Τρίτη 17 Νοεμβρίου 2026

ΠΟΙΗΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΟΥΝ ΜΕ ΠΝΕΥΜΑΤΑ

ΠΟΙΗΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΟΥΝ ΜΕ ΠΝΕΥΜΑΤΑ

ΠΑΡΑΞΕΝΟΤΑΤΑ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ


Θεόδωρος Βελλιανίτης, „Ποιηταί πνευματιζόμενοι“

Το Άστυ, Nr. 314, 17.–18. Οκτωβρίου 1891, Σ. 1

https://digitallib.parliament.gr/main.asp?current=412325




Φυσιολογικά θαύματα. – Ζωγράφος χωρίς να είναι ζωγράφος. – Η συντακτική ομάδα του «Άστεως» σε πνευματιστική συνεδρία. – Υποκείμενο υπνωτισμού.

Τρεις από τους πιο έξυπνους νέους της πόλης μας, ποιητές και οι τρεις, από τους οποίους ο ένας είναι εξαιρετικά δημοφιλής στο ελληνικό κοινό, έπαψαν εδώ και λίγο καιρό να εμφανίζονται στους φιλικούς κύκλους από τους οποίους ήταν αχώριστοι για ολόκληρα χρόνια. Όλοι τούς έβλεπαν, παραδόξως, να περπατούν και οι τρεις μαζί και να αποφεύγουν τη συναναστροφή με τους υπόλοιπους φίλους τους. Αυτό κίνησε την περιέργεια όλων μας. Ζητήθηκαν πληροφορίες και έγινε γνωστό ότι εδώ και είκοσι πέντε μέρες ασχολούνται με πνευματιστικές δραστηριότητες: κινούν τρίποδα τραπέζια, καλούν πνεύματα αρχαίων και νεότερων φιλοσόφων και ποιητών, που τους υπαγορεύουν στίχους, στέκονται μπροστά στον καθρέφτη και βλέπουν να περνούν μέσα του φαντάσματα πανέμορφων γυναικών, μορφές φίλων και λευκές φτερούγες αγγέλων, παίζουν μουσική χωρίς να ξέρουν και ζωγραφίζουν χωρίς να έχουν πιάσει ποτέ στα χέρια τους μολύβι και πινέλο.

Όλα αυτά ήταν αρκετά για να κινήσουν το ενδιαφέρον των στενών τους φίλων και να ληφθούν μέτρα, ώστε να προληφθούν ενδεχόμενες δυσάρεστες συνέπειες. Ύστερα από λίγες μέρες τα επιβεβαίωσαν και οι ίδιοι. Μάλιστα, έλεγαν ακόμη πιο εκπληκτικά πράγματα και χρησιμοποιούσαν λέξεις και φράσεις μιας συνθηματικής γλώσσας, στην οποία σημαντική θέση είχαν το πνεύμα, το περίπνευμα, η μυριάδα των πνευμάτων, η φωτιά και άλλες, ακόμη πιο παράξενες λέξεις, που μας διαφεύγουν τώρα. Διαβεβαίωναν επιπλέον ότι καλούσαν το πνεύμα της ζωγραφικής και τότε ένας από αυτούς έπαιρνε τα μολύβια και δημιουργούσε εικόνες που θα τις ζήλευαν και ο Ραφαήλ και ο Μιχαήλ Άγγελος και ο Τισιανός. Όλοι πειστήκαμε ότι επρόκειτο για καθαρές πλάνες των αισθήσεων, τις οποίες πάθαιναν και οι τρεις, βλέποντας πράγματα διαφορετικά από τα πραγματικά αντικείμενα που είχαν μπροστά τους. Αυτή όμως η δυσπιστία μας τούς έκανε να πραγματοποιήσουν μπροστά μας ορισμένες από τις πνευματιστικές τους «εργασίες», όπως τις αποκαλούν.

Η πρώτη βραδιά

Συμφωνήσαμε, λοιπόν, και προχθές ο ποιητής κ. Προβελέγγιος, ο νευρολόγος γιατρός κ. Σίμων Αποστολίδης, ο συντάκτης μας κ. Κακλαμάνος κι εγώ πήγαμε στο σπίτι του ποιητή που υπνωτιζόταν, όπου μας περίμεναν. Στα πρόσωπα όλων των ανδρών και των γυναικών που ήταν μυημένοι στα μυστήρια απλωνόταν μια γλυκιά γαλήνη αθωότητας, μαζί όμως και μια προκαταβολική ειρωνεία για το πάθημα που θα παθαίναμε εμείς, οι τέσσερις Θωμάδες της νέας εποχής. Ύστερα από λίγα λεπτά, αφού είχε προηγηθεί αρκετή συζήτηση για το πνεύμα, ο νεότερος από τους τρεις κάθισε κοντά σε ένα στρογγυλό τραπέζι, πήρε χαρτί ζωγραφικής και άρχισε να ζωγραφίζει.

Το χέρι του δούλευε με καταπληκτική ταχύτητα. Το μολύβι πετούσε και πάνω στο χαρτί εμφανίζονταν οι συμμετρικές γραμμές ενός σχεδίου που παρίστανε το κεφάλι μιας γυναίκας. Όση ώρα ζωγράφιζε, δεν είχε την παραμικρή αντίληψη όσων συνέβαιναν γύρω του. Δούλευε με τα μάτια προσηλωμένα στο χαρτί, χωρίς να αλλάζει ούτε την παραμικρή από τις γραμμές που χάραζε εξαρχής. Εννοείται ότι το πράγμα ήταν αρκετά εκπληκτικό, καθώς όλοι γνωρίζαμε ότι δεν είχε σπουδάσει ποτέ ζωγραφική. Ο κ. Αποστολίδης πλησίασε αυτόν τον παράξενο ζωγράφο, μέτρησε τους σφυγμούς του και διαπίστωσε ότι από 80 είχαν ανέβει στους 140, χωρίς όμως να παρατηρείται καμία άνοδος της θερμοκρασίας. Το βλέμμα του ήταν ακίνητο και τα δυνατά τρυπήματα με τη βελόνα, που του έκανε ο γιατρός στο χέρι, δεν του προκάλεσαν καμία αντίδραση. Έπειτα ο γιατρός έβαλε το χέρι του ανάμεσα στα μάτια του και στο χαρτί. Τότε ο υπνωτισμένος σταμάτησε να δουλεύει και συνέχισε μόλις το χέρι αποσύρθηκε.


Όταν ο γιατρός ανακοίνωσε ότι οι σφυγμοί του είχαν ανέβει στους 140, ένας από τους πνευματιστές που παρευρίσκονταν θεώρησε ότι αυτό οφειλόταν στη φωτιά που είχε κατέβει από τους ουρανούς και είχε εισχωρήσει στις φλέβες του υπνωτισμένου. Σε λίγο το σχέδιο ολοκληρώθηκε. Ο υπνωτισμένος σωριάστηκε στο ανάκλιντρο, παρουσίασε μια ελαφριά σύσπαση των μυών και σηκώθηκε νιώθοντας πολύ καλά. Οι σφυγμοί του επανήλθαν στα φυσιολογικά επίπεδα, δεν παρατηρήθηκε καθόλου πυρετός και η διαύγεια της σκέψης του δεν θόλωσε στο παραμικρό.

Το σχέδιο που είχε φτιάξει ήταν αρκετά πετυχημένο. Οι πνευματιστές όμως το θεωρούσαν αντάξιο άλλων εποχών, ανώτερο από τα σχέδια του Λεονάρδου ντα Βίντσι και, τελικά, έργο που μόνο τα χέρια ενός θεόπνευστου ανθρώπου θα μπορούσαν να δημιουργήσουν. Τόσο ο υπνωτισμένος όσο και οι συνεργάτες του πίστευαν ότι κάποια υπερφυσική δύναμη, το πνεύμα, η «Μυριάδα», όπως την αποκαλούν, επιδρά στον φίλο τους και δημιουργεί αυτά τα έξοχα ζωγραφικά έργα. Η ίδια δύναμη όμως τον διατάζει να τα καταστρέψει ύστερα από λίγη ώρα και να τα κάψει, διαφορετικά θα πέσει χτυπημένος από κεραυνό.

Ύστερα από λίγη ώρα παρατηρήθηκαν τα ίδια συμπτώματα στον άνθρωπο που μόλις είχε ξυπνήσει. Τον κυρίευσε μια ακατανίκητη επιθυμία να δουλέψει ξανά. Πήρε πάλι το χαρτί και τα μολύβια και σχεδίασε το κεφάλι ενός γενειοφόρου άνδρα, με την ίδια ταχύτητα, αλλά με ασύγκριτα μεγαλύτερη τελειότητα από την πρώτη φορά. Η μορφή του δεύτερου σχεδίου παρίστανε έναν άγιο, όπως τους ζωγράφιζαν οι ζωγράφοι της Αναγέννησης. Ο υπνωτισμένος διαβεβαίωνε ότι δεν γνωρίζει ζωγραφική. Μάθαμε όμως από τον ίδιο ότι, όταν έμενε στο Παρίσι, του άρεσε να περνά τον χρόνο του στις πινακοθήκες και ότι την προσοχή του τραβούσαν περισσότερο τα κεφάλια που είχαν ζωγραφίσει οι ζωγράφοι της Αναγέννησης. Διάβαζε μελέτες αισθητικής και είχε στοιχειώδεις θεωρητικές γνώσεις για τις γραμμές.

Οι φίλοι μας θεώρησαν ότι είχε κάνει αρκετά για να μας πείσουν για την υπερφυσική δύναμη που είχε ανακαλύψει και για την αλήθεια των πνευματιστικών θεωριών, οι οποίες προκαλούν μεγάλο ενδιαφέρον στη Γερμανία, στην Αγγλία και στην Αμερική.


Επιστημονικές εξηγήσεις


Βέβαια, το θέαμα στο οποίο γίναμε μάρτυρες ήταν πραγματικά εξαιρετικό. Ο πνευματισμός όμως δεν έχει καμία σχέση μ’ αυτό. Βρεθήκαμε απλώς μπροστά σε ένα παραξενότατο υπνωτιστικό φαινόμενο, γιατί στη συγκεκριμένη περίπτωση πρόκειται μόνο για υπνωτισμό. Ο ποιητής που υπνωτίζεται είναι ένα σπανιότατο υποκείμενο (sujet), κατάλληλο για επιστημονική μελέτη. Έχει τις σπανιότατες ιδιότητες του αυτοϋπνωτισμού και της αυθυποβολής (autosuggestion). Μπορεί οποιαδήποτε ώρα και στιγμή να αυτοϋπνωτιστεί και να υποβάλει τον εαυτό του. Σ’ αυτή την κατάσταση δημιουργεί σχέδια χωρίς να κατέχει την τέχνη που απαιτείται γι’ αυτό.

Είναι αλήθεια ότι τέτοιο φαινόμενο δεν έχει ακόμη παρατηρηθεί στην επιστήμη. Σε ειδικά βιβλία, ακόμη και στα πιο πρόσφατα, δεν μπορέσαμε να βρούμε παρόμοιο παράδειγμα: ούτε αυτοϋπνωτισμό που να γίνεται με τόση ευκολία ούτε δημιουργία ζωγραφικών έργων από άνθρωπο που αγνοεί αυτή την τέχνη. Είναι αλήθεια ότι οι «υπνωτισμένοι αισθάνονται και ενεργούν, όπως λέει ο Braid, σαν όλες οι εντυπώσεις που περνούν από το μυαλό τους να ήταν πραγματικότητες». Αυτό όμως συμβαίνει ύστερα από υποβολή που κάνει κάποιος άλλος υπνωτιστής. Εδώ ακριβώς βρίσκεται η σπανιότητα του δικού μας υπνωτιστικού φαινομένου.

Στο νοσοκομείο της Σαλπετριέρ, όπου διδάσκει ο επιφανής νευρολόγος Σαρκώ, έχουν παρατηρηθεί πολλά παραδοξότατα φαινόμενα. Έτσι, σε κάποια υπνωτισμένη υπηρέτρια υπέβαλε την ιδέα να μιλήσει λατινικά, κι εκείνη επανέλαβε όλες τις λατινικές λέξεις που είχε ακούσει στην εκκλησία. Στη Γερμανία, ένας άλλος νευρολόγος άκουσε μια υπνωτισμένη υπηρέτρια να προφέρει αγγλικές λέξεις και φράσεις, ενώ αγνοούσε εντελώς αυτή τη γλώσσα. Αργότερα έμαθε ότι η ασθενής είχε υπηρετήσει σε ένα σπίτι όπου έμενε μια Αγγλίδα παιδαγωγός, από την οποία άκουγε αγγλικές φράσεις. Στη Γαλλία, κάποιος υπηρέτης, όταν βρισκόταν σε κατάσταση υπνωτισμού, μιμούνταν απαράμιλλα τους ήχους του βιολιού του περίφημου Σαρασάτε. Αυτά τα παραδείγματα δείχνουν με βεβαιότητα ότι στον εγκέφαλο υπάρχουν αμέτρητοι πολύπλοκοι μηχανισμοί, που μοιάζουν με τους φωνογράφους του Έδισον: δέχονται και διατηρούν τις εντυπώσεις, οι οποίες εμφανίζονται μόλις δοθεί η κατάλληλη αφορμή.


Μια τέτοια περίπτωση είναι και εκείνη του ανθρώπου που δημιούργησε μπροστά μας τα σχέδια. Παλιές εντυπώσεις από τις επισκέψεις του στα μουσεία και από την ανάγνωση βιβλίων σχετικών με τη ζωγραφική επανεμφανίστηκαν τώρα, όταν ο ίδιος ανέλαβε την έκδοση ενός εικονογραφημένου περιοδικού και αποκαλύφθηκε η ικανότητά του να αυτοϋπνωτίζεται. Όταν συνέρχεται από τον τεχνητό ύπνο, δεν διατηρεί καμία ανάμνηση. Πιστεύει ότι, πριν αρχίσει, δεν έχει καμία σαφή επίγνωση του έργου που δημιουργεί και ότι κάποια αόρατη και θεία δύναμη οδηγεί το χέρι του.

«Ελάχιστα παραδείγματα τέτοιας καταληπτικής κατάστασης παρατηρούνται», λέει ο Bonamaison. «Σ’ αυτή την κατάσταση το υποκείμενο παρουσιάζει μια δεύτερη κατάσταση, που διαφέρει από τη φυσιολογική με πολύ χαρακτηριστικές μεταβολές της προσωπικότητας: αλλαγή του χαρακτήρα, μεγαλύτερη δραστηριότητα των ψυχικών λειτουργιών και ιδιαίτερα της μνήμης, με τη διαφορά ότι, μόλις το υποκείμενο βγει από τη δεύτερη κατάσταση και επιστρέψει στη φυσιολογική, δεν θυμάται τίποτε από όσα συνέβησαν στη δεύτερη».


Τι άλλο κάνει ο υπνωτισμένος

Αυτές είναι οι προσωπικές μας παρατηρήσεις από όσα είδαμε οι ίδιοι. Όσοι παρακολούθησαν επί είκοσι μέρες τις διάφορες φάσεις του ποιητή που υπνωτίζεται διαβεβαιώνουν ότι παίζει πιάνο χωρίς να αγγίζει τα πλήκτρα, αλλά μόνο ακουμπώντας το χέρι του στο ξύλινο μέρος του οργάνου· ότι γράφει ποιήματα εξαιρετικής δύναμης και χρησμούς απαράμιλλης εκφραστικής χάρης. Εμείς δεν είδαμε τίποτε απ’ αυτά, πιστεύουμε όμως ότι θα συμβαίνουν κι αυτά, για τους λόγους που αναφέραμε παραπάνω. Προσθέτουν όμως ότι βλέπουν και φαντάσματα. Κι αυτό είναι επίσης πιστευτό. Αυτές οι τελευταίες αποκαλύψεις του υπνωτισμένου φίλου τους τούς προκάλεσαν νευροπάθεια, που δημιουργεί πλάνες της όρασης και της ακοής. Επομένως, είναι φυσικό να βλέπουν φαντάσματα, τα οποία εξηγούνται με τους νόμους της παθολογίας και είναι αποτέλεσμα αλλοιώσεων του νευρικού συστήματος.

Πρέπει να σημειωθεί ότι και οι τρεις είναι από τους πιο ευφάνταστους ποιητές. Ο ένας αφοσιώθηκε στη μελέτη του Φάουστ, όπου διατυπώνονται άφθονες δοξασίες για φαντάσματα και εμφανίσεις, ενώ οι άλλοι δύο μελέτησαν πρόσφατα φιλοσοφικά συστήματα. Όλα αυτά δημιούργησαν στον ευερέθιστο εγκέφαλό τους κάποια νευρική ευαισθησία, την οποία αύξησε η άγνοιά τους για την πρόοδο της επιστήμης στον υπνωτισμό. Έτσι, περιέβαλαν αυτά τα φαινόμενα με θρησκευτική επισημότητα, ενώ σε όλες τους τις σκέψεις κυριαρχεί η θρησκοληψία. Αυτή τους υπαγορεύει να εξαφανίζουν τις εικόνες και τα γραπτά που δημιουργεί ο υπνωτισμένος, τα οποία κατά τα άλλα παρουσιάζουν εξαιρετικό ενδιαφέρον για την επιστήμη.

Ελπίζουμε ότι σε τόσο ευφυείς νέους η θεραπεία από αυτή την παραφροσύνη θα είναι ευκολότερη απ’ ό,τι συνήθως. Θα γίνει επίσης κατανοητό ότι η υπνωτιστική ικανότητα του ενός, που εκδηλώθηκε με αφορμή την κλοπή κάποιων κοσμημάτων ενός από τους τρεις ποιητές, δεν έχει καμία σχέση με τις αγυρτείες των πνευματιστών ή με τις πλάνες των αισθήσεων όσων πάσχουν από αλλοιώσεις του νευρικού συστήματος, αλλά αποτελεί ένα υπνωτιστικό φαινόμενο, σπάνιο βέβαια, αλλά τίποτε περισσότερο.

Β.

Υστερόγραφο

Επειδή όσα αφορούν την παραπάνω υπόθεση έχουν ήδη γίνει αρκετά γνωστά, αναγκαζόμαστε να αναφέρουμε και τα ονόματα των φίλων μας. Είναι οι κύριοι Γ. Σουρής, συντάκτης του Ρωμηού, Ι. Πολέμης και Γ. Στρατήγης.

Οφείλουμε επίσης να προσθέσουμε ότι, ύστερα από τις εξηγήσεις που τους δόθηκαν, άρχισαν να πείθονται για τον καθαρά φυσιολογικό χαρακτήρα του φαινομένου.

ΤΙ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΑΥΤΟΣ Ο ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΤΟΥ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ ΚΑΤΑΝΟΕΙΤΑΙ ΕΥΚΟΛΑ. ΚΑΘΟΤΙ ΜΑΣ ΕΙΝΑΙ ΓΝΩΣΤΗ ΚΑΙ Η ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΗ ΠΝΕΥΜΑΤΙΣΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΣ ΣΤΙΣ ΕΥΡΩΠΑΙΚΕΣς ΧΩΡΕΣ, Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΟΥ ΣΟΛΟΒΙΕΦ ΚΑΙ Η ΕΠΙΡΡΟΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΟΥ ΑΚΟΜΗ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΗΣ ΘΕΟΣΟΦΙΑΣ ΤΟΥ ΜΠΑΙΜΕ ΚΑΙ ΤΟ ΠΑΘΟΣ ΤΟΥ ΜΠΕΡΝΤΙΑΕΦ ΝΑ ΠΡΟΒΛΗΘΕΙ ΜΙΑ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΠΕΡΑΝ ΤΗΣ ΒΙΒΛΙΚΗΣ. ΤΕΛΙΚΑ ΤΑ ΚΑΤΑΦΕΡΑΝ. 
ΤΙ ΓΙΝΕΤΑΙ ΟΜΩΣ ΜΕ ΤΟΝ ΚΑΝΤ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΕΞΩΓΗΙΝΟΥΣ; ΜΕ ΤΟΝ ΝΤΟΣΤΟΓΙΕΦΣΚΙ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΡΧΙΑ ΤΗΣ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΙΩΑΚΕΙΜ ΝΤΑ ΦΙΟΡΕ, Η ΟΠΟΙΑ ΕΠΙΒΛΗΘΗΚΕ ΚΑΙ ΣΤΗΝ Β' ΒΑΤΙΚΑΝΕΙΟ ΣΥΝΟΔΟ; ΤΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΜΕ ΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ; ΤΗΝ ΤΑΥΤΙΣΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΙΔΙΟΥ ΤΡΙΑΔΟΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΠΡΟΣΩΠΩΝ Η ΟΠΟΙΑ ΑΝΤΙΚΑΘΙΣΤΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΔΙΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΟΛΥΤΙΜΗΣ ΝΕΑΣ ΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ, ΣΤΗΝ ΟΠΟΙΑ Ο ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ ΘΥΣΙΑΣΕ ΑΚΟΜΗ ΚΑΙ ΤΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ; 
ΕΞΑΤΟΜΙΚΕΥΣΗ, ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΜΟΣ ΕΧΟΥΝ ΜΙΑ ΙΔΙΑΙΤΕΡΩΣ ΣΚΟΤΕΙΝΗ ΠΛΕΥΡΑ ΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΑΝΕΧΟΜΑΣΤΕ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΑΔΕΙΑ! ΑΥΤΟ ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΟΠΛΙΣΕ ΚΑΙ ΣΥΝΕΧΙΖΕΙ ΝΑ ΟΠΛΙΖΕΙ ΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ ΣΤΟΝ ΗΣΥΧΑΣΜΟ ΚΑΙ ΣΤΟΥΣ ΚΟΛΛΥΒΑΔΕΣ ΟΙ ΟΠΟΙΟΙ ΕΖΗΣΑΝ ΠΡΩΤΟΙ ΣΤΟ ΟΡΟΣ ΤΗΝ ΕΠΕΛΑΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΔΙΑΛΥΣΗ ΤΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ.

Δεν υπάρχουν σχόλια: