Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα «Φαινομενολογία». Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα «Φαινομενολογία». Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Παρασκευή 13 Νοεμβρίου 2026

Ο ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΚΑΙ Η ΟΝΤΟΛΟΓΙΑ (1)

  Ο ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΚΑΙ Η ΟΝΤΟΛΟΓΙΑ

ΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ;;;

Τού ENRICO BERTI.

Ας πούμε απλά ότι η πολλαπλότης που χαρακτηρίζει όλες μας τις εμπειρίες, μάς οδηγεί να αναρωτηθούμε τί πράγμα σημαίνει υπάρχειν, υπάρχω, ζώ; Τί πράγμα υπάρχει και τί πράγμα είναι εκείνο που υπάρχει! Όποιος ασχολείται με την οντολογία ενδιαφέρεται πάνω απ’όλα με την πρώτη ερώτηση: τί πράγμα σημαίνει αποδοχή (ή άρνηση) ότι κάτι υπάρχει (διότι διάφορα πράγματα υπάρχουν), τί εννοούμε ή πρέπει να εννοήσουμε με όρους και εκφράσεις σαν “ισότης” διαφορετικότης, να είμαστε το ίδιο πράγμα σε διαφορετικούς χρόνους, να έχω συγκεκριμένες ιδιότητες; Ο όρος μεταφυσική χρησιμοποιείται συχνά με ευρύτερη σημασία, περιλαμβάνοντας και τις άλλες δύο ερωτήσεις: τί πράγμα υπάρχει (ο Θεός, τα άτομα, ο ήλιος, οι αριθμοί και με ποιες ιδιότητες συγκεκριμένες αποτελείται αυτό που υπάρχει (παντοδύναμος, παντογνώστης, υλικό, άυλο κ.τ.λ.).

Ας συγκεντρώσουμε κατ’αρχάς τα χωρία τού Αριστοτέλη στα οποία θα αναφερθούμε στην συνέχεια:

Μετφ. Ζ1, 1028 a 10-15: Το όν λέγεται πολλαχώς, καθάπερ διειλόμεθα πρότερον (όπως διακρίναμε πριν) εν τοίς περί του προσαχώς (στην πραγματεία για τις πολλές σημασίες) σημαίνει γάρ το μέν τι εστί και τόδε τι (το συγκεκριμένο κάτι), το δε ποιόν ή ποσόν ή των άλλων έκαστον τών ούτω κατηγορουμένων (των κατηγοριών) τοσαυτώς δε λεγομένου τού όντος φανερόν ότι τούτων πρώτον όν το τί εστίν, όπερ σημαίνει την ουσίαν. (είναι φανερόν ότι ανάμεσα σ’αυτές πρώτο όν είναι το τί εστί, αυτό ακριβώς που φανερώνει και την ουσία).

1028 b 2-7: και δη και το πάλαι τε και νύν και αεί ζητούμενον και αεί απορούμενον, τι το όν, τούτο, έστι τις η ουσία (τούτο γάρ οι μέν εν είναι φάσιν οι δε πλείω ή έν, και οι μέν πεπερασμένα οι δε άπειρα), διό και ημίν και μάλιστα και πρώτον και μόνον ώς ειπείν περί τού ούτως όντος θεωρητέον τί εστίν. (γι’αυτό και εμείς σε ύψιστον βαθμόν και πρώτα πρώτα πρέπει να διευθύνουμε την ματιά μας προς το όν που έχει ένα τέτοιο είδος ύπαρξης ερευνώντας το τί αυτό είναι.

M. Heideger: Ο Κάντ και το πρόβλημα τής μεταφυσικής (1929) “Το πρόβλημα τού Είναι θα κατορθώσει ποτέ να αναδυθεί ξανά από όλες αυτές τις ερωτήσεις; Με το ειδικό του βάρος και την θεμελιώδη του ευρύτητα; Ή μήπως γι’αυτό πρέπει να ανατρέξουμε στην ανάμνηση; Ας δώσουμε τον λόγο λοιπόν στον Αριστοτέλη : και δή και το πάλαι τε και νύν και αεί ζητούμενον και αεί απορούμενον, τί το όν!

Μετ. Ε1, 1025 b 3-18: Αί αρχαί και τα αίτια ζητείται των όντων, δήλον δε ότι η όντα (και είναι φανερό ότι τα όντα τα θεωρούμε αποκλειστικά ώς όντα) έστι γάρ τί αίτιον υγιείας και ευεξίας, και των μαθηματικών είσιν αρχαί και στοιχεία και αίτια, και όλως δε πάσα επιστήμη διανοητική ή μετέχουσα τι διανοίας περί αιτίας και αρχάς εστιν ή ακριβεστέρας ή απλουστέρας. Αλλά πάσαι αυταί περί όν τί και γένος τί περιγραψάμεναι περί τούτου πραγματεύονται, (αλλά όλες αυτές οι επιστήμες έχουν θέμα τους ένα είδος τού όντος και αφού περιορίσουν ένα γένος στα σταθερά του όρια περνούν αυτό το γένος ώς αντικείμενο τής πραγματείας τους), αλλ’ούχί περί όντος απλώς ουδέ ή όν, ουδέ του τί εστίν ουθένα λόγον ποιούνται, (και δεν ασχολούνται για το όν αποκλειστικά ούτε το θεωρούν ώς όν και για το τί εστί του θεματικού των αντικειμένου δεν κάνουν καμία συζήτηση), αλλ’εκ τούτου, αί μέν αισθήσει ποιήσασαι αυτό δήλον αί δι’υπόθεσιν λαβούσαι το τί εστίν, (αλλά ξεκινώντας από το θεματικό τους αντικείμενο άλλες αφού το κάνουν αυτό φανερό με την αίσθηση και άλλες βάζοντας δογματικά το τί είναι σαν υπόθεση (σαν υποκείμενο) ούτω τα καθ’αυτά υπάρχοντα τω γένει περί ο εισίν αποδεικνύουσιν ή αναγκαιότερον ή μαλακώτερον (έτσι όλες τις καθαυτό ιδιότητες του γένους με όποιο ασχολούνται τις κάνουν φανερές με αποδεικτικό τρόπο άλλοτε αναγκαιότερον άλλοτε μαλακώτερον), διόπερ φανερόν ότι ούκ εστίν απόδειξις ουσίας ούδέ του τί εστίν εκ της τοιαύτης επαγωγής, (γι’αυτό δεν υπάρχει απόδειξη για την ουσία ουδέ για το τί εστί που να μπορεί να βγαίνει από μία τέτοια επαγωγή [διαδικασία ή πρόοδο], αλλά τις άλλος τρόπος της δηλώσεως (αλλά υπάρχει ένας άλλος τύπος δικαιώσεως [φανερώσες]), ομοίως δε ουδ’εί εστίν ή μη εστί το γένος περί ο πραγματεύονται ουδέν λέγουσι, (ομοίως δεν λέγεται αν υπάρχει το γένος της “έρευνας τους”), διά το της αυτής είναι διανοίας το τε τι εστί δήλον ποιείν και εί’εστίν. (διότι η ίδια διανοητική πράξη που φανερώνει το τί εστί του γένους αυτή τεκμηριώνει και την ύπαρξη του).

Θα δούμε λοιπόν σιγά-σιγά ότι η μεταφυσική τού Αριστοτέλη δεν είναι ούτε οντολογία, ούτε Θεολογία. Διότι το γεγονός ότι η μεταφυσική τού Αριστοτέλη είναι μία Θεολογική επιστήμη σημαίνει πώς υπάρχει μία όψη αυτής η οποία ασχολείται με Θεία αντικείμενα και επομένως θα ήταν σωστό να την υπολογίσουμε και Θεολογική. Αλλά αυτή η όψη δεν εξαντλεί το σύνολο τής εργασίας γύρω από την πρώτη φιλοσοφία που είναι η έρευνα και των τεσσάρων γενών τών πρώτων αιτίων, ενώ τα Θεία όντα ανήκουν μόνον στις κινητικές αιτίες, οι οποίες δεν είναι και τόσο σημαντικές για τον Αριστοτέλη καθώς μένει σταθερός στο πρωτείο τής μορφής σαν εξήγηση τής πραγματικότητος.

Αλλά θα έλεγα ότι δεν μπορούμε να πούμε ούτε ότι αυτή είναι μία οντολογία. Όχι μόνον διότι είναι ένας όρος μοντέρνος αλλά και για έναν άλλον βαθύτερο λόγο. Είναι αλήθεια ότι ο Αριστοτέλης στην αρχή του βιβλίου Γάμα τής Μεταφυσικής, ανακοινώνει σχεδόν θριαμβευτικά ότι υπάρχει μία επιστήμη η οποία μελετά το όν σαν όν και τις ουσιώδεις του ιδιότητες. Όμως δεν πρέπει να ξεχνούμε ότι αμέσως πριν στο βιβλίο Βήτα, στο οποίο είχε εκθέσει μία σειρά από απορίες, εκ των οποίων οι πρώτες αφορούν ακριβώς το αντικείμενο τής πρώτης επιστήμης. Συγκεκριμένα η πρώτη απορία τού Βήτα συνίσταται στην ερώτηση εάν είναι μόνον μία η επιστήμη που μελετά όλες τις αιτίες, δεδομένου ότι οι αιτίες ανήκουν σε διαφορετικά γένη, και δεν είναι καν αντίθετες οι μέν στις δε (εάν ήταν αντίθετες θα ανήκαν στο ίδιο γένος και δεν θα υπήρχε πρόβλημα). Το πρόβλημα είναι: πώς μπορεί μία ίδια επιστήμη να ασχοληθεί με τέσσερα γένη αιτίων τόσο διαφορετικών όπως το ουσιαστικό αίτιο, το ποιητικό, όθεν η κίνησις, το τελικόν και το υλικόν;


Συνεχίζεται

ΓΙΑ ΟΠΟΙΟΝ ΘΕΛΕΙ ΝΑ ΜΗ ΧΑΣΕΙ ΤΟ ΝΟΥ ΤΟΥ.
ΕΧΟΥΜΕ ΕΝΑ ΝΕΟ ΔΕΔΟΜΕΝΟ. ΤΗΝ ΔΙΑΜΑΧΗ ΤΟΥ ΧΟΥΣΣΕΡΛ ΜΕ ΤΟΝ ΧΑΙΝΤΕΓΚΕΡ. ΤΗΣ ΥΠΕΡΒΑΤΙΚΗΣ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΛΟΓΙΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΗ. ΓΝΩΡΙΖΟΥΜΕ ΗΔΗ ΟΤΙ Η ΝΕΑ ΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΣΧΟΛΩΝ ΠΡΟΣΘΕΤΟΝΤΑΣ ΑΥΘΑΙΡΕΤΑ ΤΟ ΕΝΥΠΟΣΤΑΤΟ ΣΤΙΣ ΑΚΤΙΣΤΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΚΑΤΗΡΓΗΣΕ ΤΗΝ ΕΝΣΑΡΚΩΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΤΗΣ ΣΩΤΗΡΙΑΣ ΚΑΤΑΡΓΩΝΤΑΣ ΣΤΑΔΙΑΚΑ ΤΗΝ ΠΤΩΣΗ, ΤΗΝ ΑΜΑΡΤΙΑ , ΤΗΝ ΕΞΟΜΟΛΟΓΗΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΣΩΤΗΡΙΑ. ΕΙΣΑΓΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΧΡΟΝΟ ΣΤΗΝ ΑΓΙΑ ΤΡΙΑΔΑ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΠΟΛΛΟΥΣ ΣΤΗΝ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΤΕΡΟΤΗΤΟΣ ΤΟΥ ΖΗΖΙΟΥΛΑ. 
ΠΡΟΚΕΙΜΕΝΟΥ ΝΑ ΚΥΡΙΑΡΧΗΣΕΙ ΑΥΤΗ Η ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΙΚΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΜΕΙΩΣΑΝ ΤΗΝ ΘΕΟΤΟΚΟ, ΑΡΝΗΘΗΚΑΝ ΤΗΝ ΥΠΑΡΞΗ ΤΩΝ ΑΓΓΕΛΩΝ (ΤΟΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΚΡΙΒΕΙΑ) ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΑΝ ΤΟ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΜΕ ΤΟΝ ΑΓΟΥΡΙΔΗ ΚΑΙ ΤΟΝ MOON, ΚΑΙ ΕΞΙΣΩΣΑΝ ΤΟΝ ΓΑΜΟ ΜΕ ΤΟΝ ΜΟΝΑΧΙΣΜΟ ΧΩΡΙΣ ΝΑ ΤΟΝ ΔΙΑΚΡΙΝΟΥΝ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΟΣΜΙΚΟ ΓΑΜΟ ΤΟΥ ΕΡΩΤΙΚΟΥ ΠΑΘΟΥΣ. ΘΑ ΤΑ ΔΟΥΜΕ ΚΑΛΥΤΕΡΑ ΤΟ ΚΑΤΑ ΔΥΝΑΜΙΝ.

 "Η έντονη δραστηριότητά του τροφοδοτούνταν εν μέρει από την επιθυμία του να αντιπαρατεθεί στην εκδοχή της φαινομενολογικής οντολογίας του Heidegger, η οποία, κατά την κρίση του Husserl, παραμόρφωνε και πρόδιδε το δικό του εγχείρημα μιας υπερβατολογικής φαινομενολογίας."

Τετάρτη 12 Αυγούστου 2026

Β. Ξυδιάς: Τί θα γίνει επιτέλους με τον Ράμφο;

bx

Βασίλης Ξυδιάς
Καιρό το έχει παρακάνει, αλλά πλέον δεν αντέχεται. Η τελευταία του εμφάνιση, παραμονές πρωτοχρονιάς, στοmega, ξεπέρασε κάθε όριο. Δεν του έφτανε η υπεράσπιση του success story. Επιβεβαίωσε τα περί πρωτογενούς πλεονάσματος, μέχρι και τον Άδωνη κατάντησε να προβάλει ως πρότυπο πολιτικού και προάγγελο εθνικής ανάτασης. Όμως η κριτική απάντηση στον πρώην δάσκαλο Στέλιο Ράμφο, που πλέον έχει πάρει τον κατήφορο, παραμένει ζητούμενο.

Τα εξ αριστερών πυρά είναι εν πολλοίς άσφαιρα. Δύο νέες απόπειρες κριτικής στη βδομάδα που μας πέρασε ήταν αυτή του Γ. Ανανδρανιστάκη («Ο Ράμφος κάνει πόλεμο», Αυγή, 8.1.2014) και του Αθ. Μαρβάκη, αναπλ. καθηγητή Κλινικής Κοινωνικής Ψυχολογίας στο ΑΠΘ («Είναι η κρίση εθνική ψυχοπαθολογία;», Εφ.Συν., 8.1.2014). Όπως και άλλα προηγούμενα άρθρα αυτού του είδους, και αυτές οι προσπάθειες ήσαν ανεπαρκείς. Και δεν αγγίζουν το κοινό στο οποίο ο Ράμφος απευθύνεται. Στην καλύτερη περίπτωση δίνουν θάρρος σ’ αυτούς που είναι ήδη αντίθετοι.

Διότι το πρόβλημα με τον Ράμφο δεν είναι ότι υποστηρίζει τις πιο απίθανες και πιο ακραίες φιλομνημονιακές θέσεις (συλλογική ευθύνη, φταίει ο χαρακτήρας του Έλληνα κτό), ούτε ότι με όλα αυτά συγκαλύπτει τον ιδιαίτερο ρόλο της άρχουσας ελίτ, των μήντια και του πολιτικού συστήματος. Αυτό το κάνουν κι άλλοι πολλοί διανοούμενοι, καλλιτέχνες κλπ (που κάποτε τους αγαπήσαμε και τώρα αυτοί συνωστίζονται ποιος θα πρωτοσηνιάρει τον φιόγκο στο σκοινί που μας κρεμάνε σαν χώρα – αλλά δεν είναι αυτό το θέμα μας). Η ιδιαίτερη «αρετή» του Ράμφου σε σχέση με όλους αυτούς συνίσταται ακριβώς στο ότι υιοθετώντας επιχειρήματα του συρμού, το επίπεδο των οποίων είναι μεταξύ καφενείου και μονταζιέρας, καταφέρνει και τους προσδίδει υψηλό θεωρητικό κύρος. Κι αυτό το κάνει με τον δικό του μοναδικό τρόπο, που είναι βέβαια άτρωτος στη συνήθη εξ αριστερών κριτική. Μεταξύ άλλων και διότι το κοινό του είναι ήδη εχθρικό προς τον αυτοαναφορικό λόγο της αριστεράς των τριών-τεσσάρων προηγούμενων δεκαετιών.

Αυτό ισχύει κατά μείζονα λόγο για το άρθρο του Γ. Ανανδρανιστάκη στην Αυγή, που προσπαθεί να βγάλει τον Ράμφο «νεοφιλελεύθερο», ισχύει όμως και για την κριτική του Αθ. Μαρβάκη που αποδίδει στον Ράμφο το λάθος του ψυχολογισμού ή, όπως το λέει ο ίδιος, της «ψυχολογικοποίησης των κοινωνικών φαινομένων». Όμως ο Ράμφος δεν κάνει αυτό. Ή αν το κάνει το περνά μέσα από το φίλτρο της «φιλοσοφικής ανθρωπολογίας». Οι ψυχολογικοί όροι εκφράζουν εδώ μια ιδιαίτερη ανθρωπολογική θεώρηση, βασισμένη σε διάφορα ιστορικά και θεολογικά προαπαιτούμενα, και σ’ έναν πολύ κεκαλυμμένο, σχεδόν υποσυνείδητο, φιλοσοφικό πυρήνα. Δεν πρόκειται για μια απλή περίπτωση «ψυχολογικοποίησης», ούτε βέβαια για «βιολογισμό», όπως καταλήγει στο τέλος το άρθρο. (Αν έστεκαν αυτές οι κατηγορίες δεν θα έπρεπε να σωπάσει μόνο ο Ράμφος, θα έπρεπε να καταργηθεί γενικώς η κοινωνική και η φιλοσοφική ανθρωπολογία).

Ο Ράμφος είναι ευφυής και δυνατός στοχαστής. Όποιος θέλει να τον πολεμήσει πρέπει να το λάβει αυτό σοβαρά υπ’ όψη του. Το ιδιαίτερο θεωρητικό του μίγμα δεν πλήττεται με χτυπήματα στην περιφέρεια, ακόμα κι αν πολλοί απ’ τους περιφερειακούς ισχυρισμούς του φαίνονται πρόχειροι και επιπόλαιοι. Στην πραγματικότητα δεν είναι, διότι αντλούν δύναμη και συνοχή απ’ τον εσωτερικό πυρήνα της σκέψης του. Πολύ περισσότερο ο Ράμφος δεν πολεμιέται με καταγγελίες εναντίον του προσώπου του (προσωπικές ανακολουθίες, ιδιοτελή κίνητρα, ταξική θέση κτό). Χρειάζεται μια κριτική στον πυρήνα των θέσεών του και των ιστορικο-θεολογικών παραδοχών του. Κι αυτό είναι ακόμα στα ζητούμενα.

* * *

Στη συνέχεια παραθέτω μερικά παραδείγματα ενδιαφέρουσας κατά τη γνώμη μου κριτικής. Είναι εντυπωσιακό ότι κάποιες απ’ τις εργασίες αυτές, που γράφτηκαν πριν την κρίση και τα μνημόνια, προδιαγράφουν σε μεγάλο βαθμό την τωρινή εξέλιξη του Ράμφου.

Θεόδωρος Ζιάκας: «[Ο Ράμφος] συσκοτίζει πλήρως τη σημερινή πραγματικότητα και επαναλαμβάνει, ως “νέα πρόταση”, τον εκδυτικισμό, λες και βρισκόμαστε στον 10ο, τον 12ο, τον 14ο, ή έστω τον 18ο αιώνα». «Απάντηση στο Στέλιο Ράμφο», άρθρο στο περιοδικό ΑΡΔΗΝ, τ. 19-20, 1999.

Σωτήρης Γουνελάς: Αντίλογος στον Ράμφο «σημαίνει άρνηση προσχώρησης στο πνεύμα των καιρών, αντίσταση στην προέλαση της “παγκοσμιοποίησης” … εμμονή στο συγκεκριμένο, στο τοπικό, στο διάφανο, στο θεϊκό, στο ανθρώπινο και όχι σε αφηρημένες κατηγορίες σκέψης, στον ανύπαρκτο οικουμενικό άνθρωπο και στην άψυχη τεχνολογία του» και «στο βάθος η σκέψη που αναπτύσσει, παρά το “φλερτ” με την χριστιανική παράδοση, παραμένει ουμανιστική».»Αντίλογος στον Στέλιο Ράμφο«, βιβλίο στις εκδ. Καστανιώτης, 2001. Πρόσφατα κυκλοφόρησε και ένα ακόμα βιβλίο του Σωτ. Γουνελά με τίτλο «Πρόταση λόγου και πολιτισμού«, εκδ. Αρμός, 2013,στο οποίο ο συγγραφέας μελετά και σχολιάζει επτά νεοέλληνες στοχαστές, ένας εκ των οποίων είναι ο Στ. Ράμφος).

Ευγένιος Αρανίτσης: Καταλογίζει στον Ράμφο ότι κατασκευάζει ένα σύμπαν όπου «δεν είναι δυνατόν να μετέχει κανείς παρά ψυχαναγκαστικά, ως ρόλος». «Η περίπτωση του Στέλιου Ράμφου«, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, “Βιβλιοθήκη”, 3/11/2002. (Βλ. και σειρά τεσσάρων άρθρων στην «Ε»: «Τα άστρα σύμφωνα με τον Ράμφο«, 3/12/2004, «Ελευθερία και προσομοίωση«, 10/12/2004, «Ψυχική ανάγκη και ψυχαναγκασμός«, 30/12/2004, «Το τέλος της ανθρωπολογίας«, 7/1/2005).

Σπύρος Κουτρούλης: «Οι μεταμορφώσεις του Στέλιου Ράμφου«, ΝΕΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ, τ. 34, 2002, σ.182-188. (Βλ. και «Κριτική στο βιβλίο του Σ.Ράμφου «Το αδιανόητο τίποτα»«, ΡΗΞΗ, τ. 69-70-71, 2011. Επίσης «Για τη συζήτηση Ε. Στάη και Σ. Ράμφου«, ΡΗΞΗ, τ. 78, 2011).

π. Νικόλαος Λουδοβίκος: «Θεωρῶ τόν Στέλιο Ράμφο ὡς ἐπικεφαλής τή στιγμή αὐτή, στήν Ἑλλάδα, τῆς ἰδεολογίας τοῦ συγκρουσιακοῦ ἐκσυγχρονισμοῦ». «Από τον καημό του ενός στον διευθυντικό ή συγκρουσιακό εκσυγχρονισμό», άρθρο στο περιοδικό ΙΝΔΙΚΤΟΣ, τ. 17, 2003. (Βλ. και το βιβλίο του «Οι τρόμοι του προσώπου και τα βάσανα του έρωτα«, εκδ. Αρμός, 2010).

Άφησα τελευταίον τον Γιάννη Καλιόρη και το βιβλίο του «Η κοινωνία της ορθοπεταλιάς«, εκδ. Αρμός, 2004 , που δεν έχω, δυστυχώς, ακόμα αξιωθεί να μελετήσω, αλλά όπως πληροφορούμαι είναι μια απ’ τις πιο ριζικές κριτικές του ολοκληρωτικού και αντινομικού χαρακτήρα του «αναρχοδυναμικού καπιταλισμού της νεοφιλελεύθερης παγκόσμιας τάξης», και μαζί μ’ αυτό είναι, λένε, και μια απ’ τις πιο καταλυτικές κριτικές του Στ. Ράμφου, προερχόμενη από έναν απ’ τους πιο στενούς του φίλους. (Βλ. και την εμπεριστατωμένη βιβλιοπαρουσίαση του Κώστα Κουτσουρέλη, «Ο καπιταλισμός ως ολοκληρωτισμός«, ΑΥΓΗ, 24-25/12/2005).

Προφανώς οι κριτικές αυτές προσεγγίσεις δεν έχουν τύχει της ανάλογης προβολής μ’ αυτήν που έχει ο Ράμφος μέσω των media. Παραμένει το ερώτημα αν και κατά πόσο έχουν πιάσει τον υποκρυπτόμενο φιλοσοφικό πυρήνα της σκέψης του Ράμφου, ενώ ένα άλλο ζήτημα είναι σε ποιο βαθμό βοηθούν στο διάλογο και τη συνεννόηση με ανθρώπους που είναι αδιάφοροι ή και αντίθετοι στα θεολογικά και δεν έχουν παρακολουθήσει τις διανοητικές περιπέτειές του. Κι εκεί ίσως είναι που χρειάζεται κάτι να γίνει.

πηγή: Aντίφωνο


ΜΑΣ ΔΙΝΕΤΑΙ ΜΙΑ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΕΥΚΑΙΡΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΡΑΜΦΟΣ..

 Παραμένει το ερώτημα αν και κατά πόσο έχουν πιάσει τον υποκρυπτόμενο φιλοσοφικό πυρήνα της σκέψης του Ράμφου

ΝΕΟΚΑΝΤΙΑΝΟΣ, ΕΠΗΡΕΑΣΜΕΝΟΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΝΑΤΟΡΠ ΚΑΙ ΙΔΙΑΙΤΕΡΩΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΜΥΘΟΥ ΤΟΥ ΚΑΣΣΙΡΕΡ. ΤΗΝ ΤΡΙΤΟΜΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΩΝ ΣΥΜΒΟΛΙΚΩΝ ΜΟΡΦΩΝ.ΟΤΑΝ ΕΞΑΝΤΛΗΣΕ ΤΗΝ ΕΠΙΡΡΟΗ ΤΟΥΣ ΠΡΟΣΧΩΡΗΣΕ ΣΤΗΝ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΛΟΓΙΑ. Ο ΠΟΘΟΣ ΤΟΥ ΗΤΑΝ ΝΑ ΓΙΝΕΙ Ο ΕΚΦΡΑΣΤΗΣ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΗΤΑΝ ΑΚΟΥΡΑΣΤΟΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ. ΘΕΟΣ ΣΧΩΡΕΣΤΟΝ. ΑΣΤΟΧΗΣΕ ΣΤΑ ΟΥΣΙΩΔΗ.

Ανώνυμος είπε...

Ο Στέλιος Ράμφος συνδέεται με τον Πάουλ Νάτορπ (Paul Natorp) και τον Ερνστ Κασίρερ (Ernst Cassirer) μέσω της Σχολής του Μαρβούργου, του κυριότερου ρεύματος του Νεοκαντιανισμού. Η σχολή αυτή μετατόπισε το κέντρο βάρους από την παραδοσιακή μεταφυσική στην κριτική ανάλυση του πολιτισμού, της επιστήμης και των συμβόλων, στοιχεία που αποτελούν τη βάση για τη μετέπειτα στροφή του Ράμφου προς την ερμηνεία του ελληνικού και χριστιανικού μύθου.

1. Πάουλ Νάτορπ: Η Λογική και η Παιδεία

Ο Νάτορπ υπήρξε από τους θεμελιωτές του Νεοκαντιανισμού του Μαρβούργου.
-Καθαρή Μέθοδος: Απέρριψε την ύπαρξη του «πράγματος καθεαυτό» (Ding an sich) του Καντ. Θεωρούσε ότι η πραγματικότητα δεν είναι κάτι που ανακαλύπτουμε έτοιμο, αλλά κάτι που κατασκευάζει η νόηση μέσω της επιστημονικής μεθόδου.
-Πλάτωνας: Επανερμήνευσε τον Πλάτωνα, υποστηρίζοντας ότι οι «Ιδέες» δεν είναι μεταφυσικές οντότητες σε κάποιον άλλον κόσμο, αλλά νόμοι και υποθέσεις της καθαρής σκέψης.
-Κοινωνική Παιδαγωγική: Συνέδεσε τη φιλοσοφία με την εκπαίδευση, θεωρώντας ότι η διαμόρφωση του ατόμου επιτυγχάνεται μόνο μέσα από την κοινότητα.
2. Ερνστ Κασίρερ: Η Φιλοσοφία των Συμβολικών Μορφών
Ο Κασίρερ, μαθητής του Νάτορπ, επέκτεινε τον Νεοκαντιανισμό πέρα από την καθαρή επιστήμη, αγκαλιάζοντας ολόκληρο τον ανθρώπινο πολιτισμό. Το μνημειώδες έργο του είναι η τρίτομη «Φιλοσοφία των Συμβολικών Μορφών» (Philosophie der symbolischen Formen).
-Animal Symbolicum: Ο άνθρωπος δεν ορίζεται απλώς ως «λογικό ον» (rational animal), αλλά ως «συμβολικό ον». Δεν έρχεται σε άμεση επαφή με την πραγματικότητα, αλλά μέσω μεσολαβητών: των συμβόλων.
-Οι Μορφές: Οι βασικές συμβολικές μορφές με τις οποίες ο άνθρωπος δίνει νόημα στο χάος του κόσμου είναι η Γλώσσα, ο Μύθος/Θρησκεία και η Επιστήμη.
-Η Αυτονομία του Μύθου: Ο Κασίρερ υποστήριξε ότι ο μύθος δεν είναι μια «πρωτόγονη πλάνη» ή μια ελαττωματική επιστήμη, αλλά μια αυτόνομη και έγκυρη μορφή αντίληψης της πραγματικότητας, με τη δική της εσωτερική λογική και δομή.

Πώς συνδέονται με τον Στέλιο Ράμφο;


Η επίδραση των δύο αυτών στοχαστών είναι εμφανής στον τρόπο με τον οποίο ο Ράμφος δομεί την κριτική του για την ελληνική ταυτότητα, την Ορθοδοξία και την ιστορία:
-Ο Μύθος ως Ερμηνευτικό Κλειδί: Αντλώντας από τον Κασίρερ, ο Ράμφος δεν αντιμετωπίζει τον μύθο (ή τα θεολογικά σχήματα της Βυζαντινής παράδοσης) ως απλά παραμύθια, αλλά ως τον βαθύτερο κώδικα (συμβολική μορφή) που καθορίζει την ψυχοσύνθεση και τη συμπεριφορά του νεοέλληνα.
-Η Μετατόπιση από τη Λογική στο Συναίσθημα: Ενώ ο Νάτορπ και ο πρώιμος Νεοκαντιανισμός εστίαζαν στη μαθηματική και επιστημονική λογική, ο Ράμφος χρησιμοποιεί το εργαλείο των «συμβολικών μορφών» για να αναλύσει το συλλογικό ασυνείδητο, το συναίσθημα και τον ψυχισμό (στοιχεία που κυριαρχούν στον μύθο και τη θρησκεία).
-Η Ύστερη Στροφή στη Φαινομενολογία: Όπως σωστά σημειώνετε, όταν το νεοκαντιανό πλαίσιο (που παραμένει έντονα ορθολογικό και γνωσιοθεωρητικό) φάνηκε ανεπαρκές για να εξηγήσει το βίωμα και την ύπαρξη, ο Ράμφος στράφηκε στη Φαινομενολογία (Χάιντεγκερ, Χούσερλ). Η φαινομενολογία του επέτρεψε να εξετάσει τα πράγματα «καθεαυτά» όπως εμφανίζονται στη συνείδηση, και να εμβαθύνει στην υπαρξιακή διάσταση της πίστης και της ιστορικής εμπειρίας.
Η κριτική παρατήρηση ότι «αστόχησε στα ουσιώδη» πιθανόν πηγάζει από το γεγονός ότι ο Ράμφος συχνά χρησιμοποιεί αυτά τα βαριά φιλοσοφικά εργαλεία όχι για να παράξει πρωτότυπη θεωρητική φιλοσοφία, αλλά για να κάνει μια ιδιότυπη πολιτισμική και ψυχαναλυτική διάγνωση του ελληνισμού, γεγονός που για τους καθαρούς ακαδημαϊκούς φιλοσόφους θεωρείται ενίοτε έκπτωση ή αστοχία από τον σκληρό πυρήνα της οντολογίας.

Πέμπτη 6 Αυγούστου 2026

ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ; 1 ΜΑΡΤΙΝ ΧΑΪΝΤΕΓΚΕΡ


ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ; 1

ΜΑΡΤΙΝ ΧΑΪΝΤΕΓΚΕΡ

ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ

Α΄ ΤΜΗΜΑ: ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΕΝΑ ΕΡΓΑ 1914–1970

ΤΟΜΟΣ 9, ΟΔΟΣΗΜΑΤΑ


«Τι είναι Μεταφυσική;» — Το ερώτημα γεννά την προσδοκία ότι θα γίνει λόγος περί της μεταφυσικής. Παραιτούμαστε από αυτό. Αντί γι’ αυτό, εξετάζουμε ένα ορισμένο μεταφυσικό ερώτημα. Με τον τρόπο αυτόν, όπως φαίνεται, μεταφερόμαστε άμεσα μέσα στη μεταφυσική. Μόνον έτσι της παρέχουμε την ορθή δυνατότητα να παρουσιάσει η ίδια τον εαυτό της.

Το εγχείρημά μας αρχίζει με την ανάπτυξη ενός μεταφυσικού ερωτάν, επιχειρεί κατόπιν την επεξεργασία του ερωτήματος και ολοκληρώνεται με την απάντησή του.


Η ανάπτυξη ενός μεταφυσικού ερωτάν

Η φιλοσοφία είναι —ιδωμένη από τη σκοπιά του κοινού ανθρώπινου νου—, κατά τον Χέγκελ, ο «ανεστραμμένος κόσμος». Γι’ αυτό η ιδιοτυπία του ξεκινήματός μας χρειάζεται έναν προκαταρκτικό χαρακτηρισμό. Αυτός προκύπτει από έναν διπλό χαρακτηρισμό του μεταφυσικού ερωτάν.

Πρώτον, κάθε μεταφυσικό ερώτημα περιλαμβάνει πάντοτε το σύνολο της προβληματικής της μεταφυσικής. Είναι κάθε φορά το ίδιο το όλον. Δεύτερον, κάθε μεταφυσικό ερώτημα μπορεί να τεθεί μόνον κατά τέτοιον τρόπο, ώστε ο ερωτών —ως τέτοιος— να είναι και ο ίδιος παρών μέσα στο ερώτημα, δηλαδή να τίθεται μέσα στο ερώτημα.
Από αυτό αντλούμε την ακόλουθη υπόδειξη: το μεταφυσικό ερωτάν πρέπει να τίθεται ως προς το όλον και με αφετηρία την ουσιώδη κατάσταση του ερωτώντος Dasein. Ερωτούμε εδώ και τώρα, για εμάς. Το Dasein μας —μέσα στην κοινότητα των ερευνητών, των διδασκόντων και των φοιτητών— καθορίζεται από την επιστήμη. Τι ουσιώδες συμβαίνει με εμάς στο βάθος του Dasein, εφόσον η επιστήμη έχει γίνει το πάθος μας;

Τα πεδία των επιστημών απέχουν πολύ μεταξύ τους. Ο τρόπος με τον οποίο πραγματεύονται τα αντικείμενά τους είναι θεμελιωδώς διαφορετικός. Αυτή η κατακερματισμένη πολλαπλότητα των επιστημονικών κλάδων συγκρατείται σήμερα σε ενότητα μόνο μέσω της τεχνικής οργάνωσης των πανεπιστημίων και των σχολών και διατηρείται σε κάποια σημασία μέσω του πρακτικού καθορισμού των σκοπών των επιμέρους κλάδων. Αντιθέτως, η ρίζωση των επιστημών στο ουσιώδες θεμέλιό τους έχει νεκρωθεί.

Και όμως — σε όλες τις επιστήμες, ακολουθώντας την πιο ιδιαίτερη πρόθεσή τους, σχετιζόμαστε με το ίδιο το ον. Ακριβώς από τη σκοπιά των επιστημών, κανένα πεδίο δεν έχει προτεραιότητα έναντι του άλλου, ούτε η φύση έναντι της ιστορίας ούτε το αντίστροφο. Κανένας τρόπος πραγμάτευσης των αντικειμένων δεν υπερέχει του άλλου. Η μαθηματική γνώση δεν είναι αυστηρότερη από τη φιλολογικοϊστορική. Έχει μόνο τον χαρακτήρα της «ακρίβειας», η οποία δεν ταυτίζεται με την αυστηρότητα. Το να απαιτούμε ακρίβεια από την ιστορική επιστήμη θα σήμαινε ότι παραβιάζουμε την ιδέα της ιδιαίτερης αυστηρότητας των επιστημών του πνεύματος. Η σχέση προς τον κόσμο, η οποία κυριαρχεί σε όλες τις επιστήμες ως τέτοιες, τις οδηγεί να αναζητούν το ίδιο το ον, ώστε να το καταστήσουν, ανάλογα με το περιεχόμενο του τι-είναι του και με τον τρόπο του Είναι του, αντικείμενο διερεύνησης και θεμελιωτικού καθορισμού. Στις επιστήμες συντελείται —κατά την ιδέα τους— μια προσέγγιση προς το ουσιώδες όλων των πραγμάτων.

Αυτή η διακεκριμένη σχέση προς τον κόσμο, δηλαδή προς το ίδιο το ον, φέρεται και καθοδηγείται από μια ελεύθερα επιλεγμένη στάση της ανθρώπινης ύπαρξης. Με το ον σχετίζεται βέβαια και κάθε πράξη και παράλειψη του ανθρώπου πριν και έξω από την επιστήμη. Η επιστήμη, όμως, διακρίνεται κατά το ότι, με έναν δικό της τρόπο, δίνει ρητά και αποκλειστικά στο ίδιο το πράγμα τον πρώτο και τον τελευταίο λόγο. Μέσα σε μια τέτοια προσήλωση στο ίδιο το πράγμα κατά το ερωτάν, το καθορίζειν και το θεμελιώνειν, συντελείται μια ιδιόμορφα περιορισμένη υποταγή στο ίδιο το ον, ώστε να εναπόκειται σε αυτό να αποκαλυφθεί. Αυτή η υπηρετική θέση της έρευνας και της διδασκαλίας αναπτύσσεται και γίνεται το θεμέλιο της δυνατότητας μιας ιδιαίτερης, αν και περιορισμένης, ηγεσίας μέσα στο σύνολο της ανθρώπινης ύπαρξης.

3

Η ιδιαίτερη σχέση της επιστήμης προς τον κόσμο και η στάση του ανθρώπου που την καθοδηγεί συλλαμβάνονται, βέβαια, πλήρως μόνον όταν δούμε και κατανοήσουμε τι συμβαίνει μέσα στη σχέση προς τον κόσμο που συγκροτείται κατ’ αυτόν τον τρόπο. Ο άνθρωπος —ένα ον μεταξύ άλλων— «ασκεί επιστήμη». Μέσα σε αυτή την «άσκηση» δεν συμβαίνει τίποτε λιγότερο από την εισβολή ενός όντος, που ονομάζεται άνθρωπος, μέσα στο σύνολο του όντος, και μάλιστα κατά τέτοιον τρόπο, ώστε μέσα από αυτή την εισβολή και μέσω αυτής να διανοίγεται το ον ως προς το τι είναι και ως προς τον τρόπο με τον οποίο είναι. Η διανοικτική εισβολή βοηθεί, με τον δικό της τρόπο, το ον να έλθει για πρώτη φορά στον ίδιο του τον εαυτό.

Αυτή η τριάδα —σχέση προς τον κόσμο, στάση, εισβολή— εισάγει, μέσα στη ριζική της ενότητα, μια φλογερή απλότητα και οξύτητα του Da-sein στην επιστημονική ύπαρξη. Όταν ιδιοποιηθούμε ρητά για τον εαυτό μας το επιστημονικό Da-sein που διαυγάστηκε κατ’ αυτόν τον τρόπο, τότε πρέπει να πούμε:

Εκείνο προς το οποίο κατευθύνεται η σχέση προς τον κόσμο είναι το ίδιο το ον — και τίποτε άλλο³.
Εκείνο από το οποίο κάθε στάση λαμβάνει την καθοδήγησή της είναι το ίδιο το ον — και τίποτε περαιτέρω.
Εκείνο με το οποίο συντελείται, μέσα στην εισβολή, η ερευνητική αναμέτρηση είναι το ίδιο το ον — και πέρα από αυτό τίποτε.


Αλλά, κατά παράξενο τρόπο, ακριβώς καθώς ο επιστημονικός άνθρωπος βεβαιώνεται για ό,τι του είναι πλέον ιδιάζον, μιλά, είτε ρητά είτε όχι, για κάτι Άλλο. Πρέπει να ερευνηθεί μόνο το ον και, κατά τα άλλα — τίποτε· μόνο το ον και περαιτέρω — τίποτε· αποκλειστικά το ον και πέρα από αυτό — τίποτε.

Τι συμβαίνει με αυτό το μηδέν; Είναι τυχαίο το ότι μιλούμε εντελώς αυθόρμητα με αυτόν τον τρόπο; Είναι απλώς ένας τρόπος του λέγειν — και τίποτε άλλο;

Αλλά γιατί να μας απασχολεί αυτό το μηδέν; Το μηδέν απορρίπτεται ακριβώς από την επιστήμη και εγκαταλείπεται ως το μηδαμινό. Όμως, όταν εγκαταλείπουμε κατ’ αυτόν τον τρόπο το μηδέν, δεν το παραδεχόμαστε άραγε ακριβώς τότε; Μπορούμε όμως να μιλούμε για παραδοχή, όταν δεν παραδεχόμαστε τίποτε; Ίσως, βέβαια, αυτή η παλινδρόμηση του λόγου κινείται ήδη μέσα σε μια κενή λογομαχία. Απέναντι σε αυτό, η επιστήμη πρέπει τώρα να υποστηρίξει εκ νέου τη σοβαρότητα και τη νηφαλιότητά της: ότι αυτή ενδιαφέρεται αποκλειστικά για το ον. Το μηδέν — τι άλλο θα μπορούσε να είναι για την επιστήμη παρά ένα αποτρόπαιο πράγμα και ένα αποκύημα της φαντασίας; Αν η επιστήμη έχει δίκιο, τότε ένα μόνο πράγμα είναι βέβαιο: η επιστήμη δεν θέλει να γνωρίζει τίποτε για το μηδέν. Αυτή είναι, τελικά, η επιστημονικά αυστηρή σύλληψη του μηδενός. Το γνωρίζουμε, καθόσον δεν θέλουμε να γνωρίζουμε τίποτε γι’ αυτό, το μηδέν.

Η επιστήμη δεν θέλει να γνωρίζει τίποτε για το μηδέν. Εξίσου βέβαιο, όμως, παραμένει και το εξής: εκεί όπου επιχειρεί να εκφράσει την ίδια της την ουσίαᵃ, επικαλείται το μηδέν ως βοήθεια. Εκείνο που απορρίπτει, το διεκδικεί. Ποια διχασμένη¹⁵ ουσία αποκαλύπτεται εδώ;

Κατά τον αναστοχασμό πάνω στην παρούσα ύπαρξή μας —ως ύπαρξη καθορισμένη από την επιστήμη— βρεθήκαμε στο μέσον μιας αντιπαράθεσης. Μέσα από αυτή την αντιπαράθεση έχει ήδη αναπτυχθεί ένα ερωτάν. Το ερώτημα απαιτεί μόνο να διατυπωθεί ρητά: Τι συμβαίνει με το μηδέν;


Η επεξεργασία του ερωτήματος

Η επεξεργασία του ερωτήματος περί του μηδενός πρέπει να μας φέρει στην κατάσταση από την οποία καθίσταται δυνατή η απάντηση ή, αντιθέτως, γίνεται κατανοητή η αδυνατότητα της απάντησης. Το μηδέν έχει παραδεχθεί. Η επιστήμη, με μια υπερέχουσα αδιαφορία απέναντί του, το εγκαταλείπει ως εκείνο που «δεν υπάρχει».

Παρ’ όλα αυτά, επιχειρούμε να ρωτήσουμε για το μηδέν. Τι είναι το μηδέν; Ήδη η πρώτη απόπειρα προσέγγισης αυτού του ερωτήματος φανερώνει κάτι ασυνήθιστο. Μέσα σε αυτό το ερωτάν θέτουμε εκ των προτέρων το μηδέν ως κάτι που «είναι» κατά τον έναν ή τον άλλον τρόπο — ως ένα ον. Από αυτό, όμως, διακρίνεται ακριβώς απολύτωςᵃ. Το ερώτημα περί του μηδενός —τι και πώς είναι αυτό, το μηδέν— μεταστρέφει το ερωτώμενο στο αντίθετό του. Το ερώτημα στερεί τον ίδιο του τον εαυτό από το αντικείμενό του.

Αντιστοίχως, κάθε απάντηση σε αυτό το ερώτημα είναι εξαρχής αδύνατη. Διότι κινείται αναγκαστικά μέσα στη μορφή: το μηδέν «είναι» τούτο ή εκείνο. Ερώτημα και απάντηση είναι, ως προς το μηδέν, εξίσου αντιφατικά μέσα στον ίδιο τους τον εαυτό.

Έτσι, δεν χρειάζεται καν να προηγηθεί η απόρριψη εκ μέρους της επιστήμης. Ο γενικά επικαλούμενος θεμελιώδης κανόνας κάθε σκέψης, η αρχή της αποφυγής της αντίφασης, η καθολική «λογική», καταρρίπτει αυτό το ερώτημα. Διότι η σκέψη, η οποία κατά την ουσία της είναι πάντοτε σκέψη κάποιου πράγματος, θα έπρεπε, ως σκέψη του μηδενός, να ενεργήσει ενάντια στην ίδια της την ουσία.

Επειδή, λοιπόν, μας απαγορεύεται να καταστήσουμε εν γένει το μηδέν αντικείμενο, έχουμε ήδη φθάσει στο τέλος του ερωτήματός μας περί του μηδενός — υπό την προϋπόθεση ότι μέσα σε αυτό το ερώτημα η «λογική»ᵇ είναι η ύψιστη αρχή, ότι ο νους είναι το μέσο και η σκέψη η οδός, προκειμένου να συλλάβουμε αρχέγονα το μηδέν και να αποφασίσουμε σχετικά με την ενδεχόμενη αποκάλυψή του.


Μπορεί όμως να αμφισβητηθεί η κυριαρχία της «λογικής»; Δεν είναι πράγματι ο νους κυρίαρχος σε αυτό το ερώτημα περί του μηδενός; Μόνο με τη βοήθειά του μπορούμε, άλλωστε, να καθορίσουμε εν γένει το μηδέν και να το θέσουμε ως πρόβλημα, έστω και ως πρόβλημα που αναλώνει τον ίδιο του τον εαυτό. Διότι το μηδέν είναι η άρνηση της ολότητας του όντος, το απολύτως μη-ον. Με αυτόν τον τρόπο υπάγουμε το μηδέν στον ανώτερο καθορισμό του μη-χαρακτήρα και, επομένως, όπως φαίνεται, του αρνημένου. Η άρνηση, όμως, σύμφωνα με την κυρίαρχη και ουδέποτε αμφισβητημένη διδασκαλία της «λογικής», είναι μια ιδιαίτερη ενέργεια του νου. Πώς μπορούμε, λοιπόν, να θέλουμε να αποπέμψουμε τον νου κατά το ερώτημα περί του μηδενός και, ακόμη περισσότερο, κατά το ερώτημα αν αυτό μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο ερώτησης;

Είναι όμως τόσο βέβαιο εκείνο που προϋποθέτουμε εδώ; Αποτελούν άραγε το μη, το είναι-αρνημένο και, μαζί με αυτά, η άρνηση τον ανώτερο καθορισμό, στον οποίο υπάγεται το μηδέν ως ένα ιδιαίτερο είδος του αρνημένου; Υπάρχει το μηδέν μόνο επειδή υπάρχει το μη, δηλαδή η άρνηση; Ή μήπως συμβαίνει το αντίστροφο; Υπάρχουν η άρνηση και το μη μόνο επειδή υπάρχει το μηδέν; Αυτό δεν έχει αποφασιστεί ούτε καν έχει ακόμη αναχθεί σε ρητό ερώτημα. Ισχυριζόμαστε: το μηδέν είναι αρχικότεροᵃ από το μη και την άρνηση.

Αν αυτή η θέση ευσταθεί, τότε η δυνατότητα της άρνησης ως ενέργειας του νου και, επομένως, ο ίδιος ο νους εξαρτώνται κατά κάποιον τρόπο από το μηδέν. Πώς μπορεί τότε ο νους να θέλει να αποφανθεί γι’ αυτό; Μήπως, τελικά, η φαινομενική αντιφατικότητα του ερωτήματος και της απάντησης σχετικά με το μηδέν στηρίζεται αποκλειστικά σε μια τυφλή ιδιογνωμοσύνηᵇ του περιπλανώμενου νου;

Αν όμως δεν επιτρέψουμε να μας παραπλανήσει η τυπική αδυνατότητα του ερωτήματος περί του μηδενός και, παρά την αδυνατότητα αυτή, θέσουμε εντούτοις το ερώτημα, τότε πρέπει τουλάχιστον να ανταποκριθούμε σε εκείνο που εξακολουθεί να ισχύει ως θεμελιώδης απαίτηση για τη δυνατή διεξαγωγή κάθε ερωτήματος. Αν πρόκειται να ερωτηθεί το μηδέν —με οποιονδήποτε τρόπο—, και μάλιστα το ίδιο, τότε πρέπει προηγουμένως να είναι δεδομένο. Πρέπει να μπορούμε να το συναντήσουμε.

Πού αναζητούμε το μηδέν; Πώς βρίσκουμε το μηδέν; Για να βρούμε κάτι, δεν πρέπει άραγε να γνωρίζουμε ήδη κατά κάποιον τρόπο ότι αυτό υπάρχει; Πράγματι! Καταρχάς και ως επί το πλείστον, ο άνθρωπος μπορεί να αναζητεί μόνο όταν έχει ήδη προϋποθέσει την ύπαρξη εκείνου που αναζητεί. Τώρα, όμως, εκείνο που αναζητείται είναι το μηδέν. Μήπως, τελικά, υπάρχει μια αναζήτηση χωρίς αυτή την προϋπόθεση, μια αναζήτηση στην οποία ανήκει μια καθαρή εύρεση;

Όπως κι αν έχει το πράγμα, γνωρίζουμε το μηδέν, έστω και μόνο ως εκείνο για το οποίο μιλούμε καθημερινά εδώ κι εκεί. Αυτό το κοινό μηδέν, που έχει ξεθωριάσει μέσα σε όλη την ωχρότητα του αυτονόητου και περιφέρεται τόσο απαρατήρητα μέσα στην αερολογία μας, μπορούμε μάλιστα να το διευθετήσουμε πρόχειρα σε έναν «ορισμό»:

Το μηδέν είναι η πλήρης άρνηση της ολότητας του όντος.

Μήπως αυτός ο χαρακτηρισμός του μηδενός μάς παρέχει τελικά μια υπόδειξη προς την κατεύθυνση από την οποία και μόνο μπορεί αυτό να μας συναντήσει;

Η ολότητα του όντος πρέπει προηγουμένως να είναι δεδομένη, ώστε να μπορεί, ως τέτοια, να υποβληθεί απολύτως στην άρνηση, μέσα στην οποία θα έπρεπε τότε να φανερωθεί το ίδιο το μηδέν.

Αλλά, ακόμη και αν παραβλέψουμε τον αμφισβητήσιμο χαρακτήρα της σχέσης μεταξύ της άρνησης και του μηδενός, πώς μπορούμε εμείς —ως πεπερασμένα όντα— να καταστήσουμε προσιτό σε εμάς το σύνολο του όντος μέσα στην ολότητά του, καθ’ εαυτό και μάλιστα ως τέτοιο; Το πολύ-πολύ μπορούμε να σκεφτούμε το σύνολο του όντος μέσα στην «ιδέα», να αρνηθούμε νοητικά αυτό που παραστάθηκε κατ’ αυτόν τον τρόπο και να το «σκεφτούμε» ως αρνημένο. Μέσω αυτής της οδού αποκτούμε, βέβαια, την τυπική έννοια ενός νοερά παρασταθέντος μηδενός, ποτέ όμως το ίδιο το μηδέν.

Αλλά το μηδέν είναι τίποτε, και μεταξύ του νοερά παρασταθέντος και του «καθαυτό» μηδενός δεν μπορεί να υφίσταται κάποια διαφορά, εφόσον το μηδέν παριστά την πλήρη απουσία κάθε διαφοράς. Το ίδιο όμως το «καθαυτό» μηδέν — δεν είναι άραγε και πάλι εκείνη η κρυμμένη, αλλά αντιφατική έννοια ενός όντος μηδενός;

Για τελευταία φορά πρέπει τώρα οι αντιρρήσεις της διάνοιας (Verstand) να έχουν ανακόψει την αναζήτησή μας, η νομιμότητα της οποίας μπορεί να αποδειχθεί μόνο μέσω μιας θεμελιώδους εμπειρίας του μηδενός.

Συνεχίζεται

Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΙΝΑΙ ΤΕΧΝΗ. ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΠΡΟΘΕΣΗ ΟΠΩΣ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑΖΕΙ Ο ΧΑΙΝΤΕΓΚΕΡ. ΕΙΝΑΙ ΑΠΟΡΙΑ, ΖΗΤΗΜΑ ΖΩΗΣ Ή ΘΑΝΑΤΟΥ. ΤΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΤΙΘΕΤΑΙ ΕΚ ΤΟΥ ΑΣΦΑΛΟΥΣ. ΕΚ ΤΟΥ ΟΛΟΥ, ΤΟΥ ΠΛΗΡΟΥΣ. ΚΑΙ ΟΠΩΣ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΩΝ ΟΥΡΑΝΩΝ ΔΕΝ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑΙ ΕΙΣΕΛΘΕΙ Ο ΠΛΟΥΣΙΟΣ ΑΝΑΛΟΓΩΣ ΚΑΙ Ο ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ, Ο ΣΟΦΙΣΤΗΣ, ΣΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΥΠΑΡΞΕΩΣ ΣΤΗΝ ΑΡΕΤΗ ΤΗΣ. ΔΕΝ ΑΠΟΚΑΛΥΠΤΕΙ  ΤΙΠΟΤΕ ΠΕΡΑΝ ΤΟΥ ΕΑΥΤΟΥ ΤΟΥ. ΕΝΑΝ ΜΟΝΟΛΟΓΟ. 
Ο ΝΟΥΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΟΝ, ΠΡΑΓΜΑ, ΦΥΣΗ.  ΔΕΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΕΙΤΑΙ ΕΚ ΤΟΥ ΜΗΔΕΝΟΣ. ΑΛΛΑ ΚΑΤ'ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΛΟΓΟΥ. ΛΑΜΠΡΥΝΕΙ ΤΗΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ. ΤΗΣ ΔΙΝΕΙ ΦΩΣ, ΕΙΝΑΙ Η ΠΝΟΗ ΖΩΗΣ Ο ΔΗΛΩΜΕΝΟΣ ΕΧΘΡΟΣ ΚΑΘΕ ΕΞΥΠΝΟΥ.
ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ ΤΗΣ ΕΝΑΣΧΟΛΗΣΕΩΣ ΤΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΩΝ ΜΕ ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ Η ΔΙΑΣΤΡΕΒΛΩΣΗ ΤΗΣ ΛΟΓΙΚΗΣ, ΚΑΘΟΤΙ ΚΑΤΑΣΤΡΕΦΕΙ ΤΗΝ ΠΡΟΘΕΣΗ ΤΗΣ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΛΟΓΙΑΣ.
 "θεμελιώδης κανόνας κάθε σκέψης,   η αρχή της αποφυγής της αντίφασης, η καθολική «λογική»" ΔΕΝ ΥΦΙΣΤΑΤΑΙ. ΕΙΝΑΙ ΑΠΛΩΣ ΑΝΕΣΤΡΑΜΜΕΝΟΣ ΚΟΣΜΟΣ. Ο ΠΟΘΟΣ ΚΑΘΕ ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΗ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΠΛΗΤΤΕΙ ΣΤΟΝ ΠΛΟΥΤΟ ΤΟΥ.  Η ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΜΗ ΑΝΤΙΦΑΣΗΣ ΕΝΕΡΓΟΠΟΙΕΙΤΑΙ ΜΟΝΟ ΟΤΑΝ ΜΙΑ ΘΕΣΗ ΠΕΦΤΕΙ ΣΤΟ ΠΑΡΑ ΦΥΣΙΝ. ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΠΡΟ-ΘΕΣΗ.
ΟΠΩΣ ΓΝΩΡΙΖΟΥΜΕ Ο ΚΑΝΤ ΠΟΛΛΕΣ ΦΟΡΕΣ ΕΚΛΑΜΒΑΝΕΙ ΤΟ a' posteriori σάν a'priori. ΑΥΤΗ Η ΑΦΑΙΡΕΣΗ ΕΔΩΣΕ ΤΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΟΠΟΙΑΣ ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙΣΜΑ, ΤΟ passa tempo ΤΗΣ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΑΜΕ ΜΕΧΡΙΣ ΕΔΩ.
ΤΙΠΟΤΕ ΔΕΝ ΓΕΝΝΙΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟ ΤΙΠΟΤΕ, ΕΠΙΝΟΕΙΤΑΙ.
ΚΟΛΛΗΜΕΝΟΙ ΣΤΗΝ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ ΟΙ ΓΕΡΜΑΝΟΙ. ΣΤΗΝ ΑΥΤΟΑΠΟΚΑΛΥΨΗ ΤΟΥ ΜΠΑΙΜΕ.

Τρίτη 28 Ιουλίου 2026

ΠΕΡΙ ΜΥΣΤΙΚΗΣ«Über Mystik» / «Sobre mística»

ΠΕΡΙ ΜΥΣΤΙΚΗΣ¹

Του Ernst Tugendhat
Πανεπιστήμιο του Βερολίνου

Ο Ernst Tugendhat (1930–2023) ήταν Γερμανός φιλόσοφος, εβραϊκής καταγωγής, και μία από τις σημαντικότερες μορφές της μεταπολεμικής γερμανικής φιλοσοφίας. Γεννήθηκε στο Μπρνο της Τσεχοσλοβακίας, στην οικογένεια για την οποία κατασκευάστηκε η περίφημη Villa Tugendhat. Η οικογένειά του εγκατέλειψε την Ευρώπη εξαιτίας του ναζισμού και ο ίδιος έζησε για ένα διάστημα στη Βενεζουέλα. Σπούδασε κλασική φιλολογία στο Stanford και κατόπιν φιλοσοφία στη Γερμανία. Δίδαξε, μεταξύ άλλων, στο Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης και από το 1980 έως το 1992 στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου.
Η φιλοσοφική του πορεία κινήθηκε από την αρχαία ελληνική φιλοσοφία, τον Husserl και τον Heidegger προς την αναλυτική φιλοσοφία της γλώσσας, ιδίως προς τον Wittgenstein. Στη διατριβή του ασχολήθηκε με την έννοια του Είναι στον Αριστοτέλη, ενώ η υφηγεσία του είχε ως θέμα την έννοια της αλήθειας στον Husserl και στον Heidegger.


Κεντρικά θέματα του έργου του είναι:
η σχέση μεταξύ γλώσσας, αλήθειας και αυτοσυνείδησης,
η κριτική της οντολογικής και υπερβατολογικής φιλοσοφίας,
η θεμελίωση της ηθικής χωρίς μεταφυσικές ή θρησκευτικές προϋποθέσεις,
η εγωκεντρικότητα, ο θάνατος, η ανθρωπολογία και η μυστική.

Από τα σημαντικότερα έργα του είναι:
Der Wahrheitsbegriff bei Husserl und Heidegger
Η έννοια της αλήθειας στον Husserl και στον Heidegger.
Vorlesungen zur Einführung in die sprachanalytische Philosophie
Παραδόσεις για την εισαγωγή στη γλωσσαναλυτική φιλοσοφία.
Selbstbewußtsein und Selbstbestimmung
Αυτοσυνείδηση και αυτοκαθορισμός.
Vorlesungen über Ethik
Παραδόσεις περί ηθικής.
Egozentrizität und Mystik. Eine anthropologische Studie
Εγωκεντρικότητα και μυστική. Μια ανθρωπολογική μελέτη.


Στο κείμενο «Über Mystik» / «Sobre mística» που μετέφρασες, ο Tugendhat επιχειρεί να διαχωρίσει αυστηρά τη μυστική από τη θρησκεία. Κατά την άποψή του, η θρησκεία στηρίζεται τελικά σε μια προβολή προσωπικών υπερφυσικών δυνάμεων, ενώ η μυστική αποτελεί μια πραγματική ανθρωπολογική δυνατότητα: ο άνθρωπος μπορεί να αποστασιοποιηθεί από την εγωκεντρικότητά του, να σχετικοποιήσει τον εαυτό του ενώπιον των άλλων όντων και να στραφεί προς μια καθολική, μη εγωκεντρική συμπόνια.
Η διάλεξη εκφωνήθηκε στο Βερολίνο στις 5 Δεκεμβρίου 2005, με την ευκαιρία της απονομής στον συγγραφέα του Βραβείου Meister Eckhart. Μετάφραση των Rafael Sevilla και Mauricio Suárez Crothers, αναθεωρημένη από τον Ernst Tugendhat.

1 Η δημοσίευση αυτού του άρθρου παραχωρήθηκε ευγενικά τόσο από τον συγγραφέα όσο και από τους εκδότες του περιοδικού Diálogo Científico, το οποίο εκδίδεται από το Κέντρο Επιστημονικής Επικοινωνίας με την Ιβηροαμερική (Centro de Comunicación Científica con Ibero-América, CCC), στην Τυβίγγη της Γερμανίας. Εκεί δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά στον τόμο 14, αρ. 1/2, του έτους 2005.

Όπως και οι προηγούμενοι βραβευθέντες, ο Richard Rorty και ο Lévi-Strauss, θεωρώ σκόπιμο να αναλογιστώ το γεγονός ότι το βραβείο αυτό αποσκοπεί ακριβώς στη διατήρηση της μνήμης του Διδασκάλου Eckhart. Ο Rorty προτίμησε να χαράξει μια αρνητική διαχωριστική γραμμή: ο ίδιος θα θεωρούσε τον εαυτό του άθεο, ενώ για τον Eckhart «μόνον ο Θεός είχε σημασία και τίποτε άλλο». Η διαπίστωση αυτή είναι ορθή, αλλά συγκαλύπτει μια πτυχή την οποία άγγιξε ο Lévi-Strauss, όταν επισήμανε ότι στον Eckhart υπάρχουν αντιστοιχίες με τον βουδισμό Ζεν.

Θα προχωρήσω βήμα προς βήμα. Η πρώτη μου συνάντηση με τον Διδάσκαλο Eckhart έγινε στο Stanford πριν από σχεδόν εξήντα χρόνια, όταν συμμετείχα, ως προπτυχιακός φοιτητής, σε ένα σεμινάριο για τον χριστιανικό μυστικισμό και, ταυτόχρονα, σε ένα άλλο για τον βουδισμό Ζεν, το οποίο διηύθυνε ο Frederic Spiegelberg. Ο Spiegelberg υπήρξε μη τακτικός καθηγητής ινδολογίας στο Marburg και μαθητής του Rudolf Otto. Σε μια κοινή συνεδρία των δύο σεμιναρίων, έτυχε σε εμένα να κάνω την εισαγωγική συγκριτική παρουσίαση.

Μόνο όμως περισσότερο από πενήντα χρόνια αργότερα, όταν ασχολήθηκα εκ νέου με τον Eckhart, διάβασα το έργο West-Östliche Mystik (Μυστικισμός της Δύσης και της Ανατολής) του Rudolf Otto, του δασκάλου του Spiegelberg. Το βιβλίο αυτό προσφέρει συγκριτικές γνώσεις οι οποίες, φυσικά, υπερβαίνουν κατά πολύ τους τότε, απλώς εντυπωσιολογικούς, παραλληλισμούς μου. Στο επίκεντρο βρίσκονται οι μορφές του Eckhart και του φιλοσόφου της Vedanta, Sankara. Ο Otto καταδεικνύει μια πολύ βαθιά αναλογία μεταξύ των αντιλήψεών τους.

Στον Sankara θα υπήρχε ένα θρησκευτικό και μονοθεϊστικό επίπεδο, προγενέστερο του μυστικισμού της ενότητας όλων των πραγμάτων· και με την ίδια έννοια ο Eckhart εξηγεί ότι εκείνο που ονομάζει Θεότητα (Gottheit), το απόλυτο Ένα χωρίς καμία απολύτως διαφορά, υπερέχει τόσο πολύ από τον προσωπικό δημιουργό Θεό «όσο ο ουρανός από τη γη».
Η λέξη «μυστικισμός» είναι ανεπανόρθωτα αμφίσημη· εάν όμως την εννοήσουμε ως συνείδηση της ενότητας όλων των πραγμάτων, μπορούμε να διακρίνουμε τόσο στον Sankara όσο και στον Eckhart ένα μυστικό και ένα θρησκευτικό στοιχείο. Σύμφωνα με τον Otto, μόνον ο βουδισμός εμφανίστηκε στην Ινδία ως ένα σαφές αντι-κίνημα απέναντι στον θεϊσμό.

Το κίνητρο του Otto —ως χριστιανού θεολόγου που ήταν— για την ανάδειξη αυτών των βαθιών παραλληλισμών μεταξύ Ανατολής και Δύσης, τόσο στο θρησκευτικό όσο και στο μυστικό επίπεδο, ήταν να καταστήσει απολύτως σαφή την ιδιομορφία της χριστιανικής θρησκείας και του χριστιανικού μυστικισμού, παρά τις ομοιότητες.

Σε εμένα, αντιθέτως, τίθεται ένα διαφορετικό πρόβλημα. Εάν τόσο στο θρησκευτικό όσο και στο μυστικό επίπεδο αναπτύχθηκαν, με εντελώς ανεξάρτητο τρόπο, τόσο βαθιά όμοια κινήματα, τότε ανακύπτει το ερώτημα σχετικά με τις ανθρωπολογικές τους ρίζες: ποιο ουσιώδες συστατικό της ανθρώπινης ζωής βρίσκεται στη βάση της ανάγκης για θρησκεία και τι είναι εκείνο που οδήγησε επανειλημμένα τους ανθρώπους προς τον μυστικισμό;

Στο βιβλίο μου Εγωκεντρικότητα και μυστικισμός ασχολήθηκα με αυτά τα ερωτήματα, αλλά οι απαντήσεις που έδωσα τότε, όπως και εκείνες που πρόκειται να δώσω τώρα, με ικανοποιούν μόνο εν μέρει. Ωστόσο, δεν θεωρώ άξια συζήτησης τη διαδεδομένη τάση να απορρίπτονται αυτές οι στάσεις ως ανορθολογικές ή να εξετάζονται αποκλειστικά στο πλαίσιο της εκάστοτε παράδοσης.
Κάτι μπορεί να κατανοηθεί μόνο ως κάτι που θα μπορούσε να ασκήσει επίδραση στην ίδια μας τη ζωή. Επιπλέον, πιστεύω ότι μόνο εάν προσεγγίσουμε αυτά τα ερωτήματα από την οπτική της πρώτης ενικού προσώπου, μπορούμε να προσδώσουμε σαφές νόημα στους όρους «μυστικισμός» και «θρησκεία».

Από όσα ειπώθηκαν μέχρι τώρα, θα έχει γίνει αντιληπτό ότι εγώ κατανοώ αυτούς τους όρους μάλλον ως αλληλοαποκλειόμενους. Αυτό σημαίνει ότι, κατά τη γνώμη μου, η θρησκεία και η μυστική έχουν διαφορετικές ανθρωπολογικές ρίζες, τουλάχιστον σε έσχατη ανάλυση. Οφείλω να πω «σε έσχατη ανάλυση», διότι, φυσικά, δεν μπορώ να αρνηθώ ότι τόσο στη χριστιανική μυστική όσο και στην Ινδία, δηλαδή τόσο στον Eckhart όσο και στον Sankara, η μυστική εμφανίζεται ως η ύψιστη μορφή της θρησκείας.
Το ότι και οι δύο την κατανοούσαν με αυτόν τον τρόπο εξηγείται εύκολα, διότι, εάν κάποιος θεωρεί τον εαυτό του καθορισμένο αποκλειστικά από την παράδοση, δηλαδή εάν πιστεύει ότι πρέπει να στηρίζεται στις ιερές Γραφές, όπως ο Eckhart και ο Sankara, τότε δεν απομένει άλλη δυνατότητα παρά να κατανοήσει τη μυστική με αφετηρία τη θρησκεία. Αυτό μας επιτρέπει να κατανοήσουμε επίσης, παραδείγματος χάριν, την ορολογία του Eckhart, το γεγονός δηλαδή ότι χαρακτηρίζει το αντικείμενο της μυστικής ως «Θεότητα», χρησιμοποιώντας μια λέξη που παράγεται από τη λέξη «Θεός», το αντικείμενο της θρησκείας.

Από την άλλη πλευρά, πιστεύω επίσης ότι, παραδείγματος χάριν, η χριστιανική θρησκεία διέθετε πάντοτε ένα μυστικό στοιχείο. Εάν όμως η μυστική ήταν μια μορφή θρησκείας, δεν θα μπορούσε να έχει υπάρξει ούτε βουδιστική ούτε ταοϊστική μυστική.

Ίσως να φαίνεται δελεαστικό να διαμορφώσουμε μια συνολική έννοια η οποία να περιλαμβάνει τη θρησκεία και τη μυστική. Θα μπορούσαμε τότε, ακολουθώντας παραδείγματος χάριν τον Wittgenstein, να μιλήσουμε για «το ανώτερο» (das Höhere) και να πούμε ότι χαρακτηριστική των ανθρώπων είναι η ανάγκη να υποκλίνονται μπροστά σε κάτι ανώτερο. Το να μην απολυτοποιεί κανείς τον εαυτό του θα σήμαινε τότε ότι υποκλίνεται μπροστά σε κάτι, είτε μπροστά στον Θεό είτε, όπως στον βουδισμό, μπροστά στο κενό. Πράγματι, στον βουδισμό Ζεν υποκλίνεται κανείς μπροστά στο κενό.

Ωστόσο, ασφαλώς φαίνεται ορθότερο να βλέπουμε σε αυτό μια παρείσφρηση του θρησκευτικού στοιχείου στο μυστικό, έναν από τους πολλούς ανιμιστικούς ανθρωπομορφισμούς προς τους οποίους έχουμε την τάση. Όπως λοιπόν στον Eckhart φαινόταν αυτονόητο ότι το μυστικό έπρεπε να θεωρηθεί από την οπτική του θρησκευτικού, έτσι μπορεί να φαίνεται αυτονόητο στους σημερινούς επικριτές ότι, μαζί με το θρησκευτικό, εξαφανίζεται και το μυστικό· αυτό εξηγεί γιατί ο Rorty δεν αντιλήφθηκε καθόλου την πτυχή του Eckhart την οποία ανέδειξε ο Lévi-Strauss.

Ο σημερινός μου στόχος είναι να καταστήσω κατανοητή την ανθρωπολογική ρίζα του μυστικού. Επειδή όμως τα δύο φαινόμενα, το θρησκευτικό και το μυστικό, είναι κατά κανόνα εξαιρετικά συνυφασμένα στη συνήθη αντίληψη, πρέπει προηγουμένως να πω κάτι σχετικά με την ανθρωπολογική ρίζα του θρησκευτικού.
Αυτό που χαρακτηρίζεται ως θρησκεία είναι αναμφίβολα ένα σύνθετο φαινόμενο και κάθε ορισμός είναι αναγκασμένος να φαίνεται μονομερής. Ωστόσο, κατά τη γνώμη μου, κεντρικής σημασίας είναι το γεγονός ότι οι άνθρωποι, σε αντίθεση με τα άλλα ζώα, θέτουν σκοπούς, ότι ζουν επιδιώκοντας στόχους και ότι ακόμη και η ίδια η συνέχιση της ζωής τούς παρουσιάζεται ως στόχος, με αποτέλεσμα να βρίσκονται αντιμέτωποι με το πρόβλημα της τύχης και της ενδεχομενικότητας.

Το πρόβλημα αυτό είχε ως συνέπεια, καθ’ όλη την προδιαφωτιστική ανθρώπινη ιστορία, να θεωρείται παντού υπό το πρίσμα σκοπών ό,τι μας συμβαίνει κατά τρόπο ενδεχομενικό, ως εκπόρευση ισχυρών, υπερφυσικών όντων, τα οποία, επιπλέον, ερμηνεύονταν με προσωπικούς όρους, δηλαδή ως θεοί.
Ακολουθούν κατόπιν σημαντικές διαφοροποιήσεις: μονοθεϊσμός έναντι πολυθεϊσμού· και, εάν ο Θεός είναι αγαθός, είναι συνήθως επίσης ο εκπρόσωπος ή ακόμη και η πηγή της ηθικής, πράγμα που οδηγεί στην ερμηνεία των ενδεχομενικών συμβάντων ως τιμωρίας για αμαρτίες που έχουν διαπραχθεί. Από εδώ απορρέουν οι ειδικά θρησκευτικές μορφές συμπεριφοράς απέναντι σε αυτό το παντοδύναμο προσωπικό ον: προσευχή, ευχαριστία, δοξολογία, υποταγή, ταπεινοφροσύνη, συνείδηση της αμαρτίας.

Με τον Διαφωτισμό, αυτό το σύμπλεγμα ιδεών και στάσεων καταρρέει. Κάθε ενδεχομενικό συμβάν μπορεί να εξηγηθεί αιτιακά και ο Θεός αποκαλύπτεται ως προβολή παραστάσεων που έχουν γεννηθεί από επιθυμίες· η ηθική μπορεί να κατανοηθεί μόνο ως διυποκειμενικά δικαιολογημένη: το να τη θεωρεί κανείς απόλυτη αποτελούσε με τη σειρά του μια προβολή.
Το αξιοπερίεργο είναι ότι μέσα στην ίδια τη θρησκεία δεν έπαψε ποτέ να υπάρχει αυτή η υποψία, διότι διαφορετικά δεν θα υπήρχε η ανάγκη προσφυγής σε ιδιαίτερες, ιερές παραδόσεις. Η πρόσβαση σε μια θρησκευτική αλήθεια γινόταν πάντοτε μέσω της παράδοσης ή μιας υπερφυσικής αποκάλυψης. Εδώ εμφανίζεται το προφανές όριο κάθε Διαφωτισμού: όποιος επιθυμεί να διατηρήσει τις θρησκευτικές του πεποιθήσεις θα επικαλεστεί μια ιδιαίτερη οδό πρόσβασης. Θα είναι πάντοτε δυνατό να καταφύγει κανείς σε αυτή τη δυνατότητα, αλλά με τίμημα τη διακοπή μιας απροϋπόθετης διυποκειμενικής επικοινωνίας.

Θα ήθελα τώρα να δείξω ότι στη μυστική τα πράγματα είναι εντελώς διαφορετικά. Όταν είπα ότι και η θρησκεία έχει μια ανθρωπολογική ρίζα, την οποία κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να αρνηθεί, επειδή αποτελεί μέρος της ουσίας του, αναφερόμουν μόνο στο πρώτο βήμα της σειράς των ιδεών που μόλις εξέθεσα: στην αναμέτρηση με το πρόβλημα της ενδεχομενικότητας. Το δεύτερο βήμα, το οποίο είναι θεμελιώδες για τη θρησκευτική συνείδηση —η σύνθεση του ενδεχομενικού σε μια προσωπική δύναμη—, αποτελεί ήδη μια ανιμιστική κατασκευή και μια προβολή επιθυμιών.
Επομένως, στην περίπτωση της θρησκευτικής συνείδησης το μόνο που μπορεί να ειπωθεί είναι ότι η ανθρωπολογική σταθερά συνίσταται στην ανάγκη για θρησκεία. Είναι πιθανό, στην εποχή της επιστήμης, να εξακολουθούμε να αισθανόμαστε την ανάγκη να ευχαριστήσουμε και ίσως να προσευχηθούμε· ελλείψει όμως αποδέκτη, αυτό δεν υπερβαίνει μια απλή παρόρμηση.

Όταν υποστηρίζω ότι στη μυστική τα πράγματα είναι διαφορετικά, ότι δηλαδή ανθρωπολογική ρίζα έχει η ίδια η μυστική και όχι η ανάγκη γι’ αυτήν, δεν εννοώ ότι όλοι οι άνθρωποι θα έπρεπε να αυτοκατανοούνται ως μυστικοί. Η ιδέα είναι απλώς ότι, σε αντίθεση με τη θρησκευτική στάση, η μυστική στάση αποτελεί μια πραγματική δυνατότητα θεμελιωμένη στην ανθρώπινη ουσία, μια στάση που δεν χρειάζεται να καταφύγει σε κάποια αποκάλυψη ή παράδοση.

Δικαιολογήσεις αυτού του είδους είναι στην πραγματικότητα ξένες προς αυτήν· μόνον η ανάμειξή της με τη θρησκεία μέσα σε διαφορετικές ιστορικές διαμορφώσεις οδήγησε σε δικαιολογήσεις θεμελιωμένες σε παραδόσεις. Παρομοίως, πρέπει να θεωρούνται δευτερεύουσες οι οντολογικές θεμελιώσεις της μυστικής που συναντώνται στον Sankara και ήδη στις Upanishad, όπως επίσης στον Παρμενίδη, στον πλατωνισμό, στον Eckhart και στον Heidegger.

Θα λάβω ως αφετηρία την καλλιτεχνική αναπαράσταση του φαινομένου. Ο διαλογιζόμενος Βούδας υπήρξε προσφιλές θέμα της τέχνης σε μεγάλο μέρος της Ασίας. Το γεγονός ότι δεν υπάρχει αντίστοιχο θέμα στη χριστιανική τέχνη οφείλεται στο ότι, στον χριστιανισμό, η μυστική κυριαρχούνταν και διαμορφωνόταν πάντοτε από τη θρησκευτική στάση: ένα πρόσωπο βυθισμένο στη μυστική εμπειρία δεν αποτελούσε αντικείμενο γενικού ενδιαφέροντος και, κατά συνέπεια, ούτε αντικείμενο της τέχνης.
Απεικονιζόταν μια κατεύθυνση προς τα άνω, η ευλάβεια, ή η συμπληρωματική κατεύθυνση από τα άνω, η χάρη. Εκείνο όμως που εκφράζεται στην αναπαράσταση του Βούδα δεν είναι κάτι υπερφυσικό. Μολονότι δεν διαθέτουμε κάτι παρόμοιο στη δική μας καλλιτεχνική παράδοση, στις αναπαραστάσεις αυτές υπάρχει κάτι που συγκινεί άμεσα και εμάς. Αυτό δείχνει πόσο εσφαλμένη είναι η ιδέα ότι οι άνθρωποι, στο βάθος του είναι τους, θα κατανοούσαν τον εαυτό τους ιστορικά, ότι θα ήταν αιχμάλωτοι της παράδοσης.

Πώς πρέπει, λοιπόν, να περιγραφεί το προθετικό αντικείμενο της στάσης που εκφράζουν οι αναπαραστάσεις του Βούδα; Νομίζω ότι στη στάση αυτή εκδηλώνονται δύο όψεις. Πρώτον, μια συγκέντρωση, μια περισυλλογή στον εαυτό, η οποία πρέπει συγχρόνως να νοηθεί ως πραγματική κατάσταση, ως γαλήνη της ψυχής. Δεύτερον, δεν φαίνεται ότι το αντικείμενο της περισυλλογής στον εαυτό είναι απλώς το εγώ ή η ίδια η ζωή του προσώπου, αλλά ταυτόχρονα ο κόσμος, η «ολότητα».

Πιστεύω ότι και οι δύο αυτές όψεις —η περισυλλογή στον εαυτό και η «ολότητα»— αποτελούν τις ανθρωπολογικές ρίζες της μυστικής.

Αρχίζω με την περισυλλογή. Ενώ τα άλλα ζώα ζουν μέσα στην εκάστοτε κατάστασή τους, οι άνθρωποι —όπως ήδη είπα, όταν εξέτασα το ερώτημα σχετικά με την ανθρωπολογική ρίζα της θρησκείας— επιδιώκουν στόχους και, κατά συνέπεια, απορροφώνται από τις ιδιαίτερες μέριμνες και δραστηριότητές τους· μπορούν όμως επίσης να αποκτήσουν συνείδηση —προπάντων ενώπιον του θανάτου— της ενότητας της ζωής τους. Δεν έχουν απλώς συναισθήματα· μπορούν επιπλέον να λάβουν στάση απέναντί τους και να επιδιώξουν τη συναισθηματική ισορροπία και σταθερότητα. Η αμεταβλητότητα αποκτά σημασία, όχι επειδή ανήκει στο νόημα του Είναι, αλλά επειδή οι άνθρωποι έχουν συνείδηση της παροδικότητας των καταστάσεών τους και της ζωής τους.
Θα μπορούσε κανείς να δει σε αυτό έναν δεύτερο τρόπο αντιμετώπισης της ενδεχομενικότητας, ο οποίος θα εξηγούσε γιατί και η θρησκεία διαθέτει γενικά ένα μυστικό στοιχείο. Έτσι δημιουργείται στους ανθρώπους μια ένταση μεταξύ, αφενός, της πολλαπλότητας των μεριμνών και των συναισθηματικών τους καταστάσεων και, αφετέρου, της περισυλλογής.

Απέναντι σε τι όμως βρίσκεται ο άνθρωπος, όταν περισυλλέγεται; Καταρχάς, θα μπορούσε κανείς να πει: απλώς απέναντι στη ζωή του ως σύνολο. Ή ακόμη: απέναντι στη ζωή του, η οποία οριοθετείται από τον θάνατο. Είναι όμως πολύ πιθανόν ένας άνθρωπος, ο οποίος αναμετριέται με τη ζωή και τον θάνατο, να βλέπει πέρα από τα όρια της ζωής του και να αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα όλων εκείνων των πολλών πραγμάτων που ο ίδιος δεν είναι. Γιατί;
Εδώ προσκρούουμε στη δεύτερη ανθρωπολογική ρίζα της μυστικής, η οποία είναι θεμελιωδέστερη από την πρώτη. Ο καλύτερος τρόπος για να την κατανοήσουμε είναι να την αντιπαραβάλουμε εκ νέου με τη συνείδηση των άλλων ζώων. Εξαιτίας της γλωσσικής της δομής, η ανθρώπινη συνείδηση βρίσκεται αντιμέτωπη με επιμέρους αντικείμενα και, ως εκ τούτου, με τον ίδιο της τον εαυτό ως επιμέρους ον, ως εγώ: βλέπει τον εαυτό της ως έναν ή μία μεταξύ όλων των άλλων.
Αυτή είναι η βάση της συνείδησης της μοναξιάς, την οποία περιέγραψε ο Octavio Paz στο El laberinto de la soledad (Ο λαβύρινθος της μοναξιάς), καθώς και της λαχτάρας να την υπερβούμε· κάτι που ο άνθρωπος κατορθώνει με πράξεις αλληλεγγύης και με την αγάπη, αλλά και αυτό παραμένει εύθραυστο και είναι, με τη σειρά του, απομονωμένο.
Κάθε άνθρωπος βλέπει τον εαυτό του μαζί με τους στόχους του —μαζί με όσα έχουν σημασία γι’ αυτόν— ως απομονωμένο μέσα στον κόσμο και έτσι αποκτά συνείδηση της ασημαντότητας του προσώπου του και των μεριμνών του. Είναι δυνατόν να αποδεχθεί κανείς απλώς —ή να απωθήσει— την αντίφαση μεταξύ του να θεωρεί τον εαυτό του σημαντικό και του να στερείται αντικειμενικά σημασίας· μπορούμε όμως επίσης να τη θεματοποιήσουμε.

Στην περίπτωση αυτή, η πραγματικότητα των πολλών άλλων πραγμάτων, η οποία συνήθως γίνεται αντιληπτή μόνον περιφερειακά, σαν σκιά, περνά στο κέντρο του οπτικού πεδίου και εμφανίζεται, όταν αναλογιζόμαστε το εγώ, ως εξίσου παρούσα· το εγώ, από την πλευρά του, μετατοπίζεται στα περιθώρια της ίδιας του της συνείδησης. Αυτή η κατάσταση συνείδησης είναι εκείνη που ανταποκρίνεται καλύτερα στον χαρακτηρισμό «μυστική».
Υπό αυτή την έννοια, η μυστική δεν είναι συναίσθημα ούτε εμπειρία, αλλά μια γνώση και μια αντίστοιχη στάση. Πιστεύω ότι αυτή η σύνθεση ήρεμης περισυλλογής και ταυτόχρονης συνείδησης του κόσμου, η οποία σχετικοποιεί τον ίδιο τον εαυτό, είναι εκείνο που επιχειρούν να εκφράσουν οι καλλιτέχνες της Άπω Ανατολής στα αγάλματα του Βούδα.
Η ενότητα όμως περισυλλογής και συνείδησης του κόσμου δεν αποτελεί μια μονοσήμαντη πραγματικότητα και έχει ερμηνευθεί με διαφορετικούς τρόπους κατά τη διάρκεια της ιστορίας. Για τον λόγο αυτό, η «μυστική», με την έννοια που μόλις περιγράφηκε, εξακολουθεί να αποτελεί μια γενική έννοια. Θα διακρίνω τρεις ερμηνείες.


Η πρώτη είναι, λίγο πολύ, εκείνη του ίδιου του βουδισμού. Καθώς περιορίζεται, ο εαυτός βυθίζεται σε ένα μηδέν, και το ίδιο συμβαίνει και με τα άλλα πράγματα. Ως αποτέλεσμα αναδύεται η ιδέα μιας ενότητας των πάντων, την οποία ο βουδισμός χαρακτήρισε ως κενό. Εδώ εντάσσω τη διδασκαλία Advaita του Sankara, καθώς και εκείνο που ο Eckhart ονόμασε Θεότητα, την υποτιθέμενη ενότητα πέρα από κάθε πολλαπλότητα.
Εδώ ανήκουν επίσης τα μυστικά στοιχεία που περιείχε κατά κανόνα η θρησκεία: παραστάσεις αυτοσχετικοποίησης και ένωσης με τον Θεό. Όλες οι συνήθεις αντιλήψεις σχετικά με το νόημα της «μυστικής» αποτελούν μέρος αυτής της πρώτης ερμηνείας.
Η δεύτερη ερμηνεία του μυστικού αναστοχασμού είναι, κατά τη γνώμη μου, η θέση του ταοϊσμού. Διακρίνεται από την πρώτη κατά το ότι ο εαυτός δεν βυθίζεται ενώπιον του κόσμου και της ενότητάς του —του Tao—, αλλά απλώς σχετικοποιείται. Η ιδέα μιας ενότητας όλων των πραγμάτων, η οποία χαρακτηρίζει την πρώτη ερμηνεία, πρέπει να φαίνεται παράξενη από την οπτική της δεύτερης.
Πώς φθάνουμε σε αυτή την ιδέα μιας ενότητας όλων των πραγμάτων, η οποία ασφαλώς δεν αποτελεί εμπειρικό δεδομένο; Ίσως προκύπτει επειδή δεν είναι δυνατόν να παραιτηθούμε από ένα στήριγμα. Δεν θα έπρεπε όμως τότε να θεωρήσουμε αυτή την ενότητα όλων των πραγμάτων ως μία ακόμη προβολή, παρόμοια με τη θρησκεία, ως μια επινόηση προορισμένη να ικανοποιήσει μια ανάγκη;
Μπορούμε να διακρίνουμε μια τρίτη ερμηνεία, η οποία παραιτείται ακόμη και από την αναφορά στην ενότητα που εξακολουθεί να υπάρχει στο Tao. Την προανήγγειλα στην αρχική μου περιγραφή της μυστικής, όταν μίλησα όχι για τον κόσμο, αλλά για τα πολλά άλλα πράγματα. Βεβαίως, ο εαυτός αντιλαμβάνεται ότι βρίσκεται μέσα στον κόσμο, αλλά αυτό σημαίνει απλώς: ανάμεσα σε όλα τα υπόλοιπα. Ο κόσμος είναι κάτι αμιγώς μορφικό, όπως ο χώρος· δεν αποτελεί μια ανεξάρτητη πραγματικότητα —αυτό δεν θα ήταν παρά ένα θεϊστικό κατάλοιπο.
Σύμφωνα με αυτή την τρίτη ερμηνεία, ο εαυτός δεν σχετικοποιείται ενώπιον κάποιου ενός, είτε αυτό ονομάζεται Θεός είτε κόσμος, και φυσικά ακόμη λιγότερο ενώπιον της ακαθόριστης καθολικότητας των πολλών άλλων πραγμάτων.
Αυτή η τρίτη ερμηνεία δεν αποτελεί απλώς μια δική μου κατασκευή, διότι συνιστά ουσιώδες στοιχείο πολλών μυστικών αντιλήψεων. Για παράδειγμα, του βουδισμού Mahayana, με τις διδασκαλίες του περί της αμοιβαίας αλληλοδιείσδυσης όλων των πραγμάτων και περί της συμπόνιας προς τα άλλα όντα, καθώς και της χριστιανικής ιδέας της αγάπης.

Η χριστιανική αγάπη ασφαλώς δεν αποτελεί επέκταση της αγάπης προς επιμέρους άτομα, η οποία είναι πάντοτε εγωκεντρική· όπως και η βουδιστική συμπόνια, αποτελεί έναν τρόπο συμπεριφοράς sui generis, ο οποίος, εάν δεν κατανοηθεί ως θεϊκή εντολή, όπως στον ιουδαϊσμό και στον χριστιανισμό, μπορεί να κατανοηθεί μόνο μυστικά, ως στάση που απορρέει από την αυτοσχετικοποίηση.

Αυτή η αντίληψη της αγάπης δεν απορρέει κατ’ ανάγκην από την τρίτη ερμηνεία της μυστικής συνείδησης, είναι όμως δυνατή ως πρακτική παραλλαγή, σε αντιδιαστολή προς μια θεωρητική ερμηνεία. Και προηγουμένως δεν επρόκειτο παρά μόνο για δυνατότητες. Οι άνθρωποι μπορούν να περισυλλέγονται στον εαυτό τους και να επιδιώκουν τη συναισθηματική ισορροπία, αντί να αφήνονται να απορροφηθούν από τους δικούς τους στόχους και τις μέριμνες· δεν είναι υποχρεωμένοι όμως να το κάνουν. Και, αφού περισυλλεγούν, μπορούν να σχετικοποιούν τον εαυτό τους ενόψει του υπόλοιπου κόσμου, αλλά ούτε αυτό είναι υποχρεωμένοι να το κάνουν. Και, τέλος, μπορούν να το αντιλαμβάνονται αυτό ως αγαθότητα της καρδιάς —χωρίς και πάλι να είναι υποχρεωμένοι να το κάνουν.
Στη μυστική υπήρχε πάντοτε η τάση να εξυψώνεται η ιδιαίτερη οδός του καθενός σε αλήθεια, να θεμελιώνεται σε κάτι που υποτίθεται ότι είναι αναπόφευκτο. Αυτό όμως την υποχρέωνε χωρίς λόγο να επωμισθεί το βάρος μιας απόδειξης. Πιστεύω ότι δεν θα έπρεπε να επιδιώκεται τίποτε περισσότερο από το να καταδειχθεί ο τρόπος με τον οποίο η μυστική, στις διάφορες διακλαδώσεις της, αναβλύζει από ορισμένα θεμελιώδη γνωρίσματα του ανθρώπινου είναι· γι’ αυτό και εξακολουθεί να αποτελεί για εμάς μια πραγματοποιήσιμη δυνατότητα, σε αντίθεση με στάσεις όπως η θρησκευτική, οι οποίες, κατά τη γνώμη μου, δεν είναι πλέον συμβατές με τη διανοητική εντιμότητα.
Μου φαίνεται λογικό σήμερα να διαχωρίσουμε τη μυστική από τη θρησκεία, αντί να πετάξουμε μαζί με τα βρόμικα νερά και το παιδί. Ο Eckhart όμως δεν μπορούσε να αποφύγει να τις βλέπει μαζί, δεδομένου ότι θεωρούσε αυτονόητο πως ήταν αποκλειστικά αποδέκτης των παραδόσεων μέσα στις οποίες αντιλαμβανόταν τον εαυτό του: της φιλοσοφικής και της βιβλικής. Η ιδέα μιας ανθρωπολογικής θεμελίωσης δεν υπήρχε γι’ αυτόν.
Θα μπορούσε κανείς να μου προσάψει ότι έχω καταχραστεί τη λέξη «μυστική», επειδή οι συνήθεις χρήσεις της είτε είναι θρησκευτικές είτε εντάσσονται στην πρώτη δική μου ερμηνεία της μυστικής. Εάν όμως διευρύνουμε το αντικείμενο, είναι σκόπιμο να διευρύνουμε και τη χρήση της λέξης. Εν πάση περιπτώσει, προς το παρόν δεν διαθέτω κάποια καλύτερη.

Βρισκόμουν περίπου σε αυτό το σημείο και συλλογιζόμουν ακριβώς με ποιον τρόπο θα περνούσα στην απονομή αυτού του βραβείου, όταν έφθασε στα χέρια μου το νέο βιβλίο του Emilio Lledó, Elogio de la infelicidad (Εγκώμιο της δυστυχίας). Ο Lledó εξηγεί αυτόν τον τίτλο, περιγράφοντας πώς η ευτυχία και η δυστυχία των ανθρώπων μπορούν να θεωρηθούν διαλεκτικά.
Ως αφετηρία λαμβάνει την έννοια της ευημερίας που προκαλούν τα εξωτερικά αγαθά, με την οποία συνδέεται η βούληση για την απόκτηση περισσότερων, η πλεονεξία —κάτι που, από ανθρωπολογική άποψη, φαίνεται αναπόφευκτο. Η εμπειρία όμως ότι αυτός ο τρόπος του να είναι κανείς ευτυχισμένος —η ευημερία— βρίσκεται αναπόφευκτα στο έλεος της τύχης, της ενδεχομενικότητας, οδηγεί σε μια δεύτερη έννοια της ευτυχίας. Έτσι αποδεικνύεται ότι ήδη σε αυτό το πρώτο επίπεδο επιβάλλεται ένα εγκώμιο της δυστυχίας.
Η επόμενη έννοια της ευτυχίας συνίσταται, για τον Lledó, στην εσωτερική ισορροπία και στη γαλήνη της ψυχής. Ως ανθρωπιστής, ο Lledó προσανατολίστηκε προς την ελληνική αρχαιότητα, όσα όμως λέει μπορούν να εφαρμοστούν άμεσα στη μυστική.
Εκείνο που με εντυπωσίασε στις αναπτύξεις του ήταν η παρατήρηση ότι και αυτή η δεύτερη έννοια της ευτυχίας θα πρέπει να διαρραγεί από μια νέα δυστυχία, από μια βαθύτερη θλίψη. Διότι «το αίσθημα εσωτερικής ισορροπίας και γαλήνης απειλείται διαρκώς από τη συνείδηση της αθλιότητας, της βίας, της ολοένα αυξανόμενης σκληρότητας που έχει βιώσει η ανθρωπότητα».
Όποιος έχει κατακτήσει την εσωτερική ειρήνη δεν μπορεί να εγκλωβιστεί στον εαυτό του και να αγνοήσει τη δυστυχία των ανθρώπων. Αυτό διδάσκει και ο βουδισμός Mahayana. Μόνο όμως χάρη στους στοχασμούς του Lledó συνειδητοποίησα την ακόλουθη συναισθηματική διάσταση: εάν ο μυστικός κατανοεί την αυτοσχετικοποίησή του σύμφωνα με εκείνο που ονόμασα τρίτη ερμηνεία, δεν μπορεί να αποφύγει την είσοδο στη γαλήνη της ψυχής του μιας στιγμής μη εγωκεντρικής δυστυχίας. Το να εκτίθεται κανείς ενεργά στη δυστυχία του κόσμου σημαίνει ότι συμπάσχει με όσους υποφέρουν.

Το γεγονός ότι προηγουμένως δεν το είχα δει αυτό με σαφήνεια οφειλόταν αναμφίβολα στο ότι είχα παρασυρθεί από τη διαδεδομένη αυτοκατανόηση των μυστικών, οι οποίοι τόσο συχνά περιέγραφαν τη συναισθηματική τους κατάσταση ως κατάσταση καθαρής μακαριότητας. Ωστόσο, αυτή η αντίληψη δεν φαίνεται πολύ πειστική ακόμη και στο πλαίσιο της πρώτης ερμηνείας της μυστικής· διότι πώς θα μπορούσε το εγώ να βιώσει ένα ανθρώπινο συναίσθημα, εάν γνωρίζει ότι είναι ένα με το Είναι, ή όπως αλλιώς θέλει κανείς να το ονομάσει, εάν το Atman είναι ταυτόσημο με το Brahman ή εάν διαλύεται στο nirvana;

Από την πλευρά της, στη δεύτερη ερμηνεία της μυστικής, στον ταοϊσμό και πιθανώς επίσης στον βουδισμό Ζεν, ο οποίος δέχθηκε την επίδρασή του, πρόκειται μόνο για γνώση και καθόλου για συναίσθημα. Και στην τρίτη ερμηνεία, η οποία αντιλαμβάνεται την αυτοσχετικοποίηση κατά τέτοιον τρόπο ώστε ο μυστικός να στρέφεται και πάλι προς τα όντα αυτού του κόσμου, τώρα όμως χωρίς εγωκεντρισμό, η συναισθηματική κατάσταση του μυστικού περιέχει τόσο στοιχεία γαλήνης όσο και στοιχεία θλίψης.

Δεν μου είναι απολύτως σαφές, θα ήθελα όμως να επανέλθω σε μια άλλη υπόδειξη του Lledó. Ο Lledó αναφέρεται στην ευτυχία χρησιμοποιώντας διάφορους όρους και μία φορά χρησιμοποιεί την παλαιική λέξη «μακαριότητα». «Μακάριοι» είναι η ισπανική μετάφραση του makárioi από την Επί του Όρους Ομιλία: «μακάριοι οι δυστυχείς».
Φαίνεται ότι αυτή τη σκέψη του Ιησού από τη Ναζαρέτ αναλαμβάνει και αντιστρέφει ο Lledó, διότι τώρα λέει: ευτυχισμένοι είναι μόνο εκείνοι που ανοίγονται προς τους δυστυχείς, δηλαδή εκείνοι που συμπάσχουν μαζί τους. Φυσικά, αυτή η αντιστροφή αποτελούσε ήδη τη θεμελιώδη ιδέα του Ιησού με την καθολική του αντίληψη περί αγάπης.

Πιθανότατα δεν υπάρχει άλλη γνωστή ιστορική μορφή που να εκπροσωπεί τόσο πιστά όσο ο Ιησούς την τρίτη ερμηνεία της μυστικής. Ο Ιησούς ήταν ένας μυστικός «με θρησκευτικό ένδυμα», κάτι αναπόφευκτο για κάποιον που βρισκόταν εντός της ιουδαϊκής παράδοσης. Ωστόσο, απέρριψε ή τουλάχιστον σχετικοποίησε ό,τι ήταν ιδιαίτερο σε αυτή την παράδοση: τις εντολές ενός αυταρχικού Θεού. Η παράδοση δεν είχε γι’ αυτόν καμία αξία. Αρκεί να σκεφθεί κανείς το «εγώ όμως σας λέγω».
Μεταξύ των διατυπώσεων που χρησιμοποίησε για να εκφραστεί βρίσκεται και η ακόλουθη: «πρέπει να είστε τέλειοι, επειδή ο Πατέρας σας στους ουρανούς είναι τέλειος». Τόσο η αναφορά σε έναν Πατέρα στους ουρανούς όσο και το «πρέπει» εξηγούνται από το γεγονός ότι βρίσκονταν εντός της ιουδαϊκής παράδοσης.

Εκείνο που παραμένει ως κεντρική διατύπωση είναι η ιδέα μιας ανιδιοτελούς και καθολικής αγάπης, την οποία χαρακτήριζε επίσης ως βασιλεία του Θεού, μια έκφραση που πρέπει και αυτή να κατανοηθεί ως μεταφορά. Η θεμελίωση, λοιπόν, δεν είναι πλέον ιστορική ούτε, πολύ περισσότερο, βασισμένη σε μια θεϊκή αποκάλυψη, αλλά ανθρωπολογική· όχι όμως με την έννοια ενός «πρέπει», αλλά, όπως ήδη είδαμε, με την έννοια μιας δυνατότητας.
Όταν ο Ιησούς είπε «η βασιλεία του Θεού είναι ανάμεσά σας», με το «είναι» εννοούσε «θα μπορούσε να είναι, εξαρτάται από εσάς»: να είστε καθολικά συμπονετικοί, να επωμισθείτε τον πόνο του κόσμου. Είναι σαν να είχε πει: δοκιμάστε το και τότε θα δείτε ότι θα ζήσετε καλύτερα. Αυτός είναι ο τρόπος με τον οποίο εκφράζονται οι μυστικοί.
Επομένως, ο αυστηρός διαχωρισμός μου μεταξύ θρησκείας και μυστικής μπορεί να εφαρμοστεί ακόμη και στην κατανόηση του Ιησού ή, εάν προτιμάτε, στη δυνατότητα πρόσληψης του Ιησού.

Μπορεί να παραμείνει ανοικτό το ερώτημα αν μπορεί πράγματι να ειπωθεί, όπως λέει ο Lledó στο απόσπασμα που παρατέθηκε προηγουμένως, ότι η δυστυχία στον κόσμο αυξάνεται. Αναμφίβολα, κάθε εποχή θεωρεί ιδιαιτέρως βαριά τη δυστυχία που της έλαχε να βιώσει. Και ως ιδιαίτερα φοβερή βιώνεται η συμφορά που δεν αποτελεί απλώς ένα αντικειμενικό γεγονός, όπως οι φυσικές καταστροφές, αλλά οφείλεται σε ανθρώπινες αιτίες, προπάντων όταν πρόκειται για διωγμό και καταπίεση. Η οδύνη είναι ακόμη μεγαλύτερη, όταν τα γεγονότα σχετίζονται με εμένα τον ίδιο.
Ως Εβραίος, ντρέπομαι για την καταπίεση στην οποία οι Εβραίοι κατακτητές υποβάλλουν τους Παλαιστινίους που έχουν απομείνει ακόμη στη Δυτική Όχθη. Αλλά ούτε και για τους μη Εβραίους στη Γερμανία μπορεί να είναι αδιάφορη η μοίρα των Παλαιστινίων, διότι μπορεί να διακρίνει κανείς στο αντισημιτικό παρελθόν της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης μια έμμεση ευθύνη.

Ελπίζω, λοιπόν, ότι το Identity Foundation θα μπορέσει να κατανοήσει την απόφασή μου να διαθέσω το χρηματικό ποσό που μου απένειμε στο σχολείο Melitha Kumi της Βηθλεέμ, το οποίο τελεί υπό την ευθύνη του Berliner Missionswerk. «Melitha Kumi» σημαίνει στα αραμαϊκά: «Κορίτσι, σήκω!».
Το ίδρυμα αυτό, το οποίο ιδρύθηκε τον 19ο αιώνα ως οικοτροφείο θηλέων, έχει στο μεταξύ εξελιχθεί σε σχολείο σχεδόν 1.000 μαθητών, οι οποίοι φοιτούν από το νηπιαγωγείο μέχρι την επαγγελματική εκπαίδευση· ένα μικτό, προοδευτικό σχολείο, το οποίο προάγει την αλληλοκατανόηση και την ανεκτικότητα. Με διαβεβαίωσαν ότι η δωρεά θα χρησιμοποιηθεί κυρίως για να γίνουν δεκτά περισσότερα μουσουλμανόπουλα από τους τρεις προσφυγικούς καταυλισμούς που υπάρχουν στη Βηθλεέμ.
Το σχολείο αυτό αποτελεί μία από τις ακτίνες ελπίδας που φωτίζουν τη σχεδόν αδιέξοδη κατάσταση στην οποία βρίσκονται οι Παλαιστίνιοι ως συνέπεια μιας σύγκρουσης που δεν προκάλεσαν οι ίδιοι. Οι σιωνιστές Εβραίοι δεν μετανάστευσαν απλώς στην Παλαιστίνη, αλλά το έκαναν με τη διακηρυγμένη πρόθεση να ιδρύσουν εκεί ένα δικό τους κράτος, μια στάση που μπορεί να εξηγηθεί μόνο από την ευρωπαϊκή συνείδηση υπεροχής εκείνης της εποχής.

Ο σιωνισμός υπήρξε εξαρχής μια εθνικιστική ερμηνεία του ιουδαϊσμού και, ως εκ τούτου, δυνητικά επιθετική. Η πλειονότητα των Εβραίων τον απέρριψε κατά τις πρώτες δεκαετίες, και ακόμη και σήμερα εξακολουθεί να είναι απαράδεκτος για πολλούς.
Επειδή υπάρχει ο φόβος ότι η ισραηλινή εποικιστική πολιτική θα οδηγήσει τελικά στην προσάρτηση του υπόλοιπου τμήματος της Παλαιστίνης —ο αριθμός των λεγόμενων εποίκων έχει στο μεταξύ υπερβεί τις 200.000—, επιβάλλεται το αγωνιώδες ερώτημα: μήπως εμείς οι Εβραίοι μπορούμε να διαφύγουμε την εξόντωση μόνο μεταθέτοντας τη μοίρα της εξορίας σε έναν άλλο λαό;
Όποια θέση και αν υιοθετήσει κανείς, ευχαριστώ θερμά το Identity Foundation για την ευκαιρία που μου προσέφερε να πραγματοποιήσω αυτή τη δωρεά. Σας ευχαριστώ όλους για την υπομονή με την οποία με ακούσατε και λυπάμαι που ολοκληρώνω τη διάλεξή μου με αυτούς τους βαρείς τόνους.

Η ΔΥΝΑΜΙΣ ΤΗΣ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΛΟΓΙΑΣ.  Η ΕΚ ΤΩΝ ΥΣΤΕΡΩΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΣ ΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΒΑΠΤΙΖΕΙ ΑΛΗΘΕΙΑ.