ΤΟ ΒΑΘΥ ΚΡΑΤΟΣ 1

ΤΟ ΒΑΘΥ ΚΡΑΤΟΣ 1

Του Mike Lofgren

Penguin Books, 2016

Ο Mike Lofgren είναι ο συγγραφέας του The Party Is Over, που περιλήφθηκε στον κατάλογο των ευπώλητων των New York Times. Εργάστηκε επί είκοσι οκτώ χρόνια στο Κογκρέσο, τα τελευταία δεκαέξι ως ανώτερος αναλυτής στις επιτροπές προϋπολογισμού της Βουλής των Αντιπροσώπων και της Γερουσίας, απ’ όπου παρακολούθησε από την πρώτη σειρά τα παρασκηνιακά μαγειρέματα της νομοθεσίας για το TARP, τη φανταστική αριθμητική του πολέμου στο Ιράκ και το φαγοπότι των χαριστικών πληρωμών και της ανικανότητας που αποτέλεσε η παροχή βοήθειας για τις καταστροφές του τυφώνα Katrina. Έχει εμφανιστεί, μεταξύ άλλων, στις εκπομπές Moyers & Company, Hardball και To the Point και αρθρογραφεί τακτικά στο Truthout. Ζει στο Fort Hunt της Βιρτζίνια, ένα καταλλήλως στρατιωτικοποιημένο προάστιο της Ουάσινγκτον.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Σχετικά με τον συγγραφέα
Άλλα έργα του Mike Lofgren
Σελίδα τίτλου
Πνευματικά δικαιώματα
Αφιέρωση
Πρόλογος στη χαρτόδετη έκδοση
Ευχαριστίες
Εισαγωγή

1 Η χώρα του Beltway
2 Τι είναι το Βαθύ Κράτος;
3 Οι κακές ιδέες έχουν συνέπειες
4 Έχουν σημασία οι εκλογές;
5 Η άμυνά μας υπερασπίζεται πράγματι την Αμερική;
6 Οικονομικός πόλεμος: Οι μεγάλες τράπεζες και το κράτος εθνικής ασφάλειας
7 Τα στρατηγικά υψώματα
8 Το Βαθύ Κράτος, ο νόμος και το Σύνταγμα
9 Η Silicon Valley και το αμερικανικό Πανοπτικόν
10 Το προσωπικό καθορίζει την πολιτική
11 Λιτότητα για εσένα, αλλά όχι για εμένα
12 Ένα σταματημένο ρολόι δείχνει τη σωστή ώρα δύο φορές την ημέρα
13 Σημάδια αλλαγής;
14 Η Αμερική αντιμέτωπη με τον κόσμο
15 Υπάρχει εναλλακτική λύση;
Σημειώσεις
Ευρετήριο

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗ ΧΑΡΤΟΔΕΤΗ ΕΚΔΟΣΗ

Οι τυπικές δομές των πολιτικών συστημάτων μπορούν να επιδείξουν εκπληκτική μακροβιότητα. Το Σύνταγμα των Ηνωμένων Πολιτειών, που μετρά πλέον δύο και ένα τέταρτο αιώνες ζωής, είναι το παλαιότερο εθνικό σύνταγμα στον κόσμο που παραμένει αδιάλειπτα σε ισχύ. Εκείνο που αλλάζει είναι ο άτυπος τρόπος με τον οποίο εξελίσσονται τα πολιτικά συστήματα, ακόμη και όταν διατηρούν την εξωτερική μορφή που κληρονόμησαν. Ο Thomas Jefferson οραματιζόταν τη χώρα μας ως μια ενάρετη αβασίλευτη δημοκρατία ανεξάρτητων μικροκαλλιεργητών, αλλά ήδη από το τελευταίο τέταρτο του δέκατου ένατου αιώνα το όραμά του είχε παραχωρήσει τη θέση του σε μια πλουτοκρατία της Επίχρυσης Εποχής, στην οποία δισεκατομμυριούχοι όπως ο John D. Rockefeller και ο J. P. Morgan διηύθυναν τα νομοθετικά σώματα και τα δικαστήρια σαν να ήταν θυγατρικές των εταιρειών τους. Χρειάστηκε μια προσπάθεια δεκαετιών από τους Προοδευτικούς για να ανακτηθεί κάποιος βαθμός λαϊκής κυριαρχίας. Μετά το κραχ της Wall Street το 1929, το New Deal εγκαινίασε αυτό που ορισμένοι έχουν αποκαλέσει δεύτερη αμερικανική επανάσταση, και στο δεύτερο μισό του εικοστού αιώνα οι Ηνωμένες Πολιτείες έμοιαζαν από ορισμένες απόψεις με ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία. Όμως, στον απόηχο της πετρελαϊκής κρίσης και του στασιμοπληθωρισμού της δεκαετίας του 1970, η χώρα άρχισε να διολισθαίνει ξανά σε μια ντε φάκτο ολιγαρχία, καμουφλαρισμένη πίσω από τον δικομματικό ανταγωνισμό μέσα στο εξωτερικό περίβλημα της συνταγματικής διακυβέρνησης.

Στους εννέα μήνες αφότου η σκληρόδετη έκδοση αυτού του βιβλίου πήγε στο τυπογραφείο, άρχισε να διαφαίνεται ότι είχαμε φτάσει σε άλλο ένα σημείο καμπής: οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν περιέλθει στη δίνη του πιο ταραχώδους πολιτικού κλίματος τουλάχιστον από τα τέλη της δεκαετίας του 1960.

Τα πράγματα δεν υποτίθεται ότι θα εξελίσσονταν έτσι. Οι πολιτικές ελίτ που ελέγχουν τα δύο πολιτικά μας κόμματα και οι δισεκατομμυριούχοι που βρίσκονται πίσω τους —τα δίκτυα εξουσίας εκλεγμένων και μη εκλεγμένων προσώπων που περιγράφω σε αυτό το βιβλίο και τα οποία συγκροτούν το Βαθύ Κράτος— είχαν ήδη καταλήξει σε μια απλή, δυαδική επιλογή για την προεδρία, την οποία θα προσέφεραν στον αμερικανικό λαό: Jeb Bush ή Hillary Clinton. Ήταν δύο υποψήφιοι με φιλοπόλεμες θέσεις και φιλική στάση απέναντι στη Wall Street, των οποίων μέλη των οικογενειών είχαν ήδη καταλάβει είτε την προεδρία είτε την αντιπροεδρία επί είκοσι οκτώ από τα προηγούμενα τριάντα έξι χρόνια. Σε αυτό είχε καταλήξει η άσκηση της δημοκρατίας αμερικανικού τύπου: στην επιλογή ανάμεσα στην Coca-Cola και την Pepsi, με τους ψηφοφόρους απλώς να επικυρώνουν μία από τις δύο προεπιλεγμένες λύσεις.

Μόλις αποχώρησε από το αξίωμα της υπουργού Εξωτερικών τον Φεβρουάριο του 2013, η Hillary ήταν το αδιαφιλονίκητο φαβορί στην κούρσα για το χρίσμα των Δημοκρατικών ενόψει των προεδρικών εκλογών του 2016. Μαζί με τον σύζυγό της όργωσαν τη Wall Street, τη Silicon Valley και κάθε εύπορο στέκι ανάμεσά τους, για να συγκεντρώσουν χρήματα, να εμπορευτούν επιρροή και να εξαργυρώσουν χάρες. Κάθε κίνησή της ήταν χορογραφημένη από τους ίδιους κομματικούς μηχανισμούς που είχαν κυριαρχήσει στην κυβέρνηση του συζύγου της και τώρα συγκροτούσαν ένα εξαιρετικά κερδοφόρο προεκλογικό-βιομηχανικό σύμπλεγμα: δημοσκόπους, συμβούλους, υπεύθυνους προετοιμασίας περιοδειών και επιχειρηματίες των ομάδων εστίασης (ο Bill είχε κάποτε ζητήσει να διεξαχθεί δημοσκόπηση για το πού να περάσει τις διακοπές του). Θα αναδιαμόρφωνε και θα γυάλιζε τη «μάρκα Hillary», ενώ η δεινότητά της στη συγκέντρωση χρημάτων θα αποθάρρυνε κάθε επίδοξο υποψήφιο των Δημοκρατικών ακόμη και από τη σκέψη να θέσει υποψηφιότητα.

Οι Ρεπουμπλικανοί ακολουθούσαν το ίδιο εγχειρίδιο τακτικής, με ορισμένες τροποποιήσεις. Ο Jeb θα κινητοποιούσε τους ίδιους καταξιωμένους επαγγελματίες των προεκλογικών εκστρατειών και νεοσυντηρητικούς εμπόρους επιρροής που κάποτε είχαν κατακλύσει την κυβέρνηση του μεγαλύτερου αδελφού του. Αν παραπατούσε, δεν θα πείραζε: κάποιος άλλος άχρωμα συμπαθής οινοχόος της πλουτοκρατίας θα έπαιρνε τη θέση του. Ο Scott Walker άρχιζε να τρέφει φιλοδοξίες σε εθνικό επίπεδο, αφού είχε απογυμνώσει το Wisconsin από τα περιουσιακά του στοιχεία. Ο Marco Rubio ήταν η απάντηση του γραφείου διανομής ρόλων στην έκκληση που είχε απευθύνει το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα μετά το 2012 για έναν «εθνοτικής προέλευσης» Ρεπουμπλικανό με την οικονομική φιλοσοφία του Gordon Gekko. Ακόμη και ο Rick Perry θα μπορούσε, σε ώρα ανάγκης, να ανασυρθεί από τη βαθιά κατάψυξη. Και υπήρχαν πολλοί ακόμη του ίδιου καλουπιού που περίμεναν στα παρασκήνια.

Αυτό ήταν το σενάριο, όπως είχε δοκιμαστεί επί πολλά κουραστικά χρόνια. Οι Ρεπουμπλικανοί θα αναζωπύρωναν τους πολιτισμικούς πολέμους, υποδαυλίζοντας την εύθικτη και συναισθηματικά φορτισμένη εκλογική τους βάση ώσπου να φτάσει σε πυρακτωμένη οργή εναντίον του Obama, του Κενυάτη μουσουλμάνου σοσιαλιστή που είχε σφετεριστεί την προεδρία, και της Hillary, του μαύρου προβάτου για όλους τους αληθινούς συντηρητικούς και εκλεκτής διαδόχου του Obama. Οι Δημοκρατικοί, από την πλευρά τους, θα έλεγαν: «Ψηφίστε μας, γιατί υπάρχει ο Rush Limbaugh!» Σύμφωνα με το σενάριο, οικονομικά ζητήματα όπως η ρύθμιση της Wall Street και το εμπόριο έπρεπε να παραμένουν αυστηρά ανάμεσα στις δύο γραμμές των σαράντα γιαρδών, ενώ οι συζητήσεις για την εξωτερική πολιτική θα επικεντρώνονταν στενά στη δόξα της εξόντωσης του bin Laden ή στην ντροπή της Βεγγάζης, και όχι στο κατά πόσο θα μπορούσαμε ποτέ να ελπίζουμε ότι θα διορθώναμε τα πράγματα στη Μέση Ανατολή με στρατιωτική βία.

Όμως οι ίδιες οι κοινωνικές συνθήκες που είχε καλλιεργήσει το Βαθύ Κράτος άρχισαν να υπονομεύουν την απάθεια και τη διάσπαση της προσοχής του κοινού, που αποτελούσαν το μυστικό της κυριαρχίας του. Η πιο άνιση κατανομή εισοδήματος από την εποχή πριν από το κραχ του 1929, με τη μεσαία τάξη να μετατρέπεται σε δημογραφική μειονότητα στη χώρα που είχε επινοήσει την ίδια την έννοια μιας ευρείας μεσαίας τάξης, ήταν ένας προάγγελος της πολιτικής αναταραχής που θα ακολουθούσε. Η εθνική μας αποδιοργάνωση είχε φτάσει σε σημείο όπου το προσδόκιμο ζωής στο Roxbury, μια συνοικία της Βοστώνης, ήταν πενήντα εννέα χρόνια — χαμηλότερο από ό,τι στις φυλετικές περιοχές του Αφγανιστάν. Μεγάλα τμήματα του αμερικανικού λαού λαχταρούσαν απεγνωσμένα να πιουν ένα πιο τονωτικό προεδρικό ελιξίριο από την Coca-Cola ή την Pepsi, αν και άρχιζε να διαφαίνεται ότι η επιλογή τους ίσως αποδεικνυόταν ένα μεθυστικό ποτό που θα άφηνε πίσω του ένα τρομερό μεθύσι της επόμενης μέρας.

Στην αρχή ήταν δύσκολο για το επιτελείο της Clinton να μην αντιμετωπίζει τον κύριο αντίπαλό της στις προκριματικές εκλογές με εκείνη την πατερναλιστική συγκατάβαση, σαν χάδι στο κεφάλι, που τα επιτελεία των κυρίαρχων υποψηφίων επιφυλάσσουν στους περιθωριακούς υποψηφίους. Ποιος θα μπορούσε να πάρει στα σοβαρά έναν αντίπαλο που έμοιαζε γκρινιάρης, ήταν ατημέλητος και εντελώς αχαρισματικός και αυτοαποκαλούνταν με υπερηφάνεια δημοκρατικός σοσιαλιστής; Δεκαετίες ψυχροπολεμικής εξαρτημένης μάθησης θα είχαν ασφαλώς καταστήσει τη λέξη «σοσιαλισμός» εξίσου ραδιενεργή για τους ψηφοφόρους όσο το πλουτώνιο. Κι όμως, διαψεύδοντας την κρατούσα αντίληψη στην εποχή της σύντομης τηλεοπτικής ατάκας, του Twitter και του Snapchat, οι κοπιώδεις, ωριαίες ομιλίες του Bernie Sanders που κατήγγελλαν τη Wall Street και το ελεύθερο εμπόριο γνώρισαν μεγάλη επιτυχία, ιδιαίτερα μεταξύ των millennials. Η Hillary, η αναπόφευκτη υποψήφια του κόμματος, βρέθηκε ξαφνικά αντιμέτωπη όχι απλώς με μια εκλογική αναμέτρηση, αλλά με μια επανάσταση.

Τελικά, η επανάσταση του Sanders δεν έφτασε στον στόχο της, επειδή εκείνος δεν διέθετε καμία εδραιωμένη υποδομή, πέρα από τις ίδιες του τις ιδέες, για να αντιπαρατάξει στη μηχανή των Clinton, μια πανίσχυρη οργάνωση που είχε τελειοποιηθεί επί περισσότερες από δύο δεκαετίες. Ενισχύοντας το πλεονέκτημά της, η Εθνική Επιτροπή του Δημοκρατικού Κόμματος χειραγώγησε τους κανόνες και το χρονοδιάγραμμα υπέρ της και πίεζε με τον αντίχειρά της τη ζυγαριά σε όλη τη διάρκεια της αναμέτρησης. Ωστόσο, ενώ είχε ξεκινήσει από το 3% στις δημοσκοπήσεις, οι θέσεις του άρχισαν να αποκτούν αρκετή απήχηση ώστε να αναγκάσουν την Clinton να αντιστρέψει τη στάση της σε διάφορα ζητήματα, μεταξύ των οποίων η Συμφωνία Διειρηνικής Εταιρικής Σχέσης (TPP), μια εμπορική συμφωνία που ο αμερικανικός επιχειρηματικός κόσμος προωθούσε εντατικά. Ως υπουργός Εξωτερικών, εκείνη είχε ταχθεί υπέρ αυτής της συμφωνίας όχι λιγότερες από σαράντα πέντε φορές, χαρακτηρίζοντάς την «χρυσό πρότυπο» των εμπορικών συμφωνιών. Θεωρητικά, παραμένει δυνατό να αναστρέψει τη νεοαποκτηθείσα αντίθεσή της στο ελεύθερο εμπόριο, εάν τελικά κατακτήσει το πολυπόθητο έπαθλο της προεδρίας· όμως η εναντίωση που είχε προκαλέσει η TPP σε ολόκληρη τη χώρα, στις προκριματικές εκλογές και των δύο κομμάτων, θα καθιστούσε αυτή τη δεύτερη μεταστροφή πολύ δύσκολη. Το ελεύθερο εμπόριο, που για τις ηγεσίες και των δύο κομμάτων και για τις οικονομικές ελίτ που τα χρηματοδοτούσαν είχε περιβληθεί με την ιερότητα μυστηρίου, έχει πλέον γίνει, από πολιτική άποψη, περίπου τόσο δημοφιλές όσο ο ιός Έμπολα.

Το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα, που επί χρόνια άδειαζε με ενθουσιασμό τοξικά απόβλητα στα νερά του δημόσιου λόγου, είδε ξαφνικά να αναδύεται έρποντας από εκείνα τα θολά βάθη ένα μεταλλαγμένο πλάσμα του βάλτου που δεν μπορούσε να ελέγξει. Το κόμμα είχε αφιερώσει περισσότερες από τρεις δεκαετίες εξηγώντας υπομονετικά στη βάση του τις αρετές της οικονομίας του laissez-faire, του ελεύθερου εμπορίου και του περιορισμένου κράτους —δελεάζοντάς την παράλληλα με το συνηθισμένο οπλοστάσιο των πολιτισμικών πολέμων και με κωδικοποιημένα μηνύματα εναντίον των μειονοτήτων—, μόνο και μόνο για να ανακαλύψει ότι οι ψηφοφόροι του δεν ενδιαφέρονταν πραγματικά για την οικονομική θεωρία του Milton Friedman και ασφαλώς δεν ήταν διατεθειμένοι να θυσιάσουν τη δική τους Κοινωνική Ασφάλιση στον βωμό της μεταρρύθμισης των κοινωνικών παροχών του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος. Το κόμμα προόριζε τους πολιτισμικούς πολέμους και τα κωδικοποιημένα μηνύματα αποκλειστικά για γλυκαντικό, ώστε ο αρπακτικός καπιταλισμός να καταπίνεται ευκολότερα από τους υποστηρικτές ενός μαζικού κόμματος· όμως, με μια ειρωνεία αντάξια διηγήματος του Ambrose Bierce, το μόνο που πραγματικά έμεινε ήταν ένα παχύ κατακάθι πολιτισμικής μνησικακίας, μισαλλοδοξίας και ξενοφοβίας.

Κι έτσι φτάνουμε στον Donald Trump.

Αποτελεί πλέον κοινή παραδοχή ότι η ανατρεπτική ρητορική και οι εξεγερτικές τακτικές του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος και του συνδεδεμένου με αυτό συμπλέγματος ενημέρωσης και ψυχαγωγίας συνέβαλαν στη δημιουργία του Trump, όσο κι αν το κομματικό κατεστημένο ισχυριζόταν ότι τον απεχθανόταν. Όμως, παρότι το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα υπήρξε ο γεννήτορας του Trump, μοιράζεται την πατρότητα με το υπερκομματικό σύμπλεγμα εθνικής ασφάλειας του Βαθέος Κράτους. Πολιτικοί, στρατηγοί, διευθυντές της CIA, πολεμιστές των δεξαμενών σκέψης και «ειδικοί» στην τρομοκρατία μάς σφυροκοπούν εδώ και μιάμιση δεκαετία με ένα μήνυμα φόβου για την τρομοκρατία· ενός φόβου που έχει ενεργοποιήσει τον λανθάνοντα αυταρχισμό και την παράνοια που παραμονεύουν σε υπερβολικά πολλούς συνηθισμένους ανθρώπους.

Αυτή η δυναμική βοηθά να εξηγηθεί γιατί η υποψηφιότητα του Trump εκτοξεύτηκε σαν πύραυλος προς τη Σελήνη τον Νοέμβριο και τον Δεκέμβριο του 2015, την περίοδο της τρομοκρατικής επίθεσης στο Παρίσι και των δολοφονιών στο San Bernardino. Κυβερνητικοί αξιωματούχοι και τα μέσα ενημέρωσης των μεγάλων επιχειρήσεων καλλιέργησαν στη χώρα ένα κλίμα που άγγιζε την υστερία· ο Trump το εκμεταλλεύτηκε επιδέξια προς όφελός του. Όντας ο μόνος πολιτικός αρκετά θρασύς ώστε να υποστηρίζει ανοιχτά τα βασανιστήρια —όχι απλώς για την απόσπαση πληροφοριών, αλλά για την πρόκληση πόνου ως αυτοσκοπού—, αξιοποίησε τις φαντασιώσεις εκδίκησης εκατομμυρίων Αμερικανών που τροφοδοτούνται αδιάκοπα με φόβο από την 11η Σεπτεμβρίου και μετά. Οι ψηφοφόροι στις προκριματικές εκλογές των Ρεπουμπλικανών στη Νότια Καρολίνα, που χάρισαν στον Trump μια άνετη νίκη, δήλωσαν ότι η τρομοκρατία αποτελούσε την κυριότερη ανησυχία τους, επισκιάζοντας μια οικονομία χαμηλών μισθών· την επιδείνωση του βιοτικού επιπέδου, η οποία έχει οδηγήσει σε πραγματική αύξηση της θνησιμότητας στη βασική δημογραφική ομάδα του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος, τους λευκούς χωρίς πανεπιστημιακή εκπαίδευση που βρίσκονται στα τελευταία χρόνια της μέσης ηλικίας· και την ακριβότερη και λιγότερο προσβάσιμη υγειονομική περίθαλψη στον «ανεπτυγμένο» κόσμο. Έτσι, μολονότι ο Trump —που είχε αποφύγει τη στράτευση την εποχή του πολέμου στο Βιετνάμ και φαινόταν να μη γνωρίζει καν τι ήταν η πυρηνική τριάδα— δύσκολα θα μπορούσε να θεωρηθεί προϊόν του τομέα εθνικής ασφάλειας του Βαθέος Κράτους, οι δημαγωγικές του ικανότητες και το αυταρχικό του ύφος τον έφεραν σε πολύ πλεονεκτικότερη θέση από τους αντιπάλους του ώστε να εκμεταλλευτεί την εθνική νεύρωση που είχε δημιουργήσει ο πόλεμος κατά της τρομοκρατίας.

Το σημείο στο οποίο η διαδρομή του Trump διασταυρωνόταν με το Βαθύ Κράτος ήταν ο χρηματοπιστωτικός κόσμος της Wall Street, με τα στεγαστικά δάνεια Alt-A, την επισφαλή χρηματοδότηση με μόχλευση και τις εταιρείες-βιτρίνες. Όφειλε την άνοδό του στην αδιάκοπη χειραγώγηση της ελεγχόμενης από μεγάλες επιχειρήσεις αγοράς των μέσων ενημέρωσης της Νέας Υόρκης —από τη δεκαετία του 1980 αποτελεί μόνιμη παρουσία στις σκανδαλοθηρικές εφημερίδες της πόλης—, με σκοπό να αυξήσει την εμπορική αξία του ονόματός του, για τη χρήση του οποίου παραχωρούσε άδειες έναντι αμοιβής. Όπως ακριβώς οι τίτλοι της Lehman Brothers στηρίζονταν στην κατάφωρα διογκωμένη αξία των στεγαστικών δανείων υψηλού κινδύνου, έτσι και το κύριο στήριγμα της αυτοκρατορίας του Trump ήταν η εγγύηση του ίδιου του ονόματός του, η αξία της οποίας διογκωνόταν με ακατάπαυστη διαφημιστική υπερβολή. Το αποτέλεσμα ήταν θέρετρα Trump, μπριζόλες Trump, ακόμη και συμπληρώματα διατροφής Trump που πωλούνταν μέσω πολυεπίπεδου μάρκετινγκ, του ευπρεπούς ευφημισμού που χρησιμοποιούν οι σχολές διοίκησης επιχειρήσεων για ένα σχήμα πυραμίδας. Όσο για το Trump University, το κυριότερο μάθημα που μετέδιδε στους αποφοίτους του ήταν πώς να αποφεύγουν στο μέλλον να πέφτουν θύματα τέτοιων απατών. Αυτός είναι ο Donald Trump, ο φίλος της εργατικής τάξης.

Ίσως φαίνεται παράξενο που τόσοι ψηφοφόροι θεωρούσαν ότι μια πηγή των προβλημάτων τους αποτελούσε τη λύση των προβλημάτων τους, αλλά ασφαλώς δεν είναι η πρώτη φορά που μάζες ανθρώπων παρασύρονται από τους ευσεβείς τους πόθους. Μια γεύση από την ουσία της λαϊκιστικής οικονομικής πολιτικής του Trump μπορούσε να πάρει κανείς από τη σφοδρότητα με την οποία αντιτάχθηκε στη συνδικαλιστική οργάνωση των εργαζομένων στο ξενοδοχείο του στο Las Vegas, όπου οι εργαζόμενοι αμείβονταν κατά μέσο όρο με τρία δολάρια λιγότερα την ώρα από ό,τι στα άλλα ξενοδοχεία κατά μήκος του Strip. Το δημοσιονομικό σχέδιο που πρότεινε ο Trump για τη χώρα ήταν το όνειρο ενός πλουτοκράτη για αντίστροφα προοδευτική φορολογία. Οι φορολογικές του περικοπές, που θα έκαναν εκείνες του George W. Bush να μοιάζουν με υπόδειγμα δημοσιονομικής ορθότητας, θα πρόσθεταν 12 τρισεκατομμύρια δολάρια στα ομοσπονδιακά ελλείμματα μέσα σε δέκα χρόνια και θα κατέστρεφαν κυριολεκτικά τα οικονομικά της κυβέρνησης, μετατρέποντας ταυτόχρονα τις εξωφρενικές υποσχέσεις του για ανακατασκευή των υποδομών σε ένα σκληρό αστείο.

Εκ πρώτης όψεως, τα οικονομικά σχέδια του Trump ταίριαζαν απόλυτα με τις αδίστακτα αρπακτικές πρακτικές του laissez-faire που χαρακτήριζαν την οικονομική πολιτική του Βαθέος Κράτους. Κι όμως, προκαλεί σταθερά αναστάτωση όχι μόνο στα διευθυντικά γραφεία της Wall Street, αλλά και σε όλα τα υπόλοιπα κέντρα εξουσίας των ελίτ. Γιατί; Η προφανής εξήγηση είναι ότι ο οδυνηρά έκδηλος, αλλοπρόσαλλος και απρόβλεπτος χαρακτήρας του και η δίψα του για αντιπαράθεση τον καθιστούσαν κάθε άλλο παρά τον τύπο του συνεργάσιμου παίκτη που θα έδινε τη δέουσα προσοχή στις ανάγκες των κατεστημένων συμφερόντων.

Όσοι εισπράττουν μερίσματα θέλουν έναν αξιόπιστο διαχειριστή για να διεκπεραιώνει τις υποθέσεις τους, όχι έναν κωμικό που εκτοξεύει προσβολές και κάνει ζογκλερικά με μασούρια δυναμίτη. Το γεγονός ότι ο Trump έκανε ένα διάλειμμα από τις οικονομικές κομπίνες που ασκούσε σε όλη του τη ζωή, προκειμένου να κηρύξει στους οπαδούς του μια λαϊκιστική οικονομική πολιτική, τον έκανε ακόμη πιο εξοργιστικό για τις ελίτ.

Υπήρχε και ένας άλλος, ανομολόγητος λόγος για τη δυσφορία τους. Το Στέιτ Ντιπάρτμεντ απασχολεί ορδές υπαλλήλων δημοσίων σχέσεων, καθήκον των οποίων είναι να ενημερώνουν το κοινό άλλων χωρών ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι η μεγαλύτερη δημοκρατία στον κόσμο, ο κορυφαίος υπέρμαχος των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ο λαμπαδηφόρος της ελευθερίας σε έναν κόσμο που υποφέρει. Δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα να υποβάλλονται ύποπτοι σε εικονικό πνιγμό επί μήνες σε κάποια μυστική εγκατάσταση κράτησης, αρκεί να μην το γνωρίζει κανείς. Αυτός ο άνθρωπος όχι μόνο εγκωμίαζε δημόσια τα βασανιστήρια, αλλά, δεδομένης της μανιασμένης φύσης του, ένας μελλοντικός πρόεδρος Trump θα μπορούσε —ποιος ξέρει;— να επιμείνει να μεταδίδονται τα βασανιστήρια στην τηλεόραση, σαν να επρόκειτο για το απόλυτο ριάλιτι. Ακόμη και ένας αξιωματούχος του Στέιτ Ντιπάρτμεντ θα δυσκολευόταν να διατηρήσει σοβαρό ύφος παραδίδοντας μαθήματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε μια ξένη κυβέρνηση, αν επικρατούσε ένα τόσο αμήχανο σενάριο.

Αν το σύστημα διακυβέρνησής μας είναι μια ολιγαρχία με πρόσοψη δημοκρατικών και συνταγματικών διαδικασιών, ο Trump όχι μόνο θα γκρέμιζε αυτή την πρόσοψη μπροστά στα μάτια ολόκληρου του κόσμου, αλλά θα έπαιρνε τα πιο αποκρουστικά γνωρίσματα του συστήματός μας και θα τα όξυνε. Η συναίνεση των ελίτ που συντηρεί το Βαθύ Κράτος δύσκολα θα άντεχε μια τέτοια αλλαγή.

Ο στρατηγός Michael Hayden, πρώην διευθυντής τόσο της Υπηρεσίας Εθνικής Ασφάλειας όσο και της Κεντρικής Υπηρεσίας Πληροφοριών, είχε προηγουμένως υποστηρίξει τις «ενισχυμένες τεχνικές ανάκρισης» όσο πιο ένθερμα γινόταν χωρίς να προδώσει το μυστικό και να υπερασπιστεί ανοιχτά παράνομες πρακτικές. Κι όμως, καταδίκασε αμέσως την υποστήριξη του Trump στα βασανιστήρια: ο θρασύς δισεκατομμυριούχος φαινόταν να είχε περάσει μια γραμμή, ορατή μόνο στους αποστόλους του κράτους εθνικής ασφάλειας, η οποία χώριζε την αποδεκτή από τη μη αποδεκτή συμπεριφορά των κρατών που προσποιούνται ότι ασπάζονται δημοκρατικά ιδανικά.

Η αντίδραση του Hayden και άλλων νεοσυντηρητικών γερακιών στην υποψηφιότητα του Trump παρουσίαζε εντυπωσιακή ομοιότητα με τον πανικό των παλαιών ηγετικών στελεχών των Ρεπουμπλικανών μπροστά στις σαρωτικές νίκες του στις προκριματικές εκλογές του κόμματος. Ο πραγματικός φόβος του κομματικού κατεστημένου δεν ήταν ότι εκείνος «δεν ήταν συντηρητικός», όπως ισχυρίζονταν. Ήταν ότι αποκάλυπτε ακριβώς αυτό που πάσχιζαν απεγνωσμένα να κρατήσουν κρυφό: ότι το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα δεν ήταν πλέον, αν υπήρξε ποτέ, ο προσηλωμένος σε αρχές υπερασπιστής του συντηρητισμού του περιορισμένου κράτους και του Συντάγματος, αλλά απλώς ένα λόμπι φοροαποφυγής για το πλουσιότερο 1%, το οποίο προσποιούνταν ότι ήταν μαζικό κόμμα. Αυτή την πολιτική ατζέντα προσπαθούσε επί δεκαετίες το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα να καταστήσει πιο αποδεκτή στους μη πλούσιους, χρησιμοποιώντας μια κωδικοποιημένη γλώσσα που απευθυνόταν στις φυλετικές και πολιτισμικές τους ανησυχίες. Τα γεμάτα βρισιές καλέσματα του Trump σε ανοιχτό μίσος ήταν η πιο χονδροειδής καρικατούρα των υποσυνείδητων μηνυμάτων που είχε τελειοποιήσει το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα. Τους ξεσκέπαζε ολόκληρο το παιχνίδι.

Παρ’ όλα αυτά, ο Trump ήταν περισσότερο σύμπτωμα παρά αιτία· ένας σέρφερ πάνω σε ένα κύμα λαϊκού αισθήματος παρά ένας Svengali που χειραγωγούσε τις πεποιθήσεις των πολιτών. Από ορισμένες απόψεις, απλώς έσπρωχνε μια ήδη ανοιχτή πόρτα. Η εισβολή του George W. Bush στο Ιράκ προστατευόταν ανέκαθεν από ένα άτυπο ταμπού που απαγόρευε την υπερβολικά αυστηρή κριτική της. Αυτό το ταμπού επικρατούσε στους κύκλους της εθνικής ασφάλειας, στο Ρεπουμπλικανικό Κόμμα και, ως έναν βαθμό, στο Δημοκρατικό Κόμμα, λόγω του ατυχούς ιστορικού των ψήφων της Hillary Clinton και άλλων Δημοκρατικών του κατεστημένου. Όταν ο Trump αποκάλεσε την απόφαση εισβολής στο Ιράκ ολοκληρωτική καταστροφή και χαρακτήρισε ψέματα τις δικαιολογίες της κυβέρνησης Bush, απλώς επικύρωνε την επικρατούσα άποψη μεταξύ των περισσότερων απλών Αμερικανών που είχαν αφιερώσει έστω και μια στιγμή σκέψης στο ζήτημα.

Το ίδιο ίσχυε και για το ελεύθερο εμπόριο. Η συναίνεση υπέρ του ήταν συντριπτική — τουλάχιστον μεταξύ των πολιτικών ηγετών και των εταιρειών που χρηματοδοτούσαν τις προεκλογικές τους εκστρατείες. Οι επαγγελματίες οικονομολόγοι, πολλοί από τους οποίους δίδασκαν από πανεπιστημιακές έδρες χρηματοδοτούμενες με χρήματα μεγάλων επιχειρήσεων, τάσσονταν επίσης σταθερά υπέρ του. Κάποιος, όμως, είχε ξεχάσει να ρωτήσει το κοινό και, μέχρι τις προεκλογικές εκστρατείες του Sanders και του Trump, οι απλοί ψηφοφόροι δεν είχαν υπερασπιστές σε εθνικό επίπεδο που να εκφράζουν τα αισθήματά τους. Η πολιτική συντριβή του ελεύθερου εμπορίου στις προεδρικές προεκλογικές εκστρατείες αποδείχθηκε εκπληκτικά εύκολη.

Σπάνια συμβαίνει σε μια χρονιά προεδρικών εκλογών να εμφανίζονται ισχυρές εξεγέρσεις εναντίον του κατεστημένου και στα δύο κόμματα· όποια κι αν είναι όμως η έκβαση των εκλογών, δεν θα επιλύσει τα θεμελιώδη διλήμματα που βρίσκονται στην καρδιά του Βαθέος Κράτους. Η έντονη και αυξανόμενη εισοδηματική ανισότητα, η κυριαρχία του χρήματος τόσο στις εκλογές όσο και στη νομοθέτηση, καθώς και ένας φαινομενικός εθισμός στον αέναο πόλεμο δεν θα μπορούσαν ποτέ να έχουν ριζώσει στη χώρα μας χωρίς να αφήσουν πίσω τους, ως διαβρωτικό παραπροϊόν, κυνισμό, φόβο και πολιτισμική μνησικακία. Αυτά τα δεινά δεν θα εξαλειφθούν μέσα σε μία προεδρική θητεία, ακόμη κι αν ο κάτοχος του αξιώματος διαθέτει τη σοφία του Σολομώντα· ασφαλώς δεν θα τα εξαλείψει ένας κορδωμένος δημαγωγός που έχει προβληματική σχέση με τα γεγονότα και τη λογική. Το έργο της αποκατάστασης των Ηνωμένων Πολιτειών ως μιας χώρας που ανταποκρίνεται στα ιδανικά της θα είναι το σταδιακό, βήμα προς βήμα έργο μιας νέας γενιάς, η οποία δεν θα είναι δέσμια ούτε των κουραστικών πολιτισμικών πολέμων των τελευταίων πενήντα χρόνων ούτε των παρωχημένων δογμάτων των μεγαλύτερών της για την οικονομία και την εθνική ασφάλεια.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ