Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Η ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΥ ΚΑΙ Ο ΘΩΜΑΣ ΑΚΙΝΑΤΗΣ - Franz Courth. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Η ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΥ ΚΑΙ Ο ΘΩΜΑΣ ΑΚΙΝΑΤΗΣ - Franz Courth. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Σάββατο 17 Μαΐου 2025

Η ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΥ ΚΑΙ Ο ΘΩΜΑΣ ΑΚΙΝΑΤΗΣ (3)

 Συνέχεια από Παρασκευή 16 Μαίου 2025

του FRANZ COURTH
3. Στοχασμός της ενδοτριαδικής ζωής
α. Οι πρόοδοι

Η τριαδική θεολογία του Ακινάτη αναπτύσσεται στις questiones (θέματα) 27-43, στο πρώτο μέρος της Summa. Τα θέματα που είχε διαπραγματευθεί μέχρι ετούτο το σημείο ήταν η ύπαρξη του θεού, η Ουσία του, η ζωή του, η γνώση του και η θέλησή του. Μόνον στην συνέχεια ασχολήθηκε με το τριαδικό μυστήριο αντιμετωπίζοντας κατ’ αρχάς το δόγμα των διατριαδικών προόδων. Η συγκεκριμένη τους ύπαρξη μαρτυρείται από τις Γραφές όταν χρησιμοποιούν αυτούς τους όρους που έχουν σαν προϋπόθεση τους τις απορροές (Υιός, Λόγος, Πνοή). Αυτό όμως δεν πρέπει να γίνει κατανοητό, μαζί με τον Άρειο και τον Σαβέλλιο, σαν μια πρόοδος εξωτερική μόνον, αλλά κυρίως σαν ένα γεγονός που ανήκει στην διατριαδική ζωή. Ο Ακινάτης φθάνει σ’ αυτό το συμπέρασμα ξεκινώντας, όπως και ο Αυγουστίνος, από τον υπολογισμό της νοητικής ζωής του ανθρώπου και των δικών του πιο σημαντικών προόδων: την μάθηση και την θέληση. Καθότι δε πρόοδοι που είναι εμμενείς (ενυπάρχουν) στην συνείδηση του ανθρώπινου πλάσματος, η μάθηση και η θέληση είναι τα πιο κατάλληλα σύμβολα, παρότι ανεπαρκή, όπως και κάθε εικόνα, όσων συμβαίνουν στην διατριαδική ζωή.

Η πρώτη διατριαδική πρόοδος θυμίζει τον τρόπο με τον οποίο η ανθρώπινη κατανόηση ενός γεγονότος εκφράζεται από τον εσωτερικό λόγο, και μας επιτρέπει να τον κατανοήσουμε σαν ένα γεγονός του λόγου, λέξης. Υπάρχει άλλη μία δυνατή αναλογία, που μας προσέφερε η αποκάλυψη όταν μιλά για κάτι σαν γέννηση. Και σ’ αυτή την περίπτωση η αναλογία που χρησιμοποιείται είναι σε θέση να καταστήσει κατανοητό το περιεχόμενο της πίστεως εάν προχωρήσουμε στον αποκλεισμό όλων των γήινων ατελειών που αναγκαίως προσδίδει αυτό το όργανο (της αναλογίας).
Ο παραλληλισμός ανάμεσα στην ανάδυση του ενδοθεϊκού λόγου και στην παραγωγή της διανοητικής γλώσσας είναι δυνατός διότι τόσο στο πρώτο φαινόμενο όσο και στο αντίστοιχό της ανθρώπινης νοήσεως αυτό που είναι νέο εξομοιούται μ’ αυτό που είναι ήδη παρόν. Το ίδιο συμβαίνει και με την γέννηση. Και πράγματι, έτσι όπως την αντιλαμβάνεται ο Αριστοτέλης, η γέννηση κάνει έτσι ώστε ένα ον να προέρχεται από ένα άλλο που του είναι όμοιο, που είναι η εικόνα του και είναι του ιδίου είδους με την αρχή της καταγωγής του. Με τον ίδιο τρόπο η νόηση μορφοποιεί (ή γεννά) στον εσωτερικό λόγο μια εικόνα της πραγματικότητος που κατενοήθη και έγινε γνωστή.

Για τον Ακινάτη αυτή η αναλογία έχει το προσόν να μας κάνει κατανοητό, από το ένα μέρος το γεγονός πως η πρόοδος στον θεό του Λόγου γίνεται κατανοητή σαν μια γέννηση και από το άλλο το γεγονός πως κατά συνέπειαν ο Λόγος είναι Υιός.

Η θέληση αντιθέτως φωτίζει την δεύτερη διατριαδική πρόοδο. Και για την ακρίβεια τον χαρακτήρα της σαν προόδου της αγάπης, με τον ίδιο τρόπο με τον οποίο «το αγαπημένο αντικείμενο είναι σ’ αυτόν που αγαπά. Λόγω της υποδοχής του λόγου το πραγματικό αντικείμενο σαν έκφραση ή σαν σκέψη βρίσκεται σ’ αυτόν που κατανοεί». Μ’ αυτό δίνεται επίσης μια διάκριση στην πρώτη πρόοδο. Η ενέργεια της αγάπης που χαρακτηρίζει το ενδιαφέρον για την επιθυμητή πραγματικότητα, στην πράξη του τόκου ανήκει και η τάση για την αναπαραγωγή και την αφομοίωση.

Μ’ αυτή τη διάκριση ο Ακινάτης δεν κάνει τίποτε άλλο από το να αναπτύσσει την κληρονομιά του Αυγουστίνου και αυτό αποδεικνύει πόσο η αναλογία η οποία αντλείται από την νοητική ζωή του ανθρώπου, η οποία αποτελείται από την νόηση και την θέληση, υπολογίζεται από αυτόν σαν μια ουσιώδης αρχή κατανοήσεως και οικοδομήσεως του τριαδικού του δόγματος.

[Γίνεται πέρα για πέρα κατανοητό λοιπόν πως ο Νίτσε κήρυξε τον θάνατο ενός θεού που είχαμε κατασκευάσει εμείς κατ’ εικόνα μας. Αυτό το κατ’ εικόνα λοιπόν δεν χρησιμεύει στην φανταστική κατασκευή του ανθρώπου αλλά  και στην φανταστική κατασκευή του θεού αυτού του ανθρώπου.]

(Συνεχίζεται) 

Αμέθυστος

Παρασκευή 16 Μαΐου 2025

Η ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΥ ΚΑΙ Ο ΘΩΜΑΣ ΑΚΙΝΑΤΗΣ (2)

  Συνέχεια από Πέμπτη 15 Μαίου 2025

του FRANZ COURTH

2. Τριάδα: Το μυστήριο της πίστεως

Η κληρονομιά της τριαδικής θεολογίας του Αυγουστίνου επηρέασε τους Σχολαστικούς και τους νεοσχολαστικούς φτάνοντας σ’ αυτούς μέσω παραδοσιακών διαδρομών, πολύ διαφορετικών μεταξύ τους. Οι τρεις σπουδαιότερες διαδρομές θα παρουσιαστούν με συντομία.

Ας ξεκινήσουμε από εκείνα τα έργα τα οποία παίρνοντας αφορμή από την θεολογική σύλληψη που είχε ο Αυγουστίνος για την Ιστορία, επεξεργάστηκαν ένα δόγμα των τριών εποχών, κάνοντας έτσι την τριαδική πίστη μια Αρχή τάξεως της Ιστορίας.

Η ιστορία της σωτηρίας αντικατοπτρίζει λοιπόν την ξεχωριστή ενέργεια καθενός από τα πρόσωπα της Αγίας Τριάδος. Είναι ένα ιστορικό όραμα όπου συναντούμε διαφορετικές εκφράσεις του και απόψεις, από τον Ruperto di Deutz (1070-1129) μέχρι τον Ιωακείμ ντα Φιόρε (1130-1202).

Ο Πατήρ δεν είναι μόνο, γι’ αυτούς, η καταγωγή των ενδοτριαδικών προόδων. Ακόμη και η Ιστορία έχει σ’ αυτόν το θέμελιό της, ενώ ο Υιός της έδωσε μια αποφασιστική στροφή και το Πνεύμα συνεχίζει να την μορφώνει, να της προσφέρει το μοντέλο. Αυτοί οι στοχαστές κινήθηκαν πέρα από τις γλωσσικές, φιλοσοφικές και ερμηνευτικές συζητήσεις της εποχής τους, αντιλαμβανόμενοι την Τριαδική θεολογία σαν τον ορίζοντα της ανθρώπινης ζωής.

Ο Θεός λοιπόν είναι Αγάπη και το Πνεύμα είναι ο δεσμός της αγάπης ανάμεσα στον Πατέρα και τον Υιό. Μια σκέψη που προσελήφθη και ανεπτύχθη και από τον Ρικάρντο του Αγίου Βίκτωρος, και τον Βερνάρδο του Κλαιρβώ (1090-1153), από τον Άγιο Μποναβεντούρα και από την Φραγκισκανική σχολή.

Αυτοί οι συγγραφείς τοποθετούν την λογική γνώση του θεού σ’ έναν πνευματικό ορίζοντα, ο οποίος παρότι γίνεται κατανοητός, ξεπερνά την στιγμή της ερωτήσεως και του στοχασμού, κατεβάζοντας την αναγνώριση, την γνώση και την θέληση στην στάση του ανοίγματος που είναι χαρακτηριστική της αγάπης.

Το ξεκίνημα ενός παρόμοιου δρόμου είναι η ένωση με την ταπεινή αγάπη του θεού, με το βλέμμα στραμμένο στον Εσταυρωμένο. Μ’ αυτόν τον τρόπο ο Βερνάρδος κατόρθωσε να ενώσει το πνεύμα του Παύλου με την κληρονομιά του Αυγουστίνου. Επιπλέον δε ο Αββάς έγινε μαθητής του Αυγουστίνου κατανοώντας την αγάπη για τον θεό και τον πλησίον σαν ένα δώρο του πνεύματος............

Ο Ακινάτης κατέχει ένα πόστο μεγάλης περιωπής στην ιστορία της φιλοσοφίας διότι προσέλαβε και συγχώνευσε στην σκέψη του την γνωσιολογία και την οντολογία του Αριστοτέλη. Ανάμεσα στις συνέπειες αυτής της εργασίας είναι και η ικανότητα ορισμού διακρίσεων και δεσμών ταυτοχρόνως ανάμεσα στην γνώση και την πίστη, την φιλοσοφία και την θεολογία, με έναν πιο ξεκάθαρο και πιο διαφοροποιημένο τρόπο από τον νεοπλατωνισμό του Αυγουστίνου.
Για τον Ακινάτη η φιλοσοφία, λόγω των απολύτων λογικών αρχών που την χαρακτηρίζουν, έχει ένα καθεστώς πολύ πιο αυτόνομο από ότι για τον Μποναβεντούρα. Στα θεολογικά του έργα διαφαίνεται καθαρά πόσο τον ενδιαφέρει μια φιλοσοφία επιστημολογικά αυτόνομη και ανοιχτή ταυτοχρόνως σε μια εμβάθυνση και σε μια θεολογική ανάπτυξη. Και πράγματι για τον Ακινάτη η πρόσβαση στην θεολογία αντιστοιχεί στην αριστοτελική αρχή σύμφωνα με την οποία κάθε μας γνώση πρέπει να ξεκινήσει από την σφαίρα της εμπειρίας. Η γνώση του θεού την οποία απέκτησε με τις πέντε οδούς του, δεν είναι μια ομολογία πίστεως, αλλά το λογικό υπόβαθρο.

Επιπλέον, όταν κατευθύνει το βλέμμα του στον πεπερασμένο κόσμο περνώντας μέσα απ’ αυτόν στην πηγή του όντος, δεν αναπτύσσει τα επιχειρήματά του με μια μεταφυσική και κοσμολογική σημασία και μόνον, αλλά το ενδιαφέρον του είναι βαθύτατα ανθρωπολογικό. Δεν χάνει από τα μάτια του τον πόθο για ευτυχία του ανθρώπου, έναν πόθο που κατευθύνεται στον θεό, και στηριζόμενος σε αυτόν τον πόθο φέρνει στην επιφάνεια το σημείο ενώσεως ανάμεσα στην εμπειρία του στοχασμού και της υπερφυσικής πίστεως.
Και πράγματι, σύμφωνα με την θεμελιώδη αρχή του θωμισμού, της αρμονίας ανάμεσα στην Φύση και την Χάρη, η φυσική γνώση εμβαθύνεται και αυξάνει περαιτέρω από την αποκάλυψη. Επιπλέον δε η πίστη ενεργεί αποτελεσματικά ενάντια στον κίνδυνο του λάθους και της προκαταλήψεως, της αλαζονείας και προετοιμάζει τον άνθρωπο για την πληρότητα της ευτυχίας στο υπερφυσικό όραμα του θεού. Εξίσου όμως και στην αντίθετη σημασία, μέσω της φιλοσοφίας κατέστη δυνατή η παρεμβολή της θεολογίας στον ορίζοντα της ανθρώπινης εμπειρίας, αλλά σ’ έναν τόσο διευρυμένο ορίζοντα ώστε να είναι ανοιχτός στην υπερφυσική αποκάλυψη. [Αυτό είναι το κλειδί της ανθρωπολογίας. Σημαίνει αμέσως ότι δεν υπάρχει η εμπειρία της πίστεως, όπως την γνωρίζει η παράδοση των Αγίων μας. Η εμπειρία στην οποία αναφέρεται, η ανθρωπολογία, είναι νοησιαρχική].
Ο Ακινάτης αισθάνθηκε την υποχρέωση να τονίσει πως η τριαδική πίστη, με τον ίδιο τρόπο της ενσαρκώσεως, βρίσκεται πέραν της φυσικής γνώσεως του θεού, ξεπερνώντας τοιουτοτρόπως το πλαίσιο της φιλοσοφικής θεολογίας. Σ’ αυτό το θέμα αφιέρωσε ένα ολόκληρο κεφάλαιο της δικής του Summa (S. Theol. I, q.32, a.1).
Είναι αδύνατον να κατανοήσουμε την Τριάδα μόνον με το μέσον της λογικής, διότι η γνώση η οποία οικοδομείται μόνον στο κτιστό μπορεί να μας φέρει μόνον στον θεό, σαν την τελευταία αιτία του παντός. Ο θεός αναγνωρίζεται μέσω φυσικών οδών μόνον σαν η αγέννητος Αρχή κάθε υπαρκτού. Η Τριαδική του ζωή δεν μπορεί να γνωσθεί, να κατανοηθεί, απ’ αυτή την οδό, καθότι η δημιουργός δύναμις ανήκει σε όλη την Τριάδα, ανήκει στην ενότητα της Ουσίας της και στην διάκριση των προσώπων. Γι’ αυτόν τον λόγο η φυσική νόηση μπορεί να αναγνωρίσει τον θεό μόνον στην ενότητα της ουσίας του.
Οι rationes necessaries (οι αναγκαίοι λόγοι) που υιοθετήθηκαν από τον Ρικάρντο του San Vittore για την γνώση της Τριάδος μπορούν, σύμφωνα με τον Ακινάτη, να θεωρηθούν ότι ισχύουν μόνον με την προϋπόθεση της αποκεκαλυμένης Τριάδος και κατά δεύτερο λόγο να συμμετάσχουμε στον διαφωτισμό αυτού του μυστηρίου «αλλ’ όμως αυτοί οι λόγοι δεν δείχνουν αρκετά πειστικά πως τα πρόσωπα είναι τρία».
Γι’ αυτόν τον λόγο οι φιλόσοφοι δεν μπόρεσαν ποτέ τους να εισχωρήσουν μέχρι τα τρία πρόσωπα με τα χαρακτηριστικά τους (Πατρότητα, Υιότητα, Εκπόρευση), παρότι κατόρθωσαν να θεωρήσουν μερικές από τις ιδιότητες του θείου, του ενός ή του άλλου προσώπου: την παντοδυναμία του Πατρός, την σοφία του Υιού, την αγαθότητα του Πνεύματος.
Το γεγονός πως οι φιλόσοφοι δεν κατόρθωσαν να φθάσουν ποτέ τους στην τριαδική πίστη αποδεικνύει πως είναι αδύνατον, λόγω Αρχής, να ξεκαθαρίσουν οι διαφορές ανάμεσα στα πρόσωπα ξεκινώντας από λογικές αιτίες ή από τριάδες που αντλούνται από την κτίση. Και ο Ακινάτης απευθύνεται ακριβώς στον Αυγουστίνο σαν τον εγγυητή του γεγονότος πως «φθάνουμε στην γνώση μέσω της πίστης και όχι αντιστρόφως».
Αφού λοιπόν σταθεροποίησε αυτά τα όρια, τα οποία θεώρησε γενικώς ισχύοντα, ο Ακινάτης δεν ξεχνά να ονομάσει δύο λόγους για τους οποίους η αποκάλυψη της Τριάδος θα έπρεπε να είναι κατανοητή και μάλιστα απαραίτητη.
Διότι πρώτα απ’ όλα από το δόγμα της Τριάδος συνεπάγεται πως η δημιουργία δεν έγινε από ανάγκη, αλλά από μια κίνηση αγάπης και ελευθερίας.
Κατά δεύτερον η τριαδική αποκάλυψη υπήρξε αναγκαία για να μπορέσουμε να «διαλογισθούμε γύρω από την σωτηρία του ανθρωπίνου γένους, η οποία επιτυγχάνεται δια μέσου του Υιού που έγινε άνθρωπος και με το δώρο του Αγίου Πνεύματος».
Με αυτό λοιπόν διαθέτουμε τις συντεταγμένες που θεμελιώνουν την τριαδική σκέψη του Ακινάτη: η φιλοσοφική προσέγγιση που βρίσκεται στο ξεκίνημα είναι η μεταφυσική αναζήτηση του τελευταίου θεμελίου της πραγματικότητος. Αυτό το θέμα συνοδεύει η πρόθεση, ανθρωπολογικού χαρακτήρος, να δείξει στον θεό το αντικείμενο του φυσικού πόθου του ανθρώπου στην Ευτυχία. Αυτή η ανθρωπολογική προσέγγιση πραγματοποιείται μόνον από την πίστη στην αποκάλυψη της Τριάδος, η οποία το αναπτύσσει περαιτέρω από την θεολογική άποψη της δημιουργίας και της ενσαρκώσεως. Για τον Ακινάτη λοιπόν η σωτηριολογική συζήτηση είναι απαραίτητη, παρότι φαίνεται να αφιερώνεται κυρίως σε θέματα εμμένειας, οντολογικής Τριαδολογίας.

Συνεχίζεται

ΟΛΟΚΛΗΡΟ ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΤΗΣ ΣΗΜΕΡΙΝΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ. ΤΙ ΕΧΕΙ ΑΠΟΜΕΙΝΕΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ; ΤΙΠΟΤΕ.

Αμέθυστος

Πέμπτη 15 Μαΐου 2025

Η ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΥ ΚΑΙ Ο ΘΩΜΑΣ ΑΚΙΝΑΤΗΣ (1)

 Η ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΥ ΚΑΙ Ο ΘΩΜΑΣ ΑΚΙΝΑΤΗΣ

του FRANZ COURTH

1. Η προθωμιστική σκέψη

Η κληρονομιά της τριαδικής θεολογίας του Αυγουστίνου επηρέασε τους Σχολαστικούς και τους νεοσχολαστικούς φτάνοντας σ’ αυτούς μέσω παραδοσιακών διαδρομών, πολύ διαφορετικών μεταξύ τους. Οι τρεις σπουδαιότερες διαδρομές θα παρουσιαστούν με συντομία.

Ας ξεκινήσουμε από εκείνα τα έργα τα οποία παίρνοντας αφορμή από την θεολογική σύλληψη που είχε ο Αυγουστίνος για την Ιστορία, επεξεργάστηκαν ένα δόγμα των τριών εποχών, κάνοντας έτσι την τριαδική πίστη μια Αρχή τάξεως της Ιστορίας.

Η εποχή του Πατρός χαρακτηρίζεται από το γεγονός της δημιουργίας κατά την οποία ο Πατήρ εκφέρει τον δημιουργικό Λόγο. Στην εποχή του Υιού συμβαίνει η λύτρωση, με την συμμετοχή και σ’ αυτή την περίπτωση, του Πατρός και του Πνεύματος, αλλά με την ενσάρκωση μόνον του Υιού. Η εποχή του Πνεύματος βλέπει την γέννηση και την ανάπτυξη της Εκκλησίας.

Η ιστορία της σωτηρίας αντικατοπτρίζει λοιπόν την ξεχωριστή ενέργεια καθενός από τα πρόσωπα της Αγίας Τριάδος. Είναι ένα ιστορικό όραμα όπου συναντούμε διαφορετικές εκφράσεις του και απόψεις, από τον Ruperto di Deutz (1070-1129) μέχρι τον Ιωακείμ ντα Φιόρε (1130-1202).

Ο πατήρ δεν είναι μόνο, γι’ αυτούς, η καταγωγή των ενδοτριαδικών προόδων. Ακόμη και η Ιστορία έχει σ’ αυτόν το θέμελιό της, ενώ ο Υιός της έδωσε μια αποφασιστική στροφή και το πνεύμα συνεχίζει να την μορφώνει, να της προσφέρει το μοντέλο. Αυτοί οι στοχαστές κινήθηκαν πέρα από τις γλωσσικές, φιλοσοφικές και ερμηνευτικές συζητήσεις της εποχής τους, αντιλαμβανόμενοι την Τριαδική θεολογία σαν τον ορίζοντα της ανθρώπινης ζωής.

Το δόγμα των τριών εποχών έγινε βασικώς αποδεκτό, παρότι εκφράστηκαν ορισμένες επιφυλάξεις για την εκδοχή του ντα Φιόρε. Ο Μποναβεντούρα και ο Θωμάς Ακινάτης τον κατηγόρησαν ότι δεν εξέθεσε αρκετά καθαρά την ενυπάρχουσα ενότητα ανάμεσα στα διαφορετικά μέρη της Ιστορίας της σωτηρίας, συλλαμβάνοντας τοιουτοτρόπως την εποχή του πνεύματος εντελώς ανεξάρτητη από εκείνην του Υιού. Σύμφωνα με τον Ακινάτη δεν είναι δυνατόν να θεμελιώσουμε την πίστη στην δημιουργία και στην λύτρωση, το δόγμα της Χάριτος και την Εκκλησιολογία χωρίς να ξεκινούμε από τον υπολογισμό των ενδοτριαδικών προόδων. Μια ιστορία η οποία γίνεται κατανοητή ξεκινώντας από την Τριάδα, ακριβώς επειδή βασίζεται στα γεγονότα της σωτηρίας, δεν μπορεί παρά να αγκυροβολήσει στις ενδοθεϊκές σχέσεις που βρίσκονται στην καταγωγή της σωτηρίας (S. Theol. I, q.45, a.6).
Η κληρονομιά του Αυγουστίνου σκέπασε επίσης και την πνευματική διάσταση της σχολαστικής παραδόσεως, η οποία χαρακτηρίζεται από την σκέψη των πατέρων της Εκκλησίας για τους οποίους ο θεός είναι Αγάπη και το Πνεύμα είναι ο δεσμός της αγάπης ανάμεσα στον Πατέρα και τον Υιό. Μια σκέψη που προσελήφθη και ανεπτύχθη και από τον Ρικάρντο του Αγίου Βίκτωρος, και τον Βερνάρδο του Κλαιρβώ (1090-1153), από τον Άγιο Μποναβεντούρα και από την Φραγκισκανική σχολή.
Για τον Αββά του Κλαιρβώ ο σκοπός της θεολογίας δεν περιορίζεται στην διαβεβαίωση της ελλείψεως αντιφάσεων ανάμεσα στα μυστήρια της πίστεως και την ανθρώπινη νόηση. Πρέπει να τείνει και πέραν της εκθέσεως των σχέσεων που διατρέχουν ανάμεσα στα διαφορετικά μέρη της ομολογίας της πίστεως. Εάν σταθεί σ’ αυτό θα περιοριζόμαστε στο να ασχοληθούμε με την θεολογία κάνοντας αποκλειστικά χρήση της λογικής. Κάτι πολύ λίγο για τον Βερνάρδο, ο οποίος υποστηρίζει πως στην πίστη και στην συζήτηση πάνω στην πίστη πρέπει να λαμβάνουν μέρος και η συγκίνηση και ο θαυμασμός και η αγάπη.

Αυτοί οι συγγραφείς τοποθετούν την λογική γνώση του θεού σ’ έναν πνευματικό ορίζοντα, ο οποίος παρότι γίνεται κατανοητός, ξεπερνά την στιγμή της ερωτήσεως και του στοχασμού, κατεβάζοντας την αναγνώριση, την γνώση και την θέληση στην στάση του ανοίγματος που είναι χαρακτηριστική της αγάπης.

Το ξεκίνημα ενός παρόμοιου δρόμου είναι η ένωση με την ταπεινή αγάπη του θεού, με το βλέμμα στραμμένο στον Εσταυρωμένο. Μ’ αυτόν τον τρόπο ο Βερνάρδος κατόρθωσε να ενώσει το πνεύμα του Παύλου με την κληρονομιά του Αυγουστίνου. Επιπλέον δε ο Αββάς έγινε μαθητής του Αυγουστίνου κατανοώντας την αγάπη για τον θεό και τον πλησίον σαν ένα δώρο του πνεύματος. 

Στηριζόμενος σε όσα ειπώθηκαν από τον Παύλο και από τον Επίσκοπο της Ίππωνος, ο Βερνάρδος έφτασε στο συμπέρασμα πως η ενέργεια του Αγίου πνεύματος, κατευθυνόμενη στο ξύπνημα της ψυχής του πιστού, αναγνωρίζεται στο γεγονός πως το πνεύμα ελευθερώνει την καρδιά του ανθρώπου από τον περιορισμό της, επιτρέποντάς της να δεχθεί με αγάπη τον Εσταυρωμένο και να φτάσει στην γνώση της ταπεινής αγάπης του θεού.

Ένα άλλο κοινό σημείο με τον Αυγουστίνο διακρίνεται σε όσα λέει ο Βερνάρδος για την αγάπη του θεού, την οποία κατανοεί σαν μετοχή, που προσφέρεται κατά Χάριν, στον δεσμό της αγάπης στον πατέρα και τον Υιό, που είναι το Άγιο πνεύμα. Για τον Αββά του Κλαιρβώ η γνώση της Τριάδος είναι ο καρπός μιας συμπλοκής στο μυστήριο της ζωής των τριών θείων προσώπων. Ο θεός σαν Μονάδα εν Τριάδι είναι ιστορικά παρόν στη συμπεριφορά και στην ομολογία της πίστεως του πιστού που τον αγαπά. Οι κατηγορίες όπως αιτία και αποτέλεσμα ή αιτιατό, αρχέτυπο και εικόνα, πρόθεση ξεκινήματος και επίτευξη αποτελέσματος, δεν είναι ικανές να συνθέσουν την ιδέα που είχε ο Βερνάρδος για την γνώση και την αγάπη του θεού. Γι’ αυτόν επρόκειτο πάνω απ’ όλα για μια μορφή εκφράσεως στο παρόν, του ίδιου του τριαδικού μυστηρίου. Το πλησίασμα σ’ αυτό το μυστήριο δεν είναι ένα νοητικό καθαρά γεγονός, ούτε ένα δογματικό, αλλά περιλαμβάνει ανθρώπινες πράξεις και ενέργειες όπως η αξιολόγηση, ο θαυμασμός, η χαρά και στην πιο υψηλή μορφή, η αγάπη. Δεν είναι τυχαίο πως είναι η οδός της μυήσεως στο μυστήριο της ζωής κάθε βαπτισμένου.

Η θεολογία του Βερνάρδου και της παραδόσεως στην οποία ανήκε, δεν γλίτωσε από αντιρρήσεις και κριτικές που έγειραν σύγχρονοί του, καθότι αμφισβητούσε εκείνη την θεολογική γραμμή η οποία είχε ωθήσει στις έσχατες συνέπειες την νοησιαρχία, την νοητική ερμηνευτική, η οποία ακολουθούσε την φιλοσοφικο-γλωσσική κατεύθυνση, η οποία βάδιζε αναλυτικά σύμφωνα με τους κανόνες της λογικής, χρησιμοποιώντας όμως πρόθυμα και την ψυχολογική τριαδική θεολογία που εκφράστηκε με τον Αυγουστίνο.

Ο σκοπός πάντως και αυτής της άλλης κατευθύνσεως δεν ήταν η απαξίωση του μυστηρίου της Χριστιανικής πίστης, αλλά η απόδειξη του γεγονότος πως η νόηση και το εννοιολογικό σύστημα το οποίο χρησιμοποιούσε, οδηγούσαν χωρίς να το μειώσουν, στην είσοδο του άβατου μυστηρίου της υπάρξεως της Τριάδος. Ένα συστατικό δεδομένο αυτής της πιο νοητικής γραμμής της παραδόσεως είναι ακριβώς ο στοχασμός πάνω στο αμοιβαίο αγκάλιασμα της νοήσεως με το περιεχόμενο της πίστεως. Οι εκπρόσωποι αυτής της αισιόδοξης πλευράς του στοχασμού γύρω από την πίστη, βασισμένης σ’ έναν ειλικρινή ενθουσιασμό για την γνωστική δυνατότητα της ανθρώπινης νοήσεως, υπήρξαν ο Ανσέλμος της Αόστα, ο Πέτρος Αβελάρδος (1079-1142) και ο Πορρετάνο με την σχολή του (1080-1154).

Οι διαδρομές της παραδόσεως που αναφέρουμε είχαν εμπλακεί σε μια διαμάχη γεμάτη πάθος ανάμεσα στις διαφορετικές κατανοήσεις της τριαδικής πίστεως, χαρακτήρος γνωσεολογικού αντιστοίχως, ιστορικο-σωτηριολογικού και υπαρξιακού και πνευματικού.

Το τυπικό αποτέλεσμα αυτής της διαμάχης υπήρξε μια τάση προς την συστηματοποίηση. Αυτό δε ισχύει πάνω απ’ όλα για την νεοσχολαστική, της οποίας είναι χαρακτηριστικές οι Σούμες και τα σχόλια στα αποφθέγματα του Πέτρου Λομπάρντου (1095-1160). Η θεολογία εκείνης της εποχής, η οποία δεν χρειαζόταν να αναμετρηθεί με πολλές προκλήσεις προερχόμενες απ’ έξω, χαρακτηρίζεται από την προτίμησή της για την κατασκευή συστημάτων ενοποιημένης σκέψης, την οποία συνόδευσε, κάτω από την επιρροή του Αριστοτέλη, μια μεγαλύτερη ευαισθησία για ένα εννοιολογικό δίκτυο διαφοροποιημένο και ένα μεγαλύτερο ενδιαφέρον για τα θέματα επιστημολογίας.
Ο Θωμάς Ακινάτης είναι ο κατεξοχήν μάρτυρας εκείνης της ένδοξης εποχής. Στην συνέχεια θα δείξουμε πως και πόσο κατόρθωσε να συγχωνεύσει τις διαδρομές της παραδόσεως που αναφέροντο στον Αυγουστίνο και να εισάγει την κληρονομιά του πατρός της Εκκλησίας σε ένα σύστημα που την αξιολογούσε πλήρως.

(Συνεχίζεται)

 ΕΑΝ ΚΑΙ ΕΦΟΣΟΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΕΙΤΑΙ ΣΥΓΧΥΣΗ ΛΟΓΩ ΤΗΣ ΕΚΤΕΤΑΜΕΝΗΣ ΑΝΑΦΟΡΑΣ ΣΤΙΣ ΠΗΓΕΣ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ, ΚΑΛΟ ΕΙΝΑΙ ΝΑ ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΟΥΜΕ ΟΤΙ Ο ΜΟΝΟΣ ΛΟΓΟΣ ΕΙΝΑΙ ΟΤΙ Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΔΕΝ ΥΦΙΣΤΑΤΑΙ ΠΛΕΟΝ.
 ΚΥΡΙΑΡΧΗΣΕ ΜΕΣΩ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΘΕΟΛΟΓΩΝ ΟΙ ΟΠΟΙΟΙ ΔΟΞΑΖΟΝΤΑΙ ΣΗΜΕΡΑ ΕΝΑ ΚΡΑΜΑ ΠΡΟΤΕΣΤΑΝΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΚΑΙ ΚΑΘΟΛΙΚΗΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΤΗΚΑΝ ΕΝ ΠΟΛΛΟΙΣ ΟΙ ΡΩΣΟΙ ΤΗΣ ΔΙΑΣΠΟΡΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΣΤΗΡΙΞΗ ΤΗΣ ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗΣ, ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΟΙΚΕΙΟΠΟΙΗΘΗΚΑΝ ΟΙ ΝΕΑΡΟΙ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΤΟΥ ΜΑΗ ΤΟΥ 68 ΚΑΙ ΕΙΣΗΓΑΓΑΝ ΜΕ ΠΡΩΤΟΤΥΠΟ ΤΡΟΠΟ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ, ΚΑΤΟΡΘΩΝΟΝΤΑΣ ΝΑ ΓΛΕΙΨΟΥΝ ΑΝΕΝΟΧΛΗΤΟΙ ΜΕΧΡΙ ΣΗΜΕΡΑ ΤΟ ΚΟΚΚΑΛΟ ΤΗΣ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗΣ.

Αμέθυστος

Παρασκευή 6 Δεκεμβρίου 2024

Η ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΥ ΚΑΙ Ο ΘΩΜΑΣ ΑΚΙΝΑΤΗΣ (2)

   Συνέχεια από Σάββατο 23 Νοεμβρίου 2024

του FRANZ COURTH

2. Τριάδα: Το μυστήριο της πίστεως

Η κληρονομιά της τριαδικής θεολογίας του Αυγουστίνου επηρέασε τους Σχολαστικούς και τους νεοσχολαστικούς φτάνοντας σ’ αυτούς μέσω παραδοσιακών διαδρομών, πολύ διαφορετικών μεταξύ τους. Οι τρεις σπουδαιότερες διαδρομές θα παρουσιαστούν με συντομία.

Ας ξεκινήσουμε από εκείνα τα έργα τα οποία παίρνοντας αφορμή από την θεολογική σύλληψη που είχε ο Αυγουστίνος για την Ιστορία, επεξεργάστηκαν ένα δόγμα των τριών εποχών, κάνοντας έτσι την τριαδική πίστη μια Αρχή τάξεως της Ιστορίας.

Η ιστορία της σωτηρίας αντικατοπτρίζει λοιπόν την ξεχωριστή ενέργεια καθενός από τα πρόσωπα της Αγίας Τριάδος. Είναι ένα ιστορικό όραμα όπου συναντούμε διαφορετικές εκφράσεις του και απόψεις, από τον Ruperto di Deutz (1070-1129) μέχρι τον Ιωακείμ ντα Φιόρε (1130-1202).

Ο Πατήρ δεν είναι μόνο, γι’ αυτούς, η καταγωγή των ενδοτριαδικών προόδων. Ακόμη και η Ιστορία έχει σ’ αυτόν το θέμελιό της, ενώ ο Υιός της έδωσε μια αποφασιστική στροφή και το Πνεύμα συνεχίζει να την μορφώνει, να της προσφέρει το μοντέλο. Αυτοί οι στοχαστές κινήθηκαν πέρα από τις γλωσσικές, φιλοσοφικές και ερμηνευτικές συζητήσεις της εποχής τους, αντιλαμβανόμενοι την Τριαδική θεολογία σαν τον ορίζοντα της ανθρώπινης ζωής.

Ο Θεός λοιπόν είναι Αγάπη και το Πνεύμα είναι ο δεσμός της αγάπης ανάμεσα στον Πατέρα και τον Υιό. Μια σκέψη που προσελήφθη και ανεπτύχθη και από τον Ρικάρντο του Αγίου Βίκτωρος, και τον Βερνάρδο του Κλαιρβώ (1090-1153), από τον Άγιο Μποναβεντούρα και από την Φραγκισκανική σχολή.

Αυτοί οι συγγραφείς τοποθετούν την λογική γνώση του θεού σ’ έναν πνευματικό ορίζοντα, ο οποίος παρότι γίνεται κατανοητός, ξεπερνά την στιγμή της ερωτήσεως και του στοχασμού, κατεβάζοντας την αναγνώριση, την γνώση και την θέληση στην στάση του ανοίγματος που είναι χαρακτηριστική της αγάπης.

Το ξεκίνημα ενός παρόμοιου δρόμου είναι η ένωση με την ταπεινή αγάπη του θεού, με το βλέμμα στραμμένο στον Εσταυρωμένο. Μ’ αυτόν τον τρόπο ο Βερνάρδος κατόρθωσε να ενώσει το πνεύμα του Παύλου με την κληρονομιά του Αυγουστίνου. Επιπλέον δε ο Αββάς έγινε μαθητής του Αυγουστίνου κατανοώντας την αγάπη για τον θεό και τον πλησίον σαν ένα δώρο του πνεύματος............

Ο Ακινάτης κατέχει ένα πόστο μεγάλης περιωπής στην ιστορία της φιλοσοφίας διότι προσέλαβε και συγχώνευσε στην σκέψη του την γνωσιολογία και την οντολογία του Αριστοτέλη. Ανάμεσα στις συνέπειες αυτής της εργασίας είναι και η ικανότητα ορισμού διακρίσεων και δεσμών ταυτοχρόνως ανάμεσα στην γνώση και την πίστη, την φιλοσοφία και την θεολογία, με έναν πιο ξεκάθαρο και πιο διαφοροποιημένο τρόπο από τον νεοπλατωνισμό του Αυγουστίνου.
Για τον Ακινάτη η φιλοσοφία, λόγω των απολύτων λογικών αρχών που την χαρακτηρίζουν, έχει ένα καθεστώς πολύ πιο αυτόνομο από ότι για τον Μποναβεντούρα. Στα θεολογικά του έργα διαφαίνεται καθαρά πόσο τον ενδιαφέρει μια φιλοσοφία επιστημολογικά αυτόνομη και ανοιχτή ταυτοχρόνως σε μια εμβάθυνση και σε μια θεολογική ανάπτυξη. Και πράγματι για τον Ακινάτη η πρόσβαση στην θεολογία αντιστοιχεί στην αριστοτελική αρχή σύμφωνα με την οποία κάθε μας γνώση πρέπει να ξεκινήσει από την σφαίρα της εμπειρίας. Η γνώση του θεού την οποία απέκτησε με τις πέντε οδούς του, δεν είναι μια ομολογία πίστεως, αλλά το λογικό υπόβαθρο.

Επιπλέον, όταν κατευθύνει το βλέμμα του στον πεπερασμένο κόσμο περνώντας μέσα απ’ αυτόν στην πηγή του όντος, δεν αναπτύσσει τα επιχειρήματά του με μια μεταφυσική και κοσμολογική σημασία και μόνον, αλλά το ενδιαφέρον του είναι βαθύτατα ανθρωπολογικό. Δεν χάνει από τα μάτια του τον πόθο για ευτυχία του ανθρώπου, έναν πόθο που κατευθύνεται στον θεό, και στηριζόμενος σε αυτόν τον πόθο φέρνει στην επιφάνεια το σημείο ενώσεως ανάμεσα στην εμπειρία του στοχασμού και της υπερφυσικής πίστεως.
Και πράγματι, σύμφωνα με την θεμελιώδη αρχή του θωμισμού, της αρμονίας ανάμεσα στην Φύση και την Χάρη, η φυσική γνώση εμβαθύνεται και αυξάνει περαιτέρω από την αποκάλυψη. Επιπλέον δε η πίστη ενεργεί αποτελεσματικά ενάντια στον κίνδυνο του λάθους και της προκαταλήψεως, της αλαζονείας και προετοιμάζει τον άνθρωπο για την πληρότητα της ευτυχίας στο υπερφυσικό όραμα του θεού. Εξίσου όμως και στην αντίθετη σημασία, μέσω της φιλοσοφίας κατέστη δυνατή η παρεμβολή της θεολογίας στον ορίζοντα της ανθρώπινης εμπειρίας, αλλά σ’ έναν τόσο διευρυμένο ορίζοντα ώστε να είναι ανοιχτός στην υπερφυσική αποκάλυψη. [Αυτό είναι το κλειδί της ανθρωπολογίας. Σημαίνει αμέσως ότι δεν υπάρχει η εμπειρία της πίστεως, όπως την γνωρίζει η παράδοση των Αγίων μας. Η εμπειρία στην οποία αναφέρεται, η ανθρωπολογία, είναι νοησιαρχική].
Ο Ακινάτης αισθάνθηκε την υποχρέωση να τονίσει πως η τριαδική πίστη, με τον ίδιο τρόπο της ενσαρκώσεως, βρίσκεται πέραν της φυσικής γνώσεως του θεού, ξεπερνώντας τοιουτοτρόπως το πλαίσιο της φιλοσοφικής θεολογίας. Σ’ αυτό το θέμα αφιέρωσε ένα ολόκληρο κεφάλαιο της δικής του Summa (S. Theol. I, q.32, a.1).
Είναι αδύνατον να κατανοήσουμε την Τριάδα μόνον με το μέσον της λογικής, διότι η γνώση η οποία οικοδομείται μόνον στο κτιστό μπορεί να μας φέρει μόνον στον θεό, σαν την τελευταία αιτία του παντός. Ο θεός αναγνωρίζεται μέσω φυσικών οδών μόνον σαν η αγέννητος Αρχή κάθε υπαρκτού. Η Τριαδική του ζωή δεν μπορεί να γνωσθεί, να κατανοηθεί, απ’ αυτή την οδό, καθότι η δημιουργός δύναμις ανήκει σε όλη την Τριάδα, ανήκει στην ενότητα της Ουσίας της και στην διάκριση των προσώπων. Γι’ αυτόν τον λόγο η φυσική νόηση μπορεί να αναγνωρίσει τον θεό μόνον στην ενότητα της ουσίας του.
Οι rationes necessaries (οι αναγκαίοι λόγοι) που υιοθετήθηκαν από τον Ρικάρντο του San Vittore για την γνώση της Τριάδος μπορούν, σύμφωνα με τον Ακινάτη, να θεωρηθούν ότι ισχύουν μόνον με την προϋπόθεση της αποκεκαλυμένης Τριάδος και κατά δεύτερο λόγο να συμμετάσχουμε στον διαφωτισμό αυτού του μυστηρίου «αλλ’ όμως αυτοί οι λόγοι δεν δείχνουν αρκετά πειστικά πως τα πρόσωπα είναι τρία».
Γι’ αυτόν τον λόγο οι φιλόσοφοι δεν μπόρεσαν ποτέ τους να εισχωρήσουν μέχρι τα τρία πρόσωπα με τα χαρακτηριστικά τους (Πατρότητα, Υιότητα, Εκπόρευση), παρότι κατόρθωσαν να θεωρήσουν μερικές από τις ιδιότητες του θείου, του ενός ή του άλλου προσώπου: την παντοδυναμία του Πατρός, την σοφία του Υιού, την αγαθότητα του Πνεύματος.
Το γεγονός πως οι φιλόσοφοι δεν κατόρθωσαν να φθάσουν ποτέ τους στην τριαδική πίστη αποδεικνύει πως είναι αδύνατον, λόγω Αρχής, να ξεκαθαρίσουν οι διαφορές ανάμεσα στα πρόσωπα ξεκινώντας από λογικές αιτίες ή από τριάδες που αντλούνται από την κτίση. Και ο Ακινάτης απευθύνεται ακριβώς στον Αυγουστίνο σαν τον εγγυητή του γεγονότος πως «φθάνουμε στην γνώση μέσω της πίστης και όχι αντιστρόφως».
Αφού λοιπόν σταθεροποίησε αυτά τα όρια, τα οποία θεώρησε γενικώς ισχύοντα, ο Ακινάτης δεν ξεχνά να ονομάσει δύο λόγους για τους οποίους η αποκάλυψη της Τριάδος θα έπρεπε να είναι κατανοητή και μάλιστα απαραίτητη.
Διότι πρώτα απ’ όλα από το δόγμα της Τριάδος συνεπάγεται πως η δημιουργία δεν έγινε από ανάγκη, αλλά από μια κίνηση αγάπης και ελευθερίας.
Κατά δεύτερον η τριαδική αποκάλυψη υπήρξε αναγκαία για να μπορέσουμε να «διαλογισθούμε γύρω από την σωτηρία του ανθρωπίνου γένους, η οποία επιτυγχάνεται δια μέσου του Υιού που έγινε άνθρωπος και με το δώρο του Αγίου Πνεύματος».
Με αυτό λοιπόν διαθέτουμε τις συντεταγμένες που θεμελιώνουν την τριαδική σκέψη του Ακινάτη: η φιλοσοφική προσέγγιση που βρίσκεται στο ξεκίνημα είναι η μεταφυσική αναζήτηση του τελευταίου θεμελίου της πραγματικότητος. Αυτό το θέμα συνοδεύει η πρόθεση, ανθρωπολογικού χαρακτήρος, να δείξει στον θεό το αντικείμενο του φυσικού πόθου του ανθρώπου στην Ευτυχία. Αυτή η ανθρωπολογική προσέγγιση πραγματοποιείται μόνον από την πίστη στην αποκάλυψη της Τριάδος, η οποία το αναπτύσσει περαιτέρω από την θεολογική άποψη της δημιουργίας και της ενσαρκώσεως. Για τον Ακινάτη λοιπόν η σωτηριολογική συζήτηση είναι απαραίτητη, παρότι φαίνεται να αφιερώνεται κυρίως σε θέματα εμμένειας, οντολογικής Τριαδολογίας.

Συνεχίζεται

ΟΛΟΚΛΗΡΟ ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΤΗΣ ΣΗΜΕΡΙΝΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ. ΤΙ ΕΧΕΙ ΑΠΟΜΕΙΝΕΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ; ΤΙΠΟΤΕ.

Αμέθυστος

Σάββατο 23 Νοεμβρίου 2024

Η ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΥ ΚΑΙ Ο ΘΩΜΑΣ ΑΚΙΝΑΤΗΣ (1)

Η ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΥ ΚΑΙ Ο ΘΩΜΑΣ ΑΚΙΝΑΤΗΣ
του FRANZ COURTH


1. Η προθωμιστική σκέψη

Η κληρονομιά της τριαδικής θεολογίας του Αυγουστίνου επηρέασε τους Σχολαστικούς και τους νεοσχολαστικούς φτάνοντας σ’ αυτούς μέσω παραδοσιακών διαδρομών, πολύ διαφορετικών μεταξύ τους. Οι τρεις σπουδαιότερες διαδρομές θα παρουσιαστούν με συντομία.

Ας ξεκινήσουμε από εκείνα τα έργα τα οποία παίρνοντας αφορμή από την θεολογική σύλληψη που είχε ο Αυγουστίνος για την Ιστορία, επεξεργάστηκαν ένα δόγμα των τριών εποχών, κάνοντας έτσι την τριαδική πίστη μια Αρχή τάξεως της Ιστορίας.

Η εποχή του Πατρός χαρακτηρίζεται από το γεγονός της δημιουργίας κατά την οποία ο Πατήρ εκφέρει τον δημιουργικό Λόγο. Στην εποχή του Υιού συμβαίνει η λύτρωση, με την συμμετοχή και σ’ αυτή την περίπτωση, του Πατρός και του Πνεύματος, αλλά με την ενσάρκωση μόνον του Υιού. Η εποχή του Πνεύματος βλέπει την γέννηση και την ανάπτυξη της Εκκλησίας.

Η ιστορία της σωτηρίας αντικατοπτρίζει λοιπόν την ξεχωριστή ενέργεια καθενός από τα πρόσωπα της Αγίας Τριάδος. Είναι ένα ιστορικό όραμα όπου συναντούμε διαφορετικές εκφράσεις του και απόψεις, από τον Ruperto di Deutz (1070-1129) μέχρι τον Ιωακείμ ντα Φιόρε (1130-1202).

Ο πατήρ δεν είναι μόνο, γι’ αυτούς, η καταγωγή των ενδοτριαδικών προόδων. Ακόμη και η Ιστορία έχει σ’ αυτόν το θέμελιό της, ενώ ο Υιός της έδωσε μια αποφασιστική στροφή και το πνεύμα συνεχίζει να την μορφώνει, να της προσφέρει το μοντέλο. Αυτοί οι στοχαστές κινήθηκαν πέρα από τις γλωσσικές, φιλοσοφικές και ερμηνευτικές συζητήσεις της εποχής τους, αντιλαμβανόμενοι την Τριαδική θεολογία σαν τον ορίζοντα της ανθρώπινης ζωής.

Το δόγμα των τριών εποχών έγινε βασικώς αποδεκτό, παρότι εκφράστηκαν ορισμένες επιφυλάξεις για την εκδοχή του ντα Φιόρε. Ο Μποναβεντούρα και ο Θωμάς Ακινάτης τον κατηγόρησαν ότι δεν εξέθεσε αρκετά καθαρά την ενυπάρχουσα ενότητα ανάμεσα στα διαφορετικά μέρη της Ιστορίας της σωτηρίας, συλλαμβάνοντας τοιουτοτρόπως την εποχή του πνεύματος εντελώς ανεξάρτητη από εκείνην του Υιού. Σύμφωνα με τον Ακινάτη δεν είναι δυνατόν να θεμελιώσουμε την πίστη στην δημιουργία και στην λύτρωση, το δόγμα της Χάριτος και την Εκκλησιολογία χωρίς να ξεκινούμε από τον υπολογισμό των ενδοτριαδικών προόδων. Μια ιστορία η οποία γίνεται κατανοητή ξεκινώντας από την Τριάδα, ακριβώς επειδή βασίζεται στα γεγονότα της σωτηρίας, δεν μπορεί παρά να αγκυροβολήσει στις ενδοθεϊκές σχέσεις που βρίσκονται στην καταγωγή της σωτηρίας (S. Theol. I, q.45, a.6).
Η κληρονομιά του Αυγουστίνου σκέπασε επίσης και την πνευματική διάσταση της σχολαστικής παραδόσεως, η οποία χαρακτηρίζεται από την σκέψη των πατέρων της Εκκλησίας για τους οποίους ο θεός είναι Αγάπη και το Πνεύμα είναι ο δεσμός της αγάπης ανάμεσα στον Πατέρα και τον Υιό. Μια σκέψη που προσελήφθη και ανεπτύχθη και από τον Ρικάρντο του Αγίου Βίκτωρος, και τον Βερνάρδο του Κλαιρβώ (1090-1153), από τον Άγιο Μποναβεντούρα και από την Φραγκισκανική σχολή.
Για τον Αββά του Κλαιρβώ ο σκοπός της θεολογίας δεν περιορίζεται στην διαβεβαίωση της ελλείψεως αντιφάσεων ανάμεσα στα μυστήρια της πίστεως και την ανθρώπινη νόηση. Πρέπει να τείνει και πέραν της εκθέσεως των σχέσεων που διατρέχουν ανάμεσα στα διαφορετικά μέρη της ομολογίας της πίστεως. Εάν σταθεί σ’ αυτό θα περιοριζόμαστε στο να ασχοληθούμε με την θεολογία κάνοντας αποκλειστικά χρήση της λογικής. Κάτι πολύ λίγο για τον Βερνάρδο, ο οποίος υποστηρίζει πως στην πίστη και στην συζήτηση πάνω στην πίστη πρέπει να λαμβάνουν μέρος και η συγκίνηση και ο θαυμασμός και η αγάπη.

Αυτοί οι συγγραφείς τοποθετούν την λογική γνώση του θεού σ’ έναν πνευματικό ορίζοντα, ο οποίος παρότι γίνεται κατανοητός, ξεπερνά την στιγμή της ερωτήσεως και του στοχασμού, κατεβάζοντας την αναγνώριση, την γνώση και την θέληση στην στάση του ανοίγματος που είναι χαρακτηριστική της αγάπης.

Το ξεκίνημα ενός παρόμοιου δρόμου είναι η ένωση με την ταπεινή αγάπη του θεού, με το βλέμμα στραμμένο στον Εσταυρωμένο. Μ’ αυτόν τον τρόπο ο Βερνάρδος κατόρθωσε να ενώσει το πνεύμα του Παύλου με την κληρονομιά του Αυγουστίνου. Επιπλέον δε ο Αββάς έγινε μαθητής του Αυγουστίνου κατανοώντας την αγάπη για τον θεό και τον πλησίον σαν ένα δώρο του πνεύματος. 

Στηριζόμενος σε όσα ειπώθηκαν από τον Παύλο και από τον Επίσκοπο της Ίππωνος, ο Βερνάρδος έφτασε στο συμπέρασμα πως η ενέργεια του Αγίου πνεύματος, κατευθυνόμενη στο ξύπνημα της ψυχής του πιστού, αναγνωρίζεται στο γεγονός πως το πνεύμα ελευθερώνει την καρδιά του ανθρώπου από τον περιορισμό της, επιτρέποντάς της να δεχθεί με αγάπη τον Εσταυρωμένο και να φτάσει στην γνώση της ταπεινής αγάπης του θεού.

Ένα άλλο κοινό σημείο με τον Αυγουστίνο διακρίνεται σε όσα λέει ο Βερνάρδος για την αγάπη του θεού, την οποία κατανοεί σαν μετοχή, που προσφέρεται κατά Χάριν, στον δεσμό της αγάπης στον πατέρα και τον Υιό, που είναι το Άγιο πνεύμα. Για τον Αββά του Κλαιρβώ η γνώση της Τριάδος είναι ο καρπός μιας συμπλοκής στο μυστήριο της ζωής των τριών θείων προσώπων. Ο θεός σαν Μονάδα εν Τριάδι είναι ιστορικά παρόν στη συμπεριφορά και στην ομολογία της πίστεως του πιστού που τον αγαπά. Οι κατηγορίες όπως αιτία και αποτέλεσμα ή αιτιατό, αρχέτυπο και εικόνα, πρόθεση ξεκινήματος και επίτευξη αποτελέσματος, δεν είναι ικανές να συνθέσουν την ιδέα που είχε ο Βερνάρδος για την γνώση και την αγάπη του θεού. Γι’ αυτόν επρόκειτο πάνω απ’ όλα για μια μορφή εκφράσεως στο παρόν, του ίδιου του τριαδικού μυστηρίου. Το πλησίασμα σ’ αυτό το μυστήριο δεν είναι ένα νοητικό καθαρά γεγονός, ούτε ένα δογματικό, αλλά περιλαμβάνει ανθρώπινες πράξεις και ενέργειες όπως η αξιολόγηση, ο θαυμασμός, η χαρά και στην πιο υψηλή μορφή, η αγάπη. Δεν είναι τυχαίο πως είναι η οδός της μυήσεως στο μυστήριο της ζωής κάθε βαπτισμένου.

Η θεολογία του Βερνάρδου και της παραδόσεως στην οποία ανήκε, δεν γλίτωσε από αντιρρήσεις και κριτικές που έγειραν σύγχρονοί του, καθότι αμφισβητούσε εκείνη την θεολογική γραμμή η οποία είχε ωθήσει στις έσχατες συνέπειες την νοησιαρχία, την νοητική ερμηνευτική, η οποία ακολουθούσε την φιλοσοφικο-γλωσσική κατεύθυνση, η οποία βάδιζε αναλυτικά σύμφωνα με τους κανόνες της λογικής, χρησιμοποιώντας όμως πρόθυμα και την ψυχολογική τριαδική θεολογία που εκφράστηκε με τον Αυγουστίνο.

Ο σκοπός πάντως και αυτής της άλλης κατευθύνσεως δεν ήταν η απαξίωση του μυστηρίου της Χριστιανικής πίστης, αλλά η απόδειξη του γεγονότος πως η νόηση και το εννοιολογικό σύστημα το οποίο χρησιμοποιούσε, οδηγούσαν χωρίς να το μειώσουν, στην είσοδο του άβατου μυστηρίου της υπάρξεως της Τριάδος. Ένα συστατικό δεδομένο αυτής της πιο νοητικής γραμμής της παραδόσεως είναι ακριβώς ο στοχασμός πάνω στο αμοιβαίο αγκάλιασμα της νοήσεως με το περιεχόμενο της πίστεως. Οι εκπρόσωποι αυτής της αισιόδοξης πλευράς του στοχασμού γύρω από την πίστη, βασισμένης σ’ έναν ειλικρινή ενθουσιασμό για την γνωστική δυνατότητα της ανθρώπινης νοήσεως, υπήρξαν ο Ανσέλμος της Αόστα, ο Πέτρος Αβελάρδος (1079-1142) και ο Πορρετάνο με την σχολή του (1080-1154).

Οι διαδρομές της παραδόσεως που αναφέρουμε είχαν εμπλακεί σε μια διαμάχη γεμάτη πάθος ανάμεσα στις διαφορετικές κατανοήσεις της τριαδικής πίστεως, χαρακτήρος γνωσεολογικού αντιστοίχως, ιστορικο-σωτηριολογικού και υπαρξιακού και πνευματικού.

Το τυπικό αποτέλεσμα αυτής της διαμάχης υπήρξε μια τάση προς την συστηματοποίηση. Αυτό δε ισχύει πάνω απ’ όλα για την νεοσχολαστική, της οποίας είναι χαρακτηριστικές οι Σούμες και τα σχόλια στα αποφθέγματα του Πέτρου Λομπάρντου (1095-1160). Η θεολογία εκείνης της εποχής, η οποία δεν χρειαζόταν να αναμετρηθεί με πολλές προκλήσεις προερχόμενες απ’ έξω, χαρακτηρίζεται από την προτίμησή της για την κατασκευή συστημάτων ενοποιημένης σκέψης, την οποία συνόδευσε, κάτω από την επιρροή του Αριστοτέλη, μια μεγαλύτερη ευαισθησία για ένα εννοιολογικό δίκτυο διαφοροποιημένο και ένα μεγαλύτερο ενδιαφέρον για τα θέματα επιστημολογίας.
Ο Θωμάς Ακινάτης είναι ο κατεξοχήν μάρτυρας εκείνης της ένδοξης εποχής. Στην συνέχεια θα δείξουμε πως και πόσο κατόρθωσε να συγχωνεύσει τις διαδρομές της παραδόσεως που αναφέροντο στον Αυγουστίνο και να εισάγει την κληρονομιά του πατρός της Εκκλησίας σε ένα σύστημα που την αξιολογούσε πλήρως.

(Συνεχίζεται)

 ΕΑΝ ΚΑΙ ΕΦΟΣΟΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΕΙΤΑΙ ΣΥΓΧΥΣΗ ΛΟΓΩ ΤΗΣ ΕΚΤΕΤΑΜΕΝΗΣ ΑΝΑΦΟΡΑΣ ΣΤΙΣ ΠΗΓΕΣ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ, ΚΑΛΟ ΕΙΝΑΙ ΝΑ ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΟΥΜΕ ΟΤΙ Ο ΜΟΝΟΣ ΛΟΓΟΣ ΕΙΝΑΙ ΟΤΙ Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΔΕΝ ΥΦΙΣΤΑΤΑΙ ΠΛΕΟΝ.
 ΚΥΡΙΑΡΧΗΣΕ ΜΕΣΩ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΘΕΟΛΟΓΩΝ ΟΙ ΟΠΟΙΟΙ ΔΟΞΑΖΟΝΤΑΙ ΣΗΜΕΡΑ ΕΝΑ ΚΡΑΜΑ ΠΡΟΤΕΣΤΑΝΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΚΑΙ ΚΑΘΟΛΙΚΗΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΤΗΚΑΝ ΕΝ ΠΟΛΛΟΙΣ ΟΙ ΡΩΣΟΙ ΤΗΣ ΔΙΑΣΠΟΡΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΣΤΗΡΙΞΗ ΤΗΣ ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗΣ, ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΟΙΚΕΙΟΠΟΙΗΘΗΚΑΝ ΟΙ ΝΕΑΡΟΙ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΤΟΥ ΜΑΗ ΤΟΥ 68 ΚΑΙ ΕΙΣΗΓΑΓΑΝ ΜΕ ΠΡΩΤΟΤΥΠΟ ΤΡΟΠΟ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ, ΚΑΤΟΡΘΩΝΟΝΤΑΣ ΝΑ ΓΛΕΙΨΟΥΝ ΑΝΕΝΟΧΛΗΤΟΙ ΜΕΧΡΙ ΣΗΜΕΡΑ ΤΟ ΚΟΚΚΑΛΟ ΤΗΣ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗΣ.

Αμέθυστος

Τρίτη 9 Μαΐου 2023

Η ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΥ ΚΑΙ Ο ΘΩΜΑΣ ΑΚΙΝΑΤΗΣ (1)

   Η ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΥ ΚΑΙ Ο ΘΩΜΑΣ ΑΚΙΝΑΤΗΣ

του FRANZ COURTH
1. Η προθωμιστική σκέψη
Η κληρονομιά της τριαδικής θεολογίας του Αυγουστίνου επηρέασε τους Σχολαστικούς και τους νεοσχολαστικούς φτάνοντας σ’ αυτούς μέσω παραδοσιακών διαδρομών, πολύ διαφορετικών μεταξύ τους. Οι τρεις σπουδαιότερες διαδρομές θα παρουσιαστούν με συντομία.

Ας ξεκινήσουμε από εκείνα τα έργα τα οποία παίρνοντας αφορμή από την θεολογική σύλληψη που είχε ο Αυγουστίνος για την Ιστορία, επεξεργάστηκαν ένα δόγμα των τριών εποχών, κάνοντας έτσι την τριαδική πίστη μια Αρχή τάξεως της Ιστορίας.

Η εποχή του Πατρός χαρακτηρίζεται από το γεγονός της δημιουργίας κατά την οποία ο Πατήρ εκφέρει τον δημιουργικό Λόγο. Στην εποχή του Υιού συμβαίνει η λύτρωση, με την συμμετοχή και σ’ αυτή την περίπτωση, του Πατρός και του Πνεύματος, αλλά με την ενσάρκωση μόνον του Υιού. Η εποχή του Πνεύματος βλέπει την γέννηση και την ανάπτυξη της Εκκλησίας.

Η ιστορία της σωτηρίας αντικατοπτρίζει λοιπόν την ξεχωριστή ενέργεια καθενός από τα πρόσωπα της Αγίας Τριάδος. Είναι ένα ιστορικό όραμα όπου συναντούμε διαφορετικές εκφράσεις του και απόψεις, από τον Ruperto di Deutz (1070-1129) μέχρι τον Ιωακείμ ντα Φιόρε (1130-1202).

Ο Πατήρ δεν είναι μόνο, γι’ αυτούς, η καταγωγή των ενδοτριαδικών προόδων. Ακόμη και η Ιστορία έχει σ’ αυτόν το θέμελιό της, ενώ ο Υιός της έδωσε μια αποφασιστική στροφή και το Πνεύμα συνεχίζει να την μορφώνει, να της προσφέρει το μοντέλο. Αυτοί οι στοχαστές κινήθηκαν πέρα από τις γλωσσικές, φιλοσοφικές και ερμηνευτικές συζητήσεις της εποχής τους, αντιλαμβανόμενοι την Τριαδική θεολογία σαν τον ορίζοντα της ανθρώπινης ζωής.

Το δόγμα των τριών εποχών έγινε βασικώς αποδεκτό, παρότι εκφράστηκαν ορισμένες επιφυλάξεις για την εκδοχή του ντα Φιόρε. Ο Μποναβεντούρα και ο Θωμάς Ακινάτης τον κατηγόρησαν ότι δεν εξέθεσε αρκετά καθαρά την ενυπάρχουσα ενότητα ανάμεσα στα διαφορετικά μέρη της Ιστορίας της σωτηρίας, συλλαμβάνοντας τοιουτοτρόπως την εποχή του πνεύματος εντελώς ανεξάρτητη από εκείνην του Υιού. Σύμφωνα με τον Ακινάτη δεν είναι δυνατόν να θεμελιώσουμε την πίστη στην δημιουργία και στην λύτρωση, το δόγμα της Χάριτος και την Εκκλησιολογία χωρίς να ξεκινούμε από τον υπολογισμό των ενδοτριαδικών προόδων. Μια ιστορία η οποία γίνεται κατανοητή ξεκινώντας από την Τριάδα, ακριβώς επειδή βασίζεται στα γεγονότα της σωτηρίας, δεν μπορεί παρά να αγκυροβολήσει στις ενδοθεϊκές σχέσεις που βρίσκονται στην καταγωγή της σωτηρίας (S. Theol. I, q.45, a.6).
Η κληρονομιά του Αυγουστίνου σκέπασε επίσης και την πνευματική διάσταση της σχολαστικής παραδόσεως, η οποία χαρακτηρίζεται από την σκέψη των πατέρων της Εκκλησίας για τους οποίους ο Θεός είναι Αγάπη και το Πνεύμα είναι ο δεσμός της αγάπης ανάμεσα στον Πατέρα και τον Υιό. Μια σκέψη που προσελήφθη και ανεπτύχθη και από τον Ρικάρντο του Αγίου Βίκτωρος, και τον Βερνάρδο του Κλαιρβώ (1090-1153), από τον Άγιο Μποναβεντούρα και από την Φραγκισκανική σχολή.
Για τον Αββά του Κλαιρβώ ο σκοπός της θεολογίας δεν περιορίζεται στην διαβεβαίωση της ελλείψεως αντιφάσεων ανάμεσα στα μυστήρια της πίστεως και την ανθρώπινη νόηση. Πρέπει να τείνει και πέραν της εκθέσεως των σχέσεων που διατρέχουν ανάμεσα στα διαφορετικά μέρη της ομολογίας της πίστεως. Εάν σταθεί σ’ αυτό θα περιοριζόμαστε στο να ασχοληθούμε με την θεολογία κάνοντας αποκλειστικά χρήση της λογικής. Κάτι πολύ λίγο για τον Βερνάρδο, ο οποίος υποστηρίζει πως στην πίστη και στην συζήτηση πάνω στην πίστη πρέπει να λαμβάνουν μέρος και η συγκίνηση και ο θαυμασμός και η αγάπη.

Αυτοί οι συγγραφείς τοποθετούν την λογική γνώση του θεού σ’ έναν πνευματικό ορίζοντα, ο οποίος παρότι γίνεται κατανοητός, ξεπερνά την στιγμή της ερωτήσεως και του στοχασμού, κατεβάζοντας την αναγνώριση, την γνώση και την θέληση στην στάση του ανοίγματος που είναι χαρακτηριστική της αγάπης.

Το ξεκίνημα ενός παρόμοιου δρόμου είναι η ένωση με την ταπεινή αγάπη του θεού, με το βλέμμα στραμμένο στον Εσταυρωμένο. Μ’ αυτόν τον τρόπο ο Βερνάρδος κατόρθωσε να ενώσει το πνεύμα του Παύλου με την κληρονομιά του Αυγουστίνου. Επιπλέον δε ο Αββάς έγινε μαθητής του Αυγουστίνου κατανοώντας την αγάπη για τον θεό και τον πλησίον σαν ένα δώρο του πνεύματος. [Έχασε όμως την Ιστορική μάχη από τον Αβελάρδο, τον πρώτο μοντέρνο άνθρωπο].

Στηριζόμενος σε όσα ειπώθηκαν από τον Παύλο και από τον Επίσκοπο της Ίππωνος, ο Βερνάρδος έφτασε στο συμπέρασμα πως η ενέργεια του Αγίου Πνεύματος, κατευθυνόμενη στο ξύπνημα της ψυχής του πιστού, αναγνωρίζεται στο γεγονός πως το πνεύμα ελευθερώνει την καρδιά του ανθρώπου από τον περιορισμό της, επιτρέποντάς της να δεχθεί με αγάπη τον Εσταυρωμένο και να φτάσει στην γνώση της ταπεινής αγάπης του θεού.

Ένα άλλο κοινό σημείο με τον Αυγουστίνο διακρίνεται σε όσα λέει ο Βερνάρδος για την αγάπη του θεού, την οποία κατανοεί σαν μετοχή, που προσφέρεται κατά Χάριν, στον δεσμό της αγάπης στον Πατέρα και τον Υιό, που είναι το Άγιο πνεύμα. Για τον Αββά του Κλαιρβώ η γνώση της Τριάδος είναι ο καρπός μιας συμπλοκής στο μυστήριο της ζωής των τριών θείων προσώπων. Ο θεός σαν Μονάδα εν Τριάδι είναι ιστορικά παρόν στη συμπεριφορά και στην ομολογία της πίστεως του πιστού που τον αγαπά. Οι κατηγορίες όπως αιτία και αποτέλεσμα ή αιτιατό, αρχέτυπο και εικόνα, πρόθεση ξεκινήματος και επίτευξη αποτελέσματος, δεν είναι ικανές να συνθέσουν την ιδέα που είχε ο Βερνάρδος για την γνώση και την αγάπη του θεού. Γι’ αυτόν επρόκειτο πάνω απ’ όλα για μια μορφή εκφράσεως στο παρόν, του ίδιου του τριαδικού μυστηρίου. Το πλησίασμα σ’ αυτό το μυστήριο δεν είναι ένα νοητικό καθαρά γεγονός, ούτε ένα δογματικό, αλλά περιλαμβάνει ανθρώπινες πράξεις και ενέργειες όπως η αξιολόγηση, ο θαυμασμός, η χαρά και στην πιο υψηλή μορφή, η αγάπη. Δεν είναι τυχαίο πως είναι η οδός της μυήσεως στο μυστήριο της ζωής κάθε βαπτισμένου.

Η θεολογία του Βερνάρδου και της παραδόσεως στην οποία ανήκε, δεν γλίτωσε από αντιρρήσεις και κριτικές που έγειραν σύγχρονοί του, καθότι αμφισβητούσε εκείνη την θεολογική γραμμή η οποία είχε ωθήσει στις έσχατες συνέπειες την νοησιαρχία, την νοητική ερμηνευτική, η οποία ακολουθούσε την φιλοσοφικο-γλωσσική κατεύθυνση,καί η οποία βάδιζε αναλυτικά σύμφωνα με τους κανόνες της λογικής, χρησιμοποιώντας όμως πρόθυμα και την ψυχολογική τριαδική θεολογία που εκφράστηκε με τον Αυγουστίνο.

Ο σκοπός πάντως και αυτής της άλλης κατευθύνσεως δεν ήταν η απαξίωση του μυστηρίου της Χριστιανικής πίστης, αλλά η απόδειξη του γεγονότος πως η νόηση και το εννοιολογικό σύστημα το οποίο χρησιμοποιούσε, οδηγούσαν χωρίς να το μειώσουν, στην είσοδο του άβατου μυστηρίου της υπάρξεως της Τριάδος. Ένα συστατικό δεδομένο αυτής της πιο νοητικής γραμμής της παραδόσεως είναι ακριβώς ο στοχασμός πάνω στο αμοιβαίο αγκάλιασμα της νοήσεως με το περιεχόμενο της πίστεως. Οι εκπρόσωποι αυτής της αισιόδοξης πλευράς του στοχασμού γύρω από την πίστη, βασισμένης σ’ έναν ειλικρινή ενθουσιασμό για την γνωστική δυνατότητα της ανθρώπινης νοήσεως, υπήρξαν ο Ανσέλμος της Αόστα, ο Πέτρος Αβελάρδος (1079-1142) και ο Πορρετάνο με την σχολή του (1080-1154).

Οι διαδρομές της παραδόσεως που αναφέρουμε είχαν εμπλακεί σε μια διαμάχη γεμάτη πάθος ανάμεσα στις διαφορετικές κατανοήσεις της τριαδικής πίστεως, χαρακτήρος γνωσεολογικού αντιστοίχως, ιστορικο-σωτηριολογικού και υπαρξιακού και πνευματικού.

Το τυπικό αποτέλεσμα αυτής της διαμάχης υπήρξε μια τάση προς την συστηματοποίηση. Αυτό δε ισχύει πάνω απ’ όλα για την νεοσχολαστική, της οποίας είναι χαρακτηριστικές οι Σούμες και τα σχόλια στα αποφθέγματα του Πέτρου Λομπάρντου (1095-1160). Η θεολογία εκείνης της εποχής, η οποία δεν χρειαζόταν να αναμετρηθεί με πολλές προκλήσεις προερχόμενες απ’ έξω, χαρακτηρίζεται από την προτίμησή της για την κατασκευή συστημάτων ενοποιημένης σκέψης, την οποία συνόδευσε, κάτω από την επιρροή του Αριστοτέλη, μια μεγαλύτερη ευαισθησία για ένα εννοιολογικό δίκτυο διαφοροποιημένο και ένα μεγαλύτερο ενδιαφέρον για τα θέματα επιστημολογίας.
Ο Θωμάς Ακινάτης είναι ο κατεξοχήν μάρτυρας εκείνης της ένδοξης εποχής. Στην συνέχεια θα δείξουμε πως και πόσο κατόρθωσε να συγχωνεύσει τις διαδρομές της παραδόσεως που αναφέροντο στον Αυγουστίνο και να εισάγει την κληρονομιά του πατρός της Εκκλησίας σε ένα σύστημα που την αξιολογούσε πλήρως.

(Συνεχίζεται)

Πέμπτη 14 Ιουλίου 2022

Η ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΥ ΚΑΙ Ο ΘΩΜΑΣ ΑΚΙΝΑΤΗΣ (3)

 Συνέχεια από Πέμπτη 23 Ιουνίου 2022

του FRANZ COURTH
3. Στοχασμός της ενδοτριαδικής ζωής
α. Οι πρόοδοι

Η τριαδική θεολογία του Ακινάτη αναπτύσσεται στις questiones (θέματα) 27-43, στο πρώτο μέρος της Summa. Τα θέματα που είχε διαπραγματευθεί μέχρι ετούτο το σημείο ήταν η ύπαρξη του θεού, η Ουσία του, η ζωή του, η γνώση του και η θέλησή του. Μόνον στην συνέχεια ασχολήθηκε με το τριαδικό μυστήριο αντιμετωπίζοντας κατ’ αρχάς το δόγμα των διατριαδικών προόδων. Η συγκεκριμένη τους ύπαρξη μαρτυρείται από τις Γραφές όταν χρησιμοποιούν αυτούς τους όρους που έχουν σαν προϋπόθεση τους τις απορροές (Υιός, Λόγος, πνοή). Αυτό όμως δεν πρέπει να γίνει κατανοητό, μαζί με τον Άρειο και τον Σαβέλλιο, σαν μια πρόοδος εξωτερική μόνον, αλλά κυρίως σαν ένα γεγονός που ανήκει στην διατριαδική ζωή. Ο Ακινάτης φθάνει σ’ αυτό το συμπέρασμα ξεκινώντας, όπως και ο Αυγουστίνος, από τον υπολογισμό της νοητικής ζωής του ανθρώπου και των δικών του πιο σημαντικών προόδων: την μάθηση και την θέληση. Καθότι δε πρόοδοι που είναι εμμενείς (ενυπάρχουν) στην συνείδηση του ανθρώπινου πλάσματος, η μάθηση και η θέληση είναι τα πιο κατάλληλα σύμβολα, παρότι ανεπαρκή, όπως και κάθε εικόνα, όσων συμβαίνουν στην διατριαδική ζωή.

Η πρώτη διατριαδική πρόοδος θυμίζει τον τρόπο με τον οποίο η ανθρώπινη κατανόηση ενός γεγονότος εκφράζεται από τον εσωτερικό λόγο, και μας επιτρέπει να τον κατανοήσουμε σαν ένα γεγονός του λόγου, λέξης. Υπάρχει άλλη μία δυνατή αναλογία, που μας προσέφερε η αποκάλυψη όταν μιλά για κάτι σαν γέννηση. Και σ’ αυτή την περίπτωση η αναλογία που χρησιμοποιείται είναι σε θέση να καταστήσει κατανοητό το περιεχόμενο της πίστεως εάν προχωρήσουμε στον αποκλεισμό όλων των γήινων ατελειών που αναγκαίως προσδίδει αυτό το όργανο (της αναλογίας).
Ο παραλληλισμός ανάμεσα στην ανάδυση του ενδοθεϊκού λόγου και στην παραγωγή της διανοητικής γλώσσας είναι δυνατός διότι τόσο στο πρώτο φαινόμενο όσο και στο αντίστοιχό της ανθρώπινης νοήσεως αυτό που είναι νέο εξομοιούται μ’ αυτό που είναι ήδη παρόν. Το ίδιο συμβαίνει και με την γέννηση. Και πράγματι, έτσι όπως την αντιλαμβάνεται ο Αριστοτέλης, η γέννηση κάνει έτσι ώστε ένα ον να προέρχεται από ένα άλλο που του είναι όμοιο, που είναι η εικόνα του και είναι του ιδίου είδους με την αρχή της καταγωγής του. Με τον ίδιο τρόπο η νόηση μορφοποιεί (ή γεννά) στον εσωτερικό λόγο μια εικόνα της πραγματικότητος που κατενοήθη και έγινε γνωστή.

Για τον Ακινάτη αυτή η αναλογία έχει το προσόν να μας κάνει κατανοητό, από το ένα μέρος το γεγονός πως η πρόοδος στον θεό του Λόγου γίνεται κατανοητή σαν μια γέννηση και από το άλλο το γεγονός πως κατά συνέπειαν ο Λόγος είναι Υιός.

Η θέληση αντιθέτως φωτίζει την δεύτερη διατριαδική πρόοδο. Και για την ακρίβεια τον χαρακτήρα της σαν προόδου της αγάπης, με τον ίδιο τρόπο με τον οποίο «το αγαπημένο αντικείμενο είναι σ’ αυτόν που αγαπά. Λόγω της υποδοχής του λόγου το πραγματικό αντικείμενο σαν έκφραση ή σαν σκέψη βρίσκεται σ’ αυτόν που κατανοεί». Μ’ αυτό δίνεται επίσης μια διάκριση στην πρώτη πρόοδο. Η ενέργεια της αγάπης που χαρακτηρίζει το ενδιαφέρον για την επιθυμητή πραγματικότητα, στην πράξη του τόκου ανήκει και η τάση για την αναπαραγωγή και την αφομοίωση.

Μ’ αυτή τη διάκριση ο Ακινάτης δεν κάνει τίποτε άλλο από το να αναπτύσσει την κληρονομιά του Αυγουστίνου και αυτό αποδεικνύει πόσο η αναλογία η οποία αντλείται από την νοητική ζωή του ανθρώπου, η οποία αποτελείται από την νόηση και την θέληση, υπολογίζεται από αυτόν σαν μια ουσιώδης αρχή κατανοήσεως και οικοδομήσεως του τριαδικού του δόγματος.

[Γίνεται πέρα για πέρα κατανοητό λοιπόν πως ο Νίτσε κήρυξε τον θάνατο ενός θεού που είχαμε κατασκευάσει εμείς κατ’ εικόνα μας. Αυτό το κατ’ εικόνα λοιπόν δεν χρησιμεύει στην φανταστική κατασκευή του ανθρώπου αλλά  και στην φανταστική κατασκευή του θεού αυτού του ανθρώπου.]

(Συνεχίζεται) 

Αμέθυστος

Πέμπτη 23 Ιουνίου 2022

Η ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΥ ΚΑΙ Ο ΘΩΜΑΣ ΑΚΙΝΑΤΗΣ (2)

  Συνέχεια από  Σάββατο 18 Ιουνίου 2022

του FRANZ COURTH

2. Τριάδα: Το μυστήριο της πίστεως

Η κληρονομιά της τριαδικής θεολογίας του Αυγουστίνου επηρέασε τους Σχολαστικούς και τους νεοσχολαστικούς φτάνοντας σ’ αυτούς μέσω παραδοσιακών διαδρομών, πολύ διαφορετικών μεταξύ τους. Οι τρεις σπουδαιότερες διαδρομές θα παρουσιαστούν με συντομία.

Ας ξεκινήσουμε από εκείνα τα έργα τα οποία παίρνοντας αφορμή από την θεολογική σύλληψη που είχε ο Αυγουστίνος για την Ιστορία, επεξεργάστηκαν ένα δόγμα των τριών εποχών, κάνοντας έτσι την τριαδική πίστη μια Αρχή τάξεως της Ιστορίας.

Η ιστορία της σωτηρίας αντικατοπτρίζει λοιπόν την ξεχωριστή ενέργεια καθενός από τα πρόσωπα της Αγίας Τριάδος. Είναι ένα ιστορικό όραμα όπου συναντούμε διαφορετικές εκφράσεις του και απόψεις, από τον Ruperto di Deutz (1070-1129) μέχρι τον Ιωακείμ ντα Φιόρε (1130-1202).

Ο Πατήρ δεν είναι μόνο, γι’ αυτούς, η καταγωγή των ενδοτριαδικών προόδων. Ακόμη και η Ιστορία έχει σ’ αυτόν το θέμελιό της, ενώ ο Υιός της έδωσε μια αποφασιστική στροφή και το Πνεύμα συνεχίζει να την μορφώνει, να της προσφέρει το μοντέλο. Αυτοί οι στοχαστές κινήθηκαν πέρα από τις γλωσσικές, φιλοσοφικές και ερμηνευτικές συζητήσεις της εποχής τους, αντιλαμβανόμενοι την Τριαδική θεολογία σαν τον ορίζοντα της ανθρώπινης ζωής.

Ο Θεός λοιπόν είναι Αγάπη και το Πνεύμα είναι ο δεσμός της αγάπης ανάμεσα στον Πατέρα και τον Υιό. Μια σκέψη που προσελήφθη και ανεπτύχθη και από τον Ρικάρντο του Αγίου Βίκτωρος, και τον Βερνάρδο του Κλαιρβώ (1090-1153), από τον Άγιο Μποναβεντούρα και από την Φραγκισκανική σχολή.

Αυτοί οι συγγραφείς τοποθετούν την λογική γνώση του θεού σ’ έναν πνευματικό ορίζοντα, ο οποίος παρότι γίνεται κατανοητός, ξεπερνά την στιγμή της ερωτήσεως και του στοχασμού, κατεβάζοντας την αναγνώριση, την γνώση και την θέληση στην στάση του ανοίγματος που είναι χαρακτηριστική της αγάπης.

Το ξεκίνημα ενός παρόμοιου δρόμου είναι η ένωση με την ταπεινή αγάπη του θεού, με το βλέμμα στραμμένο στον Εσταυρωμένο. Μ’ αυτόν τον τρόπο ο Βερνάρδος κατόρθωσε να ενώσει το πνεύμα του Παύλου με την κληρονομιά του Αυγουστίνου. Επιπλέον δε ο Αββάς έγινε μαθητής του Αυγουστίνου κατανοώντας την αγάπη για τον θεό και τον πλησίον σαν ένα δώρο του πνεύματος............

Ο Ακινάτης κατέχει ένα πόστο μεγάλης περιωπής στην ιστορία της φιλοσοφίας διότι προσέλαβε και συγχώνευσε στην σκέψη του την γνωσιολογία και την οντολογία του Αριστοτέλη. Ανάμεσα στις συνέπειες αυτής της εργασίας είναι και η ικανότητα ορισμού διακρίσεων και δεσμών ταυτοχρόνως ανάμεσα στην γνώση και την πίστη, την φιλοσοφία και την θεολογία, με έναν πιο ξεκάθαρο και πιο διαφοροποιημένο τρόπο από τον νεοπλατωνισμό του Αυγουστίνου.
Για τον Ακινάτη η φιλοσοφία, λόγω των απολύτων λογικών αρχών που την χαρακτηρίζουν, έχει ένα καθεστώς πολύ πιο αυτόνομο από ότι για τον Μποναβεντούρα. Στα θεολογικά του έργα διαφαίνεται καθαρά πόσο τον ενδιαφέρει μια φιλοσοφία επιστημολογικά αυτόνομη και ανοιχτή ταυτοχρόνως σε μια εμβάθυνση και σε μια θεολογική ανάπτυξη. Και πράγματι για τον Ακινάτη η πρόσβαση στην θεολογία αντιστοιχεί στην αριστοτελική αρχή σύμφωνα με την οποία κάθε μας γνώση πρέπει να ξεκινήσει από την σφαίρα της εμπειρίας. Η γνώση του θεού την οποία απέκτησε με τις πέντε οδούς του, δεν είναι μια ομολογία πίστεως, αλλά το λογικό υπόβαθρο.

Επιπλέον, όταν κατευθύνει το βλέμμα του στον πεπερασμένο κόσμο περνώντας μέσα απ’ αυτόν στην πηγή του όντος, δεν αναπτύσσει τα επιχειρήματά του με μια μεταφυσική και κοσμολογική σημασία και μόνον, αλλά το ενδιαφέρον του είναι βαθύτατα ανθρωπολογικό. Δεν χάνει από τα μάτια του τον πόθο για ευτυχία του ανθρώπου, έναν πόθο που κατευθύνεται στον θεό, και στηριζόμενος σε αυτόν τον πόθο φέρνει στην επιφάνεια το σημείο ενώσεως ανάμεσα στην εμπειρία του στοχασμού και της υπερφυσικής πίστεως.
Και πράγματι, σύμφωνα με την θεμελιώδη αρχή του θωμισμού, της αρμονίας ανάμεσα στην Φύση και την Χάρη, η φυσική γνώση εμβαθύνεται και αυξάνει περαιτέρω από την αποκάλυψη. Επιπλέον δε η πίστη ενεργεί αποτελεσματικά ενάντια στον κίνδυνο του λάθους και της προκαταλήψεως, της αλαζονείας και προετοιμάζει τον άνθρωπο για την πληρότητα της ευτυχίας στο υπερφυσικό όραμα του θεού. Εξίσου όμως και στην αντίθετη σημασία, μέσω της φιλοσοφίας κατέστη δυνατή η παρεμβολή της θεολογίας στον ορίζοντα της ανθρώπινης εμπειρίας, αλλά σ’ έναν τόσο διευρυμένο ορίζοντα ώστε να είναι ανοιχτός στην υπερφυσική αποκάλυψη. [Αυτό είναι το κλειδί της ανθρωπολογίας. Σημαίνει αμέσως ότι δεν υπάρχει η εμπειρία της πίστεως, όπως την γνωρίζει η παράδοση των Αγίων μας. Η εμπειρία στην οποία αναφέρεται, η ανθρωπολογία, είναι νοησιαρχική].
Ο Ακινάτης αισθάνθηκε την υποχρέωση να τονίσει πως η τριαδική πίστη, με τον ίδιο τρόπο της ενσαρκώσεως, βρίσκεται πέραν της φυσικής γνώσεως του θεού, ξεπερνώντας τοιουτοτρόπως το πλαίσιο της φιλοσοφικής θεολογίας. Σ’ αυτό το θέμα αφιέρωσε ένα ολόκληρο κεφάλαιο της δικής του Summa (S. Theol. I, q.32, a.1).
Είναι αδύνατον να κατανοήσουμε την Τριάδα μόνον με το μέσον της λογικής, διότι η γνώση η οποία οικοδομείται μόνον στο κτιστό μπορεί να μας φέρει μόνον στον θεό, σαν την τελευταία αιτία του παντός. Ο θεός αναγνωρίζεται μέσω φυσικών οδών μόνον σαν η αγέννητος Αρχή κάθε υπαρκτού. Η Τριαδική του ζωή δεν μπορεί να γνωσθεί, να κατανοηθεί, απ’ αυτή την οδό, καθότι η δημιουργός δύναμις ανήκει σε όλη την Τριάδα, ανήκει στην ενότητα της Ουσίας της και στην διάκριση των προσώπων. Γι’ αυτόν τον λόγο η φυσική νόηση μπορεί να αναγνωρίσει τον θεό μόνον στην ενότητα της ουσίας του.
Οι rationes necessaries (οι αναγκαίοι λόγοι) που υιοθετήθηκαν από τον Ρικάρντο του San Vittore για την γνώση της Τριάδος μπορούν, σύμφωνα με τον Ακινάτη, να θεωρηθούν ότι ισχύουν μόνον με την προϋπόθεση της αποκεκαλυμένης Τριάδος και κατά δεύτερο λόγο να συμμετάσχουμε στον διαφωτισμό αυτού του μυστηρίου «αλλ’ όμως αυτοί οι λόγοι δεν δείχνουν αρκετά πειστικά πως τα πρόσωπα είναι τρία».
Γι’ αυτόν τον λόγο οι φιλόσοφοι δεν μπόρεσαν ποτέ τους να εισχωρήσουν μέχρι τα τρία πρόσωπα με τα χαρακτηριστικά τους (Πατρότητα, Υιότητα, Εκπόρευση), παρότι κατόρθωσαν να θεωρήσουν μερικές από τις ιδιότητες του θείου, του ενός ή του άλλου προσώπου: την παντοδυναμία του Πατρός, την σοφία του Υιού, την αγαθότητα του Πνεύματος.
Το γεγονός πως οι φιλόσοφοι δεν κατόρθωσαν να φθάσουν ποτέ τους στην τριαδική πίστη αποδεικνύει πως είναι αδύνατον, λόγω Αρχής, να ξεκαθαρίσουν οι διαφορές ανάμεσα στα πρόσωπα ξεκινώντας από λογικές αιτίες ή από τριάδες που αντλούνται από την κτίση. Και ο Ακινάτης απευθύνεται ακριβώς στον Αυγουστίνο σαν τον εγγυητή του γεγονότος πως «φθάνουμε στην γνώση μέσω της πίστης και όχι αντιστρόφως».
Αφού λοιπόν σταθεροποίησε αυτά τα όρια, τα οποία θεώρησε γενικώς ισχύοντα, ο Ακινάτης δεν ξεχνά να ονομάσει δύο λόγους για τους οποίους η αποκάλυψη της Τριάδος θα έπρεπε να είναι κατανοητή και μάλιστα απαραίτητη.
Διότι πρώτα απ’ όλα από το δόγμα της Τριάδος συνεπάγεται πως η δημιουργία δεν έγινε από ανάγκη, αλλά από μια κίνηση αγάπης και ελευθερίας.
Κατά δεύτερον η τριαδική αποκάλυψη υπήρξε αναγκαία για να μπορέσουμε να «διαλογισθούμε γύρω από την σωτηρία του ανθρωπίνου γένους, η οποία επιτυγχάνεται δια μέσου του Υιού που έγινε άνθρωπος και με το δώρο του Αγίου Πνεύματος».
Με αυτό λοιπόν διαθέτουμε τις συντεταγμένες που θεμελιώνουν την τριαδική σκέψη του Ακινάτη: η φιλοσοφική προσέγγιση που βρίσκεται στο ξεκίνημα είναι η μεταφυσική αναζήτηση του τελευταίου θεμελίου της πραγματικότητος. Αυτό το θέμα συνοδεύει η πρόθεση, ανθρωπολογικού χαρακτήρος, να δείξει στον θεό το αντικείμενο του φυσικού πόθου του ανθρώπου στην Ευτυχία. Αυτή η ανθρωπολογική προσέγγιση πραγματοποιείται μόνον από την πίστη στην αποκάλυψη της Τριάδος, η οποία το αναπτύσσει περαιτέρω από την θεολογική άποψη της δημιουργίας και της ενσαρκώσεως. Για τον Ακινάτη λοιπόν η σωτηριολογική συζήτηση είναι απαραίτητη, παρότι φαίνεται να αφιερώνεται κυρίως σε θέματα εμμένειας, οντολογικής Τριαδολογίας.

Συνεχίζεται

ΟΛΟΚΛΗΡΟ ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΤΗΣ ΣΗΜΕΡΙΝΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ. ΤΙ ΕΧΕΙ ΑΠΟΜΕΙΝΕΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ; ΤΙΠΟΤΕ.

Αμέθυστος