και στον πάπα. Στην ουσία της, η οποία πραγματοποιείται με διάφορες μορφές, πρόκειται για την ίδια τη θεωρία-πρακτική της θεοκρατίας των παπών της Αβινιόν. Φτάνουμε, επομένως, στην έσχατη συνέπεια: «πρέπει να ξεκαθαρίσουμε πως, παρά το γεγονός ότι ο πάπας είναι αναπληρωτής του Χριστού, σε καμιά περίπτωση δεν έχει παραχωρηθεί στον πάπα όλη η εξουσία του Χριστού». Αν ήταν έτσι, θα έπρεπε να πούμε ότι η θρησκεία και η χριστιανική Εκκλησία συνεπάγονται τρομακτική σκλαβιά, χειρότερη από εκείνη του αρχαίου κόσμου: όλοι, βασιλείς και αυτοκράτορες, πιστοί και άπιστοι, θα ήταν δούλοι του πάπα και θα ακυρώνονταν μονομιάς οι ελευθερίες που ο Θεός και η Φύση έδωσαν στους ανθρώπους, όπως θα ακυρωνόταν μονομιάς η μοναδική θεμελιώδης πρόταση που είπε σχετικά ο Χριστός: «Ἡ βασιλεία ἡ ἐμὴ οὐκ ἔστιν ἐκ τοῦ κόσμου τούτου»(Ιω., ΙΗ', 36).


Παρασκευή 8 Ιουλίου 2022

Οι δρόμοι των Φραγκισκανών (3)

Συνέχεια από: Τρίτη 5 Ιουλίου 2022

 Αποσπάσματα από το 9ο κεφάλαιο του βιβλίου του Franco Alessio "Ιστορία της Μεσαιωνικής Φιλοσοφίας" από τις εκδόσεις ΤΡΑΥΛΟΣ.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9

Οι δρόμοι των Φραγκισκανών

9.3. Ο Γουλιέλμος Όκκαμ (συνέχεια)

Λογική και Μεταφυσική

Παρατηρείται, όντως, σύγχυση ανάμεσα στον κόσμο της γλώσσας, του λόγου και των επιστημών, και τον άλλο κόσμο, που βρίσκεται μπροστά τους, τον κόσμο της πραγματικότητας. Υπάρχει, δηλαδή, ταύτιση μεταξύ λογικής και Μεταφυσικής, και αυτός είναι ο πρώτος και πιο μεγαλεπήβολος στόχος του Όκκαμ. Σκέφτεται κανείς ότι η Λογική είναι επιστήμη πραγμάτων (scientia de rebus) και όχι καθαρά λέξεων (de vocibus), και ότι τα λόγια μας, οι ενέργειές μας, οι αντιλήψεις μας και τα συμπεράσματά μας εναλλάσσονται σαν κάτοπτρα αντίστοιχων πραγματικοτήτων, πραγματικών σχέσεων και πραγματικών αναγκαιοτήτων, λες και πράγματι ο κόσμος είναι μια αναγκαία, χωρίς όρια Τάξη λογικό-ορθολογικού τύπου. Ξεκινώντας από καθαρά γλωσσικά συμβάντα και από λογικά συμπεράσματα, τα προβάλλουμε σαν γεγονότα, πράγματα και σχέσεις μέσα στον κόσμο της πραγματικότητας, δημιουργούμε, με άλλα λόγια, μια πραγματικότητα πέρα από εκείνη που δημιούργησε ο Θεός. Ο μετασχηματισμός των καθαρών γλωσσικών σημείων σε πράγματα και σε σχέσεις μεταξύ των πραγμάτων συνιστά τη ρίζα όλων των κακών αναγνώσεων των έργων του Αριστοτέλη. Η εκρίζωσή της προϋποθέτει μια σταθερή διπλή προειδοποίηση, προς τη Λογική και προς κάθε επιστήμη: 1) τα γλωσσικά σημεία εκλαμβάνονται, πάντα και μόνο, ως γλωσσικά συμβάντα και όχι ως κάτι περισσότερο ή διαφορετικό απ΄ αυτό που είναι. 2) Η πραγματικότητα είναι, πάντα και μόνο, η δεδομένη, αυτή που ορθώνεται εμπρός μας κατά τρόπο άμεσο και προφανή. Τίποτε άλλο δεν μπορούμε να προσλάβουμε ως πραγματικό.

Το «ξυράφι» του Όκκαμ και οι καθολικοί


Η χαρακτηριστικότερη περίπτωση της παραπάνω σύγχυσης αφορά στη λογικό-μεταφυσική θέση του ρεαλισμού (πραγματοκρατικής θεωρίας για τα καθόλου). Αυτό σημαίνει ότι μέσα στην πραγματικότητα (σε οποιαδήποτε τάξη της πραγματικότητας) υφίστανται, ως αντικειμενικές υπάρξεις, τα αντίστοιχα των «καθολικών» μας (universalia) όρων (π.χ., «άνθρωπος», «ανθρωπότητα»). Εμείς, στην πραγματικότητα, χρησιμοποιούμε τέτοιους όρους «όταν αναφερόμαστε σε περισσότερους από έναν αριθμούς»(σημ.: Ο αριθμός των στοιχείων ενός συνόλου). Εξ αιτίας ενός λεπτού λάθους ωθούμαστε να θεωρούμε ότι όμοιοι όροι σημαίνουν, χωρίς αμφιβολία, αντίστοιχες καθολικές αντικειμενικές υπάρξεις. Καθολική πραγματικότητα θα συνιστούσε η «Ανθρωπότητα» πέρα και πάνω από τον κάθε άνθρωπο ξεχωριστά. Η επιστήμη της Λογικής, εδώ, κάνει την πρώτη προειδοποίηση, οι «καθολικοί» όσοι είναι όροι γλωσσικοί, δέν είναι τίποτα περισσότερο και τίποτα διαφορετικό. Η δική τους «αξία για περισσότερους από έναν» - όπως τους όριζε ο Αριστοτέλης σημαίνει, ακριβώς και αποκλειστικά, το εξής: ότι αυτοί ταιριάζουν για άλλα γλωσσικά φαινόμενα. Με άλλα λόγια, δεν δείχνουν κάτι διαφορετικό απ' ό,τι πολλοί άλλοι όροι. Είναι σημεία άλλων σημείων. Η λέξη «ανθρωπότητα» ταιριάζει σ' έναν πολύ μεγάλο αριθμό γλωσσικών όρων, όπως «Πέτρος», «Μαρία», «Αθηναίος», «Θεσσαλονικιός» κ.ά. Η προσπάθεια να σπάσει κανείς την υποτιθέμενη αντιστοιχία ανάμεσα σ' έναν καθολικό όρο και μια (αντίστοιχα υποτιθέμενη) καθολική πραγματικότητα, σημαίνει ότι θέτει σε λειτουργία τη λογική σύμφωνα με μια παλιά αρχή: «η πραγματικότητα δεν πρέπει να πολλαπλασιάζεται με οντότητες περιττές» («entia non sunt multiplicanda praeter necessitatem»). Ούτε αυτό, όμως, αρκεί. Αν η «καθολικότητα» βρίσκεται μόνο «στην ψυχή» και μόνο στο επίπεδο της γλώσσας και όχι «extra animam» (έξω απ' την ψυχή), μέσα στην πραγματικότητα, αυτό δεν συμβαίνει μόνο επειδή οι «καθολικές έννοιες» είναι μόνο καθαρά γλωσσικά σημεία. Συμβαίνει και επειδή –κυρίως– η ίδια η πραγματικότητα, ως τέτοια, όπως μας προσφέρεται, δεν προσφέρει ποτέ, σε κανένα μέρος, την παρουσία «καθολικών οντοτήτων». Το «καθολικό-πραγματικό» (του τύπου «ανθρωπότητα») δεν δόθηκε ποτέ μέσα από την πραγματική εμπειρία. Αν, πάλι, ακολουθήσουμε τη δεύτερη προειδοποίηση της επιστήμης της Λογικής, θα διαπιστώσουμε ότι αναμφίβολα η πραγματικότητα, όπως μας δίδεται στην άμεση και σαφή μορφή της, αποτελείται πάντα και μόνο από άτομα (ατομικά όντα) και ποτέ από κάτι περισσότερο και διαφορετικό. Αυτό ισχύει για κάθε πραγματικότητα: μόνο το απλό, αδιαίρετο άτομο, συνιστά την υπαρκτή πραγματικότητα. Πραγματικότητα δεν είναι ο τοίχος αλλά οι πλίνθοι που τον συνενώνουν. Πραγματικότητα δεν είναι το σωματείο πέρα και έξω από τα μέλη του. Ό,τι πραγματικό υπάρχει σ’ ένα σωματείο είναι τα μέλη του και τίποτα άλλο εκτός απ' αυτά. Η ίδια η Εκκλησία είναι το άθροισμα ενός πλήθους ατόμων, των πιστών: «Ecclesia sunt fideles». Το Φραγκισκανικό Τάγμα δεν είναι τίποτα από μόνο του ως Τάγμα. Ως Τάγμα δεν είναι πραγματικότητα. Το «Τάγμα» αποτελεί ένα γλωσσικό γεγονός. Αυτοί που στην υπαρκτή πραγματικότητα, πράγματι υπάρχουν, είναι οι μοναχοί ως μονάδες ως άτομα: «Ordo sunt fratres». 

Η ολότητα ως μη πραγματικότητα

Για καθετί είμαστε αναγκασμένοι να μη θεωρούμε ως πραγματικότητα τίποτα περισσότερο και τίποτα διαφορετικό από εκείνο που πράγματι εμφανίζεται μπροστά μας ως πραγματικό, δηλαδή, τα άτομα. Και για καθετί είμαστε αναγκασμένοι να θεωρούμε αυτό που είναι σύνθετο, πολύπλοκο, αυτό που είναι ολότητα, ως πλήρως και ολοκληρωτικά διαλυτό και διαλυμένο μέσα στην πραγματικότητα των απλών, ιδιαίτερων και ατομικών στοιχείων που το συνθέτουν. Το άθροισμα και το σύνολο, ως τέτοια, δεν είναι πραγματικότητα έξω και πέρα από το ατομικό, το οποίο συνιστά τμήμα τους. Αλλά αυτό, μόνον αυτό το απλό, ατομικό κομμάτι, είναι πραγματικό. Το άθροισμα (σύνολο) αποτελεί γλωσσικό σημείο. Άδειο γλωσσικό σχήμα είναι και εκείνο που, για τον Ντουνς Σκώτο, μπορούσε να φαίνεται ως η πιο πλούσια και πραγματική ιδέα του νου, η ιδέα του όντος ως ον, ενώ εμφανίζεται, κάτω απ' αυτό το πρίσμα, ως η πιο αφηρημένη και φτωχή έννοια, που δεν περιέχει τίποτα το συγκεκριμένο και το πραγματικό, και από την οποία τίποτα δεν μπορεί πραγματικά να συναχθεί. Δεν είναι δύσκολο να αναγνωρίσουμε τα καταστροφικά στοιχεία που έφερε μέσα της η θεωρία του Όκκαμ, η οποία θεωρεί κάθε σύνολο ως μη πραγματικό και πλήρως αναγώγιμο στο μοναδικό προσδιορισμένο πλήθος των επιμέρους τμημάτων και στοιχείων-ατόμων. Δεν υπάρχει μέσα στην πραγματικότητα τίποτα που να ανταποκρίνεται πράγματι στις αντιλήψεις μας και στους όρους «τάξη», «τάγμα», «ιεραρχία», «σύνολο». Ωστόσο, οι Κανονικοί και οι νομικοί είχαν ήδη αρχίσει όλο και πιο έντονα να θεωρούν ότι οι συλλογικές ομάδες αποτελούν πραγματικά πρόσωπα που βρίσκονται στο περιθώριο και πέρα από τα πραγματικά άτομα αυτών των ομάδων. Η «πόλη» ως «σύνοδος των Κανονικών», η «Εκκλησία» ως «σωματείο», θεωρούνταν εκ των πραγμάτων και εξαρχής πραγματικά σώματα, ανεξάρτητα από τα επιμέρους μέλη, και ως εκ τούτου, θεωρούνταν ικανά να απολαμβάνουν δικαιώματα, προνόμια, ευεργετήματα, ιδιοκτησίες και αξιοπρέπεια, όπως ακριβώς ένα σώμα χωρισμένο από τα απλά μέλη. Δεν επρόκειτο για ιδιοτροπία νομικών. Ήταν ο ίδιος ο μηχανισμός της συντεχνιακής ζωής του 13ου αιώνα. Αυτός ο ρεαλισμός (πραγματοκρατία), προτού καταγραφεί στα βιβλία των σχολιαστών της αριστοτελικής λογικής, είχε καταγραφεί και ενσαρκωθεί στην υπαρκτή πραγματικότητα ενός πραγματικού κόσμου. Πραγματικές ολότητες, ως ολότητες, είναι, επίσης και ως επί το πλείστον, ιερές, ακριβώς ως ολότητες, ως «personae» (πρόσωπα). Πάνω σ' αυτόν ακριβώς τον ρεαλισμό στηρίζεται η αιτιολόγηση των ιερών δικαιωμάτων του σώματος ή ιερού συνόλου της Εκκλησίας, ως «προσώπου» ξεχωριστού από τα μενονωμένα άτομα, τους πιστούς. Το γεγονός ότι η Εκκλησία διαθέτει αγαθά και έχει πραγματικά δικαιώματα σε αγαθά, το επιτυγχάνει στο βαθμό που μπορεί να θεωρηθεί ως πραγματικό πρόσωπο. Σαν θυελλώδης άνεμος, όμως, η σκέψη του Όκκαμ, το βιβλίο του και τα σχόλιά του στους auctores ακυρώνουν την έννοια του ίδιου του οικοδομήματος του πραγματικού κόσμου. Αίρουν τη δυνατότητα να εξηγηθεί εξαρχής αυτός ο κόσμος των ξεχωριστών σωμάτων και ο κόσμος των δικαιωμάτων, τον οποίο απολαμβάνουν οι οντότητες αυτές ως πραγματικά, ξεχωριστά σώματα. Οι παραπάνω πραγματικές υπαρκτές οντότητες εμφανίζονται στην προοπτική του Όκκαμ σαν φαντάσματα, σαν σκιές που έγιναν πραγματικές ως ονόματα. Ακόμη περισσότερο: μοιάζουν με υβριστικά στοιχεία που εισάγονται αυθαίρετα στο βασίλειο των πραγματικών τέκνων του Θεού, οντότητες που ο Θεός ούτε δημιούργησε, ούτε θέλησε. «Αν το τάγμα των κατώτερων μοναχών είναι “πρόσωπο”, τότε “πρόσωπο” είναι επίσης η Εκκλησία, οπότε και οποιοδήποτε σύνολο ανθρώπινων όντων είναι πρόσωπο. Μια τέτοια θέση αποτελεί ιεροσυλία και βλασφημία». Πώς στηρίζεται το σύστημα των Δικαιωμάτων τέτοιων οντοτήτων, όπως είναι η Εκκλησία, τα Τάγματα, τα Σωματεία, οι Πόλεις και τα Βασίλεια; Δεν στηρίζεται. Ο κόσμος των οντοτήτων που προσποιούνται ότι είναι πραγματικές αποτελείται μόνο από φαντάσματα.[ΚΑΤΗΡΓΗΣΕ ΤΗΝ ΦΥΣΗ, ΤΗΝ ΟΥΣΙΑ. ΤΟ ΕΙΝΑΙ, ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΟΥΤΕ ΓΕΝΟΣ, ΟΥΤΕ ΕΙΔΟΣ. ΚΑΙ ΟΔΗΓΗΣΕ ΣΤΗΝ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΔΙΑΣΠΑΣΗ ΤΟΥ ΑΤΟΜΟΥ.]

Ο πραγματικός κόσμος: η πολυμορφία της ατομικότητας

Αυτά που υπάρχουν στον κόσμο είναι άτομα. Μόνο αυτά είναι πραγματικά. Ο κόσμος των ολοτήτων, όπως και ο κόσμος των σχέσεων μεταξύ των ατόμων, διαλύεται ολοκληρωτικά σαν λεπτή σκόνη μικρών σημείων. Παντού υπάρχουν μόνο απλά σημεία ατόμων. Για την ακρίβεια, αναλλοίωτες ατομικότητες των δημιουργημάτων του Θεού. Και αυτό, επειδή ακριβώς ο Θεός δεν δημιουργεί ολότητες και σχέσεις, μια και ούτε ο ίδιος είναι απόλυτη ολότητα, ούτε σχέση, ούτε το θεμέλιο των σχέσεων. Ο Θεός είναι η απόλυτη, τέλεια, ολοκληρωμένη απλότητα του ατόμου. Τα πάντα μέσα του συστήνουν απόλυτη και απλή ενότητα, χωρίς «τάξη» και χωρίς «τμήματα». Η Γνώση δεν είναι ξέχωρη από τη Βούλησή του, ούτε έχει νόημα να λέμε ότι στον Θεό «πρώτα» υπάρχει η νόηση και «κατόπιν» η Αγάπη, «πρώτα» η ιδέα της πολύπλοκης τάξης του Κόσμου και «μετά» η πράξη της Βούλησης, που δημιουργεί μία παρόμοια ολότητα, η οποία προκύπτει από τις πραγματικές σχέσεις μέσα στις οποίες θα μπορούσαν να διαταχθούν οι απλές και ατομικές πραγματικότητες των δημιουργημάτων. Ως απλή πράξη μιας απόλυτης απλότητας, η δημιουργία είναι πάντα και μόνο δημιουργία ατόμων. Ανάμεσα στο απλό δημιουργημένο άτομο και τον Θεό δεν μεσολαβεί καμιά πολύπλοκη αλυσίδα. Πέρα από το άτομο (είτε αυτό είναι φύλλο, είτε λουλούδι, είτε λύκος, είτε πουλί, είτε ο Φραγκίσκος, είτε ο Γουλιέλμος) υπάρχει πάντοτε και μόνο, άμεσα, απευθείας, ο Θεός, ο μόνος Κύριος. Αυτή η αιχμηρή άποψη αφορά την πραγματικότητα καθώς και τη γνώση της εκ μέρους μας.

Συνέπειες (της θεωρίας του Όκκαμ)

α) η μη πραγματικότητα των σχέσεων

Σε ό,τι αφορά την πραγματικότητα, η πρώτη συνέπεια που προκύπτει από τα παραπάνω είναι ξεκάθαρη. Καμιά Ιεραρχία, καμία Τάξη δεν είναι πραγματική. Ιεραρχία, τάξη συνιστούν μόνο λέξεις. Τίποτα το υπαρκτό στην πραγματικότητα δεν ανταποκρίνεται σ' αυτές. Ολόκληρη η πραγματικότητα, που για κάθε μέρος της ένας ολόκληρος πολιτισμός έφτασε να σκέφτεται με όρους ανισότητας ως προς τις αξίες και με ιεραρχικές τάξεις, μοιάζει ξαφνικά να καταρρέει. Ενώπιον του Δημιουργού, κάθε πλάσμα θεωρείται, κατ' αρχάς, ίσο (ούτε ανώτερο, ούτε κατώτερο) με κάθε άλλο. Κανένα άτομο πράγμα, ζώο, άνθρωπος δεν είναι στην πραγματικότητα κάτι περισσότερο από κάποιο άλλο. Όπως στον Ύμνο στον Δημιουργό του Αγίου Φραγκίσκου, έτσι και ο μοναχός Γουλιέλμος Όκκαμ τα σκιαγραφεί όλα ως αδελφικά ίσα: θα είναι ξεχωριστά και διαφορετικά μεταξύ τους· όμως, κανένα δημιούργημα δεν θα μπορέσει ποτέ να είναι, ή να θεωρεί ότι είναι, «ανώτερο» από κάποιο άλλο. Στο καθένα τους υπεισέρχεται η ίδια Σοφία και Ισχύς του Θεού. Ο Θεός δεν δημιούργησε ένα σύμπαν ιεραρχικό, φεουδαρχικό. Αυτό, γενικότερα, σημαίνει ότι μεταξύ ατομικότητας και ατομικότητας δεν παρεμβάλλονται ποτέ πραγματικές σχέσεις. Ο κόσμος αποτελεί σύνολο «νήσων» ανεξάρτητων και κλειστών, χωρίς πραγματικές γέφυρες που να τις συνδέουν, χωρίς πραγματικό δεσμό που να τις ενώνει. Εξαρχής και εκ των πραγμάτων, κάθε σχέση είναι μη πραγματική. Έτσι συμβαίνει με τη σχέση της αιτίας, λόγω της οποίας ένα πράγμα σε σύγκριση με ένα άλλο, στη σχέση της αιτιακής τους εξάρτησης, θα ισοδυναμούσε με το αποτέλεσμα (σχέση αίτιου-αιτιατού). Έτσι συμβαίνει με τη σχέση της παραγωγής (deductio), λόγω της οποίας ένα πράγμα θα αποτελούσε, στη σχέση της αναγκαίας λογικής του εξάρτησης απέναντι σ' ένα άλλο πράγμα, συνέπειά του. Για παράδειγμα: εδώ υπάρχει ένα σύννεφο· το άλλο πράγμα, που είναι η βροχή, δεν προκύπτει, όμως, ως αποτέλεσμα ή ακολουθεί αναγκαστικά ως συνέπεια της παρουσίας του σύννεφου. Στην πραγματικότητα, δεν υπάρχει ένα πραγματικό, φυσικό, ουσιαστικό, αιτιακό και λογικό πέρασμα από το ένα πράγμα στο άλλο. Κανένα πράγμα δεν είναι εξουσιαστής, παραγωγός, ρυθμιστής κάποιου άλλου. Μόνο ο Κύριος είναι ο άρχοντας όλων των πραγμάτων.

Η ΔΙΑΛΥΣΗ ΑΜΕΣΩΣ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΛΕΗΛΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ.

Τρίτη 5 Ιουλίου 2022

Οι δρόμοι των Φραγκισκανών (2)

Συνέχεια από: Δευτέρα 4 Ιουλίου 2022

 Αποσπάσματα από το 9ο κεφάλαιο του βιβλίου του Franco Alessio "Ιστορία της Μεσαιωνικής Φιλοσοφίας" από τις εκδόσεις ΤΡΑΥΛΟΣ.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9

Οι δρόμοι των Φραγκισκανών

9.2. Πνευματικοί και μιχαηλικοί

Ευαγγελική φτώχια και υπακοή

Τι είναι ο φραγκισκανισμός; Για τον ίδιο είναι η ένθερμη θρησκευτική διεκδίκηση μιας βασικής αξίας, η οποία, από την άποψη του Ευαγγελίου, είναι η paupertas (πενία). Όμως, δεν είναι μόνο αυτό. Το Φραγκισκανικό Τάγμα, Τάγμα της Εκκλησίας, μέσα στην Εκκλησία, συνδέεται κι αυτό με μια αξία που επαναλαμβάνεται συνεχώς, γιατί είναι θεμελιώδης για την Εκκλησία: την απόλυτη υπακοή στην Εκκλησία. Μπορούμε πολύ εύκολα να σκεφτούμε ότι μεταξύ αυτών των δύο αξιών –φτώχιας και υπακοής– δεν υπήρξε ούτε αντίθεση ούτε και άλλη επιλογή. Τουναντίον, πότε η Εκκλησία δεν είδε την paupertas ως αξία; Και πότε, πάλι, οι Φραγκισκανοί αρνήθηκαν να υπακούσουν στην Εκκλησία; Τώρα, στις αρχές του 14ου αιώνα, η ιστορία της Εκκλησίας και του φραγκισκανισμού σπάζει την αρμονία αυτών των δύο αξιών, οι οποίες συνυπήρχαν πάντοτε στον φραγκισκανισμό. Ακριβώς στο σημείο ρήξης μεταξύ φτώχιας και υπακοής, μεταξύ της ευαγγελικής και της εκκλησιαστικής διάστασης του φραγκισκανισμού, βρίσκουμε έναν φραγκισκανό ηγούμενος τον Μιχαήλ από την Τσεζένα, ο οποίος κατέχει αυτό το αξίωμα από το 1316. Η κατάσταση είναι πολύ σοβαρή. Στην Ιταλία, και προπαντός στην περιοχή Μάρκε (Marche), οι «πνευματικοί», δηλαδή, οι άνθρωποι που αφιερώνουν τον εαυτό τους πρώτα στο Testamentum (Διαθήκη) και κατόπιν στην ιστορία του φραγκισκανισμού, που απομάκρυνε το Testamentum (Διαθήκη) από τις πηγές του, εκδίωξαν από τα μοναστήρια τους «μοναστηριακούς» (κοινοβιακούς), δηλαδή, τους μοναχούς που δεν θεωρούσαν ότι υπήρχε σχίσμα ανάμεσα στον πρωταρχικό φραγκισκανισμό και εκείνον που αναπτύχθηκε υπό την καθοδήγηση της Εκκλησίας. Μάλιστα, η κατάσταση στη Νότια Γαλλία ήταν τραγική. Όλες οι σοφές κινήσεις επανόρθωσης του προκατόχου τού Μιχαήλ (του Αλέξανδρου από την Αλεξάνδρεια) συντρίφτηκαν. Μέσα σ' αυτό το κλίμα διάλυσης, ο Μιχαήλ παραμένει άνθρωπος των ισορροπιών, αφού οι «μοναστηριακοί» σταματούν όλες τις «καταχρήσεις» στις οποίες υποπίπτουν και οι «πνευματικοί» υπακούουν στους ανωτέρους. Το σχέδιο της μεσολάβησης το αρνήθηκαν ευρύτατα στρώματα πνευματικών. Ο πάπας Ιωάννης ΚΒ' δέχεται αυτό που φαίνεται –και ίσως είναι– πρόκληση. Το 1317 επιβάλλει υπακοή και επαναλαμβάνει: η υποταγή είναι πρωταρχική προϋπόθεση, χωρίς την οποία κανενός είδους φτώχια δεν είναι αρετή. Αδιάλλακτοι, υπάκουοι σε μια αξία διαφορετική από την καθαρή και μηχανιστική υποταγή, υπάκουοι στη Διαθήκη και στον Κανόνα, στα οποία η paupertas (πενία) διακηρύσσεται με ευαγγελικούς όρους, πέντε πνευματικοί από τη Νότια Γαλλία αντιστέκονται: ο Κανόνας ταυτίζεται με το Ευαγγέλιο και ο πάπας δεν μπορεί να αλλάξει την paupertas ή να ζητήσει υπακοή που να είναι αντίθετη προς τη Regula (Κανόνας). Η αδιάλλακτη αυτή απάντηση, στην οποία φαίνεται ότι επιζεί ακόμη κάποιος απόηχος από τον βαλδισμό, ισοδυναμεί με πυρά. Και αυτή η πυρά φωτίζει με παράξενο τρόπο το ξεκίνημα της θητείας του Μιχαήλ ως ηγούμενου. Τον ίδιο χρόνο ο Όκκαμ στην Αγγλία συγγράφει τα φιλοσοφικά του έργα και επιδίδεται αυτός, ένας Φραγκισκανός από την Οξφόρδη στη μελέτη της ιερής Θεολογίας.

Ο Χριστός και η φτώχια

Η πυρά δεν λύνει τα προβλήματα. Η Εκκλησία (της Αβινιόν) αναζητούσε τη σωτηρία της εκεί όπου κατά τους πλέον αδιάλλακτους Φραγκισκανούς βρισκόταν η καταστροφή της. Μπορούσε, άραγε, ο πάπας Ιωάννης ρεαλιστικά να αποδεχθεί να θυσιάσει ολόκληρη την Εκκλησία ως εγκόσμιο θεσμό, η επιβίωση της οποίας φαινόταν να συνδέεται με τη δυνατότητα να αναδειχθεί η ίδια σε μεγάλη οικονομική δύναμη, μέσα σ' έναν κόσμο όπου η οικονομία αναλάμβανε ουσιαστικά την εξουσία του; Ταυτόχρονα, όμως, μπορούσε ποτέ ο αδιάλλακτος φραγκισκανισμός να δεχτεί να θυσιάσει την αρχή της πενίας, η οποία θεωρούνταν ουσιαστική για τους Φραγκισκανούς και τους Ευαγγελικούς; Όλα εξελίχθηκαν ραγδαία μέσα σε δύο χρόνια, από το 1321 ως το 1323. Το παλιό διάταγμα του Νικολάου Γ΄, σύμφωνα με το οποίο η αποποίηση των αγαθών (ιδιοκτησία, χρήματα) είχε κηρυχθεί ως ευαγγελική διδασκαλία και με το οποίο απαγορευόταν η επαναδιατύπωση αυτής της «paupertas Christi», αμφισβητείται στο σύνολό του. Η ενέργεια αυτή ισοδυναμούσε με αμφισβήτηση των ευαγγελικών θεμελίων του φραγκισκανισμού. Και, σύμφωνα με την επίσημη Βούλλα, «δεν θεωρείται αιρετική η άρνηση ότι ο Ιησούς ήταν φτωχός». Λίγο νωρίτερα, η Βούλλα, ως ιδρυτής κανόνων, είχε προχωρήσει περισσότερο: κατέστησε το Φραγκισκανικό Τάγμα άμεσο ιδιοκτήτη όλων των αγαθών που, μέχρι τότε, κατείχε η Εκκλησία για λογαριασμό του Τάγματος. Οι ενέργειες αυτές επαναλαμβάνονται και σε μία τρίτη Βούλλα: την Quia quorundam, το 1325. Όλα αυτά θυμίζουν κυρηγμένο πόλεμο μεταξύ Εκκλησίας και Τάγματος. Στο όνομα του Τάγματος, ο Φραγκισκανός Ηγούμενος Μιχαήλ σπεύδει στην Αβινιόν: πρόκειται για διαμαρτυρία και η απάντηση προς αυτήν είναι οι φυλακές του πάπα. Στη φυλακή ο Γουλιέλμος Όκκαμ συναντά τον Ηγούμενο (σοβαρές κατηγορίες, δογματικής φύσεως, είχαν αναγκάσει τον Όκκαμ να πάει από την Οξφόρδη στην Αβινιόν όπου περίμενε τη δικαστική απόφαση μετά την καταγγελία στον πάπα Λέοντα ΚΓ' ότι ήταν αιρετικός).

Η συνάντηση των δύο Φραγκισκανών έχει αποφασιστική σημασία. Τις θέσεις και τη διαμαρτυρία του ενός (πράγματι, ο Όκκαμ μπορεί να θεωρηθεί ο πρώτος προτεστάντης) ακολούθησε η δογματική απάντηση του άλλου. Γεννήθηκε, έτσι, η «μιχαηλική ομάδα στους κόλπους του φραγκισκανισμού. Τελικά οι δύο Φραγκισκανοί δραπέτευσαν από τις φυλακές της Αβινιόν το 1328 και βρήκαν και οι δύο άσυλο και προστασία, πρώτα στην Πίζα, κατόπιν στη Ρώμη και, τέλος, στο Μόναχο, χάρη στον αυτοκράτορα Λουδοβίκο της Βαυαρίας. Εκεί, ο Όκκαμ, μεταξύ 1328 και 1348, γίνεται ο θεωρητικός μιας «Καινούργιας Εκκλησίας»: της «φτωχής Εκκλησίας» (Στη δίκη του ο Όκκαμ υποστήριξε ότι μοναδική περιουσία της Εκκλησίας είναι η πενία, καμία άλλη περιουσία). Μέχρι το 1328 ήταν ο θεωρητικός μιας νέας γραμμής «ανάγνωσης» του Αριστοτέλη και των Πατέρων.

9.3. Ο Γουλιέλμος Όκκαμ

Ανάμεσα στις δύο αυτές θεωρίες, τη φιλοσοφικο-θεολογική και τη θεολογικό-εκκλησιαστική, υπάρχει ασφαλώς βαθιά σχέση. Το χαρακτηριστικό, πάντως, της πρώτης είναι ότι αναπτύχθηκε ανεξάρτητα από τα προβλήματα στα οποία είχε εμπλακεί ο Όκκαμ την περίοδο που ζούσε στο Μόναχο (1328-1348). Πράγματι, την περίοδο που ζούσε στην Οξφόρδη (ως το 1321) ο Όκκαμ προκαλεί με άλλο τρόπο, και προς άλλη κατεύθυνση, μια σημαντική καμπή: έτσι καταρρέουν τα βασικά επιχειρήματα της φιλοσοφικό-θεολογικο-επιστημονικής παράδοσης (traditio) της φραγκισκανικής Οξφόρδης του 13ου αιώνα.

Η Λογική είναι τυπική επιστήμη του λόγου

Το σημείο εκκίνησης σηματοδοτείται από μία βελτιωμένη θεωρία σε σχέση με τη λογική καθώς και από την επεξεργασία θεωριών για μια φιλοσοφική scientia: τη λογική. Ο Όκκαμ επεξεργάζεται και τη μία και την άλλη, όπως κάθε magister, παρακινούμενος από auctoritates μέσω μεταφρασμένων κειμένων: από τη μία πλευρά, το σύνολο των Λογικών έργων του Αριστοτέλη και, από την άλλη, το πιο αξιόπιστο εγχειρίδιο λογικής που διαθέτει η πανεπιστημιακή schola του 13ου αιώνα, οι Επιτομές Λογικής του Πέτρου του Ισπανού (†1277). Η καινοτομία, όμως, ανήκει στον Γουλιέλμο του Όκκαμ: η «ανάγνωση» του αριστοτελικού Οργάνου είναι πλήρως απελευθερωμένη από παραδοσιακούς τρόπους και ερμηνείες. Ωστόσο, και οι αξιώσεις που έχει προκαλούν και αυτές: επιθυμία του αποτελεί η ανάγνωσή του για τον Αριστοτέλη να ξυπνήσει (στον κόσμο) την πραγματική κατανόηση του έργου της υπέρτατης auctoritas της Λογικής, που είναι ο Αριστοτέλης.

Το ιδιαίτερο στην επιστήμη της Λογικής είναι η στροφή της κυρίως στην έρευνα των τυπικών δομών του λόγου, ο οποίος θεωρείται ότι είναι αληθινός. Αυτό σημαίνει πως δεν υπάρχει επιστήμη που να αφορά σε κάποια υπαρκτή πραγματικότητα. Αφορά, όμως, σε κανόνες τρόπους και σχήματα, σύμφωνα με τα οποία η λογική πρέπει να προχωρεί κατά τη σύνταξη κάθε λόγου που τον θεωρεί επιστημονικό. Βρισκόμαστε, συνεπώς σ' ένα κεντρικό σημείο: η λογική πλέον, και όχι η μεταφυσική, είναι η «βασίλισσα» των επιστημών. Η ιερή Θεολογία, αν θέλει να είναι scientia (όπως η Φυσική ή τα Μαθηματικά), πρέπει να λάβει υπόψη της το εξής ότι είναι πρώτα απ' όλα λόγος, ένα γεγονός γλωσσικά προσδιορισμένο και, με την έννοια αυτή, υποτάσσεται πλήρως στην απόλυτη κυριαρχία της Λογικής: «scientia scientiarum, ars artium» (Επιστήμη επιστημών, τέχνη τεχνών), οικουμενική πηγή κανόνων για τη σύνταξη αυστηρά επιστημονικών λόγων. Αυτό, άλλωστε, είναι το μοναδικό πραγματικό βασίλειο στο οποίο ο άνθρωπος μπορεί να θέσει κανόνες το βασίλειο της γλώσσας του λόγου και των επιστημών, ως λόγου. Πέρα από αυτό το καθαρά ανθρώπινο βασίλειο, υπάρχουν πράγματα, γεγονότα, συμβάντα όλος γενικά ο υπαρκτός κόσμος. Απόλυτος Άρχοντας είναι μόνο ο Θεός και η Βούλησή του ισοδυναμεί με τον υπέρτατο κανόνα.

Creator Spiritus
Η διδασκαλία του Ιωακείμ της Φλόρα περί πνεύματος

Η διδασκαλία περί Πνεύματος που είχε αναπτυχθεί στον Μοντανισμό, η οποία διδάσκει μια πνευματιστική θεολογία τής ιστορίας, βρίσκει αυθόρμητα την συνέχειά της στον Ιωακείμ της Φλόρα (1132-1202). Ο Ιωακείμ ήταν ο προφήτης ηγούμενος και ιδρυτής της μονής στον S. Giovanni στην Φλόρα, ένα χωριό στα υψώματα της οροσειράς Σίλα στην Καλαβρία. Ο Ιωακείμ αντιλαμβάνεται το Άγιο Πνεύμα ως μια δημιουργική δύναμη, η οποία εγκαινιάζει μια νέα περίοδο της ιστορίας της σωτηρίας, εμφανιζόμενη (η δύναμη) και πάλι με μια αυθόρμητη μορφή. Η διδασκαλία του περί πνεύματος είχε γίνει η βάση μιας από τις μεγαλύτερες πνευματικές επαναστάσεις του Μεσαίωνα. Οι κύκλοι των εκκλησιαστικών μεταρρυθμιστών, που τον 13ο και 14ο αιώνα προσέλαβαν τις διδασκαλίες του Ιωακείμ περί της ερχόμενης εποχής-κατάστασης (Status) του Αγίου Πνεύματος, έγιναν φορείς εκείνης της επαναστάσεως που οδήγησε στην υπέρβαση τής εκκλησιαστικής φεουδαρχίας του Μεσαίωνα. Από τις διδασκαλίες αυτές προήλθαν επίσης και πολλές κοινωνικές και πολιτικές ιδέες της νεώτερης εποχής. Οι επιδράσεις τού πνευματισμού τού Ιωακείμ δεν φτάνουν μόνον ως την κριτική που άσκησαν ριζοσπαστικοί  Φραγκισκανοί στο σύστημα και την τοποθετημένη στην αυθεντία  βάση του μεσαιωνικού παπισμού. Βρίσκεται επίσης και σε κάθε αρχή των μοντέρνων μεταρρυθμιστικών ή επαναστατικών κινημάτων του 19ου αιώνα. Τα άμεσα απαυγάσματα τής διδασκαλίας αυτής δεν διαπιστώνονται μόνο στον πνευματισμό της Μεταρρύθμισης, όπως στον Sebastian Frank, αλλά και στον αγγλικό πουριτανισμό και στην φιλοσοφία της θρησκείας  και την κοινωνική μεταφυσική τού γερμανικού ιδεαλισμού και του γερμανικού ρομαντισμού. Ένα συνεχές ρεύμα των ιδεών του Ιωακείμ διατρέχει φανερά τις ιδέες του Lessing περί τής ιστορίας τής διαπαιδαγώγησης τής ανθρωπότητας, μέχρι και την θεολογία της ιστορίας του Schelling.

Ακόμα και αν παραδεχθεί κανείς το επιχείρημα των υπερασπιστών του Ιωακείμ (όσων δηλαδή θεωρούν ότι η διδασκαλία του δεν παρέκκλινε από την καθολική ορθοδοξία), πως στον αγώνα εναντίον του έπαιξαν ρόλο ανθρώπινη δυσαρέσκεια και μίσος, αυτά δεν αρκούν για να εξηγηθεί το γεγονός, πως φίλοι και εχθροί του Ιωακείμ «βρίσκουν στα έργα του επιπλέον πράγματα, και όχι μόνο μια νέα ερμηνεία των Γραφών στα πλαίσια της παράδοσης και πεποίθησης την καθολικών». Εκεί μέσα πρέπει να βρίσκονται σπέρματα και αφορμές για επαναστατικές σκέψεις, που τίναζαν τα όρια της ορθοδοξίας και της διδασκαλίας της τότε Εκκλησίας. Μόνο έτσι μπορεί να γίνει κατανοητό, πώς οι πνευματικοί των Φραγκισκανών μπόρεσαν να προωθήσουν τα αυθεντικά γραπτά του ως ένα «αιώνιο Ευαγγέλιο». Αυτό το έκαναν έχοντας την πεποίθηση, πως εκεί μέσα ανακοινώνεται προφητικά  και δικαιολογείται η δική τους βούληση για μια ριζοσπαστική αναμόρφωση της Εκκλησίας.
Είναι αναμφισβήτητη η ορθόδοξη και πιστή προς την Εκκλησία στάση του Ιωακείμ. Αλλά μέσα στην δημιουργική του δράση βρίσκεται ο σπόρος των νέων του ιδεών, τις ριζοσπαστικές συνέπειες των οποίων ο ίδιος δεν είχε κατανοήσει. Ίσως να μην είδε ολόκληρο το φάσμα των συνεπειών τους. Οι Φραγκισκανοί πνευματικοί όμως τις προσέλαβαν με μεγάλο ενθουσιασμό-και όλοι οι επαναστάτες μέχρι των 19ο αιώνα.

ΑΥΤΟ ΤΟ ΑΙΩΝΙΟ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΣΥΝΕΤΑΞΕ ΚΑΙ ΠΑΡΕΔΩΣΕ ΣΤΟΝ ΚΟΡΕΑΤΗ ΨΕΥΔΟΠΡΟΦΗΤΗ MOON, ΣΕ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΑΠ' ΕΥΘΕΙΑΣ ΣΥΝΔΕΣΗ, ΓΟΝΑΤΙΣΤΟΣ, Ο ΑΓΟΥΡΙΔΗΣ. ΔΑΣΚΑΛΟΣ ΤΗΣ ΒΙΒΛΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΟΛΩΝ ΤΩΝ ΕΠΙΣΚΟΠΩΝ ΚΑΙ ΘΕΟΛΟΓΩΝ, ΚΑΙ ΜΕΧΡΙ ΣΗΜΕΡΑ, ΔΙΑ ΤΟΥ ΔΙΑΔΟΧΟΥ ΤΟΥ ΠΕΤΡΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗ.

Δευτέρα 4 Ιουλίου 2022

Οι δρόμοι των Φραγκισκανών

 Αποσπάσματα από το 9ο κεφάλαιο του βιβλίου του Franco Alessio "Ιστορία της Μεσαιωνικής Φιλοσοφίας" από τις εκδόσεις ΤΡΑΥΛΟΣ.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9

Οι δρόμοι των Φραγκισκανών

9.1 Ντουνς Σκώτος

Ντουνς Σκώτος (John Duns Scotus, 1256-1308): Σύντομη και έντονη, η ζωή αυτού του Φραγκισκανού θεολόγου έχει λίγους σταθμούς με ξεχωριστή σημασία. Εισέρχεται στο Τάγμα γύρω στο 1281, βρίσκεται στο Studium της Οξφόρδης το 1290, αργότερα στο Studium του Παρισιού (γύρω στο 1293-1296), και για δύο χρόνια διδάσκει ιερή Θεολογία. Βρίσκεται στο Παρίσι το 1305 και το 1307. Το Τάγμα τον στέλνει στην Κολωνία, όπου πεθαίνει την επόμενη χρονιά. Τεράστια (και όχι πλήρως ξεκαθαρισμένη ως προς την πατρότητα) η σειρά των έργων του, μεταξύ των οποίων (κείμενο υποχρεωτικό για τον magister sacrae theologiae – τον δάσκαλο της ιερής Θεολογίας) το Σχόλιο στον Πέτρο Λομβάρδο (Πρόκειται για το έργο Sententiarum Libri Quattuor, για το οποίο γράφτηκαν πάνω από χίλια τετρακόσια Σχόλια, καθώς για αιώνες χρησίμευε ως εγχειρίδιο της Θεολογίας. Ο μαθητής του Αβελάρδου και επίσκοπος στο Παρίσι, Πέτρος Λομβάρδος, γεννήθηκε το 1100 και πέθανε το 1164). Με τη θεολογική του σκέψη, πέρα από τη φιλοσοφική, συνδέεται ένα πλήθος από magistri λιγότερο ή περισσότερο επιφανών, του 14ου αιώνα, σχεδόν μελών μιας παράδοσης-traditio, ή μιας σκωτικής κατεύθυνσης στο Studium του Παρισιού, όπως σε εκείνο της Οξφόρδης (σκωτική σχολή).

Κανένα παραδοσιακό σχήμα στη διάρκεια του 14ου αιώνα δεν άλλαξε μονομιάς, ούτε στον χώρο του πολιτισμού, ούτε σ' εκείνον των θεσμών, ούτε, τέλος, σ' εκείνον των μεγάλων Πανεπιστημίων. Θα ήταν λάθος να παραβλέψουμε αυτό το οποίο, προπαντός στο πεδίο της σκέψης, συνεχίζεται, από τον 13ο αιώνα και μετά. Θα ήταν, όμως, επίσης λάθος να παραγνωρίσουμε το γεγονός ότι η προαναφερθείσα συνέχεια αποτελεί μια παράμετρο η οποία κάθε φορά επικαλύπτει εξωτερικά μόνο διάφορες θεωρίες και καταστάσεις και στην ουσία αποκρύπτει τις αντιθέσεις και τους διχασμούς. 

Τίποτα δεν αποδεικνύει καλύτερα αυτά τα δύο επίπεδα συγκρούσεων από τις τελείως διαφορετικές διαδρομές που έχουν διανύσει δύο μεγάλοι δάσκαλοι, ο Ντουνς Σκώτος και ο Όκκαμ, οι οποίοι, με μικρή χρονική απόσταση, ανήκουν στο ίδιο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης και φορούν το φραγκισκανικό ράσο. Η μεγάλη διαφορά στην πορεία τους σηματοδοτείται από τη συνέχεια της παράδοσης του 13ου αιώνα της Σχολής της Οξφόρδης, την οποία ο Ντουνς Σκώτος εκπροσωπεί, και από τη ρήξη που επήλθε μ' αυτή την παράδοση από τον Όκκαμ. Μια ανάλογη διαφορά μεταξύ των δύο ανδρών φαίνεται και από το γεγονός ότι ο Ντουνς Σκώτος συνδέεται με την παράδοση του 13ου αιώνα του αγγλικού φραγκισκανισμού, ενώ ο Όκκαμ αντιπροσωπεύει έναν άλλο φραγκισκανισμό (τον λεγόμενο «πνευματικό»), που έχει εξεγερθεί εναντίον του Τάγματος και της Εκκλησίας.

Αυτό που ξεχωρίζει αμέσως στη σκέψη του Ντουνς Σκώτου είναι η καινούργια ριζοσπαστική προσέγγιση της θεολογικής, μεταφυσικής και φιλοσοφικής σκέψης. Το ριζοσπαστικό στοιχείο γίνεται αντιληπτό πολύ καθαρά μέσα από τον τρόπο με τον οποίο αναλύει τις σχέσεις μεταξύ της Φιλοσοφίας, της Μεταφυσικής και της ιερής Θεολογίας, όπου η σύγκρουση με τις θέσεις του Θωμά του Ακινάτη είναι σχεδόν αναπόφευκτη. Ο Ντουνς Σκώτος δεν πρόκειται να επιδιώξει τη σύγκλιση ή να υπογραμμίσει την σχέση αναλογίας ανάμεσα στη Μεταφυσική και την ιερή Θεολογία, αλλά αντίθετα πρόκειται να τονίσει καθαρά τις διαφορές τους. Η παρουσίαση των διαφορών τους ισοδυναμεί για τον Ντουνς Σκώτο με την αποφυγή δύο παρανοήσεων που πρέπει να αποτραπούν για διαφορετικούς λόγους.

Η πρώτη σύγχυση είναι η αβερροϊκή, που παρουσιάζει την αριστοτελική Μεταφυσική ως αληθινή Θεολογία και αποδίδει στη Μεταφυσική τη δυνατότητα να πραγματεύεται το ζήτημα του Θεού ανεξάρτητα από όσα ο Θεός αποκάλυψε για τον εαυτό του. Εμείς, γνωρίζουμε για τον Θεό μόνο όσα ο ίδιος ο Θεός θέλησε να μας αποκαλύψει για τον εαυτό του. Η Μεταφυσική δεν μπορεί να μιλάει για τον Θεό. Μπορεί να μιλάει θεμιτά μόνο για το Ον ως ον, για το Άπειρο Όν και το πεπερασμένο Ον. Όμως, για τον Θεό ως Θεό δεν μπορεί να μιλάει με κανένα τρόπο. Η ιδέα του Θεού δεν είναι λογική-μεταφυσική. Είναι η ιδέα που έχουμε για Εκείνον μόνο από το γεγονός ότι ο ίδιος μάς αποκαλύφθηκε στο βαθμό που επιθυμούσε. Γι' αυτό, το αντικείμενο της Θεολογίας (ο Θεός ως Θεός που έχει αποκαλυφθεί) και το αντικείμενο της Μεταφυσικής (το ον ως ον) είναι διαφορετικά και, επομένως, καμιά σύγχυση δεν πρέπει να γίνεται μεταξύ των δύο αντικειμένων και, κατ' επέκταση, μεταξύ της Μεταφυσικής και της Θεολογίας.

Η Ιερή Θεολογία και η Μεταφυσική 

Η παραπάνω πρώτη αποσαφήνιση στη διάκριση ανάμεσα στη Μεταφυσική και την ιερή Θεολογία μάς οδηγεί στο συμπέρασμα ότι δεν υπάρχει άλλη Θεολογία από την ιερή. Δεν υπάρχει μία ιερή Θεο λογία βασισμένη στην Αποκάλυψη και μία δεύτερη Θεολογία βασισμένη στη λογική και την εμπειρία, όπως είναι η «φυσική» ή «ορθολογική» Θεολογία. Υπάρχει –και δεν μπορεί παρά να υπάρχει– μόνο μία Θεολογία: η ιερή, που βασίζεται στην Αποκάλυψη. Και η άλλη; Η άλλη, η «φυσική» ή «ορθολογική» Θεολογία, αποτελεί καρπό μιας άλλης σύγχυσης που προέρχεται από τη θεωρία του Θωμά του Ακινάτη. 

Επιστήμη και Πράξις

Η ιερή Θεολογία –η μόνη δυνατή – αφ' εαυτής δεν συνιστά με τίποτα επιστήμη. Είναι μία γνώση που σχετίζεται αποκλειστικά με τη σωτηρία. Με την ιδιότητα αυτή, σχετίζεται με τον σκοπό που ο Ντουνς Σκώτος αποκαλεί πράξις (praxis), δηλαδή, ζωή, δραστηριότητα, και όχι ενατένιση και επιστήμη. Αυτό σημαίνει ότι την ιερή Θεολογία δεν μπορεί κάποιος να τη σπουδάσει ούτε να εισδύσει στο εσωτερικό της από απλή επιθυμία να τη γνωρίσει. Μπορεί να εισδύσει σ' αυτή, μόνο επειδή -και στο βαθμό που είναι- διδασκαλία της σωτηρίας μας ενώπιον του Θεού. Στην Αποκάλυψή του, ο Θεός μάς έδωσε διδάγματα και παραινέσεις, γιατί εμείς δεν θα μπορούσαμε να τα εξετάσουμε επιστημονικά, παρά μόνο να πράξουμε και να προάγουμε τις αρετές μας. Την Αποκάλυψή του ο Θεός μάς την πρόσφερε με σκοπό νά πούμε ότι υπάρχει μία Θεολογία «ορθολογική» που είναι επιστήμη, σημαίνει ότι συγχέουμε τον πραγματικό και ξεχωριστό σκοπό της ιερής Θεολογίας με τον πραγματικό και ξεχωριστό σκοπό της Μεταφυσικής. Μόνο η Θεολογία είναι πράξις (praxis) και μόνο η Μεταφυσική είναι επιστήμη (scientia). Επειδή, λοιπόν, η Θεολογία δεν είναι επιστήμη, έτσι και η Μεταφυσική δεν έχει καμιά σχέση με τη σωτηρία.

Το συμπέρασμα που βγαίνει από αυτή τη διάκριση συνιστά έναν διπλό ορισμό: η ιερή Θεολογία είναι το μοναδικό δόγμα που μιλάει για τον αληθινό Θεό, τον αποκεκαλυμμένο, και, ως τέτοια, αποτελεί διδασκαλία πράξεων που μας οδηγούν στο δρόμο της σωτηρίας. Η Μεταφυσική δεν μπορεί κυριολεκτικά να μιλήσει για τον Θεό, είναι ξεχωριστή επιστήμη, και από τη φύση της δεν έχει ούτε αντικείμενα, ούτε σκοπούς θεολογικής φύσεως. Για δύο λόγους η Μεταφυσική δια φέρει από την ιερή Θεολογία: α) λόγω του ίδιου της του αντικειμένου και β) λόγω του ότι είναι επιστήμη. Αν θέλουμε να κυριολεκτήσουμε, μόνο αυτή είναι επιστήμη. Η Θεολογία είναι οτιδήποτε άλλο εκτός από επιστήμη.

Αναγκαιότητα της Επιστήμης

Μπορούμε, συνεπώς, να περιοριστούμε σε μια πιο συγκεκριμένη θεώρηση για τη φύση της Μεταφυσικής, του αντικειμένου της και της μεθόδου της, στο βαθμό που είναι επιστήμη. Για την ίδια τη Μεταφυσική ο Ντουνς Σκώτος δεν έχει αμφιβολίες: είναι κάτι περισσότερο από δυνατή, είναι αναγκαία. Την αναγκαιότητά της μπορούμε εύκολα να την αναγνωρίσουμε: τίθεται εξ ορισμού. Αποτελεί την ενότητα της θεωρίας, δηλαδή, της ίδιας της επιστημονικότητας. Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει πως, δεδομένου ότι υπάρχουν ειδικές επιστήμες όπως η Φυσική, τα Μαθηματικά, η Αστρονομία, κλπ., δεν μπορεί να μην υφίσταται ένα κοινό πεδίο για όλες αυτές από το οποίο να εξάγουν τις γενικές αρχές που τις καθιστούν αυτό που είναι: επιστήμες. 

Με άλλα λόγια, το ανατρεπτικό επιχείρημα του Ντουνς Σκώτου είναι το εξής: αν υπάρχουν –όπως υπάρχουν– οι επιστήμες, υπάρχει αναγκαστικά και η επιστημονικότητα ή κάτι που, πέρα από τις διαφορές τους, είναι ταυτόσημο και κοινό σε όλες τις ειδικές επιστήμες. Η Μεταφυσική εξασφαλίζει και αποτελεί την ενότητα και την «κοινή στέγη» της επιστημονικής θεωρίας: είναι η «επιστήμη των αρχών» που αποτελούν -ως επιστήμες- όλες τις επιστήμες· είναι όπως η ρίζα της γνώσης από όπου ανεβαίνει η λύμφη (το υγρό που τρέφει τα ανθρώπινα κύτταρα και απομακρύνει τα μη αναγκαία προϊόντα του μεταβολισμού από τα τριχοειδή αγγεία) που τροφοδοτεί τους κλάδους των επιστημών και όλης της γνώσης. Έτσι, εδώ, η Μεταφυσική εμφανίζεται διαφορετική από την ερμηνεία του Θωμά του Ακινάτη, για τον οποίο αντιπροσώπευε μια επιστήμη ανάμεσα στις άλλες, χωρίς καμιά δυνατότητα να αποτελέσει τη θεωρητική ενότητα όλης της γνώσης. Για τον Ντουνς Σκώτο, η Μεταφυσική είναι η ενότητα της γνώσης. Μετά τις παραπάνω αποσαφηνίσεις επιβάλλεται να υπογραμμίσουμε το εξής η Μεταφυσική δεν είναι μία επιστήμη ανάμεσα στις άλλες, μια οποιαδήποτε επιστήμη, αλλά εκείνη που τροφοδοτεί τις άλλες, η επιστήμη των επιστημών (scientia scientiarum), στην οποία αποκτούν ενιαία μορφή είτε το αντικείμενο, είτε οι μέθοδοι των επιμέρους επιστημών. Με τον τρόπο αυτό, η Μεταφυσική καταλαμβάνει την κορυφή της γνώσης από την οποία διοχετεύεται παραγωγικά (από το όλον προς το μέρος) προς τις διάφορες επιστήμες το στοιχείο που είναι κοινό σε όλες τις επιστήμες. Μετά, καθεμία είναι ελεύθερη να προσθέσει σ' αυτό το μοναδικό και κοινό στοιχείο ό,τι θεωρεί ως ιδιαίτερο και δικό της. Αυτή η εικόνα της σχέσης μεταξύ Μεταφυσικής και επιστημών παρουσιάζει αντεστραμμένη την εικόνα της Μεταφυσικής που προτείνει ο Θωμάς ο Ακινάτης, ως γνώση που ανάγεται στον κόσμο της εμπειρίας με το εργαλείο της αφαίρεσης. Για τον Θωμά, η Μεταφυσική είναι κατεξοχήν αφηρημένη επιστήμη. Τη φτιάχνουμε κοσκινίζοντας ιδεατά ολόκληρο τον κόσμο της εμπειρίας και συγκρατώντας στο κόσκινο της μεταφυσικής αφαιρετικής διαδικασίας λίγα μόνο βασικά χαρακτηριστικά, που προέρχονται από τις εμπειρίες μας, από τον κόσμο στον οποίο κατοικούμε. Αυτή η εικόνα της Μεταφυσικής ως αφαιρετικής εμπειρικής διαδικασίας, απορρίπτεται. Εκείνο που, σε σχέση με τη Μεταφυσική εμφανίζεται στον Ντουνς Σκώτο, είναι  η ιδέα ότι η Μεταφυσική είναι καθεαυτήν μία αντίληψη καθαρή που προκύπτει από αρχές, ανάλογη με εκείνη που ο Ευκλείδης τοποθετεί στο κορυφαίο σημείο εκκίνησης της γεωμετρίας: τα αξιώματα.

Μεταφυσική και θέαση

Στην ευκλείδεια γλώσσα θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο Ντουνς Σκότος εννοεί τη Μεταφυσική ως την αξιωματική «κορυφή» ενός ενιαίου συστήματος, του οποίου το σώμα αποτελείται από τις ιδιαίτερες επιστήμες ως «θεωρήματα». Με την έννοια αυτή, η Φυσική δεν είναι «αφηρημένη» επιστήμη: είναι άμεση ενορατική θέαση εκ μέρους της σκέψης, εκ μέρους του νου, των «αξιωμάτων», ή άμεση ενορατική θέαση εκ μέρους του νου των αρχών της γνώσης. (Σημ.: Η ενόραση γενικά ορίζεται ως η διαδικασία με την οποία μπορεί να συλληφθεί οτιδήποτε κατά τρόπο άμεσο. Αντιδιαστέλλεται προς τη γνώση που είναι αποτέλεσμα λογικών προτάσεων μέσω της επεξεργασίας της σκέψης, του νου. Παραδείγματα ενορατικής γνώσης αποτελούν τα αξιώματα, οι αναφορές σε υπερφυσικά ζητήματα, όπως η πίστη στον Θεό, το προαίσθημα κλπ).

Με την ίδια έννοια, ολόκληρο το σύστημα της γνώσης προβάλλεται, όχι τόσο σαν σκόρπια ακολουθία, διαφορετική, χωρίς συνδέσεις, με διάφορα αποτελέσματα από τις αφαιρετικές διαδικασίες, όσο σαν ένα παραγωγικό σύστημα μέσα στο οποίο το αληθινό εργαλείο της επιστημονικότητας είναι, οπουδήποτε, η παραγωγή (deductio). Ακόμη και μ' αυτή την έννοια, πρέπει να τονίσουμε ότι το πραγματικό σημείο εκκίνησης των επιστημών στον Ντουνς Σκώτο συνίσταται, όχι σε μία συγκεκριμένη ενόραση, την καθορισμένη από τα δεδομένα της εμπειρίας, αλλά από την ενόραση ή νοητική σύλληψη των καθολικών και αναγκαίων, μη καθορισμένων, μη εξειδικευμένων «αρχών» της γνώσης. 

Οξφόρδη

Το στοιχείο που προβάλλεται σε όλα αυτά είναι η ομαλή, χωρίς άλματα, άμεση συνέχιση του ιδεώδους της φραγκισκανικής κατεύθυνσης «σχολής» της Οξφόρδης του 13ου αιώνα, η οποία αποτελεί συγχρόνως και το ιδεώδες της επιστήμης που αναζητεί την παραγωγική ακρίβεια με βάση, όπως ήδη αναφέραμε, τη μέθοδο της παραγωγής (deductio). Ο Ντουνς Σκώτος είναι και παραμένει οξφορδιανός μεταφυσικός.

Όλα αυτά μάς οδηγούν αναγκαστικά στο εξής ερώτημα: ποιο είναι «το πρώτο αντικείμενο της νόησης»; Με άλλα λόγια: τι είναι αυτό που βρίσκεται ακριβώς πριν από την νοητική, ενορατική θέαση του νου του μεταφυσικού και είναι αλληλένδετο μ’ αυτή; Μήπως όλη η γνώση στηρίζεται ενιαία σ' αυτή τη θέαση, την απόλυτα καθαρή, τη μη προερχόμενη από την εμπειρία και από την «αφαιρετική» διαδικασία; Απ' αυτή την πρωταρχική ενορατική θέαση της σκέψης ξεκινά η παραγωγική αλυσίδα που προσφέρει τη λύμφη και την τροφή των αρχών στη γνώση, η οποία απαρτίζεται από πολλές επιστήμες, που ενοποιούνται όλες από την ενότητα της μεταφυσικής σύλληψης. Τι «βλέπει» από μόνη της, στην αμιγή της κατάσταση, η σκέψη καθεαυτήν; 

Το ον ως ον

Το πρώτο «αντικείμενο» της μεταφυσικής θέασης είναι, όχι το αφηρημένο ον του Θωμά Ακινάτη, αλλά το ον ως ον, η ολότητα του όντος. Η σκέψη ενός μεταφυσικού έχει μπροστά της ενορατικά και άμεσα, όχι μόνο ένα ον που είναι πέτρα ή ένα άλλο που είναι μήλο ή ένα τρίτο ον, που είναι κάποιο άτομο το οποίο ανήκει στο είδος «άνθρωπος». Το ον ως ον βρίσκεται πέρα απ' όλα αυτά τα τμήματα, τα μέρη, τα κομμάτια, τις συγκεκριμένες και ιδιαίτερες μορφές του όντος, οι οποίες συνιστούν τα όντα στον πληθυντικό. Το ον ως ον προηγείται όλων εκείνων των υποδιαιρέσεων, που παρεμβαίνουν στην αδιαίρετη μορφή του και δίνουν την αφορμή να διαιρεθεί στα όντα, δηλαδή, στα ιδιαίτερα μέρη που το προσδιορίζουν. Επομένως, το ενιαίο ον είναι κοινό σε όλα τα όντα· το ον που συλλαμβάνεται ως μη διαιρεμένο ακόμα σε όντα, είναι αυτό που, για τη σκέψη, ισοδυναμεί με τη θέαση της πρωταρχικής ενότητας, του πρώτου αντικειμένου. Τα φυσικά μας μάτια πέφτουν σε ξεχωριστά και συγκεκριμένα όντα.

Το νοητικό μάτι του μεταφυσικού πέφτει, κυρίως, στο «αντικείμενο» και σχετίζεται με την καθολική του «θέαση» η οποία τον βοηθά να βλέπει τι είναι και πώς είναι το ον. Μοιάζει με αντίληψη όλου του κόσμου των όντων από τέτοιο ύψος, ώστε το μόνο που μπορεί να διακρίνει κανείς συγκεχυμένα είναι το κοινό στοιχείο των όντων, τα οποία κατορθώνουμε να δούμε καθαρά μόνο αν κατέλθουμε από τη νοητική θέαση στο επίπεδο της φυσικής όρασης, η οποία στρέφεται σε πολλάπλές και συγκεκριμένες μορφές. Με την έννοια αυτή, το ον ως ον είναι ένα είδος μεταφυσικού συγγενή του χώρου των αξιωμάτων της Γεωμετρίας του Ευκλείδη. Αυτός ο χώρος δεν είναι συγκεκριμένος, που καταλαμβάνει, για παράδειγμα, ένα δωμάτιο ή η Ευρώπη: είναι ο χώρος ως χώρος, ο οποίος προηγείται όλων των χώρων και του οποίου οι επιμέρους χώροι συνιστούν τμήματά του. Όπως η ευκλείδεια Γεωμετρία «εργάζεται» σ' αυτόν τον καθαρό και μη καθορισμένο χώρο και τον «βλέπει» γεμάτο σημεία, ευθείες και τμήματα, έτσι και ο μεταφυσικός Σκώτος ή ο μεταφυσικός της σκωτικής σχολής της Οξφόρδης «εργάζεται » νοητικά, εξετάζοντας αυτό το καθαρό και απαλλαγμένο από κάθε προσδιορισμό ον ως ον. Με τον τρόπο αυτό θεμελιώνει την επιστήμη της Μεταφυσικής.

Η πρώτη θεωρία που μπορούμε να διατυπώσουμε, δεν απομακρύνεται από τη θέαση, αλλά τη διαπερνά: διαπερνά το ον, ερευνά το εσωτερικό του και «βλέπει» από τι είναι φτιαγμένο αυτό το ον ως ον, το «καθαρό» από κάθε συγκεκριμένο προσδιορισμό. Η θεωρία αυτή φαίνεται ότι συγγενεύει πολύ με την αντίστοιχη θεωρία του Ευκλείδη που ερευνά το εσωτερικό μέρος του καθαρού χώρου και βλέπει πώς είναι φτιαγμένος (πριν από οποιονδήποτε προσδιορισμό του χώρου) ο χώρος ως χώρος. 

Τα  υπερβατικά γνωρίσματα

Ο Ευκλείδης υποστηρίζει ότι ένας τέτοιος χώρος είναι ομοιογενής, ισότροπος, απεριόριστα συνεχής και τρισδιάστατος. Κατ' αναλογία: τι βλέπει μέσα στο καθαρό ον, στο ον ως ον, η νοητική, ενορατική σκέψη του Μεταφυσικού; Συγκεντρώνεται κατευθείαν σ' ένα πλαίσιο: στα συστατικά που αποτελούν το καθαρό ον, το οποίο, χωρίς να πάψει καθόλου να είναι απολύτως καθαρό, απροσδιόριστο και αδιαίρετο (ο Ντουνς Σκώτος χρησιμοποιεί την έκφραση «μονοσήμαντο ον»), έχει δική του μορφή και ιδιότητες που είναι συναφείς με τη σύστασή του (και ονομάζονται στο σύνολό τους υπερβατικές, ή ιδιότητες του μονοσήμαντου όντος που υπερβαίνει τα συγκεκριμένα και επιμέρους όντα). Η πρώτη μεταφυσική θεωρία είναι η θεωρία των συστατικών ιδιοτήτων του όντος ως όντος. Πρόκειται, δηλαδή, για τη θεωρία κατά την οποία το καθαρό ον, αν αναλυθεί, αποτελεί, αυτό καθαυτό, ένα ον, ον αγαθό, ον αληθινό. Τι σημαίνει μία τέτοια θεωρία; Σημαίνει ότι μονομιάς προσδιορίστηκαν μέχρι την τελευταία τους ουσία όλα τα ιδιαίτερα, τα επιμέρους και συγκεκριμένα όντα που υπάρχουν και που θα υπάρξουν. Στο βαθμό που όλα είναι προσδιορισμοί του όντος, «μέρη» του, αποτελούν όλα ανεξαιρέτως και μέρος των ιδιοτήτων του όντος. Με την έννοια αυτή, ο μεταφυσικός διδάσκει ότι καθετί συγκεκριμένο και υπαρκτό, όσο υπάρχει και συμμετέχει στην ενότητα του όντος, είναι ένα, είναι αγαθό, και, επιπλέον, καθετί συγκεκριμένο που υπάρχει, είναι αληθινό, κλπ.

Το άπειρο ον

Η δεύτερη θεωρία που χαρακτηρίζει τη μεταφυσική επιστήμη και την οποία μπορούμε να διατυπώσουμε είναι η ύπαρξη διάκρισης μέσα στο καθαρό και απροσδιόριστο ον. Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή, το ον διακρίνεται, στο εσωτερικό του, σ' ένα «τμήμα» πρωταρχικό. Η παραπάνω θεωρία δεν αντιτίθεται προς τη μεταφυσική θεώρηση, κατά την οποία το καθαρό και απροσδιόριστο ον υπάρχει αυτό καθ' εαυτό, όπως και αν διαιρείται, και προσδιορίζεται, στη συνέχεια, ως ον ένα. Η διάκριση που πρέπει να θεωρήσουμε ως πρωταρχική μέσα στο ον δεν αφαιρεί τίποτα από την «υπερβατική» ενότητά του, δηλαδή, από τα συστατικά του γνωρίσματα, από το να είναι, εκτός από αληθινό και αγαθό, και ενότητα. Όπως και στην περίπτωση του ενός από τα δύο κομμάτια κάποιου υφάσματος στο οποίο το σχέδιο παραμένει άθικτο και στο ένα κομμάτι και στο άλλο, έτσι συμβαίνει και εδώ: η πρώτη διάκριση μέσα στο ον δεν συνεπάγεται τη δημιουργία όντων με διαφορετική δομή και σύσταση. Οι διαφορές που εμφανίζονται και διακρίνουν το ον δεν το διαφοροποιούν επιμερίζοντάς το στα ίδια του τα δομικά (ή «υπερβατικά») χαρακτηριστικά παραμένουν αυτές που είναι. Δεν παρουσιάζονται σε βάρος της ενότητάς του. Η ενότητά του εμπεριέχει και τις διαφορές αυτές. Ποια είναι, λοιπόν, η αρχική διάκριση μέσα στο ον ως ον; Είναι η μεταφυσική διάκριση ανάμεσα στο άπειρο και το πεπερασμένο, ανάμεσα σ' ένα ον το οποίο, ενώ δεν παύει ποτέ να ανήκει πλήρως στο ον, διαθέτει, επιπλέον, έναν προσδιορισμό που το διαφοροποιεί. Δηλαδή, δεν έχει όρια, αποτελεί το Άπειρο ον, και, από την άλλη πλευρά, διακρίνεται σε μια απεριόριστη σειρά όντων τα οποία, ενώ δεν παύουν ποτέ να ανήκουν πλήρως στο ον, διαθέτουν και έναν προσδιορισμό που τα διαφοροποιεί: είναι όντα πεπερασμένα Έτσι, κατ' αντιστοιχία με το καθαρό ον που πρωταρχικά διακρίνεται σε άπειρο ον και σε πεπερασμένα όντα, η ίδια η Μεταφυσική διακρίνεται σε δύο μεγάλα Κεφάλαια: τη Μεταφυσική που πραγματεύεται το άπειρο ον και τη Μεταφυσική που πραγματεύεται τα πεπερασμένα όντα.

Άπειρο ον και Θεός

Σχετικά με το πρώτο κεφάλαιο, είναι απαραίτητο να υπενθυμίσουμε τη διάκριση ανάμεσα στη Μεταφυσική και την ιερή Θεολογία. Φαίνεται ότι η Μεταφυσική του άπειρου όντος ασχολείται με τον Θεό, πράγμα που, κατά κάποιο τρόπο, είναι περίπου αληθινό. Όμως, η άβυσσος ανάμεσα στη Μεταφυσική και τη Θεολογία παραμένει αξεπέραστη. Ένας άθεος, ένας ασεβής, ένας άπιστος στον αληθινό Θεό που έχει αποκαλυφθεί, μπορεί θαυμάσια να πραγματευτεί, ως μεταφυσικός, το θέμα του Άπειρου, σε ό,τι αφορά τη θέαση που έχει με τη βοήθεια της ενορατικής σκέψης, η οποία, άλλωστε, αποτελεί αυτή την επιστήμη. Δεν πραγματεύεται, συνεπώς, μια θεωρία που θα σώσει την ψυχή του, ούτε μιλάει για τον αληθινό Θεό που αποκαλύφθηκε και σταυρώθηκε για να μας λυτρώσει από το προπατορικό αμάρτημα. Πραγματεύεται μια υπόθεση, το Άπειρο, που ορθολογικά διακρίνεται από το πεπερασμένο ον, αλλά ακόμα δεν έχει φτάσει να πραγματεύεται τον αληθινό Θεό. Αυτό μπορεί να το κάνει μόνο η ιερή Θεολογία, η οποία πραγματεύεται όσα ο αληθινός Θεός αποκάλυψε για τον εαυτό του στην ανθρωπότητα. Στη Θεία Αποκάλυψη το γεγονός ότι ο Θεός είναι το άπειρο ον δεν αποτελεί το σημαντικότερο και αποφασιστικότερο στοιχείο για τη σωτηρία μας. Απομένει, πάντως, για τον Μεταφυσικό το εξής ερώτημα: μπορεί μέσα στο ον -του οποίου η θέαση γίνεται ενορατικά- να διαμορφωθεί ένα «πρώτο» όν που να είναι άπειρο; Με άλλα λόγια το ον, ως ον, μπορεί να κομματιαστεί αμέσως σε πεπερασμένα όντα; Ή μήπως, μέσα στο όν ως ον, διαμορφώνεται αρχικά ένα «πρώτο ον που είναι το Άπειρο, με βάση το οποίο ενεργούν κατόπιν, χάρη στο δημιουργικό έργο αυτού του πρώτου όντος, τα πεπερασμένα όντα; Όλη η αποδεικτική προσπάθεια της μεταφυσικής θεωρίας του Ντουνς Σκώτου τάσσεται υπέρ της δεύτερης λύσης· δεν περνάει κατευθείαν από το καθαρό ον στα πεπερασμένα όντα αλλά από το καθαρό ον σ' ένα πρώτο άπειρο ον και, κατόπιν, χάρη στις ενέργειες αυτού του «πρώτου» όντος, στον προσδιορισμό, μέσα στο ον, των πεπερασμένων όντων. Με άλλα λόγια: τα πεπερασμένα όντα δεν είναι άμεσοι και πρώτοι προσδιορισμοί του καθαρού όντος, αλλά προσδιορισμοί που υφίστανται μόνο σε συνάρτηση μ' ένα «πρώτο» ον, το οποίο είναι πρώτο και στο εξής: ότι δεν υπάρχει εκ των προτέρων σ' αυτό κανένας άλλος προσδιορισμός. Έτσι, η Μεταφυσική του Ντουνς Σκώτου πετυχαίνει τρία αποτελέσματα: α) να αποδώσει στο Άπειρο τα «πρωτεία» μέσα στο ον· β) να απονείμει σ' αυτό το Άπειρο «πρώτο» ον τη λειτουργία «πολλαπλασιαστή» του καθαρού όντος σε πολλά πεπερασμένα όντα γ) να εισαγάγει στη Μεταφυσική την έννοια που δεν απαντάται σε καμία Μεταφυσική: την έννοια της δημιουργίας (πεπερασμένων όντων, μέσα στο ον, χάρη στις προσπάθειες του Άπειρου όντος). Όμως, μέσα από αυτή την οπτική ανακύπτει και ένα τέταρτο αποτέλεσμα: δ) τα πεπερασμένα όντα αποτελούν όλα, στον ίδιο βαθμό, προσδιορισμούς που οφείλονται στο Άπειρο.

Φραγκισκανική Μεταφυσική

 Τι σημαίνει, άραγε, αυτή η σχέση ανάμεσα στο Άπειρο «πρώτο» ον και σ' αυτά τα πεπερασμένα όντα, αν όχι ότι καθετί το πεπερασμένο είναι κομμάτι προερχόμενο από το Άπειρο; Ότι καθετί το πεπερασμένο είναι παιδί του Άπειρου; Και ότι, ως πεπερασμένο παιδί του Άπειρου, κάθε πεπερασμένο ον είναι στην ουσία του ίσο σε όλα με οποιοδήποτε άλλο; Αλλά και πως δεν υπάρχει ανάμεσα στα πολλαπλά και πεπερασμένα παιδιά του Άπειρου όντος ένα «πρώτο» πεπερασμένο ον που να είναι περισσότερο από τα άλλα μέσα στο ον; Όλα αυτά σημαίνουν ότι αντηχεί πάλι στη Μεταφυσική, που συνδέεται με την ενορατική θέαση του όντος ως όντος, ένα θέμα εξαιρετικά φραγκισκανικό: εκείνο του Ύμνου στον Δημιουργό, του Αγίου Φραγκίσκου. Ο μεταφυσικός Ντουνς Σκώτος είναι μεταφυσικός που συνεχίζει την παράδοση της Οξφόρδης και ακριβώς και γι' αυτό στη μεταφυσική του μεταφέρει τον άμεσο απόηχο του φραγκισκανισμού την εξύμνηση της ισότητας όλων των πεπερασμένων όντων ενώπιον του Απείρου, της οικουμενικής αδελφοσύνης όλων των όντων (φυτών, ζώων, ορυκτών, ανθρώπων) στο πλαίσιο του όντος που τους παρέχει την ενότητα και μέσα στο οποίο ένα μόνο Ον εμφανίζεται να είναι το μοναδικό, που μπορεί πραγματικά να ονομαστεί το «πρώτο» και το Άπειρο.

Το επιχείρημα του Άγιου Ανσέλμου

Αυτοί οι φραγκισκανικοί απόηχοι μεταφέρουν άλλους απόηχους στη Μεταφυσική του Άπειρου του Ντουνς Σκώτου. Στην πραγματικότητα, η Μεταφυσική του Ντουνς Σκώτου έχει ως αποφασιστικό της όπλο την a priori «απόδειξη» της ύπαρξης, μέσα στο ον ως ον, ενός πρώτου όντος, που είναι Άπειρο. Με τρόπο πιο πολύπλοκο και διεξοδικό, ο Ντουνς Σκώτος επανέρχεται σ' αυτήν την απόδειξη, την οποία υποστήριξε στο Proslogion ο Άνσελμος από την Αόστα. Είναι απαραίτητο και, ταυτόχρονα, αρκετό να διατυπώσουμε τον καθαρά λογικο-νοητικό ορισμό του Άπειρου, του Απεριόριστου, για να δούμε να αναδύεται υποχρεωτικά από αυτή τη λογική ουσία η επιβεβαίωση της ύπαρξής της. Υπάρχει μόνο μία περίπτωση κατά την οποία, όταν δίδεται ένας ορισμός, κατατίθεται μέσα απ' αυτόν και η αντίστοιχη πραγματικότητα του όντος: αυτός είναι ο ορισμός του Άπειρου όντος, του όντος που δεν έχει όρια, που δεν περιορίζεται από άλλο, που δεν προέρχεται από κάποιο προγενέστερο ον. Η a priori (οντολογική) επιχειρηματολογία του Άνσελμου (η γνωστή στην ιστορία της Φιλοσοφίας ως οντολογική απόδειξη της ύπαρξης του Θεού) επανεμφανίζεται στον Ντουνς Σκώτο ως το μοναδικό επιχείρημα με το οποίο, ανεξάρτητα από οποιαδήποτε αναφορά ή προέλευση του κόσμου και των πεπερασμένων όντων από την εμπειρία, ο Μεταφυσικός μπορεί να ορίσει την ύπαρξη ενός πρώτου Άπειρου όντος. Όπως για την περίπτωση του Άνσελμου, έτσι και για εκείνη του Ντουνς Σκώτου μπορούμε να πούμε ότι η σκέψη του Απεριόριστου –του Άπειρου– ταυτίζεται με την προσέγγισή του ως πραγματικού.

Αυτό το μοναδικό επιχείρημα υπέρ της ύπαρξης του Άπειρου πρώτου όντος, αίτιου του ιδίου, που δεν δημιουργήθηκε από κανένα συγκεκριμένο και επιμέρους ον, επιβεβαιώνει την καθαρή επιστημονικότητα της Μεταφυσικής. Όπως το αντικείμενό της (το καθαρό ον ως ον), όπως η μέθοδός της (αξιωματική-παραγωγική), έτσι και ο τρόπος με τον οποίο επιχειρηματολογεί, επιβεβαιώνει την πλήρη ανεξαρτησία της Μεταφυσικής τόσο από τη Φυσική, όσο και από την αφαιρετική-επαγωγική διαδικασία, η οποία οδηγεί από τον κόσμο στην Αρχή του. 

Διαφορά από τον Θωμά Ακινάτη

Η a priori παραγωγή στον Σκώτο δημιουργεί ένα ακόμη ανυπέρβλητο χάσμα ανάμεσα στον ένα δρόμο που πρέπει να βαδίσει κανείς και στους πολλούς «δρόμους» (πέντε!) που κατά τον Θωμά τον Ακινάτη οδηγούν στον Θεό (προφανώς, γίνεται αναφορά στους «πέντε τρόπους», στα πέντε λογικά επιχειρήματα, με τα οποία ο Θωμάς ο Ακινάτης προσπάθησε ν' αποδείξει την ύπαρξη του Θεού). Εδώ, στον Ντουνς Σκώτο, η δοκιμασία είναι μοναδική και δεν οδηγεί πραγματικά στον Θεό, αλλά σε κάτι που του μοιάζει, χωρίς να είναι πράγματι «αληθινός» Θεός αλλά μια εκδοχή του σε oρθολογική και μεταφυσική γλώσσα, ανεξάρτητη από την Αποκάλυψη. Πάνω απ' όλα, όμως, αυτή η δοκιμασία δεν οδηγεί από τον κόσμο στον Θεό, αλλά συμπεραίνει τα πάντα μέσα στην καθαρή, την χωρίς πεπερασμένο κόσμο, θέαση της μεταφυσικής σφαίρας. Μέσα στο ον υπάρχει ένα Πρώτο ον: η «δοκιμασία» δεν προχωρεί επαγωγικά, αλλά συνάγει την ύπαρξη του πρώτου όντος μόνο από την ουσία του όντος.

Η περίεργη άποψη που παρουσιάζει το άλλο Κεφάλαιο της Μεταφυσικής του Ντουνς Σκώτου είναι ότι όλη η παραπάνω παραγωγική διαδικασία, η a priori καθαρότητα της Μεταφυσικής, δεν διατηρείται ως το τέλος. Για την ακρίβεια, όπως το πρώτο ή Άπειρο ον αποτελεί μία ουσία που έχει παραχθεί, φαίνεται, επίσης, δυνατόν πως θα μπορούσαμε να περιμένουμε πως μια ανάλογη αφαιρετική διαδικασία θα μας οδηγούσε από το Άπειρο πρώτο ον στην ύπαρξη των πολλαπλών και πεπερασμένων όντων. Τα πάντα θα ξετυλίγονταν κατά μήκος μίας σειράς μοναδικών παραγωγικών συμπερασμάτων, τα οποίο, μέσα στο ον, τοποθετούν με τρόπο αναγκαίο ένα πρώτο Ον και μετά, με δεδομένο αυτό, θα ενεργούσαν αφ' εαυτών, με τις αναγκαίες αφαιρετικές διαδικασίες, τα πεπερασμένα όντα. 

Ο τυχαίος χαρακτήρας των πεπερασμένων όντων

Αυτή η Μεταφυσική, η οποία σε κάθε της τμήμα παράγει κάθε βαθμίδα της ύπαρξης, θα έπρεπε να αποτελεί την νεοπλατωνικής υφής μεταφυσική του Ντουνς Σκώτου, και, μάλιστα, σε ό,τι αφορά τη μετάβαση από το Άπειρο Πρώτο Ον στα πολλαπλά πεπερασμένα όντα. Στην πραγματικότητα, όμως, δεν συμβαίνει αυτό. Τα πολλαπλά πεπερασμένα όντα δεν μπορούν να παραχθούν από το Άπειρο Πρώτο Ον. Με άλλα λόγια, δεν εκπορεύονται, όπως θα το ήθελε η νεοπλατωνική μεταφυσική, αναγκαστικά απ' αυτό. Στον Σκώτο, πραγματοποιείται ένα άλμα με το οποίο η Μεταφυσική του απομακρύνεται απότομα από τη νεοπλατωνική και ευκλείδεια έμπνευσή της και φτάνει στο αντίθετο άκρο, στη χριστιανική απεικόνιση του άπειρου Πρώτου Όντος, ως Βούλησης που δημιουργεί από αγάπη και που δεν είναι σε καμιά περίπτωση μια καθαρή Αρχή που προκύπτει από ανάγκη. Έτσι, ολόκληρος ο κόσμος των πεπερασμένων όντων αποτελεί, πράγματι, όχι μία αναγκαία θέση του Άπειρου Όντος, αλλά έναν κόσμο δημιουργημάτων που προέρχονται από το Μηδέν, από τη Βούληση που ανήκει στο Πρώτο και Άπειρο Ον. Αυτή η έκκληση στη δημιουργική, άπειρη Βούληση εγγυάται (σε αντίθεση με τον νεοπλατωνισμό που επιβιώνει μέσα στην αβερροϊκή εικόνα του κόσμου ως απόλυτης Αναγκαιότητας) την απόλυτη συνοχή του κόσμου των πεπερασμένων όντων. Αυτά τα όντα δεν αποτελούν κάποια εσωτερική αναγκαιότητα του καθαρού όντος, όπως συμβαίνει με το Άπειρο Πρώτο Ον. Θα μπορούσαν να μην υπάρχουν, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το καθαρό ον θα έχανε την αξία του για αυτό. Όμως, υπάρχουν και, παρά ταύτα, το καθαρό ον δεν αυξάνεται σε ό,τι αφορά το περιεχόμενό του. Τα όντα υπάρχουν, ενώ θα μπορούσαν να μην υπάρχουν. Εκείνο που τους χάρισε την ύπαρξη δεν είναι η Αναγκαιότητα αλλά η Άπειρη Αγάπη του Πρώτου Όντος. Αυτή η αγάπη δεν σώζει μόνο τη συνέχεια του κόσμου. Σώζει, επίσης, και μια αξία που είναι χριστιανική και έχει αποφασιστική σημασία για έναν Φραγκισκανό: την ατομικότητα κάθε πεπερασμένου όντος ως κάτι το ακέραιο, το μη αναγώγιμο σε οποιοδήποτε άλλο πεπερασμένο ον. Κάθε πεπερασμένο ον, μέσα σ' έναν τυχαίο κόσμο, είναι αυτό που είναι, επειδή το έφτιαξε έτσι, και όχι διαφορετικά, η ανεξιχνίαστη πράξη της Βούλησης, δηλαδή, η άπειρη Αγάπη.

Πέμπτη 30 Ιουνίου 2022

Οι μητροπόλεις της σκέψης κατά τον 13ο αιώνα - Οξφόρδη: η Φιλοσοφία και το φως

Αποσπάσματα από το 7ο κεφάλαιο του βιβλίου του Franco Alessio "Ιστορία της Μεσαιωνικής Φιλοσοφίας" από τις εκδόσεις ΤΡΑΥΛΟΣ.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7

Οι μητροπόλεις της σκέψης κατά τον 13ο αιώνα

7.1 Οξφόρδη: η Φιλοσοφία και το φως

Η «φιλοσοφία της Φύσης» είναι ένα από τα κυριότερα θέματα της σκέψης που ωριμάζει κατά τον 13ο αιώνα στο Studium (Στην πανεπιστημιακή σχολή, το σπουδαστήριο) της Οξφόρδης, με τον μεγάλο κληρικό και επίσκοπο Ροβέρτο από το Λίνκολν (†1253) και τον μεγάλο Φραγκισκανό Ρογήρο Βάκωνα (†1292;). Πάντως, η ερμηνεία της Οξφόρδης δεν αποτελεί νατουραλιστική αντίληψη της Φύσης, όπως εκείνη που διέπει τα επιστημονικά ενδιαφέροντα της ισλαμίζουσας αυτοκρατορικής αυλής στο Παλέρμο. Από την άλλη πλευρά, η φιλοσοφία της Φύσης στην Οξφόρδη είναι το μοναδικό επίκεντρο του φιλοσοφικού στοχασμού. Αντίθετα, η φιλοσοφία είναι συγχρόνως πολλά πράγματα και, κυρίως, συνδέεται στενά με μια ειδική θεολογία εμπνευσμένη από τον Φραγκισκανισμό, ο οποίος εμφανίζεται στην Αγγλία και την Οξφόρδη το 1228, τη χρονιά που αποβιβάστηκε στην Αγγλία ο μοναχός Ανιέλο από την Πίζα συνοδευόμενος από μια δωδεκάδα Φραγκισκανών από την Τοσκάνη.

1) Κάτω από το μεγάλο όνομα της Φιλοσοφίας οι magistri της Οξφόρδης -από τον Ροβέρτο από το Λίνκολν μέχρι τον Ρογήρο Βάκωνα- δείχνουν ιδιαίτερη αγάπη και προτίμηση σε συγκεκριμένες επιστήμες και auctoritates. Το πρώτο φιλοσοφικό χαρακτηριστικό της Οξφόρδης είναι το εξής: η Τριττύς (Τrivium) θεωρείται, γενικά, λιγότερο σημαντική από την Τετρακτύν (Quadrivium) και, επίσης, μέσα στο Trivium η πιο σημαντική τέχνη είναι η γραμματική. Με τον όρο αυτό, νοείται λιγότερο η «λατινική γραμματική» και περισσότερο η άμεση γνώση των ελληνικών και, ώς ένα σημείο, των εβραϊκών και των αραβικών. Απ’ αυτή την άποψη, οι δάσκαλοι της Οξφόρδης είναι «παιδιά» των άγγλων μεταφραστών του 12ου αιώνα -του Αδελάρδου του Μπαθ, του Ροβέρτου από το Τσέστερ, του Δανιήλ από το Μόρλεχ-, των οποίων εξακολούθησαν, με το δικό τους τρόπο, το έργο της ανακάλυψης κειμένων αρχαίων ελλήνων και μουσουλμάνων auctores.

Ροβέρτος από το Λίνκολν: Γνωστός, επίσης, και ως Ροβέρτος ο Μεγαλοφυής είναι ο πατέρας της φιλολογίας, των επιστημών, της φιλοσοφίας και της φραγκισκανίζουσας θεολογίας της Οξφόρδης. Γιος φτωχής οικογένειας του Στράντμπρουκ (Stradbrook), όπου γεννήθηκε το 1175, κληρικός και, επίσης, γραμματέας του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης στις αρχές της λειτουργίας του. Στη συνέχεια, έγινε ο πρώτος «λέκτορας» στη σχολή των Φραγκισκανών της Οξφόρδης και από το 1235 έως το 1253 (έτος του θανάτου του) ήταν επίσκοπος του Λίνκολν.

Η διδασκαλία του, όπως και πολλά έργα του, έχει χροιά εγκυκλοπαιδική: μαθηματικά, φυσική, αστρονομία, φιλολογία (ελληνο-λατινική), αριστοτελική λογική (σχόλιο στα Αναλυτικά Ύστερα) και αριστοτελική φυσική (σχόλιο στα Φυσικά του Αριστοτέλη, δηλαδή, τα Φυσικής Ακροάσεως βιβλία του), καθώς επίσης και μελέτες για ένα νέο ημερολόγιο (Compotus), ιατρική και ποίηση. Ως επίσκοπος, αντιπροσωπεύει την αδιαλλαξία, την καλυμμένη όμως με γλυκύτητα, εναντίον της παπικής Κουρίας. Η στάση του αυτή, όχι τυχαία, συνοδεύεται από την αλληλεγγύη των Ευγενών που ήταν ενάντιοι στην τυραννία στην Αγγλία. Εκτός από τις μικρές φυσικομαθηματικές πραγματείες (De luce, De lineis), έγραψε ένα σχόλιο για τη Μυστική Θεολογία του Ψευδο-Διονύσιου, μετέφρασε τα Ηθικά Νικομάχεια του Αριστοτέλη καθώς και πραγματείες αγρονομίας, και συνέθεσε ένα Compendium sphaerae (Επιτομή της ουράνιας σφαίρας) για την αστρονομία και ένα ποιητικό έργο, το Chateau d'Amour (To φρούριο, ο πύργος, της αγάπης).

Μεταφράσεις από τα ελληνικά

Από την πλευρά του, ο δάσκαλος Ροβέρτος από το Λίνκολν, κινούμενος μεταξύ Οξφόρδης και Λίνκολν, όπου πέθανε επίσκοπος (το 1253), αναδεικνύεται προπάντων σ’ έναν πολύ μεγάλο μεταφραστή από τα ελληνικά και οργανωτή στο Λίνκολν ομάδας μεταφραστών από τα ελληνικά και τα λατινικά, που μοιάζει μ’ ένα είδος αγγλικού Τολέδου του 13ου αιώνα. Το αριστούργημα των ελληνο-λατινικών μεταφράσεων του Ροβέρτου είναι τα Ηθικά Νικομάχεια του Αριστοτέλη. Ο Ρογήρος Βάκων, που ενθουσιάζεται όταν εξυμνεί τον Ροβέρτο από το Λίνκολν, αναγνωρίζει σ’ αυτόν ένα είδος μετενσάρκωσης του Σεβερίνου Βοήθιου ως μεταφραστή.

Από την πλευρά του, ο Ρογήρος Βακών, ένας ανήσυχος Φραγκισκανός από την Οξφόρδη, εχθρικός προς το Πανεπιστήμιο του Παρισιού, όπου –ωστόσο– έχει σπουδάσει, συντάσσει γραμματικές –μια ελληνική και μια εβραϊκή– κατηγορώντας τους παρισινούς δασκάλους ότι θέλουν να παραμείνουν στο περιθώριο της γνώσης των γλωσσών (σαν να μην είναι αλήθεια) και δηλώνει ότι όλοι οι θησαυροί φιλοσοφίας βρίσκονται ακόμα κλεισμένοι σε ξένες γλώσσες («in linguis alienis») - εβραϊκά, ελληνικά και αραβικά.

Ρογήρος Βάκων (Roger Bacon): Γεννημένος τη δεύτερη δεκαετία του 1300 στο Ίλτσεστερ (Ilchester) της Αγγλίας, ήταν αρχικά μαθητής των τεχνών (artes liberales) στο Παρίσι, και πιθανόν αργότερα να έγινε δάσκαλος (magisiter). Σχολίασε πολλά βιβλία του Αριστοτέλη, κυρίως της φυσικής, και έγραψε μία πραγματεία λογικής. Το 1257, και ενώ η οικογένεια του είχε καταστραφεί πολιτικά και οικονομικά, μπήκε στο φραγκισκανικό Τάγμα σχεδιάζοντας μια. μεγαλειώδη Εγκυκλοπαίδεια της Παγκόσμιας γνώσης. Από αυτό το έργο, που στρέφεται γύρω από μία μεγαλειώδη μεταρρύθμιση-Reformatio (πνευματική, εκκλησιαστική και κοινωνική), και συνδέεται μ’ όλες τις περιοχές της γνώσης, δεν έχουμε παρά μερικά μόνο μέρη· γεγονός είναι πως η Εγκυκλοπαίδεια δεν ολοκληρώθηκε ποτέ. Ανεβαίνοντας στο αξίωμα του ποντίφικα, το 1264, ο Κλήμης Δ’ ζήτησε από τον Μπέικον να γίνει κάτοχος της εγκυκλοπαίδειας. Αντ' αυτής, ο Ρογήρος έστειλε τρία κείμενα (Opus Malus, Minas, Tertium), που έγραψε μεταξύ του 1265-67, και τα οποία αποτελούσαν την ερμηνεία των βασικών αρχών και της δομής της μεγάλης Εγκυκλοπαίδειας και την αιτιολόγηση, με όρους φιλοσοφικο-επιστημονικούς και ιστορικο-θεολογικούς, της επείγουσας ανάγκης για Reformatio (Μεταρρύθμιση), που ο Κλήμης θα έπρεπε να επιχειρήσει, Μετά τον θάνατο του Κλήμεντα, το 1268, ο Μπέικον έγραψε ακόμα ένα Compendium (Επιτομή) φιλοσοφικών και θεολογικών μελετών. Μάλλον φυλακίστηκε εξαιτίας του ότι θεωρήθηκε από το Τάγμα ύποπτος ετεροδοξίας, γεγονός για το οποίο τού απαγορεύθηκε η διάδοση των γραπτών του. Αυτά αφορούσαν τη μελέτη της αστρολογίας, της αλχημείας, της φυσικής και των απόκρυφων επιστημών (της μαγείας). Με το πέρασμα των αιώνων, η ελισαβετιανή Αγγλία επέδειξε με πολλού τρόπους έντονο ενδιαφέρον γι’ αυτή τη μοναδική  μορφή του Φραγκισκανού. Ο θάνατος του επήλθε γύρω στο 1290.

Η γνώση είναι παραγωγή (φιλοσοφική μέθοδος που μεταβαίνει από το γενικό στο ειδικό, από το όλον στο μέρος, λέγεται και «απαγωγή»· αντίθετη πορεία ακολουθεί η επαγωγή)

Εάν στο Trivium η Γραμματική ισοδυναμεί στην Οξφόρδη με γνώση των γλωσσών (cognitio linguarum) και φιλολογική δραστηριότητα, η Λογική, αντίθετα, γίνεται επιστήμη (scientia) πιo πολύπλοκη απ’ ό,τι ήταν παραδοσιακά. Βρίσκει το Κείμενό της (που έχει πρόσφατα μεταφραστεί) στα Αναλυτικά Ύστερα του Αριστοτέλη (τρίτο «βιβλίο» του Οργάνου): σχετικά μ’ αυτό θα έλεγε κανείς ότι ο Ροβέρτος από το Λίνκολν λέει στο πολύ ενδιαφέρον έργο του Σχόλιον: η scientia -κάθε scientia- έχει τη δική της λογική πρόοδο στην παραγωγή, δηλαδή, η επιστήμη είναι παραγωγή, και, επιπλέον, οποιαδήποτε γνώση είναι πραγματική, μόνον όταν τεκμαίρεται παραγωγικά. Αυτή η ιδέα να θεωρηθεί η γνώση ως παραγωγή αποτυπώνει την ιδανική εικόνα της αυστηρής επιστημονικότητας όλων των magistri της Οξφόρδης και θα παραμείνει ακόμα ζωντανή στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης εκατό χρόνια μετά τον θάνατο του Ροβέρτου από το Λίνκολν. Ο Ρογήρος Βάκων επαναλαμβάνει την παραπάνω ιδέα για λογαριασμό του: την επεξεργάζεται εκ νέου και καταλήγει σ’ ένα, αποφασιστικής σημασίας, ριζοσπαστικό συμπέρασμα: αν κάθε γνώση θεωρείται αληθινή, μόνο και εφόσον αποτελεί παραγωγικό συμπέρασμα, τότε τα μαθηματικά (το συμπέρασμα) αντιπροσωπεύουν το αληθινό «πρότυπο» κάθε πραγματικής και έγκυρης γνώσης και η Λογική, ως διαδικασία, ανάγεται στα μαθηματικά. Έτσι, η επιστήμη είναι παραγωγή και η Λογική η ίδια αποτελεί την μαθηματική διαδικασία. Τα Στοιχεία του Ευκλείδη, που είχαν πρόσφατα μεταφραστεί, συνιστούν το «πρότυπο» του τρόπου με τον οποίο (παραγωγικά) έπρεπε να οροθετείται κάθε μορφή γνώσης.

Τα μαθηματικά είναι «scientia prima» (πρώτη επιστήμη)

Τα μαθηματικά αναγνωρίζονται ως η «επιστήμη της ποσότητας». Οι επιστήμες του Quadrivium (Γεωμετρία, Αριθμητική, Μουσική, Αστρονομία) αποκτούν στα μαθηματικά την ενοποιητική τους βάση, στην οποία οι τέσσερεις τομείς αποτελούν τα μέλη, τα ιδιαίτερα « κεφάλαια». H Γεωμετρία είναι ειδική επιστήμη της συνεχούς ποσότητας, η Αριθμητική της συγκεκριμένης ποσότητας. η Μουσική των ποσοτικών σχέσεων μεταξύ των ήχων και η Αστρονομία επιστήμη που ασχολείται με την ποσότητα της κίνησης των ουρανών. Οι τέσσερεις επιστημονικοί τομείς του Quadrivium εξετάζουν, έτσι, τις διάφορες όψεις της πραγματικότητας. Η μία (η Γεωμετρία) εξετάζει την πραγματικότητα σε σχέση με τις συνεχείς ποσοτικές της όψεις, ενώ οι άλλες τρεις, τη διερευνούν είτε κάτω από τις συγκεκριμένες πραγματικές της όψεις είτε από την οπτική των σχέσεων ήχων και αριθμών ή από την οπτική της κίνησης. Από τέσσερις διαφορετικές απόψεις, κάθε επιστήμη του Quadrivium συλλέγει, συνεπώς, τέσσερις διαφορετικές όψεις της πραγματικότητας. Όμως, κάτω απ’ αυτές τις πραγματικές όψεις η πραγματικότητα παραμένει μία και μοναδική. Η επιστήμη εκείνη που συλλαμβάνει στο βάθος της την ουσία και την ενότητα της πραγματικότητας είναι τα μαθηματικά. Όλοι οι magistri της Οξφόρδης έμαθαν από την Auctoritas της Βίβλου ότι ο θεός δημιούργησε το κάθε πράγμα σε σχέση με την pondus (ποσότητα, το ζύγι, το βαρίδι), την ratio (σχέση) και την mensura (μέτρο). Η Βίβλος τούς δίδαξε ότι ο δημιουργημένος κόσμος, στη βασική του ενότητα, είναι Ποσότητα. Αυτή αποτελεί την ουσιαστική και γενική ενότητα του δημιουργημένου κόσμου. Οτιδήποτε το ουσιώδες υπάρχει σε κάθε πράγμα είναι ποσότητα, και οτιδήποτε είναι ποσοτικό συνιστά την ουσιώδη όψη κάθε πράγματος. Επομένως, η μαθηματική επιστήμη -η οποία μελετά την ποσότητα- δεν είναι μια οποιαδήποτε επιστήμη ανάμεσα στις άλλες, αλλά, κυριολεκτικά, η επιστήμη που μελετά τη μία, γενική και κοινή ουσία του δημιουργημένου κόσμου. Τα μαθηματικά θεωρούνται η «πρώτη επιστήμη» ανάμεσα στις επιστήμες της Πραγματικότητας. Είναι η «ποσότητα», αυτή καθαυτήν. Συνεπώς, τα Μαθηματικά είναι κατεξοχήν μεταφυσική επιστήμη.

Στα Μαθηματικά, που, όπως αναφέρθηκε, θεωρούνται ένα και το αυτό με τη Μεταφυσική, στηρίζονται όλες οι επιστήμες, ξεκινώντας από τις πρώτες τέσσερις του Quadrivium και συνεχίζοντας με εκείνες, με τις οποίες οι επιστήμες του Quadrivium διαμορφώνουν και διατυπώνουν τις αρχές, και που εξαρτώνται επομένως από το Quadrivium. Έτσι, η ιεραρχία επανεμφανίζεται μεταξύ των επιστημών: οι επιστήμες αποτελούν πυραμίδα, που έχει στην κορυφή της τα Μαθηματικά, καθώς και επίπεδα, βαθμίδες και στρώματα που ακολουθούν φθίνουσα πορεία και είναι κατώτερα και εξαρτημένα. Το όνομα φιλοσοφία αφορά ακριβώς και περιγράφει την προαναφερθείσα πυραμίδα (ή ιεραρχία) επιστημών. Με την έννοια αυτή, η φιλοσοφία των magistri της Οξφόρδης, αυστηρά παραγωγική στη μέθοδο (ή λογική) της γνώσης, είναι στη βάση της «μαθηματική». Με αυτήν, εμφανίζεσαι στην Οξφόρδη η εναλλακτική θεώρηση των μαθηματικών, προερχόμενη από εμπόρους του Λεονάρντο Φιμπονάτσι και από τη Σχολή του Παλέρμου. Βέβαια, όσο η τελευταία γεννιέται από τον (και αναφέρεται στον) εμπορικό-πρακτικό υπολογισμό και επικαλείται τις ακριβείς μετρήσεις, μόνο εφόσον της είναι χρήσιμες, άλλο τόσο τα Μαθηματικά της Οξφόρδης συνδέονται, αντιθέτως, όχι με την εμπορική πρακτική, αλλά με τη γενική φιλοσοφικο-μεταφυσική θεωρία, δείχνοντας προτίμηση στη μαθηματική αυστηρή απαγωγική (ή, παραγωγική) διαδικασία ως υπέρτατη αξία, η οποία συνιστά και θεμελιώνει κάθε επιστήμη και ολόκληρη την επιστημονική πυραμίδα.

2) Επομένως, ο πραγματικός κόσμος είναι από μόνος του Ποσότητα, σύστημα μαθηματικο-γεωμετρικό. Αυτή η μεταφυσική άποψη γίνεται πλήρως κατανοητή. Δεν σημαίνει διόλου, για τον Ροβέρτο από το Λίνκολν και ακολούθως για τον Ρογήρο Βάκωνα, ότι ο πραγματικός κόσμος αποτελεί μόνο πλέγμα γεωμετρικών σχημάτων ή ότι περιορίζεται όλος σε αφηρημένες μαθηματικές σχέσεις. Ο πραγματικός κόσμος ταυτίζεται, ουσιαστικά, με τον φυσικό και υλικό κόσμο, που βλέπουμε και αγγίζουμε. Το αποφασιστικό και ουσιαστικό σημείο της «φιλοσοφίας της Φύσης» στην Οξφόρδη καταγράφεται ως εξής: οι ποσοτικο-μαθηματικοί και γεωμετρικοί νόμοι του κόσμου είναι η «ψυχή» του αισθητού, ορατού, φυσικού και υλικού κόσμου. Μέσα σ’ αυτόν οι νόμοι «ενσαρκώνονται» και, επιπλέον, συνιστούν ουσιώδη και πραγματικά σχήματα του φυσικού κόσμου. Κάθε γεγονός και κάθε φυσικό αντικείμενο παραμένει φυσικό και υλικό, αλλά, ακριβώς ως τέτοιο, ρυθμίζεται και διέπεται από νόμους, όχι φυσικούς, αλλά μαθηματικο-γεωμετρικούς. Με άλλα λόγια, το αόρατο (μαθηματικό) είναι ο νόμος του ορατού (φυσικού). Η μεγάλη διαφορά που παρουσιάζει αυτή η άποψη σε σχέση με τον Νατουραλισμό της αυλής του Παλέρμου (που γρήγορα εισδύει στη Νάπολη, την Μπολόνια και το Παρίσι) φαίνεται ξεκάθαρα: ο φυσικός κόσμος, που στο Παλέρμο βρίσκει εξήγηση στη φυσική κλίμακα, στην Οξφόρδη βρίσκει εξήγηση σε αυστηρά μαθηματική . Εκεί, η Φυσική αναπτύσσεται με φυσικούς όρους, ενώ εδώ, αντίθετα, με μαθηματικο-γεωμετρικούς. Εκεί, η Φυσική είναι μόνο καθαρή Φυσική, ενώ εδώ είναι κυρίως μαθηματικά-φυσική και γεωμετρία-φυσική. Αυτή η σύζευξη μαθηματικών και φυσικής που μετατρέπει το αόρατο (μαθηματικό) σε νόμο του ορατού (φυσικό), αποτελεί την αιτία που εμποδίζει τη «φιλοσοφία της Φύσης» της Οξφόρδης να είναι νατουραλιστική φιλοσοφία της Φύσης: αντίθετα, είναι γενική μαθηματική αντίληψη του φυσικού κόσμου.

Μαθηματισμός και όχι νατουραλισμός

Αυτή η μαθηματική τροπή στη φιλοσοφία της Φύσης, που θυμίζει κατά κάποιον τρόπο το ρόλο των «μαθηματικών» στους Πυθαγόρειους, έχει ως κεντρικό σημείο μια άποψη ιδιαίτερα σημαντική, την οποία υιοθετεί στον Παράδεισό του ο Δάντης: στον πραγματικό κόσμο υπάρχουν γεγονότα που αποδεικνύουν στην πράξη ότι η «ψυχή» είναι μαθηματικο-γεωμετρική και ότι αυτή ρυθμίζει το φυσικό «σώμα» του πραγματικού κόσμου. Όλα τα γεγονότα συνδέονται με το φως: Οτιδήποτε, και με οποιονδήποτε τρόπο, είναι φως, ενεργεί με βάση αυστηρούς και απαράβατους μαθηματικο-γεωμετρικούς κανόνες. Επιπλέον, είναι εξίσου βέβαιο ότι το φως είναι φυσικό, είναι σώμα ορατό. Στα φωτεινά φαινόμενα είναι, επίσης, προφανές ότι τα πάντα συμβαίνουν κατά ευθείες γραμμές, γωνίες, πυραμίδες, κλπ. και ότι βρισκόμαστε απέναντι σε σύνολα «σημείων», «κυκλικών κινήσεων» και «ευθειών», των οποίων η φυσική συμπεριφορά προκύπτει με βάση τις αρχές της Γεωμετρίας του Ευκλείδη. Αυτή η προφανής «περίπτωση» συνοχής μεταξύ ενός γεωμετρικού κανόνα και ενός φυσικού γεγονότος παρουσιάζεται με απόλυτη σαφήνεια στη μαθηματικο-γεωμετρική «συσχέτιση» ενός σώματος και ενός φυσικού γεγονότος που δεν είναι άλλο από το φως. 

Η φιλοσοφία του φωτός

Τι μπορούμε να συμπεράνουμε απ’ όλα αυτά; Το εξής: οποιοδήποτε φυσικό γεγονός συνιστά, όπως το φαινόμενο του φωτός, γεγονός μέσα στο οποίο ενεργεί ένας νόμος ή γεωμετρικός κανόνας. Με την έννοια αυτή, νομιμοποιούμαστε, όχι μόνο να εκτιμάμε ότι ένας (αόρατος) νόμος ρυθμίζει τον πραγματικό (ορατό) κόσμο, αλλά και να πιστεύουμε ότι ο (αόρατος) νόμος που ακολουθούν στην πορεία τους όλα τα γεγονότα (ορατά, φυσικά) του πραγματικού κόσμου, είναι ένας οπτικο-γεωμετρικός Νόμος. Με την έννοια αυτή, όλα τα φυσικά γεγονότα (ακόμα και αν στην πραγματικότητα δεν είναι φωτεινά φαινόμενα) είναι αποτελέσματα του φωτός, κάτω από το γενικό πρίσμα ότι ο νόμος που επιδρά στα αποτελέσματα του φωτός, επιδρά εξίσου σ’ όλα τα φυσικά φαινόμενα και στο καθένα ξεχωριστά. Με τον τρόπο αυτόν, το φως αποτελεί το κλειδί που εξηγεί, με τους νόμους του, τους νόμους του πραγματικού κόσμου. Για τους magistri της Οξφόρδης δεν υπάρχει τίποτα το περίεργο σ’ αυτήν την άποψη. Το αντίθετο μάλιστα: εδώ βρίσκεται η πιο ακριβής παρηγοριά της βιβλικής Auctoritas. Ο ίδιος ο Θεός -σύμφωνα με την Γενεσιν- όταν δημιούργησε τον κόσμο, δημιούργησε πρώτο απ’ όλα τα δημιουργήματα του το Φως (καὶ εἶπεν ὁ Θεός· γενηθήτω φῶς· καὶ ἐγένετο φῶς). Και ο κόσμος όλος, όλα τα στοιχεία του, οι ποιότητές του, οι διαφορετικές μορφές του, υπήρξαν από τη στιγμή που ο Λόγος του Θεού δημιούργησε πρώτο απ’ όλα το Φως. Το «Γεννηθήτω φως» του Θεού μοιάζει, λοιπόν, η ίδια η δημιουργία της αρχής, του θεμελίου και του Νόμου ολόκληρου του Σύμπαντος. Ο πραγματικός κόσμος είναι «γιος» του πρωτογενούς παιδιού του Θεού, του Φωτός. Έτσι, υποχωρώντας σχεδόν εμπρός στο βασικό θέμα του Άσματος του αδελφού Φραγκίσκου (γίνεται προφανώς αναφορά στον Ύμνο προς τον ήλιο), ο οποίος εξυμνώντας τον Θεό εξισώνει όλα του τα δημιουργήματα, επανεμφανίζεται ανάμεσα στα δημιουργήματα η ιεραρχία. Η δε πρωτοκαθεδρία του Φωτός αποκαθιστά μέσα στο Σύμπαν την εικόνα της φεουδαρχικής οικογένειας. Ο νεοπλατωνισμός, στους κύκλους των Φραγκισκανών της Οξφόρδης, είναι συχνά ισχυρότερος από το νεοφραγκισκανισμό.

Οι magistri της Οξφόρδης, από τον Ροβέρτο από το Λίνκολν μέχρι τον Ρογήρο Βάκωνα, αλλά και πέρα απ’ αυτούς, θα αποτελέσουν, έτσι, τους θεμελιωτές μιας νέας δικής τους «φιλοσοφίας του φωτός», που προτιμά μεταξύ των επιστημών τη γεωμετρική Οπτική (Η Οπτική θεωρείται η ανώτερη μεταξύ των φυσικών επιστημών). Η φιλοσοφία αυτή φαίνεται να συνοδεύει για πολύν καιρό την ακολουθούμενη πρακτική των τεχνιτών επεξεργασίας γυαλιού, από τα χέρια των οποίων βγαίνουν βιτρό για τους καθεδρικούς ναούς καθώς και οι πρώτες «ανακαλύψεις» των οπτικών φακών.

Αποστασιοποιημένη, ωστόσο, από τις παραπάνω πρακτικές των τεχνιτών, η φιλοσοφία του φωτός του κύκλου της Οξφόρδης είναι κάτι σαν θεωρητικό αντίβαρο, θεωρητική γενίκευση μεταφυσικού επιπέδου μιας επιστήμης (πτολεμαϊκής-ευκλείδειας) σαν τη γεωμετρική Οπτική, που κι αυτή η ίδια αποστασιοποιείται από την αντίστοιχη πρακτική του τεχνίτη. Σ’ αυτή τη φιλοσοφία του φωτός, βιβλικές ιδέες ενώνονται με ευκλείδειες και θέματα νεοπλατωνικά του Διονυσίου του Αρεοπαγτη με τα νεοπλατωνικο-χριστιανικά του Ιερού Αυγουστίνου. Ο τελευταίος ανέπτυξε τη θεωρία της πραγματικής υπόστασης του Φωτός και της μη ύπαρξης του Σκότους, εναντίον του μανιχαϊσμού, ο οποίος, ενώ ζούσε ακόμη ο Ροβέρτος από το Λίνκολν, διακήρυσσε στη Λαγκεντόκ την ύπαρξη της αντίθετης πραγματικότητας, του Φωτός και του Σκότους. Όλα αυτά τα θέματα συγκεντρώνονται γύρω από μία κεντρική ιδέα, που πρώτος ο Ροβέρτος από το Λίνκολν αναπτύσσει στην Οξφόρδη, στις σύντομες φιλοσοφικές του πραγματείες: «η ύλη είναι στην ουσία της φως και μόνο φως». Έτσι, ο μανιχαϊσμός της Λαγκεντόκ εξορκίζεται στην Οξφόρδη. Η ύλη δεν είναι το σκοτεινό και ξεχωριστό βασίλειο του Αρχοντα του Σκότους αλλά ένα και το αυτό με τον Νόμο του Φωτός και, τελικά, του Πνεύματος.

ΣΧΟΛΙΟ: ΔΙΑΒΑΖΟΥΜΕ ΣΤΟΥΣ ΜΕΓΑΛΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥΣ ΤΗΣ ΔΥΣΗΣ: ....ΚΑΙ ΞΑΦΝΙΚΑ ΕΜΦΑΝΙΣΤΗΚΕ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ ΕΝΑΣ ΞΑΦΝΙΚΟΣ, ΑΝΑΙΤΙΟΣ, ΠΛΟΥΤΟΣ, Ο ΟΠΟΙΟΣ ΜΕ ΤΗΝ ΣΥΝΕΡΓΕΙΑ ΤΩΝ ΣΟΦΩΝ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ  ΟΙΚΟΔΟΜΗΣΕ ΤΑ ΠΑΝ/ΜΙΑ ΣΕ ΟΛΗ ΤΗΝ ΕΠΙΚΡΑΤΕΙΑ ΤΗΣ, ΣΤΑ ΟΠΟΙΑ ΔΙΔΑΣΚΑΝ ΚΑΤ'ΑΡΧΑΣ ΟΙ ΣΟΦΟΙ ΤΟΥ ΠΑΠΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΟΙ ΜΕΓΑΛΟΙ ΜΥΣΤΙΚΟΙ ΤΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΤΟΥ ΡΗΝΟΥ Η ΟΠΟΙΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΘΗΚΕ ΑΠΟ ΤΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΤΟΥ ΑΡΕΟΠΑΓΙΤΗ ΠΟΥ ΔΩΡΙΣΑΝ ΟΙ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΙ ΣΤΟΥΣ ΑΔΕΛΦΟΥΣ ΣΧΟΛΑΣΤΙΚΟΥΣ.

ΤΑΥΤΙΖΟΥΝ ΛΟΙΠΟΝ ΟΙ ΑΓΡΑΜΜΑΤΟΙ, ΠΡΙΝ ΜΑΘΟΥΝ ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ, ΤΟ ΦΩΣ ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΗΜΕΡΑΣ, ΜΕ ΤΟΝ ΗΛΙΟ ΚΑΙ ΤΗ ΣΕΛΗΝΗ ΤΗΣ ΤΕΤΑΡΤΗΣ ΗΜΕΡΑΣ ΚΑΙ ΜΕ ΕΠΑΡΣΗ ΜΙΛΟΥΝ ΓΙΑ ΝΕΟΠΛΑΤΩΝΙΣΜΟ. ΟΦΕΙΛΟΥΜΕ ΟΜΩΣ ΝΑ ΑΝΟΙΞΟΥΜΕ ΤΑ ΜΑΤΙΑ ΜΑΣ ΝΑ ΔΟΥΜΕ ΤΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΤΗΣ ΠΟΣΟΤΗΤΟΣ ΣΤΟ ΟΠΟΙΟ ΖΟΥΜΕ ΣΑΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΕΝΟΙ ΚΑΙ ΝΑ ΣΥΛΛΑΒΟΥΜΕ ΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΑΙΝΣΤΑΙΝ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΜΕ ΤΟ ΦΩΣ ΤΑΥΤΙΖΕΙ ΤΗΝ ΜΑΖΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΑΥΤΗ ΤΗΝ ΠΟΥΛΑΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΟΡΥΦΗ ΤΗΣ ΑΠΟΚΑΛΥΨΕΩΣ.

Ο ΜΟΝΑΔΙΚΟΣ ΝΟΜΟΣ ΤΗΣ ΛΟΓΙΚΗΣ Η ΤΑΥΤΟΤΗΣ. ΜΙΑ ΤΑΥΤΟΤΗΣ Η ΟΠΟΙΑ ΦΤΑΝΕΙ ΜΕΧΡΙ ΤΗΝ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΙΔΙΟΥ ΤΡΙΑΔΟΣ. ΤΗΝ ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΗ ΚΤΙΣΤΟΥ ΚΑΙ ΑΚΤΙΣΤΟΥ,  ΚΑΙ ΤΗΝ ΝΕΟΟΡΘΟΔΟΞΗ ΑΙΤΙΩΔΗ ΑΡΧΗ ΤΟ ΚΤΙΣΤΟ ΖΕΙ ΜΕ ΤΟΝ ΤΡΟΠΟ ΤΟΥ ΑΚΤΙΣΤΟΥ.

ΑΣ ΔΟΥΜΕ ΚΑΙ ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΧΡΟΝΟΥ.  ΜΕ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΟΥ ΣΥΜΒΑΝΤΟΣ ΥΠΕΡΒΑΙΝΕΤΑΙ ΤΟ ΓΕΓΟΝΟΣ, ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΕΡΜΗΝΕΥΟΝΤΑΣ ΤΟ ΜΑΣ ΔΙΝΕΙ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΧΡΟΝΟ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΜΕ ΤΟ ΒΕΛΟΣ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ ΜΑΣ ΟΔΗΓΕΙ ΣΤΑ ΕΣΧΑΤΑ. ΜΙΑ ΔΙΑΙΩΝΙΣΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ, ΔΙΟΤΙ Ο ΧΡΟΝΟΣ ΕΙΝΑΙ Η ΙΔΙΑ Η ΦΘΟΡΑ, Η ΟΠΟΙΑ ΣΩΖΕΤΑΙ ΜΟΝΟΝ ΜΕ ΜΙΑ ΣΥΝΕΧΗ ΑΛΥΣΣΙΔΑ ΝΟΗΜΑΤΟΣ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥΣ ΠΕΠΡΩΜΕΝΟΥ.  ΣΑΝ ΤΗΝ ΑΛΥΣΣΙΔΑ ΤΟΥ ΖΕΝ. ΛΟΓΙΚΑ ΛΟΙΠΟΝ ΑΝΤΙΚΑΘΙΣΤΑΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟ ΝΟΗΜΑ, ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΝΙΚΑ ΤΗΝ ΦΥΣΗ, Η ΔΙΑΙΩΝΙΣΗ ΤΟΥ ΕΙΔΟΥΣ. 

ΤΟ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΟ ΜΥΣΤΙΚΟ ΑΥΤΟΥ ΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΧΡΟΝΟΥ ΕΙΝΑΙ ΟΤΙ ΥΠΕΡΒΑΙΝΕΙ ΤΗΝ ΔΙΑΚΡΙΣΗ ΚΑΛΟΥ ΚΑΙ ΚΑΚΟΥ, Η ΟΠΟΙΑ ΥΠΗΡΞΕ Η ΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΠΛΑΤΩΝΙΣΜΟΥ ΜΕ ΤΗΝ ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΕΠΕΚΕΙΝΑ ΤΗΣ ΟΥΣΙΑΣ ΑΓΑΘΟΥ ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΕΙΝΑΙ Ο ΓΕΝΝΗΤΩΡ ΤΩΝ ΙΔΕΩΝ. ΔΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ, ΤΗΝ ΣΥΝΘΕΣΗ ΑΙΩΝΟΣ ΚΑΙ ΧΡΟΝΟΥ,  ΕΝΥΠΑΡΧΟΥΣΑΣ ΑΚΙΝΗΤΗΣ ΣΤΑΘΕΡΟΤΗΤΟΣ ΤΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ  ΚΑΙ ΠΕΠΕΡΑΣΜΕΝΟΥ, ΜΕ ΤΗΝ ΜΟΙΡΑΙΑ ΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ ΤΟΥ ΜΗΔΕΝΟΣ, ΤΟΥ ΓΙΓΝΕΣΘΑΙ, ΤΗΣ ΑΠΟΔΟΜΗΣΗΣ, Η ΟΠΟΙΑ ΓΕΝΝΑ ΑΠΟ ΤΟ ΜΗΔΕΝ ΑΥΤΟ ΤΟΝ ΝΕΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΧΡΟΝΟ. Ο ΣΑΝ ΘΕΟΣ Ο ΜΟΝΟΣ ΘΕΟΣ. ΤΟΥ ΤΙΠΟΤΑ.