Δευτέρα 16 Νοεμβρίου 2026

ΘΕΟΛΟΓΙΚΕΣ ΔΟΜΕΣ-ΑΠΟ ΤΗ ΓΝΩΣΗ ΕΩΣ ΤΟΝ RICHARD DE SAINT-VICTOR 1

 ΘΕΟΛΟΓΙΚΕΣ ΔΟΜΕΣ-ΑΠΟ ΤΗ ΓΝΩΣΗ ΕΩΣ ΤΟΝ RICHARD DE SAINT-VICTOR 1

Δοκίμια και κριτικές αναλύσεις του

René ROQUES

Διευθυντή σπουδών στην École Pratique des Hautes Études

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΑΛΛΙΑΣ

108, λεωφόρος Saint-Germain, Παρίσι, 1962

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Θεολογική δομή και αποκάλυψη

ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ
ΣΤΑ ΟΡΙΑ ΤΩΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΩΝ ΘΕΟΛΟΓΙΩΝ
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ — Το «Κατά Θωμάν Ευαγγέλιο»: η κριτική έκδοσή του και η ταυτοποίησή του
I Η γνωστικιστική «βιβλιοθήκη» του Nag-Hamâdi
II Παρουσίαση, έκδοση και μετάφραση του «Κατά Θωμάν Ευαγγελίου»
III Ελληνικά παράλληλα: «Οξύρρυγχος» 1, 654, 655
IV Ιουδαιοχριστιανικές πηγές
V Μανιχαϊκές, γνωστικιστικές και αιρετικές πηγές
VI Προέλευση και χρονολόγηση: «Ευαγγέλιο» και «Πράξεις του Θωμά»
VII Σημιτισμοί
VIII Η κατάσταση των προβλημάτων που θέτει το «Κατά Θωμάν Ευαγγέλιο»
IX Τα «Λόγια» και η διδασκαλία της Καινής Διαθήκης
X Γνωστικιστικά θέματα
A) Εσωτερισμός
B) Μύηση μέσω της γνώσης
C) Η Βασιλεία ως επιστροφή στην πρωταρχική ενότητα
D) Επιστροφή στη Ζωή και στο Φως
E) Ο γνωστικιστής απέναντι στον κόσμο και στη σάρκα
XI Δογματικές σταθερές ή αυτονομία των «Λογίων»;

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ II — Πρόοδος και κάθαρση στον Πλωτίνο
I Η πλωτινική πρόοδος
II Η πλωτινική κάθαρση

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ III — Ελληνική αλληγορία και ιουδαιοχριστιανική αλληγορία
I Η ελληνική αλληγορία
II Η ιουδαϊκή αλληγορία
III Η χριστιανική αλληγορία
IV Αλληγορική τεχνική και θρησκευτική αξιωματική

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ

ΨΕΥΔΟΔΙΟΝΥΣΙΑΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ: Ο ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ Ο ΑΡΕΟΠΑΓΙΤΗΣ, ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΚΑΙ ΟΙ ΘΕΟΛΟΓΙΕΣ ΤΟΥ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ — Το διονυσιακό ζήτημα: ιστορική τοποθέτηση και πρόσφατες εξελίξεις
I Το τέλος ενός θρύλου
A) Ο θρύλος
B) Οι αμφιβολίες
C) Ο διονυσιακός θρύλος κατά τον 15ο και τον 16ο αιώνα
D) Ο διονυσιακός θρύλος κατά τους τρεις τελευταίους αιώνες

II Το πρόβλημα των ψευδοδιονυσιακών συγγραμμάτων
A) Ο Διονύσιος και ο νεοπλατωνισμός
B) Παραθέματα από τον Διονύσιο πριν από τον 6ο αιώνα;
C) Δογματικές και λειτουργικές ενδείξεις
D) Τα πρώτα παραθέματα από το διονυσιακό Corpus
E) Η χρονολόγηση του Corpus;

III Απόπειρες ταυτοποίησης του συγγραφέα

A) Παλαιότερες υποθέσεις
B) Ο Διονύσιος, επίσκοπος Αλεξανδρείας;
C) Ο Βασίλειος Καισαρείας;
D) Ο Αμμώνιος Σακκάς;
E) Ο Στέφανος Μπαρ Σουνταϊλί;
F) Ο Σεβήρος Αντιοχείας;
G) Ο Πέτρος ο Ίβηρας;
H) Ο Πέτρος ο Κναφεύς;
I) Διάφορες προτάσεις

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ II — Ο Πέτρος ο Ίβηρας και το διονυσιακό «Corpus»
I Η υπόθεση του κ. Honigmann
II Το επιχείρημα των συμπτώσεων των ημερομηνιών
III Βιογραφικές και δογματικές συσχετίσεις
IV Αντιπαραβολή των χριστολογιών
V Διαφορετικές παρουσιάσεις της τριαδικής διδασκαλίας
VI Δύο διαφορετικές αγγελολογίες

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ III — Το διονυσιακό «Corpus»: περιεχόμενο και σχετική χρονολόγηση
I Αυθεντικές πραγματείες
A) Περί θείων ονομάτων
B) Περί μυστικής θεολογίας
C) Οι Ιεραρχίες: κοινή διδασκαλία
D) Περί ουρανίας ιεραρχίας
E) Περί εκκλησιαστικής ιεραρχίας
F) Οι Επιστολές

II Πλασματικές ή απολεσθείσες πραγματείες
III Σχετική χρονολόγηση των διονυσιακών πραγματειών

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV — Οι διονυσιακές «θεολογίες»: έννοιες, λειτουργίες και αλληλοσυνδέσεις
I Ο όρος «θεολογία» και οι χρήσεις του
A) Η «θεολογία» ως συνώνυμο της «Γραφής»
B) Η «θεολογία» ως λόγος του Θεού
C) «Θεολογία» και «οικονομία»

II Οι «θεολογίες» ως μέθοδοι ή ως λειτουργίες
A) Δύο θεολογικοί προσανατολισμοί
B) Μια ιεραρχία μεθόδων ή λειτουργιών
1 Συμβολική θεολογία, 141· 2 Καταφατική θεολογία, 142· 3 Αποφατική θεολογία, 143· 4 Μυστική θεολογία, 144

III Αλληλοσύνδεση των θεολογικών μεθόδων ή λειτουργιών
A) Οριζόντιες αλληλοσυνδέσεις
B) Κάθετες αλληλοσυνδέσεις
C) Νεοπλατωνικά σχήματα
D) Βιβλική και εκκλησιαστική θεολογία

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ V — Σημασία και προϋποθέσεις της διονυσιακής θεωρίας
I Συμβολικός σχηματισμός και θεωρία
II Μυστηριακή και ιεραρχική θεωρία
III Οι βαθμίδες της θεωρίας
IV Η θεωρία των θείων ονομάτων
V Μυστική κατάσταση και θεωρία

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ


ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI — Συμβολισμός και αποφατική θεολογία στον Ψευδοδιονύσιο
I Η αντίθεση συμβολισμού και αποφατικής θεολογίας
II Σχέσεις ανάμεσα στις δύο μεθόδους
III Συνέπειες αυτών των σχέσεων

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ


ΚΕΦΑΛΑΙΟ VII — Το νόημα του βαπτίσματος κατά τον Ψευδοδιονύσιο
I Η δομή του βαπτίσματος
II Απουσία τυπολογίας
III Γνωστικιστικές διεισδύσεις
IV Νοητική ερμηνεία

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ VIII — Στοιχεία για μια θεολογία της μοναχικής κατάστασης κατά τον Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη
I Οι τελετές της μοναχικής καθιέρωσης
II Μοναχική κατάσταση και βάπτισμα
III Μοναχική κατάσταση και ιερατική ιεραρχία
IV Γνώση, ενότητα και τελειότητα του μοναχού

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ IX — Σχετικά με τις πηγές του Ψευδοδιονυσίου
I Οι στιγμές της διονυσιακής πνευματικότητας
II Λεκτικές συμπτώσεις και δογματικές εξαρτήσεις
III Μίμηση του Θεού και μίμηση του Χριστού
IV Η διονυσιακή ηθική;
V Το Καλό και το Κακό

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

ΤΡΙΤΟ ΜΕΡΟΣ

ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΕΣ ΘΕΟΛΟΓΙΕΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ — Η μέθοδος του «Cur Deus homo» του αγίου Ανσέλμου Καντερβουρίας
I Δομή και προθέσεις του Cur Deus homo
A) Ορθολογικές αποδείξεις
B) Λόγος, πίστη και μακαριότητα
C) Οι αυθεντίες
D) Οι απόπειρες παραγωγικού συλλογισμού της πραγματείας
E) Ο σκοπός της πραγματείας

II Οι συνομιλητές του Cur Deus homo
A) Ο πιστός και ο άπιστος
B) Οι Ιουδαίοι
C) Οι Pagani
1 Οι ειδωλολάτρες στο Άσμα του Ρολάνδου, 259· 2 Η μαρτυρία του Abélard, 260· 3 Ο Pierre le Vénérable και ο Alain de Lille, 264· 4 Η ορθολογική χριστολογία του Al Ghazali, 266· 5 Η συνοχή του Cur Deus homo, 269

III Η μέθοδος του Cur Deus homo
A) Το λεξιλόγιο του λόγου και της απόδειξης
B) Convenientia και necessitas στο CDH, I, 4
C) Convenientia και necessitas σύμφωνα με το CDH, I, 10
D) Η ανσέλμεια αξιωματική
E) Η υπαγωγή των λόγων στο σώμα της αλήθειας
F) Όρια των λόγων: λόγος και υπέρβαση
G) Η αναγκαιότητα αναζήτησης των λόγων
H) Οι συνομιλητές και τα αιτήματά τους
I) Το σωτηριολογικό αίτημα και οι στιγμές της απόδειξης
J) Από την πίστη στη μακαριότητα

IV Συμπεράσματα
A) Πίστη και μέθοδος
B) Ορθολογική μέθοδος
C) Οντολογικό επιχείρημα και χριστολογικό επιχείρημα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ II — Γνώση του Θεού και συμβολική θεολογία σύμφωνα με το «In Hierarchiam cœlestem sancti Dionysii» του Hugues de Saint-Victor
I Οι προϋποθέσεις της γνώσης του Θεού και της κατανόησης του συμβόλου
A) Οι δύο θεολογίες
1 Απόλυτη πρωτοκαθεδρία της Αποκάλυψης, 296· 2 Θεία θεολογία και κοσμική θεολογία, 297· 3 Η κοσμική θεολογία, 299· 4 Όρια και κίνδυνοι της κοσμικής θεολογίας, 300· 5 Ο ταπεινωμένος Χριστός, πηγή κάθε σοφίας, 301· 6 Ορολογικές παρατηρήσεις, 303· 7 Συμπέρασμα, 304

B) Η στάση των νόων
1 Κάθαρση, 306· 2 Φωτισμός, 308· 3 Τελείωση ή ένωση, 311· 4 Αγάπη, γνώση και εμπειρία, 312· 5 Επιστροφή και αναγωγή, 320· 6 Ιεραρχία και αναλογία, 323· 7 Συμπέρασμα, 325

II Φύση και θεολογική επεξεργασία του συμβόλου
A) Ο ορισμός του συμβόλου
1 Το σύμβολο είναι για τον άνθρωπο, 327· 2 Οι συμβολικές πηγές, 328· 3 Σημείο και σημαινόμενο, 329· 4 Σύμβολο και αναγωγή, 329· 5 Σύμβολο και πραγματικότητα: η ευχαριστία, 331

B) Όμοιος και ανόμοιος συμβολισμός
1 Οι δύο συμβολισμοί, 333· 2 Υπεροχή του ανόμοιου συμβολισμού, 335· 3 Κάθε σύμβολο είναι ανόμοιο, 337· 4 Ο Διονύσιος και ο Hugues, 338· 5 Η ομοιότητα της ανομοιότητας, 339· 6 Επεξεργασία των συμβόλων, 340· 7 Κάθαρση και αναγωγή, 342

C) Σύμβολα και αποφατική θεολογία

1 Οι δύο διαλεκτικές, 345· 2 Το θεοφανικό σύμπαν, 346· 3 Θεοφάνεια και reductio, 351· 4 Η reductio, 353· 5 Το λεξιλόγιο της reductio και της συμβολοποίησης, 356· 6 Αλληλοσύνδεση, συμπληρωματικότητα και υπέρβαση των δύο διαλεκτικών, 360

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ III — Μια εγκυκλοπαίδεια της μεσαιωνικής γνώσης: το «Liber exceptionum» του Richard de Saint-Victor
I Ο κόσμος, ο άνθρωπος και η ιστορία
II Η αλληγορία του Richard
III Η έκδοση του Liber exceptionum

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV — Η μεσαιωνική ερμηνευτική
I Προϋποθέσεις πρόσβασης στη μεσαιωνική ερμηνευτική
II Η historia
III Η αλληγορία
IV Η τροπολογία
V Η αναγωγή
VI Doctrina veritatis και disciplina virtutis
VII Ο ρόλος του Ωριγένη
VIII Σταθερές και παραλλαγές της μεσαιωνικής ερμηνευτικής

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ V — Η θεολογία κατά τον 12ο αιώνα
I Πρόβλημα μεθόδου
II Εδραίωση των φύσεων: ο κόσμος, ο άνθρωπος
III Η θεολογία, οι φύσεις και η ιστορία
IV Αυτονομία των επιστημονικών κλάδων: μικρότερη βαρύτητα των αυθεντιών
V Η θεολογική επιστήμη: προϋποθέσεις και διαμόρφωση

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ


ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ
ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΓΡΑΦΙΚΩΝ ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΩΝ
ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ
ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΛΑΤΙΝΙΚΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ
ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΟΝΟΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΑΝΩΝΥΜΩΝ ΕΡΓΩΝ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ
ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ


Στον βαθμό που μια γενική διαπίστωση μπορεί να μην είναι εσφαλμένη, γίνεται δεκτό ότι οι Πατέρες της Εκκλησίας και ο χριστιανικός πρώιμος Μεσαίωνας σκέπτονται πρώτα και κυρίως θεολογικά· έπειτα και δευτερευόντως, φιλοσοφικά. Αυτό δεν αποκλείει, σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, το δευτερεύον να επεκτάθηκε σε βάρος του κύριου, φτάνοντας ενίοτε στο σημείο να το συγκαλύψει ή ακόμη και να το προδώσει. Ούτε προϋποθέτει ότι οι όροι philosophia και theologia ήταν τότε αυστηρά ορισμένοι και, ακόμη λιγότερο, παγιωμένοι στη σημερινή τους σημασία. Η philosophia divina, η philosophia christiana, ecclesiastica, apostolica, των οποίων τα θέματα επανέρχονται τόσο συχνά στους Πατέρες, στους εκκλησιαστικούς συγγραφείς ή στους πνευματικούς συγγραφείς της χριστιανικής αρχαιότητας και του πρώιμου Μεσαίωνα, ή ακόμη και η τελειότατη φιλοσοφία των μοναχών —«ἡ τελειοτάτη τῶν μοναχῶν φιλοσοφία»—, για την οποία μιλά ο Ψευδοδιονύσιος, βρίσκονταν ασφαλώς πολύ πιο κοντά σε αυτό που ονομάζουμε σήμερα θεολογία, χριστιανική ζωή ή μοναχική πνευματικότητα παρά σε ένα κυριολεκτικά φιλοσοφικό σύστημα. Όσο για τους όρους theologia και theologus —θεολογία, θεολόγος—, κατά τις ίδιες εποχές δηλώνουν τη Γραφή και τους ιερούς συγγραφείς, τον λόγο του Θεού και εκείνους που εκφέρουν αυτόν τον λόγο στο όνομα του Θεού και υπό την έμπνευσή Του.

Μόνο αργότερα η theologia δήλωσε κάθε διδασκαλία που έχει ως αντικείμενα τον Θεό και την αποκάλυψή Του και, ειδικότερα, ένα κατανοητό, πραγματικά οργανικό σύνολο, στο οποίο τα διάφορα στοιχεία της αποκάλυψης συνδέονται λογικά, σύμφωνα με μια τάξη που επιδιώκει να σέβεται και να αναπαράγει τις πραγματικές τους συνδέσεις, καθώς και την ιδιαίτερη και συσχετική σημασία τους. Σε αυτό όμως το είδος «θεολογίας» βρίσκουν θέση πολλά αιτήματα και σχήματα φιλοσοφικής προέλευσης που δεν ανήκουν στην αποκάλυψη. Η ιστορία της πατερικής και της μεσαιωνικής σκέψης παρουσιάζει έτσι μια πραγματική διαπλοκή εκείνων που έχουμε συμφωνήσει να ονομάζουμε σήμερα φιλοσοφία και θεολογία· και θα μπορούσε κανείς να παρακολουθήσει, σε αρκετές περιπτώσεις και με κάθε λεπτομέρεια, τις μεταβολές αυτού του ακόμη ασταθούς λεξιλογίου μέσω διεύρυνσης, περιορισμού, υποκατάστασης, μεταφοράς ή αμφισημίας.

Προς το παρόν, ωστόσο, θέλουμε απλώς να υπογραμμίσουμε ότι, σύμφωνα με τη σημερινή μας γλώσσα, οι συγγραφείς με τους οποίους θα ασχοληθούμε είναι πρωτίστως και περισσότερο θεολόγοι, με την έννοια ότι αναλαμβάνουν ως έργο τους να παρουσιάσουν, ενδεχομένως να δικαιολογήσουν και να υπερασπιστούν, ένα αποκαλυμμένο δογματικό σύνολο, το οποίο παρέλαβαν από μια θρησκευτική παράδοση και στο οποίο προσχωρούν μέσω της πίστης. Και αυτή η πρώτη διαπίστωση συνεπάγεται, κατά τη γνώμη μας, μια πρώτη μεθοδολογική επιταγή: σε καμία στιγμή της έρευνάς μας δεν θα μπορέσουμε να θεωρήσουμε τους συγγραφείς μας αμιγείς φιλοσόφους, παρά μόνο ίσως υπό μορφή μιας επιμέρους, προσωρινής και πάντοτε υπερβαινόμενης υπόθεσης. Κατά συνέπεια, παραιτούμαστε συνειδητά από εκείνη την άσκηση του πνεύματος —της οποίας, άλλωστε, δεν αμφισβητούμε την εξαιρετική γονιμότητα σε άλλους τομείς— που συνίσταται στο να αποσπούμε από έναν θεολόγο φιλοσοφικά θέματα, τα οποία ενυπάρχουν ή υπολανθάνουν στην παρουσίαση του δεδομένου της αποκάλυψης που προτείνει, προκειμένου να τα συγκροτήσουμε σε ένα αυτόνομο και, κατά κάποιον τρόπο, ανεξάρτητο όλον. Παρά την απαξίωση που μπορεί ακόμη να συνοδεύει μια τέτοια μεθοδολογική επιλογή, ας πούμε λοιπόν ειλικρινά και απερίφραστα ότι εδώ θα προσεγγίσουμε τους θεολόγους της πατερικής και της μεσαιωνικής εποχής πρώτα και ουσιαστικά μέσω της θεολογίας τους. Φιλοδοξία μας θα ήταν μάλιστα να μην το κάνουμε μόνο ως ιστορικοί, αλλά, στο μέτρο του δυνατού και απαλλάσσοντας την έκφραση από ό,τι θα μπορούσε να παραπέμπει σε έναν υπερβολικό δογματισμό, ως αληθινοί θεολόγοι.

Από αυτή την άποψη, το έργο μας θα μπορούσε να φανεί εύκολο. Δεν μπορούμε, πράγματι, να πούμε ότι όλες οι θεολογίες σχολιάζουν και εξηγούν τη Γραφή, σύμφωνα με το πνεύμα και υπό τον έλεγχο μιας ζωντανής παράδοσης την οποία αποδέχονται, και σε συνάρτηση με ένα ιστορικοδογματικό γεγονός, το μείζον και μοναδικό γεγονός του Χριστού, που προσδίδει σημασία, δραστικότητα και ενότητα στη Γραφή, στην παράδοση και στις θεολογίες; Σύμφωνα με την έκφραση του σεβαστού π. Henri de Lubac (1), η δύναμη της παράδοσης είναι εδώ κάτι απολύτως πραγματικό, και για όλους τους θεολόγους μας το ζητούμενο είναι να αποδώσουν λόγο για «μια κοινή παρακαταθήκη, την οποία αποδέχονται στην ολότητά της, ακόμη κι αν την αφομοιώνουν μόνο εν μέρει ή με επιφανειακό τρόπο». Και, με οξυδέρκεια ισάξια της πολυμάθειάς του, ο π. de Lubac παρουσιάζει δέκα αιώνες μεσαιωνικής σκέψης ως μια μακρά και σταθερή ερμηνεία της Γραφής, συγκεντρωμένη γύρω από τα τέσσερα κλασικά θέματα: ιστορία, αλληγορία, τροπολογία, αναγωγή. Από τον έναν συγγραφέα στον άλλο, από τη μια εποχή στην άλλη, σχετικά με τα ίδια χωρία της Παλαιάς ή της Καινής Διαθήκης, οι ίδιες θεμελιώδεις σκέψεις αλληλοκαλούνται και αλληλοαποκρίνονται· και αυτές οι σκέψεις τροφοδοτούσαν αδιάκοπα τη ζωή και τον στοχασμό της Εκκλησίας, τόσο για τους απλούς όσο και για τους λογίους. Ο λατινικός Ωριγένης, ο άγιος Γρηγόριος ο Μέγας και ο άγιος Bernard παρουσιάζονται ως οι κυριότεροι μάρτυρες αυτής της παράδοσης. Θα τη βρει επίσης κανείς, άριστα συνοψισμένη, στο Liber exceptionum του Richard de Saint-Victor, όπου πράγματι καταγράφονται και αναπτύσσονται όλα τα κλασικά θέματα —παραλίγο να πω, όλες οι κοινοτοπίες— της μεσαιωνικής ερμηνευτικής. Αυτή η οπτική της συνέχειας και της σταθερότητας, μέσα στην πιστότητα προς την αποκάλυψη και το πρόσωπο του Χριστού, είναι αναμφισβήτητα ουσιώδης, και ακριβώς εκεί πρέπει να αναζητήσουμε την ενότητα των μεσαιωνικών θεολογιών, όπως άλλωστε και όλων των χριστιανικών θεολογιών.

Δίπλα όμως στις σταθερές υπάρχουν και οι παραλλαγές (1). Και αυτές μας φαίνονται τόσο λιγότερο αμελητέες όσο συνήθως φέρνουν τα σπέρματα της προόδου. Όλοι οι θεολόγοι μας είναι βεβαίως ερμηνευτές· όλοι επικαλούνται την ίδια Γραφή· όλοι θέλουν να την κατανοήσουν και να τη διδάξουν σύμφωνα με την παράδοση της Εκκλησίας και υπό την καθοδήγηση του ενός και μόνου πνεύματος του Χριστού. Πολλές διαφορές όμως διακρίνουν μεταξύ τους τις συγκεκριμένες ερμηνείες των διάφορων Πατέρων της Εκκλησίας, όπως και εκείνες των μεσαιωνικών θεολόγων. Θα πρέπει επομένως να δεχτούμε, σε κάθε περίπτωση, να προχωρήσουμε την έρευνα μέχρι τη λεπτομέρεια, ώστε να ελέγξουμε οι ίδιοι τη φύση και την εμβέλεια των μεθόδων που χρησιμοποιούνται· διότι, ακόμη και στην περίπτωση ενός θεολόγου, μια δήλωση προθέσεων δεν μπορεί να θεωρηθεί αναπόφευκτα αποτελεσματική, και μόνο ύστερα από απογραφή των στοιχείων θα μπορέσουμε να κρίνουμε την αξία της. Η αντιπαραβολή, για παράδειγμα, του Scot Érigène και του Anselme de Cantorbéry ως προς το συγκεκριμένο ζήτημα της Γραφής και της χρήσης της θα επιφύλασσε περισσότερες από μία εκπλήξεις. Στις σημαντικότερες πραγματείες του, ο Anselme αναλαμβάνει να προχωρήσει με αυστηρά ορθολογικούς τρόπους (sola ratione), σχεδόν χωρίς να παραθέτει τη Γραφή και, σε κάθε περίπτωση, χωρίς να χρησιμοποιεί το γεγονός και τα δεδομένα της χριστιανικής αποκάλυψης ως αποφασιστικά επιχειρήματα (quasi nihil sciatur de Christo· remoto Christo, quasi nunquam aliquid fuerit de illo)· αφού όμως έχει έτσι αφήσει έξω από τη συζήτηση την πίστη του και τη Γραφή, ο Anselme καταλήγει παρ’ όλα αυτά σε μια παρουσίαση της χριστιανικής δογματικής που είναι ορθή ως προς τα ουσιώδη. Ο Scot Érigène θέλει επίσης να προχωρήσει διά του λόγου, εκείνος όμως χωρίς ποτέ να απομακρύνεται από τη Γραφή (nihil dicendum vel cogitandum nisi quae in sacra Scriptura reperiuntur), την οποία πράγματι παραθέτει και σχολιάζει σχεδόν σε κάθε σελίδα. Είναι όμως εύκολο να διαπιστώσουμε ότι, ξεκινώντας από τη Γραφή, ο Scot Érigène επεξεργάζεται μια ολόκληρη θεώρηση του κόσμου, του ανθρώπου και της σωτηρίας, πολλά στοιχεία της οποίας είναι, το λιγότερο, ξένα προς την ίδια αυτή Γραφή και προς την πίστη της Εκκλησίας: ας διαβάσει κανείς, ενδεικτικά, την εξήγηση του έργου των έξι ημερών που προτείνουν τα βιβλία IV και V του De divisione naturae, τα οποία ωστόσο παρουσιάζονται ως σχολιασμός του αντίστοιχου κειμένου του βιβλίου της Γένεσης.


Συνεχίζεται

Δεν υπάρχουν σχόλια: