Για το νόημα της σύμπτωσης (3) - Η ΑΝΑΙΡΕΣΙΣ ΤΗΣ ΕΞΕΛΙΞΕΩΣ

 ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ: Τετάρτη 22 Νοεμβρίου 2023

Σκέψεις πάνω στην «Παράδοση στους ξένους ανθρώπους» του Βόλφγκανγκ Πάουλι.
Ulrich Müller-Herold
Αφιερωμένο στον Hans Primas

7. Φυλετική (γενεαλογική) ιστορία.

Επισκοπώντας το βασίλειο των όντων, καταβάλλεται κανείς απ’ την πολλαπλότητα μορφών και λειτουργιών, προσαρμογών στο περιβάλλον, στούς τρόπους που αναπτύσσονται, συλλαμβάνουν τροφή, αναπαράγονται τα όντα. Από μακρού απασχολεί φιλοσόφους και φυσικούς ερευνητές το ερώτημα: Πώς έχει προέλθει αυτή η πολλαπλότητα;

Η βιολογική εξέλιξη αρχίζει μ’ ένα χτύπημα τυμπάνου: Πριν 530 εκατομμύρια χρόνια, στην αρχή της κάμβριας περιόδου (Kambrium), εμφανίζονται ξαφνικά οι πολυκύτταροι οργανισμοί, ανάμεσά τους προπάντων τα πρώτα όντα με σκληρά μέρη. Σε μας τους σημερινούς διηγούνται τα απολιθώματα μιαν ανήκουστα δραματική ιστορία, που διαφέρει σε πολλά από κείνο, που έχει διδαχθή παραδοσιακά περί αυτού – κι ό,τι μπορούσε να γνωρίζη το 1953 γι’ αυτό ο Πάουλι.

Στην κάμβρια περίοδο, όπου βρίσκονται για πρώτη φορά απολιθώματα σε αξιόλογο αριθμό, μας αντιτάσσεται (μας συναντά) σε υψηλά σύνθετη οργάνωση, η ζωή. Βρίσκει κανείς ιδιαιτέρως «ήδη στα στρώματα της κάμβριας περιόδου υπολλείμματα απ’ όλες ανεξαιρέτως τις φυλές του ζωϊκού βασιλείου, που μπορούμε να τις δούμε διατηρημένες σε απολιθώματα. Όλες οι φυλές (τα γένη, τα είδη) ήταν άρα ήδη πριν 500 εκατομμύρια χρόνια “έτοιμες”» (σ.σ.: A. Kaestner, «Διδακτικό εγχειρίδιο της ειδικής ζωολογίας», σ. 16. Σύμφωνα με μιαν πρόσφατα δημοσιευμένη ισοτοπική χρονολόγηση σιβηρικού μεταλλεύματος ζιρκονίου με τη βοήθεια της σειράς αποσύνθεσης ουρανίου-μολύβδου, επιτελέστηκε η εν είδει εκρήξεως αποδιαφοροποίηση πολυκυτταρικής ζωής στη διάρκεια μιας χρονικής περιόδου 5-10 εκατομυρίων χρόνων πριν 533-525 εκατομμύρια χρόνια). Καθώς τα προκάμβρια στρώματα είναι σε μεγάλο βαθμό ελεύθερα απολιθωμάτων, μας λείπουν ομοιώματα της προϊστορίας τους. Τα παλαιοβιολογικά δεδομένα δείχνουν, ότι ο ζωϊκός κόσμος της κάμβριας περιόδου εμφανίστηκε ξαφνικά σε πλήρως διαμορφωμένα σχήματα οργάνωσης. Πολυάριθμα είδη ζώων διέθεταν νέου είδους σκληρούς σκελετούς από ασβέστιο, πυριτικό οξύ ή κερατινώδη ουσία (σ.σ.: H. Kahle, «Εξέλιξη. Εσφαλμένος δρόμος της σύγχρονης φυσικής επιστήμης;», σ. 115). Το γεγονός, ότι δεν υπάρχουν πρακτικά καθόλου απολιθώματα στα προκάμβρια στρώματα, δ ε ν εξηγείται με την έλλειψη σκληρών μερών. Υπάρχουν δηλαδή παντελώς στρατόπεδα μαλακίων από κείνη την εποχή, όπως π.χ. στον σχιστόλιθο του Burgess στη βρεττανική Κολομβία. Τα ιζήματα που βρίσκονται κάτω απ’ αυτά είναι συμπτωματικά παντελώς κατάλληλα για τη διατήρηση απολιθωμάτων και παρ’ όλ’ αυτά κενά:

«Γνωρίζουμε τώρα πως πολλά παχειά (1500 πόδια) τμήματα καθιζηματικού βράχου βρίσκονται σε αδιάσπαστη διαδοχή κάτω από στρώματα που περιέχουν τα πρωϊμώτερα απολιθώματα της κάμβρειας περιόδου. Αυτά τα καθιζήματα ήταν προφανώς κατάλληλα για τη διατήρηση απολιθωμάτων, επειδή είναι συχνά ακριβώς ίδια με υπερκείμενους βράχους που είναι απολιθωματοφόροι, δεν έχουν βρεθή ωστόσο απολιθώματα σ’ αυτά» (D. I. Axelrod : “Early Cambrian Life”, σ. 7).

Στη θέση των παραδοσιακών σεναρίων μιας σταδιακής, υψηλότερης εξέλιξης από περίπου 30 βασικά αρχιτεκτονικά σχέδια στην πορεία της ιστορίας των γενών έχει εμφανισθή σήμερα μια άλλη εικόνα: Με την έναρξη της κάμβρειας περιόδου  η σημερινή πανίδα στα βασικά της στοιχεία είναι ξαφνικά εκεί: απότομη, υψηλά οργανωμένη, παγκόσμια. Δεν συμβαίνει ο υ σ ι α σ τ ι κ ά καμμιά εξέλιξη. Κατά τις μεταβολές, αύξησης και ελάττωσης (!) της πολυπλοκότητας, ισορροπούν, ε ξ έ λ ι ξ η και α π ε ξ έ λ ι ξ η (μεταβίβαση δικαιώματος)πού είναι σχεδόν εξίσου συχνές. Έτσι έχουν περίπου εξελιχθή μέσω εκτεταμένης απλοποίησης απ’ τα ουσιωδώς πολυπλοκώτερα μαλάκια, τα κοχύλια (οστρακοειδή). Το ίδιο ισχύει για το εγκεφαλικό στέλεχος, που παραμένει από περίπου 500 εκατομμύρια χρόνια σε ανήκουστη σταθερότητα. Και στις μεταβολές του εγκεφάλου καταλήγει το ήμισυ σε μιαν απλούστευση ( η μ ε γ έ θ υ ν σ η του εγκεφάλου των σπονδυλωτών ζώων αφορά ουσιαστικά μόνο τον μικρό και τον μεγάλο εγκέφαλο, κι όχι το εγκεφαλικό στέλεχος).

Στη διάρκεια της ιστορίας των γενών ισχυροποιούνται τα αρχιτεκτονικά σχέδια καταφανώς. Μέσω αυξανόμενης σύζευξης των συστατικών αναμεταξύ τους περιορίζονται οι αρχικώς υφιστάμενες ακόμα δυνατότητες παραλλαγής όλο και περαιτέρω. Μεταβολές είναι  μόνον πια δυνατές τελικά, εφόσον κάτι υφιστάμενο θα εγκαταλειφθή. Μεταβλητά μένουν πια μόνο στοιχεία, που γεννιούνται α ρ γ ά στην ατομική εξέλιξη, την οντογένεση. Η ε ξ έ λ ι ξ η ε γ κ α θ ί σ τ α τ α ι.

Οι σημαντικότεροι απ’ αυτούς τους μηχανισμούς σύζευξης είναι:

· Η γ ε ν ε τ ι κ ή σ ύ ζ ε υ ξ η μέσω πλειοτροπίας - το ίδιο γονίδιο συμμετέχει στη διαμόρφωση διαφόρων γνωρισμάτων – και μέσω πολυγενίας – ένα γνώρισμα καθορίζεται με τη σύμπραξη διαφόρων γονιδίων. Και οι δυό μηχανισμοί είναι ευρύτατα διαδεδομένοι.

· Η ο ν τ ο γ ε ν ε τ ι κ ή σ ύ ζ ε υ ξ η : Ορισμένες διαρθρώσεις είναι αναγκαίες προϋποθέσεις για τον σχηματισμό άλλων διαρθρώσεων και λειτουργιών. Ένα σημαντικό παράδειγμα είναι το μάτι των σπονδυλωτών: Κατ’ αρχάς παραφουσκώνει ο μέσος εγκέφαλος. Στο νέο περιβάλλον επάγει τον σχηματισμό ενός φακού, που επάγει ξανά απ’ τη μεριά του τον σχηματισμό ενός αμφιβληστροειδούς, και ούτω καθεξής. (σ.μ.: Σαν να παρακολουθούμε τά «βήματα» της Δημιουργίας…) Λόγω αυτής της μακράς επαγωγικής αλυσίδας  το μάτι των σπονδυλωτών είναι εξελικτικώς ακραία σταθερό.

· Η λ ε ι τ ο υ ρ γ ι κ ή  σ ύ ζ ε υ ξ η δ ι α φ ό ρ ω ν δ ι α ρ θ ρ ώ σ ε ω ν , όπως του σκελετού, του μυϊκού συστήματος, της αναπνοής, της κυκλοφορίας και του νευρικού συστήματος κατά την προώθηση.

· Η δ ι α ρ θ ρ ω τ ι κ ή σ ύ ζ ε υ ξ η δ ι α φ ό ρ ω ν λ ε ι τ ο υ ρ γ ι ώ ν : οι ίδιες διαρθρώσεις συμμετέχουν σε διάφορες λειτουργίες, το μυϊκό σύστημα του φάρυγγα π.χ. στην κατάποση, την αναπνοή και τον σχηματισμό ήχων.

Καθίσταται συχνά δυνατή η ανάπτυξη νεωτερισμών μέσω μιας περισσότερο ή λιγότερο δραματικής διάζευξης ισχυρώς συζευγμένων προηγουμένως υποσυστημάτων. Αυτό αφορά κατά κανόνα στα επιμέρους συστήματα που γεννήθηκαν αργότερα απ’ όλα, και συμπεριλαμβάνονται με μικρότερη ακόμα ισχύ στη δικτύωση. Στον εγκέφαλο των σπονδυλωτών είναι αυτά πρώτ’ απ’ όλα ο μικρός κι ο μεγάλος εγκέφαλος. Τη δυνατότητα παραλλαγής τους, έχουν χρησιμοποιήσει κυρίως τα πρωτεύοντα – κι εκεί βέβαια πρώτ’ απ’ όλα ο άνθρωπος - , γι’ αυτήν και μόνον τη φορά μονοσήμαντα με την έννοια μιας αυξανόμενης πολυπλοκότητας. Το υπόλοιπο μέρος του εγκεφάλου είναι, όπως ειπώθηκε ήδη, από εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια αμετάβλητο. Ένα άλλο παράδειγμα είναι οι σωματικές επιφάνειες.

Ο πιο σημαντικός ίσως γνωστός μηχανισμός για φυλο-ιστορικές μεταβολές είναι η παιδομορφία. Σ’ αυτήν φτάνουν νεαρά, μη αναπτυγμένα πλήρως ζώα στην εφηβεία και τα εξελικτικά βήματα που συνήθως ακολουθούν, παραλείπονται κατ’ αρχάς. Στην πορεία του χρόνου χαράσσεται τότε μια άλλη κατεύθυνση. Αυτό όμως μπορεί να αφορά πάντοτε μόνον τα τελευταία τμήματα της ανάπτυξης, τα προηγούμενα τμήματα με τα από μακρού ισχυρώς συζευγμένα στοιχεία τους του βασικού αρχιτεκτονικού σχεδίου μένουν αμετάβλητα.

Ο πραγματικός κινητήρας για την πορεία της εξέλιξης εν γένει, της μεγα-εξέλιξης, είναι οι λίγες ιστορικές μεγάλες καταστροφές, που έχουν οδηγήσει στη ροή της γεωλογίας ένα μεγάλο μέρος της εκάστοτε πανίδας σε εξαφάνιση. Οι σηκοί που απελευθερώνονται, καταλαμβάνονται κατόπιν στο σχοινί της ανέμης εκ νέου – με νέες παραλλαγές παλιών αρχιτεκτονικών σχεδίων. Χωρίς την περίφημη καταστροφή πριν 65 εκατομμύρια χρόνια, που έφερε γεωλογικά το τέλος της εποχής της κρητίδος και την αρχή της τριτογενούς, δεν θα είχαν ποτέ τα θηλαστικά μιαν ευκαιρία απέναντι στα κυρίαρχα προηγουμένως στον κόσμο δεινοσαυροειδή (Sauropsiden). Ακόμα βιαιότερη ήταν η τομή της πανίδας πριν 225 εκατομμύρια χρόνια, μεταξύ παλαιοζωϊκού και μεσοζωϊκού, που εξαφάνισε το 96% όλων των θαλασσίων οργανισμών. Οι καταστροφές αυτές παρέχουν στη βιολογική εξέλιξη την πλανητική της πορεία ε ν γ έ ν ε ι , χωρίς την ελάχιστη ιδιάζουσα γεύση δαρβινικής επιλογής. Μετά από μιαν τέτοιου είδους καταστροφή και την επακολουθούσα ώθηση των ειδών εγκαθίστανται όλα πάλι ξανά.

Όλ’ αυτά αντιφάσκουν στην παραδοσιακή εικόνα της ιστορίας των γενών (φυλών), που αντιλαμβανόταν τη φυλογένεση ως υ ψ η λ ό τ ε ρ η γενικώς εξέλιξη. Η εξέλιξη μεταξύ των μεγάλων καταστροφών είναι, σε αντίθεση προς αυτήν την εικόνα, μ ι α α υ τ ο α ν α χ α ι τ ι ζ ό μ ε ν η π ο ρ ε ί α (!). Αντιφάσκει εξίσου σαφώς στη διαδεδομένη αντίληψη: Περίπλοκα είναι (και…) καλύτερα. Και αντιφάσκει τελικά στη σκέψη της s c a l a – n a t u r a e (κλίμακα της φύσης): την εικόνα του ανθρώπου ως κορώνα της Δημιουργίας. Όποιος θα επιθυμούσε να επιμείνη, ενάντια στην πραγματικότητα, σ’ αυτήν την εικόνα – ότι είναι δηλαδή η βιολογική εξέλιξη πάνω στη γη μια εν σμικρώ, ίσως τυχαία, εν γένει ωστόσο μια ρυθμισμένη στη γέννηση του ανθρώπου φυσικο-ιστορική πορεία – αυτός υποχρεούται να εξηγήση, γιατί ελευθερώθηκε πριν 65 εκατομμύρια χρόνια μέσω ενός πιθανώς κ ο σ μ ι κ ο ύ (!) συμβάντος εκείνος ο τόπος, χωρίς τον οποίον ο άνθρωπος δεν θα είχε μπορέσει να εμφανιστή.

Ένα μεγάλο αίνιγμα είναι η έκρηξη των αρχιτεκτονικών σχεδίων (Baupläne) στην κάμβρεια περίοδο, που δεν τα πάει στην πραγματικότητα καθόλου άσχημα με την εικόνα μιας Δημιουργίας, γιατί είναι μια γέννηση σε μεγάλη έκταση απ’ το τίποτα. Υπάρχουν απ’ την προηγούμενη εποχή μόλις στη νεώτατη εποχή – συγκριτικά λίγα – απολιθώματα, και η εξήγησή (ερμηνεία) τους είναι εξόχως δύσκολη.

Έξω απ’ τον ασφαλτοστρωμένο δρόμο του επιστημονικώς κατορθωμένου θα μπορούσε να επιχειρήση κανείς, να δώση στο ερώτημα των ρυθμισμένων, σκόπιμων βιολογικών μεταβολών δοκιμαστικά μιαν εντελώς άλλη, ασυνήθιστη στροφή. Αντί να εκπλήττεται πάντοτε μόνον εμβρόντητος κανείς, πώς ταιριάζουν όλα τόσο θαυμαστά στο βασίλειο του ζώντος, θα μπορούσε και να ρωτήση μια φορά, γιατί δ ε ν δοκιμάστηκαν ή τουλάχιστον δεν επιχειρήθηκαν στην πορεία της εξέλιξης ορισμένες σκόπιμες (ενδεδειγμένες) μεταβολές. Γιατί δεν επετεύχθη ας πούμε στα σπονδυλωτά στα 400 εκατομμύρια χρόνια της ιστορίας τους η εξέλιξη ενός τρίτου ζεύγους άκρων; (σ.σ.: Ο συγγραφέας οφείλει αυτήν την ερώτηση στον κύριο Gerhard Roth – Πανεπιστήμιο της Βρέμης) Αυτό θα σήμαινε, ότι θα κατείχαν τα πουλιά εκτός από πόδια και φτερά κι ένα ζευγάρι χέρια, ή ότι θα είχαμε εμείς οι άνθρωποι και φτερά, όπως οι άγγελοι. Ένα τέτοιο όν θα ήταν βιολογικά αχτύπητο, θα είχε ισχυρά πλεονεκτήματα απέναντι σ’ όλους τους ανταγωνιστές. Θα ήταν α υ τ ό η φανερή, αποφασιστική βελτίωση του βασικού αρχιτεκτονικού σχεδίου.

Εμείς οι άνθρωποι έχουμε λύσει κατά ένα μέρος το πρόβλημα: Αποκτήσαμε ελεύθερα με το ορθό βάδισμα τα πρόσθια άκρα και – διαφορετικά απ’ τα πουλιά – τα διατηρήσαμε και ελεύθερα. Αυτό κατέστησε δυνατό τον μετασχηματισμό της σιαγώνας κι αυτό πάλι την ανάπτυξη του μεγάλου εγκεφάλου μας. Μ’ αυτό απερεθίστηκαν (εξαντλήθηκαν) όμως οι δυνατότητες του αρχιτεκτονικού σχεδίου των σπονδυλωτών. Δεν μπορούμε να γίνουμε άγγελοι. Κι όμως είμαστε εμείς, από βιολογική άποψη, εκείνο το δημιούργημα, που πλησιάζει εγγύτατα τους αγγέλους, ένα πνεύμα-ζώο (πνευματικό ζώο) χωρίς φτερά.

8. Ένας τρίτος τύπος φυσικών νόμων;

Τί σημαίνουν τα παραδείγματα της «Παράδοσης», το βακτηριακό μεταλλακτικό πείραμα κι η φυλετική ιστορία, στα πλαίσια της «Ώρας του πιάνου» και εν πάση περιπτώσει πέρα απ’ αυτό; Μπορούμε να αποπειραθούμε προσεχτικά μόνο μιαν απάντηση σ’ αυτό. Επιτρέπεται ίσως να πη κανείς: Αν υπήρχε πραγματικά πειραματική προφάνεια για ρυθμισμένες (κατευθυνόμενες) μεταλλάξεις στα βακτηρίδια κι αν ήταν η βιολογική εξέλιξη εν γένει μια αυξητική πραγματικά εξέλιξη – μια s c a l a  n a t u r a e – κι όχι μια πλανητική, αυτοαναχαιτιζόμενη λειτουργία, τότε θα μπορούσε να εννοηθή αυτό ως υπόδειξη για μιαν α ν τ ι κ ε ι μ ε ν ι κ ο π ο ι ή σ ι μ η  ε μ φ ά ν ι σ η  π ο λ υ σ ή μ α ν τ ω ν  σ υ μ π τ ώ σ ε ω ν σ τ η φ ύ σ η - με άλλα λόγια: για τον τρίτο τύπο φυσικών νόμων του Πάουλι. Θα έπρεπε τότε να σκεφτούμε, πώς θα μπορούσαμε να ακολουθήσουμε περαιτέρω αυτήν την υπόδειξη. Απ’ την εποχή της «Ώρας του πιάνου» εξελίχτηκε ωστόσο διαφορετικά η επιστήμη και αφαίρεσε έτσι στα παραδείγματα της «Παράδοσης» - τουλάχιστον προσωρινά – το έδαφος.

Το ίδιο μπορούμε να πούμε για τις ελπίδες του Πάουλι σχετικά με τις παραψυχολογικές εργασίες του Joseph Banks Rhine. Ο Rhine ερευνούσε παραψυχολογικά φαινόμενα με στατιστικές μεθόδους. Τα φαινόμενα όμως εκδύονται εκεί των φυσικών τους συμφραζομένων και εξετάζονται σε εργαστηριακά πειράματα ως προς το «ουσιαστικό τους αποτέλεσμα». Επιτρέπεται σε κάθε περίπτωση μια μετατρεπτική επίδραση στην κατάσταση πραγματικής ζωής (real-life…). Ακριβώς επειδή προσανατολίστηκε μεθοδικά στις φυσικές επιστήμες, μπορούσαν να ελεγχθούν και να κριθούν τα πορίσματά του σύμφωνα με εγκαθιδρυμένα κριτήρια. Λαμβανομένης υπ’ όψιν της πραγματικά διακινδυνεύουσας, σφοδρής κριτικής εκ μέρους των ψυχολόγων, αλλά και από στατιστικούς όπως ο William Feller, προκάλεσε αίσθηση η δημοσίευση ενός βιβλίου απ’ τους διακεκριμένους Άγγλους μαθηματικούς S. G. Soal και F. Bateman, στο οποίο επαναλάμβαναν τα πειράματα του Rhine και έφταναν σε ακόμα πιο καταπληκτικά αποτελέσματα. Σύμφωνα με τον C. A. Meier,  ο Πάουλι έχει «ελέγξει» «άκρως επιμελώς» αυτό το έργο και επιβεβαιώσει, πως «ήταν άψογες οι μέθοδοι (των συγγραφέων)». Γράφει περαιτέρω ο Meier: «Ήταν τόσο  πεπεισμένος για την πραγματικότητα των αναφερομένων φαινομένων (ο Πάουλι)». Εικοσιπέντε χρόνια αργότερα ανακάλυψε ο B. Marwick, ότι ο Soal είχε χειριστή τα δεδομένα του.

Επιστημονικο-ιστορικά ωθεί η ιδέα της εξελικτικής συγχρονότητας σ’ ένα κενό, που είχε αφεθή με τη δαρβινική θεωρία ανοιχτό. Παρατηρεί λοιπόν ο Πάουλι, που θ ε ω ρ ο ύ σ ε  δ υ ν α τ έ ς (ενδεχόμενες) , τ ε λ ι κ έ ς  φ υ σ ι κ έ ς λ ε ι τ ο υ ρ γ ί ε ς .

«Αυτό το μοντέλλο της εξέλιξης είναι μια απόπειρα, αντίστοιχα στις ιδέες του δευτέρου ημίσεος του 19ου αιώνα, να εμμείνουμε θεωρητικά στην πλήρη εξάλειψη κάθε τελικότητας. Αυτή πρέπει τότε να αντικατασταθή κατά έναν οιονδήποτε τρόπο με την εισαγωγή της “τύχης” (σύμπτωσης - chance)».

Γράφει περαιτέρω στον Delbrück:

«Η λύση είναι πιθανώς σύνθετη, και κοντά στην ιερή τύχη (σύμπτωση) υπάρχουν εκεί μέθοδοι (processes) μ’ έναν διευθυνόμενο τελικό σκοπό κι αιτιολογικές επίσης επιδράσεις του περιβάλλοντος».

Στην εξελικτικο-βιολογική συνάφεια, εμφανίζεται η συγχρονότητα ως μια α σ θ ε ν έ σ τ ε ρ η   μ ο ρ φ ή  τ η ς  τ ε λ ι κ ό τ η τ α ς . Οι τελικοί (τελεολογικοί) τρόποι παρατήρησης μπορεί να είναι ίσως επίσημα απαγορευμένοι στη σύγχρονη βιολογία, δεν έχουν όμως ποτέ πραγματικά εξαλειφθή: «Η τελεολογία είναι για τον βιολόγο όπως μια μαιτρέσσα: Δεν μπορεί να ζήση χωρίς αυτήν, δεν θέλει όμως να τον δουν μαζί της δημόσια»· μια απόφανση, που αποδίδεται στον γενετιστή J. S. B. Haldane. Η τουλάχιστον κατά καιρούς μεγάλη σημασία της κοινωνιο-βιολογίας υπαινίσσεται όμως, πως μπορεί να παραμείνη και μια θεωρία με ισχυρά τελικά ερμηνευτικά στοιχεία παντελώς σταθερή, αρκεί να βρίσκεται κατά τα άλλα στο κ υ ρ ί α ρ χ ο  ρ ε ύ μ α (mainstream). Οι εν μέρει εκτάκτως ακριβείς, ισχυρά διαφορίζουσες ερμηνείες της κοινωνιο-βιολογίας επιτρέπουν να εγερθή ολοσχερώς η αμφιβολία για την ισχύ των βακώνειων τελικών (τελεολογικών) ετυμηγοριών: «Η παρατήρηση φυσικών λειτουργιών υπό την όψη της σκοπιμότητάς τους είναι στείρα, και δεν γεννά (τίκτει), όπως μια αφιερωμένη στον θεό παρθένος, τίποτα» (σ.σ.: …απ’ το έργο του F. Bacon “De Dignitate et Augmentis Scientiarum III, 5 – 1623). Ο Πάουλι θα είχε ωστόσο παρακολουθήσει, έτσι θα επιθυμούσε κανείς να νομίζη, με ενδιαφέρον την κοινωνιο-βιολογία και θα την είχε συμπεριλάβει, όπου ήταν δυνατό, στις σκέψεις του.

(σ.σ.: Η κοινωνιο-βιολογία είναι μια θεωρία, που εξηγεί τη συμπεριφορά μεμονωμένων ζώων – πρβλ. εδώ το κείμενο «Το εγωϊστικό γονίδιο», του R. Dawkin. Τα θεωρεί ως μια οικοδομημένη από έναν βραχύβιο σύνδεσμο μακρόβιων γονιδίων μ η χ α ν ή ε π ι β ί ω σ η ς γ ι α γ ο ν ί δ ι α . Τα μεμονωμένα άτομα θεωρούνται ως κατά προσέγγιση υποκείμενο, το οποίο «ζητά» να μεγεθύνη τον αριθμό όλων των γονιδίων του σε μελλοντικές γενιές – πρβλ. πάλι τον R. Dawkin. Τα – συνεχίζοντα με τη βοήθεια των προσδιορισμένων μέσω αυτών οργανισμών – γονίδια εμφανίζονται ως εγωϊστικοί χειριστές, που προτρέπουν τα άτομα-ξενιστές (ξενοδόχους) να συμπεριφέρονται έτσι, σ α ν ν α ε ί χ α ν τ η ν π ρ ό θ ε σ η , να εξασφαλίσουν τη συνέχιση των φιλοξενουμένων απ’ αυτά γονιδίων. Η κοινωνιο-βιολογία αποκτά μ’ αυτήν την κατασκευή ένα κριτήριο, για να διαβαθμίση με ημι-ποσοτικό τρόπο ως σ κ ό π ι μ η , δηλ. π ο λ υ σ ή μ α ν τ η τη συμπεριφορά των ζώων.)

Ένα ιδιαίτερο σημείο του προγράμματος συγχρονότητας των Πάουλι και Γιουνγκ βρίσκεται στο ότι μετατοπίζει το στοιχείο του ν ο ή μ α τ ο ς τόσο πολύ στο προσκήνιο. Σύμφωνα με την Μαρί-Λουίζ φον Φραντς, εννοεί ο Γιουνγκ με το νόημα «όχι κάτι μερικό, όπως π.χ. το νόημα μιας γλωσσολογικής πρότασης, αλλά την πολυσήμαντη συνάρτηση ο λ ό κ λ η ρ η ς της ύπαρξης». Έχει την πεποίθηση, πως το νόημα είναι μια έννοια, που δεν μπορούμε να ορίσουμε, και γράφει: «Το νόημα είναι μια συνομολογημένα ανθρωπομορφική ερμηνεία, αποτελεί όμως το απαραίτητο κριτήριο του συγχρονιστικού φαινομένου. Όπου εκείνος ο παράγοντας, που μας εμφανίζεται ως νόημα, υφίσταται καθ’ εαυτός, διαφεύγει απ’ τη δυνατότητα γνώσης», και προηγουμένως: «Η μεγάλη δυσκολία υφίσταται στο ότι μας λείπουν όλα τα επιστημονικά μέσα, να διαπιστώσουμε ένα αντικειμενικό νόημα, που δεν είναι ένα απλώς ψυχολογικό προϊόν». Σ’ αυτόν τον σκόπελο έχουν προσαράξει και άλλες επιστημονικές επιχειρήσεις της εποχής μετά τον Γιουνγκ και τον Πάουλι, όπως π.χ. η θεωρία των αυτο-οργανωνόμενων συστημάτων ή η απόπειρα μιας ηθικής για τον τεχνικό πολιτισμό του Γιόνας (Jonas).

Φαίνεται πως είναι γι’ αυτό, από την άποψη των επιστημονικών ερευνητικών προγραμμάτων, ενδιαφέρον ότι εισάγει μιαν ασθενέστερη μορφή της συγχρονότητας ο Γιουνγκ, η οποία ανταπεξέρχεται χωρίς το προβληματικό στοιχείο του νοήματος και την οποίαν ονομάζει ομοείδεια.

«Λαμβανομένου υπ’ όψιν του ενδεχομένου, ότι δεν είναι μόνον ένα ψυχολογικό φαινόμενο, αλλ’ ότι θα μπορούσε να συμβαίνη και χωρίς τη συμμετοχή της ανθρώπινης ψυχής (Psyche) η συγχρονότητα, θέλω να επισημάνω, ότι θα έπρεπε να μιλάμε όχι πια για νόημα, αλλά για ο μ ο ε ί δ ι α ή συμφωνία (ομοιομορφία) σ’ αυτήν την περίπτωση».

Το ερώτημα των Πάουλι και Γιουνγκ περί συμπληρωματικότητας, συγχρονότητας και τελικότητας στην – εξωανθρώπινη – φύση είναι και σήμερα ακόμα χωρίς απάντηση. Δεν διαθέτουμε, όπως και πριν, καμμιά θεωρία της γέννησης της μονοκύτταρης ή της εξέλιξης (ανάπτυξης) της πολυκύτταρης ζωής. Δεν υπάρχει ακόμα πάντα καμμιά επαρκής στις πιο μετριόφρονες θεωρητικές απαιτήσεις περιγραφή του s t a t u s v i v u s (κατάσταση της ζωής). Είναι και σήμερα η βιολογία εκτεταμένα ακόμα ανοιχτή, ακόμη και ή ακριβώς για μη ορθόδοξα θεωρητικά σχέδια. Το πρόγραμμα του Πάουλι είναι σήμερα ακόμα τόσο φουτουριστικό όπως πριν 40 χρόνια – ακόμη κι αν περιορίζεται κανείς στη φυσική επιστήμη.

Ευχαριστία

Ο συγγραφέας ευχαριστεί τον Theo Abt για την υπόδειξη στο «Ψυχή και ύλη», τον Hans Primas για την παραχώρηση μιας εργασίας του C. A. Meier και τον Martin Scheringen για κριτικές παρατηρήσεις στις τελευταίες παραγράφους αυτής της εργασίας.

ΤΕΛΟΣ

Σχόλιο : Χάνοντας το ψευδοεπιστημονικό του ένδυμα ο Δαρβινισμός αποκαλύπτει αυτό που είναι: Μια θρησκεία των ΑΘΕΩΝ. Αυτή η θρησκεία με το όχημα του πολυπολιτισμού και της ενώσεως των θρησκειών φιλοδοξεί να γίνει η μοναδική θρησκεία της ανθρωπότητος.

Αμέθυστος

Για το νόημα της σύμπτωσης (2)

 Συνέχεια από: Τετάρτη 22 Νοεμβρίου 2023

Σκέψεις πάνω στην «Παράδοση στους ξένους ανθρώπους» του Βόλφγκανγκ Πάουλι. 
Ulrich Müller-Herold
Αφιερωμένο στον Hans Primas

4. Πριν απ’ την παράδοση.

Μέσα στην «Ώρα του πιάνου» είναι η «Παράδοση στους ξένους ανθρώπους» μια μικρότερη ιστορία, που πρώτα θα προετοιμαστή και μετά το τέλος της θα σχολιαστή ακόμα. Στις παραγράφους (24) και (25) τής «Ώρας του πιάνου» υπενθυμίζονται κατ’ αρχάς οι ισχύουσες αρχές τής φυσικής κοσμοθεωρίας: η αρχή τής αιτιότητας στην κλασσική φυσική και η (αρχική) σύμπτωση στην κβαντοφυσική. Στην παράγραφο (27) εμφανίζεται τότε ως καινούργιο, η «συστηματικά ταλαντευόμενη σύμπτωση», η σύμπτωση, «η οποία τροποποιείται, όταν υπάρξη θέρμανση», στηριγμένη στην αισθητή αλληλοσυνάντηση συμπτώσεων, την οποία χαρακτηρίζει ως συγχρονότητα ο Γιουνγκ και ως ανταπόκριση τών αισθήσεων ο Πάουλι. 

Το κυρίως κείμενο τής «Παράδοσης στους ξένους ανθρώπους» ανακοινώνεται με την παρουσίαση τού Max Delbrück (28-31), τού «νεώτατου αδελφού πολλών αδελφών», που ξεκίνησε ως φυσικός, για να ιχνηλατήση με την παρότρυνση τού Niels Bohr τώρα πια και στη βιολογία εκείνο το είδος συμπληρωματικότητας, που είχε ανακαλυφθή μερικά χρόνια προηγουμένως στην κβαντομηχανική. Στις 15 Αυγούστου 1932 ο Delbrück είχε ακούσει  στην Κοπεγχάγη την περίφημη διάλεξη «Φ ω ς  κ α ι  ζ ω ή», στην οποία  ο Bohr εξέφρασε την υπόθεση πως υπάρχει μεταξύ τής ζωής και τής ατομικής φυσικής μια συμπληρωματική σχέση παρόμοιου είδους όπως μεταξύ κυματοειδούς και σωματιδιακής όψης ενός κβαντομηχανικού σωματιδίου. Η ιδέα αυτή είχε ενθουσιάσει τον Delbrück, και καθόρισε από τότε τον περαιτέρω επιστημονικό δρόμο τής ζωής του. Τον ίδιον χρόνο ο Delbrück  πέρασε ένα εξάμηνο στην Ζυρίχη κοντά στον Βόλφγκανγκ Πάουλι, που «δεν τον μεταχειρίστηκε με τον ανεπιεική κατά κανόνα τρόπο του. Αναπτύχθηκε μια στενή φιλία ανάμεσα στους δυό», για την οποία μαρτυρά ο λόγος τού «νεώτατου αδελφού». Προκαλεί αίσθηση, ότι ο Πάουλι, γιά τόν οποίο πρόκειται για μια συγγενή συμπληρωματικότητα στην «Ώρα του πιάνου»: μεταξύ των «λέξεων» και του «νοήματος», των «λευκών» και των «μαύρων» πλήκτρων, φέρνει σ’ αυτό το σημείο τον Delbrück στο παιχνίδι. 

Η αναζήτηση τού Delbrück για συμπληρωματικότητα στη βιολογία τέλειωσε ως γνωστόν διαφορετικά: σε μιαν νευτώνεια εκστρατεία υποταγής εποχιακής έκτασης, ο Delbrück  έγινε ο ουσιαστικός ιδρυτής της μοριακής βιολογίας. Όπως πολλοί ανιχνευτές, βρήκε κάτι διαφορετικό απ’ ό,τι έψαχνε προηγουμένως, όπως πολλοί μεταρρυθμιστές, ενήργησε διαφορετικά απ’ ό,τι θέλησε στην αρχή: 

«Ο Max (Delbrück) ήλπιζε να συναντήση κατά την κατασκευή τής μοριακής βιολογίας μιαν κατάσταση, απ’ την οποίαν υπήρχε μόνον η διέξοδος της συμπληρωματικότητας. Ήλπιζε να βρεθή στο τέλος της αρκετά υψηλά, ώστε να μπορέση να δη τήν λύση τού αινίγματος τής ζωής… Αυτό το όνειρο δεν εκπληρώθηκε. Σ’ αυτό παρέπεμψε… ο ίδιος ο Max (Delbrück): “Μπορούμε πράγματι να πούμε σήμερα, πως η ανακάλυψη της διπλής έλικας στη βιολογία κατόρθωσε, εκείνο το οποίο είχε τόσο διακαώς επιθυμήσει κανείς στη φυσική. Τη διάλυση δηλαδή όλων των θαυμάτων στη μορφή κλασσικών μοντέλλων”».

Αλλά γι’ αυτό δεν γνώριζε ακόμα τίποτα ο Παόυλι στην εποχή τής «Ώρας του πιάνου».

Η «Παράδοση στους ξένους ανθρώπους» ξεκινά με την ανάμνηση, ότι με την κβαντομηχανική εισήχθη η πιθανότητα, η σύμπτωση, ως πρώτη (αρχική) αρχή τής γνώσης. Κατ’ ακολουθίαν αυτού του σεισμού κατολίσθησαν στις φυσικές επιστήμες μερικά πράγματα ακόμα, κι ο Πάουλι επιθυμούσε – όμοια όπως ο Bohr, αλλά με άλλους σκοπούς – να εκμεταλλευτή την εύνοια τής ώρας, για να «επεκτείνη», όπως λέει, «(επανειλημμένα) τις σημερινές φυσικοεπιστημονικές θεωρήσεις». 

5. Μοριακή γενετική.

Ο Πάουλι ξεκινά την παρέκβαση στήν βιολογία (πργρφ. 33-42 τής «Παράδοσης…») στους νόμους τής κληρονομικότητας τού Μέντελ. Απ’ την καμπή τού (20ου …) αιώνα συνδέονται αυτοί με τα χ ρ ω μ ο σ ώ μ α τ α . Η φυσική ιδιοσυγκρασία των γ ο ν ι δ ί ω ν - των πρωτογενώς καθαρά υποθετικών μ ο ν ά δ ω ν τ η ς κ λ η ρ ο ν ο μ ι κ ό τ η τ α ς - δεν ήταν  γνωστή το 1953. Γνώριζε βέβαια κανείς απ’ το 1927, ότι μπορούν να μεταβληθούν ελεγχόμενα μέσω ακτίνων Ραίντγκεν (ακτίνων Χ) τα γονίδια, κι απ’το 1944, ότι είναι κατά κάποιον τρόπο κατακλιμένα (eingebettet) σε δισοξυριβονουκλεϊκά οξέα (DNS), αλλά δεν ήταν ούτε η διπλή έλικα ούτε ο γενετικός κώδικας γνωστά. Κατά τη γνώμη των νεο-δαρβινιστών, που έδιναν τότε τον τόνο, οι μεταβολές των γονιδίων, οι μεταλλάξεις,  συνέβαιναν τυχαία (συμπτωματικά). Με την έννοια  αργότερα τής αναγκαίας οροθέτησης θα μιλήση, ορίζοντας επακριβώς στήν συνέχεια ο Πάουλι, για «τυφλή», άσκοπη σύμπτωση. Παραπέμπει εδώ ωστόσο κατ’ αρχάς στη δυνατότητα τής διάκρισης μεταξύ αυθόρμητων (τυφλών;) και παραγώμενων (πολυσήμαντων;) μεταλλαγών και αναφέρει επιπλέον ονομαστικά «μοντέλλα του M.Delbrück».

Ως προς το αναφερθέν απ’ τον Πάουλι μοντέλλο, πρόκειται με αρκετή βεβαιότητα για το τεστ ταλάντευσης των Luria και Delbrück απ’ το έτος 1943. Το τεστ των Luria και Delbrück παίζει μέχρι και σήμερα έναν ρόλο. Μια επίκαιρη επισκόπηση βρίσκεται σ’ ένα άρθρο των Lenski και Mittler στο περιοδικό Ε π ι σ τ ή μ η (Science). Οι συγγραφείς επαναλαμβάνουν ακόμα μια φορά το κεντρικό δόγμα της εξελικτικής βιολογίας, ότι δηλαδή οι μεταλλάξεις είναι τυχαία συμβάντα. Δ ε ν εννοείται μ’ αυτό, ότι οι μεταλλάξεις είναι ανεπηρέαστες απ’ το περιβάλλον, κι ούτε επίσης, πως προσβάλλονται όλα τα μέρη του γονιδιώματος με τον ίδιον τρόπο από μεταλλάξεις. Σύμπτωση σημαίνει σ’ α υ τ ό ν  τ ο ν  σ υ ν ε ι ρ μ ό , ότι η εμφάνιση μιας μετάλλαξης είναι ανεξάρτητη απ’ την ιδιαίτερή της αξία για τον οργανισμό. Οι Lenski και Mittler μιλούν αλλιώς για ρ υ θ μ ι σ μ έ ν η μετάλλαξη. 

Η εργασία τους περιέχει μιαν επισκόπηση σε μεταλλακτικά πειράματα σε βακτηρίδια. Για τεχνικούς λόγους ταιριάζουν καλύτερα τα βακτηρίδια για τέτοιου είδους πειράματα απ’ ό,τι υψηλότεροι οργανισμοί. Ως γνώρισμα χρησιμεύει η αντίσταση απέναντι σε βακτηριοφάγους – πρόκειται για εξειδικευμένους στα βακτηρίδια ιούς - , ένα χαρακτηριστικό υψηλής επιλεκτικής αξίας. Είναι αναμενόμενο κ α ι  μ ε  τ ι ς δ υ ό υποθέσεις – ρυθμισμένες και συμπτωματικές μεταλλάξεις - , ότι τα βακτηρίδια αναπτύσσουν αντίσταση ενάντια στους θανατηφόρους ιούς. Η κρίσιμη διαφορά συνίσταται στο ότι, σχηματίζουν στην περίπτωση τών συμπτωματικών μεταλλάξεων τα αντιστεκόμενα αντίτυπα αθροίσματα (συμπλέγματα, σωρούς) στο γενεαλογικό δέντρο, ενώ διανέμονται στην περίπτωση των ρυθμισμένων μεταλλάξεων πιο ομοιόμορφα. Στατιστικά εκδηλώνεται αυτό σε μια διαφορετική ταλάντευση των αποτελεσμάτων περί τη μέση τιμή

Οι Leski και Mittler φτάνουν στο συμπέρασμα, ότι οι διαβεβαιούμενες από διάφορους συγγραφείς ενδείξεις για ρυθμισμένη εξέλιξη (Evolution), εξαφανίζονται σε ακριβέστερη εξέταση: «Σε τρεις περιπτώσεις διευθυνομένων μεταλλάξεων που επανεξετάστηκαν προσεχτικά, οι σημαντικές αυξήσεις σε βαθμό μετάλλαξης υπό επιλεγμένους όρους εξαφανίζονται, όταν εκτελεστούν πρόσθετοι έλεγχοι και μεγαλύτερης ακρίβειας υπολογισμός των πληθυσμιακών δυναμικών». Αμφισβητούν επίσης σοβαρά τη συμπερασματική ισχύ του τεστ των Luria και Delbrück (περί ταλάντευσης…): «Διάφορες… άλλες ευλογοφανείς αναχωρήσεις απ’ τις υποθέσεις των Luria και Delbrück παράγουν επίσης διανομές παρόμοιες προς εκείνες που λαμβάνονται ως απόδειξη για διευθυνόμενες μεταλλάξεις… Οι αναλύσεις αυτές δηλώνουν ότι παρεκκλίσεις στις δοκιμές διακύμανσης δεν παρέχουν ισχυρή απόδειξη για διευθυνόμενες μεταλλάξεις». Αν ακολουθήση κανείς τις αντιρρήσεις (ενστάσεις) τους, δεν υπάρχουν μέχρι τώρα καθόλου χτυπητές και άτρωτες ενδείξεις για μια ρυθμισμένη (διευθυνόμενη) εξέλιξη – τουλάχιστον όχι στο επίπεδο των βακτηριδίων. Στο επίπεδο αυτό μπορεί να ερμηνευθή το μέχρι τούδε γνωστό με τον νεο-δαρβινικό ορισμό της σύμπτωσης. 

6. Νεο – δαρβινισμός.

Ο ουσιαστικός πυρήνας του νέο-δαρβινισμού συνίσταται στην παραδοχή, ότι η φυσική εκλογή είναι είτε ο μοναδικός ή τουλάχιστον ο επικρατών παράγων της επιλογής (Evolution). Τρεις προϋποθέσεις είναι σημαντικές για τη φυσική επιλογή: 

1. Η μεταβλητότητα μεταξύ ατόμων ενός πληθυσμού αναφορικά προς έ ν α γνώρισμα. Παράδειγμα: Το χρώμα της «σημυδο-προσδενόμενης» (Birkenspanner), μιας πεταλούδας, που προσγειώνεται στον φλοιό των σημύδων. 

2. Μια σταθερή, θετική συνάρτηση μεταξύ αυτού του γνωρίσματος και της επιτυχίας αναπαραγωγής, η ονομαζόμενη «αρμόδια διαφορά» (“διαφορά Fitness”). Παράδειγμα: Αν είναι άσπρη η «σημυδο-προσδενόμενη», μπορεί να ανακαλυφθή μόνο δύσκολα πάνω στον κορμό της σημύδας. Αλλιώς είναι μια γρήγορη λεία των πουλιών. 

3. Κληροδοτικότητα του γνωρίσματος. 

Αν η μεταβλητότητα, η «αρμόδια διαφορά» κι η κληροδοτικότητα είναι δεδομένες, ο νέο-δαρβινισμός προλέγει  μιαν αυξημένη εμφάνιση αυτού του γνωρίσματος απ’ τη μια γενιά στην άλλη. Τον 19ον αιώνα στην Αγγλία οι σημύδες  έγιναν μαύρες από καρβουνόσκονη. Κάτω απ’ αυτούς τους όρους μετέβαλαν οι «σημυδο-προσδενόμενες» το χρώμα τους κι έγιναν βαθειά σκούρες. Σήμερα αντίθετα, μετά το κλείσιμο των ανθρακωρυχείων, μεταλλάχθηκαν πίσω στο άσπρο. Το παράδειγμα αυτό δείχνει τη δύναμη των συμπτωματικών μεταλλάξεων κατά τη λεπτή προσαρμογή των όντων, της μικρο-εξέλιξης. Όχι άδικα, χρησιμοποιείται μια εντελώς ανάλογη διαδικασία, η στοχαστική «καλύτερη περίπτωση» (Optimierung), και στην τεχνική με επιτυχία. 

(σ.σ.: Αυτό το παράδειγμα του Kettlewell δεν είναι σήμερα πια αδιαμφισβήτητο. Μια ανταγωνιστική ερμηνεία βασίζεται στη γενικώς διαδεδομένη απομίμηση σωματικών επιφανειών, που δεν μπορεί να διακριθή εύκολα από γενετικές μεταβολές. Η επιφάνεια του σώματος είναι σε κάθε περίπτωση ένα απ’ τα γενετικά μεταβλητότερα μέρη του οργανισμού. Δημιουργείται οντογενετικώς αργά και είναι γ ε ν ε τ ι κ ώ ς  ε κ τ ε τ α μ έ ν α α π ο σ υ ζ ε υ γ μ έ ν η ). 

Στις παραγράφους (37-42) της «Ώρας του πιάνου» παρατηρεί (εξετάζει) ο Πάουλι ένα δεύτερο παράδειγμα, την ιστορία της φυλής. Η συζήτηση γίνεται εδώ αναπόφευκτα κάπως ασαφέστερη, γιατί οι γνώσεις μας εδώ περί τάξεων μεγέθους είναι λιγότερο πλήρεις απ’ ό,τι στις εργαστηριακές παραλλαγές ελάχιστων οργανισμών. Δεν είναι, ιδιαιτέρως, αναμενόμενο, ότι το ερώτημα τ υ φ λ ή  τ ύ χ η  έ ν α ν τ ι  π ο λ υ σ ή μ α ν τ η ς  σ ύ μ π τ ω σ η ς μπορεί να καταστή έτσι κρίσιμο, ώστε να μπορή να δηλωθή τελικά κάτι με την έννοια μιας απόφασης για μια απ’ τις δυό δυνατότητες. 

(συνεχίζεται)

Αμέθυστος

Για το νόημα της σύμπτωσης (1)

Σκέψεις πάνω στην «Παράδοση στους ξένους ανθρώπους»του Βόλφγκανγκ Πάουλι.
Ulrich Müller-Herold
Αφιερωμένο στον Hans Primas

1. Εισαγωγή.

Οι «ξένοι άνθρωποι» παίζουν στα όνειρα, τα γράμματα και τις φαντασίες του όψιμου Πάουλι έναν συχνά επανερχόμενο ρόλο. Λειτουργούν στο προσκήνιο ως ένα ορθόδοξα φυσικοεπιστημονικό, καλώς εκπαιδευμένο ακροατήριο για τις φανταστικές «παραδόσεις» του Πάουλι, ενώ είναι απεναντίας ψυχολογικά μια μεταφορά (Metapher) για μ η α φ ο μ ο ι ω μ έ ν ε ς α κ ό μ α σ κ έ ψ ε ι ς του ίδιου του Πάουλι. Σ’ αυτές τις φανταστικές παραδόσεις παλεύει ο Πάουλι για τις αρχικές αιτίες (λόγους) μιας μελλοντικής επιστήμης, στην οποίαν το πνεύμα κι η ύλη δεν είναι πια χωρισμένα, αλλά κατά έναν άγνωστο μέχρι τώρα τρόπο ενωμένα.

Μετά το σοκαριστικό βίωμα της ατομικής βόμβας διέλαμψε σε κάποιους φυσικούς, ότι είχε καταστήσει κατ’ αρχάς δυνατό η καρτεσιανή εξορία του πνεύματος απ’ την ύλη, της ψυχής απ’ τη φύση, τον δρόμο εκείνης της άψυχης, ψυχρά εργαλειοποιημένης μορφής της επιστήμης, για την οποία σήμαιναν η Χιροσίμα και το Ναγκασάκι ένα προσωρινό αποκορύφωμα κοσμοϊστορικής συνέπειας. «Σ’ αυτήν την ταλαντευόμενη αμηχανία, όπου όλα μπορεί να καταστραφούν –ο καθένας χωριστά με την ψύχωση, η κουλτούρα με τον ατομικό πόλεμο – αναπτύσσεται όμως κι αυτό που σώζει, οι πόλοι των αντίθετων ζευγών πλησιάζουν πάλι κι έχει εγκατασταθή ο α ρ χ έ τ υ π ο ς τ η ς έ ν ω σ η ς τ ω ν α ν τ ι θ έ τ ω ν (coniuctio)», γράφει ο Πάουλι στον επιστολικό του συνέταιρο Καρλ Γκούσταβ Γιουνγκ, και περαιτέρω:

«Η μελλοντική εξέλιξη πρέπει… να φέρη μαζί της μιαν τέτοια δ ι ε ύ ρ υ ν σ η τ η ς φ υ σ ι κ ή ς, ίσως μαζί με τη βιολογία, ώστε να μπορή να χωρέση σ’ αυτήν η ψυχολογία του ασυνειδήτου. Απ’ τη δική της δύναμη, απ’ τον ίδιον της μόνον τον εαυτό δεν είναι αντίθετα ικανή για εξέλιξη».

«Έχω αναφέρει ήδη στο τελευταίο μου γράμμα τη φωτιά (το πυρ) του Ηράκλειτου και για τον λόγο, ότι ήταν τότε, στην αρχαιότητα, ψυχο-φυσικά ενιαία, τόσο ένα φυσικό ενεργειακό σύμβολο, όσο κι ένα ψυχικό σύμβολο της λίμπιντο (η φωτιά πρέπει να είναι ως γνωστόν «λογική» κατά τον Ηράκλειτο). Φαίνεται να επιστρέφη τώρα το πρόβλημα της ψυχο-φυσικής ενότητας “σ’ ένα υψηλότερο επίπεδο”».

Με συνεχώς καινούργιες φράσεις και εικόνες εξιστορεί ο Πάουλι στον μεγάλο του αντίπερα για την ώθηση, τις ονειρικές υποβολές του ασυνειδήτου του. Υποδεικνύει ο ίδιος την ημι-ορθολογική, ημι-φανταστική μορφή των υποβολών του: «Από σημερινής φυσικοεπιστημονικής άποψης πρέπει να θεωρείται πολύ περισσότερο η εν λόγω μορφή της φαντασίας ως υποτροπή αναμφίβολα σε μιαν αρχαϊκή βαθμίδα». Βαθειές παρατηρήσεις και εκπληκτική εσωτερική γνώση εναλλάσσονται με αμηχανία και σαστισμένη περικύκλωση του προ πολλού γνωστού. Είναι όλα αυτά μια αληθινή p r i m a m a t e r i a (πρώτη ύλη), που χρειάζεται ακόμα τη λυτρωτική μεταβολή.

Στην απόπειρα μιας ορθολογικής ανοικοδόμησης των σκέψεων του Πάουλι στην «Παράδοση σε ξένους ανθρώπους» έχουν τεθή όρια. Απ’ τα γράμματά του κι απ’ τη δημοσιευμένη επιστημονική φιλολογία θα μπορούσαν να κερδηθούν βοήθειες για μιαν προσέγγιση στην «Παράδοση». Το εφικτό μέτρο σε διαύγεια μένει εν τούτοις περιορισμένο.

2. Συμπληρωματικότητα και συγχρονότητα.

Αναζητώντας σημεία εκκίνησης για την επιδιωχθείσα σύνθεση, συγκεντρώνεται ο Πάουλι σε δυό σχηματισμούς εννοιών: συμπληρωματικότητα και συγχρονότητα. Η ιδέα της σ υ μ π λ η ρ ω μ α τ ι κ ό τ η τ α ς έχει εισαχθή σε συνάρτηση με την κβαντομηχανική απ’ τον Niels Bohr, επακριβώς ορισθή απ’ τον Klaus Michael Meyer-Abich και επεξεργασθή στη σημασία της για τη φυσική γνώση, σε πολλές εργασίες απ’ τον Hans Primas. Αυτή η κβαντομηχανική συμπληρωματικότητα είναι ένα σχήμα σκέψης, που αντιπαρατάσσει στις αλληλοαποκλειόμενες όψεις ενός πράγματος το αδιαίρετο της ολότητάς του:

«Συμπληρωματικότητα σημαίνει την ομοιογένεια πολλών δυνατοτήτων, να γνωρίσουμε το ίδιο αντικείμενο ως διαφορετικό. Οι συμπληρωματικές γνώσεις είναι ομοειδείς, στο μέτρο που είναι γνώσεις του ίδιου αντικειμένου, αλληλοαποκλείονται ωστόσο στο μέτρο, που δεν μπορούν να προκύψουν συγχρόνως και για την ίδια χρονική στιγμή. Η δομή του αντικειμένου, που εκδηλώνεται στο ότι μπορεί αυτό να βιωθή και να περιγραφή συμπληρωματικά, μπορεί να χαρακτηριστή, μαζί με τον Bohr, ως ατομικότητα ή ολότητα».

Με τον τρόπο των συνθετικών του οραμάτων σκέφτηκε, σαν να το έβλεπε, να εννοήση ο Πάουλι το πνεύμα και την ύλη ως συμπληρωματικές όψεις μιας περιεκτικώτερης ενότητας:

«Μου φαίνεται πως υπάρχει δηλαδή στη σ υ μ π λ η ρ ω μ α τ ι κ ό τ η τ α τ η ς φ υ σ ι κ ή ς με την υπέρβασή της του ζεύγους των αντιθέτων «κύμα-σωματίδια» ένα είδος μ ο ν τ έ λ λ ο υ ή υ π ο δ ε ί γ μ α τ ο ς γ ι α κ ά θ ε ά λ λ η , π ε ρ ι ε κ τ ι κ ώ τ ε ρ η σ υ ν έ ν ω σ η (Coniunctio)».

Η ιδέα της σ υ γ χ ρ ο ν ό τ η τ α ς έχει εισαχθή στην αναλυτική ψυχολογία απ’ τον Γιουνγκ ως χαρακτηρισμός για συμπτωματικά φαινόμενα, των οποίων η σύμπτωση δεν υπακούει σε καμμιάν αιτιώδη εξήγηση, παρουσιάζει όμως μια σαφώς πολυσήμαντη συνάρτηση. Ο Γιουνγκ οδηγεί μια σειρά από παραδείγματα στο πεδίο: μαντική ικανότητα (χρησμός), αστρολογία, εξω-αισθητηριακή αντίληψη (extra-sensory perception: ESP), είτε στη μορφή τηλεπαθητικών, μεμονωμένων συμβάντων (αντίληψη του θανάτου, προαντιληπτικά όνειρα) είτε στη μορφή στατιστικών σειρών, όπως έχουν παρατηρηθή στα πειράματα καρτών του Joseph Banks Rhine. Απέναντι στη ριζική επιφυλακτικότητα, με την οποία μιλούν γι’ αυτά τα πράγματα πεφωτισμένα πρόσωπα, παραπέμπει ο Γιουνγκ ψυχρά στο εξερευνητικό δικαίωμα της δημιουργικής επιστήμης: «Ανακαλύπτει κανείς βασικά καινούργιες απόψεις όχι, κατά κανόνα, στην ήδη γνωστή περιοχή, αλλά σε απόμερους, αποφευχθέντες ή και δυσφημισμένους τόπους».

Τα φαινόμενα συγχρονότητας παραπέμπουν σε μια συνειδησιακο-μεταφυσική όψη ενότητας της ύπαρξης, που τη χαρακτηρίζει ως u n u s m u n d u s ο Γιουνγκ. Που επέλεξε τον όρο συγχρονότητα, γιατί θεώρησε το τ α υ τ ό χ ρ ο ν ο δύο λογικώς, μη αιτιωδώς ωστόσο συνδεδεμένων συμβάντων ως σημαντικό κριτήριο. Ο υ σ ι α σ τ ι κ ή όμως για τη συγχρονότητα είναι η ν ο η μ α τ ι κ ή σ ύ ν δ ε σ η των συμβάντων, κι όχι η απλή ταυτοχρονία τους. Γράφει ως προς αυτό ο Πάουλι στον Γιουνγκ:

«Π ο ι ά ε ί ν α ι λ ο ι π ό ν η σ χ έ σ η μ ε τ α ξ ύ έ ν ν ο ι α ς (ν ο ή μ α τ ο ς) κ α ι χ ρ ό ν ο υ ; Ερμηνεύω δοκιμαστικά την αντίληψή σας κάπως έτσι: κατά πρώτον μπορούν να γίνουν λογικώς συνδεδεμένα συμβάντα πολύ ευκολώτερα αντιληπτά, όταν είναι ταυτόχρονα. Κατά δεύτερον είναι όμως η συγχρονότητα και το χαρακτηριστικό, το οποίο αποτελεί (παρέχει) την ενότητα των περιεχομένων της συνείδησης».

(σ.μ.: Τα αντιλαμβανόμαστε ευκολώτερα, καθώς συμβαίνουν ταυτόχρονα· αυτό δείχνει πως ο κόσμος μάς είναι προσβάσιμος – έγινε για τον άνθρωπο. Η συγχρονότητά τους είναι όμως κι ένα χαρακτηριστικό ενότητας· ο άνθρωπος έχει να προσφέρη κι αυτός τη συγκατάθεσή του κατανοώντας…)

Τα συγχρονιστικά συμβάντα είναι μοναδικές περιπτώσεις, στις οποίες αστράφτει σποραδικά (sporadisch) η ενότητα ψυχής και ύλης, ο u n u s m u n d u s (ένας κόσμος). Ο Γιουνγκ κι ο Πάουλι είναι της άποψης, πως η συγχρονότητα διαθέτει ιδιότητες, που θα μπορούσαν να ληφθούν υπ’ όψιν για τον διαφωτισμό της εικαζόμενης σ υ μ π λ η ρ ω μ α τ ι κ ό τ η τ α ς π ν ε ύ μ α τ ο ς κ α ι ύ λ η ς. Μ’ αυτό το πνεύμα προσέγγισε ο Πάουλι στα τελευταία χρόνια της ζωής του την εξελικτική βιολογία, εκείνη την επιστήμη, που περιγράφει με φυσικο-ιστορικούς όρους, αυτό το οποίο επιθυμούσε να εννοήση κι ο φυσικός Πάουλι: Το ξέσπασμα (διείσδυση;) της συνείδησης στην ύλη. Στο τελευταίο τρίτο της «Ώρας του πιάνου», μιας μοναδικής, μεγάλης φαντασίας για τη συμπληρωματικότητα φυσικής και ψυχολογίας, δίνει το Εγώ-αφηγητής σε ξένους ανθρώπους μιαν παράδοση για το εξελικτικο-βιολογικό ερώτημα ενός ν ο ή μ α τ ο ς σ τ η σ ύ μ π τ ω σ η .

3. O Max Delbrück, οι φυσικοί και η βιολογία.

Η κλίση των φυσικών προς τη βιολογία είναι παλιά και κατά κανέναν τρόπο αθώα. Έχει ανέκαθεν να κάνη με μιαν απόπειρα αποικιοποίησης, μοιάζει με τη σχέση μεταξύ πρώτου και τρίτου κόσμου. Στη φυσική εγκαταστάθηκε με τον Νεύτωνα το μοντέρνο. Δεν μπορεί να ειπωθή κατά κανέναν τρόπο το ίδιο για τη βιολογία. Ακόμα και για τον νεαρό Δαρβίνο ήταν η Βίβλος το βασικό βιβλίο της φυσικής ιστορίας, και μέχρι βαθειά στον 19ον αιώνα ήταν ο Αριστοτέλης ένας σημαντικός συγγραφέας για τη βιολογία. Απ’ αυτήν τη διαφορά εξέλιξης προέκυψε μια χειραγώγηση της βιολογίας απ’ τους φυσικούς, μια κατά περίπτωση αλαζονική συμπεριφορά, που είναι αισθητή μέχρι και σήμερα. Ο λόγος του Κάντ για «τον Νεύτωνα το καλάμι» δείχνει πολύ καθαρά, σε ποιάν κατεύθυνση φαντάζονταν κανείς τη μετεκπαίδευση της βιολογίας.

Ενώ μιλούσαν κάποιοι φυσικοί απλώς περιφρονητικά για τη βιολογία [σ.σ.: «Ο φυσικός ερευνητής είναι στην πραγματικότητα ένας εξασκημένος παρατηρητής, αλλά οι παρατηρήσεις του διακρίνονται από κείνες ενός αγροφύλακα απλώς στην ποσότητα, κι όχι στην ποιότητα· οι μοναδικές του εσωτερικές ποιότητες είναι η εξοικείωσή του με τη συστηματική ονοματολογία (Ernst Mayr, “Η εξέλιξη του βιολογικού κόσμου ιδεών”…). Περαιτέρω ευτράπελα στον Mayr…, κι ανάμεσά τους η ανόητη πολυλογία του Rutherford για τη βιολογία ως μια “συλλογή γραμματοσήμων”] ξεκινούσαν άλλοι τα συνήθη προγράμματα αναπτυξιακής βοήθειας.
Στον όψιμο 19ον αιώνα ήταν οι φυσιολόγοι, που ενεργούσαν έτσι (σ.σ.: Ο Ernst Mayr ως προς αυτό: «Για τη γέννηση ενός μανιώδους μειοδοτικού φυσικαλισμού στη φυσιολογία του 19ου αιώνα υπήρχαν δυό λόγοι: Η εκτεταμένη ακόμα πάντα ισχύς του βιταλισμού και η τεράστια υπόληψη της φυσικής εκείνη την εποχή, που μπορούσαν να την επεκτείνουν στον εαυτό τους οι φυσιολόγοι… Ο Helmholtz ήταν ένας απ’ τους εκθέτες αυτών των προσπαθειών: “Τελικός σκοπός των φυσικών επιστημών είναι, να βρουν τις κινήσεις που υπάρχουν στη βάση όλων των άλλων μεταβολών και των κινητηρίων δυνάμεών τους, ανάγοντάς τες λοιπόν σε μηχανική”»), στον 20ον αιώνα ήταν ένας διεπιστημονικός σύνδεσμος φυσικών επιστημόνων της ακρίβειας, που θεμελίωσαν γι’ αυτόν τον σκοπό τη μοριακή βιολογία. Κατά ενδιαφέροντα τρόπο εμφανίζονται οι ψυχικές καταστροφές στη βιολογία κατ’ αυτήν τη βίαιη απόπειρα αναδοχής όμοιες προς τις μεταβολές, που παρατηρούμε κατά τον εσπευσμένο εκμοντερνισμό αναπτυσσομένων χωρών, στις οποίες αποσπούν απ’ το έδαφος, ξεριζωμένοι απ’ την πλευρά τους τεχνοκράτες, με τρομακτικό ρυθμό τις ρίζες της παραδεδομένης κουλτούρας της πατρίδας τους.

Όταν έγραψε ο Πάουλι την «Ώρα του πιάνου», δεν διαισθανόταν ακόμα κανείς κάτι απ’ τη δημιουργική (demiurgisch) φιλοδοξία της σημερινής βιοτεχνολογίας. Οι απαρχές ήταν εντούτοις εκεί! Το 1953, τη χρονιά της «Ώρας του πιάνου», ανακάλυψαν οι Watson και Crick τη διπλή έλικα. Αυτό ήταν το πραγματικό εναρκτήριο λάκτισμα. Όπως πάντοτε σε τέτοιες περιπτώσεις, εμφανίστηκαν αισθητά και ορατά αποτελέσματα κατ’ αρχάς πολύ αργότερα, έτσι ώστε φαίνονταν στους σύγχρονους εκείνου του καιρού η βιολογία πολύ πιο άγνωστη, πιο ήπια και πιο αθώα ακόμα απ’ ό,τι σήμερα. Ήταν ακόμα το μακρινό χρονικά άγνωστο η βιολογία, ο παγκόσμιος χάρτης με τις λευκές κηλίδες, στις οποίες έχουν προβάλει ανέκαθεν οι ουτοπιστές τα σχέδιά τους.

(συνεχίζεται)

ΓΙΑ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΣΥΜΠΤΩΣΗΣ – Η ΑΝΑΙΡΕΣΗ ΤΗΣ ‘ΕΞΕΛΙΞΗΣ’

Ulrich Mȕller-Herold (αφιερωμένο στον Hans Primas)

7. Φυλετική (γενεαλογική) ιστορία

(Επανάληψη)

Επισκοπώντας το βασίλειο των όντων, καταβάλλεται κανείς απ’ την πολλαπλότητα μορφών και λειτουργιών, προσαρμογών στο περιβάλλον, τρόπων που αναπτύσσονται, συλλαμβάνουν την τροφή και αναπαράγονται τα όντα. Από μακρού απασχολεί τούς φιλοσόφους και τους φυσικούς ερευνητές το ερώτημα: Πώς έχει προέλθει αυτή η πολλαπλότητα;

Η βιολογική εξέλιξη αρχίζει μ’ ένα «χτύπημα τυμπάνου»: Πριν 530 εκατομμύρια χρόνια, στην αρχή τής Κάμβριας Περιόδου (Kambrium), εμφανίζονται ξαφνικά οι πολυκύτταροι οργανισμοί, κι ανάμεσά τους προπάντων τα πρώτα όντα με σκληρά μέρη. Σε μας τους σημερινούς διηγούνται τα απολιθώματα μιαν ανήκουστα δραματική ιστορία, που διαφέρει σε πολλά από εκείνο που έχει διδαχθή παραδοσιακά περί αυτού – κι απ’ ό,τι μπορούσε να γνωρίζη το 1953 γι’ αυτό και ο Πάουλι.

Στην Κάμβρια Περίοδο, όπου βρίσκονται για πρώτη φορά απολιθώματα σε αξιόλογο αριθμό, μας ‘συναντά’ σε μιαν υψηλά σύνθετη οργάνωση, η ζωή. Βρίσκει κανείς «ήδη στα στρώματα της Κάμβριας Περιόδου υπολείμματα απ’ όλες ανεξαιρέτως τις φυλές τού ζωїκού βασιλείου, διατηρημένες σε απολιθώματα. Όλες οι φυλές (τα γένη, τα είδη) ήταν άρα ήδη πριν 500 εκατομμύρια χρόνια «έτοιμες» (σ.σ.: A. Kaestner, «Διδακτικό εγχειρίδιο της ειδικής ζωολογίας», σ. 16. Σύμφωνα με μιαν πρόσφατα δημοσιευμένη ισοτοπική χρονολόγηση σιβηρικού μεταλλεύματος ζιρκονίου…, επιτελέσθηκε η εν είδει εκρήξεως αποδιαφοροποίηση πολυκυτταρικής ζωής στη διάρκεια μιας χρονικής περιόδου 5-10 εκατομμυρίων χρόνων, πριν από 533-525 εκατομμύρια έτη). Καθώς τα προκάμβρια (γεωλογικά…) στρώματα δεν περιέχουν ως επί το πλείστον απολιθώματα, μας λείπουν ομοιώματα της προїστορίας τών κάμβριων ευρημάτων. Τα παλαιοβιολογικά δεδομένα μάς δείχνουν, ότι ο ζωїκός κόσμος τής Κάμβριας Περιόδου εμφανίστηκε ξαφνικά, σε πλήρως διαμορφωμένα σχήματα οργάνωσης. Πολυάριθμα είδη ζώων διέθεταν νέου είδους σκληρούς σκελετούς από ασβέστιο, πυριτικό οξύ ή κερατινώδη ουσία (σ.σ.: H. Kahle, «Εξέλιξη. Ο εσφαλμένος δρόμος τής σύγχρονης φυσικής επιστήμης;», σ. 115). Το γεγονός ότι δεν υπάρχουν πρακτικά καθόλου απολιθώματα στα προκάμβρια στρώματα, δεν εξηγείται από την έλλειψη σκληρών μερών. Υπάρχουν δηλ. ολόκληρα ‘στρατόπεδα’ μαλακίων από εκείνην την εποχή, όπως π.χ. στον σχιστόλιθο του Burgess στη βρεττανική Κολομβία. Τα ιζήματα όμως που βρίσκονται κάτω απ’ αυτά είναι, συμπτωματικά, εντελώς κατάλληλα για τη διατήρηση απολιθωμάτων, και παρ’ όλ’ αυτά κενά.

«Γνωρίζουμε τώρα, πως πολλά ‘παχέα’ (1500 πόδια) τμήματα καθιζηματικού βράχου βρίσκονται σε αδιάσπαστη διαδοχή κάτω από στρώματα που περιέχουν τα πρωїμώτερα απολιθώματα της Κάμβρειας Περιόδου. Αυτά τα καθιζήματα ήταν προφανώς κατάλληλα για τη διατήρηση απολιθωμάτων, επειδή είναι συχνά, ακριβώς ίδια με υπερκείμενους βράχους που είναι απολιθωματοφόροι, δεν έχουν βρεθή ωστόσο απολιθώματα σ’ αυτά» (D. I. Axelrod: “Early Cambrian Life”, σ. 7).

Στη θέση τών παραδοσιακών ‘σεναρίων’ μιας σταδιακής, ‘υψηλότερης’ εξέλιξης από περίπου 30 βασικά αρχιτεκτονικά σχέδια στην πορεία τής ιστορίας τών γενών, έχει εμφανισθή σήμερα μια άλλη εικόνα: Με την έναρξη της Κάμβρειας Περιόδου είναι η σημερινή πανίδα στα βασικά της στοιχεία ξαφνικά εκεί: ‘απότομη’, υψηλά οργανωμένη και ‘παγκόσμια’. Δεν συμβαίνει ουσιαστικά καμμιά εξέλιξη. Κατά τις μεταβολές, αύξηση και ελάττωση (!) της πολυπλοκότητας ισορροπούν, εξέλιξη και απεξέλιξη («μεταβίβαση δικαιώματος») είναι σχεδόν εξίσου συχνές. Έτσι έχουν εξελιχθή, μέσω εκτεταμένης απλοποίησης, απ’ τα ουσιωδώς πολυπλοκώτερα μαλάκια τα κοχύλια (οστρακοειδή). Το ίδιο ισχύει δε και για το εγκεφαλικό στέλεχος, που παραμένει εδώ και περίπου 500 εκατομμύρια χρόνια σε ανήκουστη σταθερότητα. Ενώ και στις μεταβολές τού εγκεφάλου, καταλήγουν οι μισές σε μιαν απλούστευση (η μεγέθυνση του εγκεφάλου των σπονδυλωτών ζώων αφορά ουσιαστικά μόνο στον μικρό και τον μεγάλον εγκέφαλο, κι όχι στο εγκεφαλικό στέλεχος).

Στη διάρκεια της ιστορίας τών γενών, ισχυροποιούνται καταφανώς τα (αρχικά…) αρχιτεκτονικά σχέδια. Μέσω μιας αυξημένης σύζευξης των συστατικών αναμεταξύ τους, περιορίζονται οι αρχικώς υφιστάμενες ακόμη δυνατότητες παραλλαγής όλο και περαιτέρω. Μεταβολές είναι τελικά μόνον τότε πια δυνατές, εφ’ όσον κάτι το υφιστάμενο θα εγκαταλειφθή. Μεταβλητά μένουν πια μόνον εκείνα τα στοιχεία, τα οποία και γεννιούνται αργά μέσα στην ατομική εξέλιξη, την οντογένεση. Η εξέλιξη (τώρα…) εγκαθίσταται.

Οι σημαντικότεροι απ’ αυτούς τούς μηχανισμούς σύζευξης είναι οι εξής:

Η γενετική σύζευξη, μέσω πλειοτροπίας – το ίδιο γονίδιο συμμετέχει στη διαμόρφωση διαφόρων γνωρισμάτων – και μέσω πολυγενίας – ένα γνώρισμα καθορίζεται με τη σύμπραξη διαφόρων γονιδίων. Και οι δυό μηχανισμοί είναι ευρύτατα διαδεδομένοι.

Η οντογενετική σύζευξη: Ορισμένες διαρθρώσεις είναι αναγκαίες προϋποθέσεις για τον σχηματισμό άλλων διαρθρώσεων και λειτουργιών. Ένα σημαντικό παράδειγμα αποτελεί εδώ το μάτι τών σπονδυλωτών: Κατ’ αρχάς παραφουσκώνει ο μέσος εγκέφαλος. Στο νέο περιβάλλον επάγει (προκαλεί…) τον σχηματισμό ενός φακού, που επάγει ξανά απ’ τη μεριά του τον σχηματισμό ενός αμφιβληστροειδούς, και ούτω καθεξής (σ.τ.μ.: Σαν να παρακολουθούμε «βήματα» της Δημιουργίας…). Λόγω αυτής τής μακράς επαγωγικής αλυσίδας,  το μάτι τών σπονδυλωτών είναι εξελικτικά ακραία σταθερό.

Η λειτουργική σύζευξη διαφόρων διαρθρώσεων, όπως του σκελετού, του μυїκού συστήματος, της αναπνοής, της κυκλοφορίας και του νευρικού συστήματος κατά την προώθηση.

Η διαρθρωτική σύζευξη διαφόρων λειτουργιών: οι ίδιες διαρθρώσεις συμμετέχουν σε διάφορες λειτουργίες, το μυїκό σύστημα του φάρυγγα π.χ. στην κατάποση, την αναπνοή και τον σχηματισμό ήχων.

Καθίσταται επίσης συχνά δυνατή η ανάπτυξη νεωτερισμών, μέσω μιας περισσότερο ή λιγότερο δραματικής διάζευξης ισχυρά συζευγμένων προηγουμένως υποσυστημάτων. Αυτό αφορά ωστόσο σε επιμέρους κατά κανόνα συστήματα που ‘γεννήθηκαν’ αργότερα απ’ όλα, και συμπεριλαμβάνονται με μικρότερην ακόμα ισχύ στη (συνολική…) δικτύωση. Στον εγκέφαλο των σπονδυλωτών, τέτοια συστήματα είναι πρώτ’ απ’ όλα ο μικρός και ο μεγάλος εγκέφαλος. Τη δυνατότητα παραλλαγής την έχουν χρησιμοποιήσει κυρίως τα πρωτεύοντα σπονδυλωτά – και πρώτ’ απ’ όλα ο άνθρωπος - , γι’ αυτήν και μόνον τη φορά μονοσήμαντα, προς την πλευρά μιας αυξανόμενης δηλ. πολυπλοκότητας. Το υπόλοιπο μέρος τού εγκεφάλου είναι, όπως ειπώθηκε ήδη, από εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια αμετάβλητο. Ενώ ένα άλλο παράδειγμα συνιστούν εδώ οι σωματικές επιφάνειες.

Ο πιο σημαντικός ίσως, και γνωστός μηχανισμός για τις φυλο-ιστορικές μεταβολές είναι η παιδομορφία. Όπου έχουμε νεαρά, και μη αναπτυγμένα πλήρως στην εφηβεία ζώα, στα οποία τα εξελικτικά βήματα που συνήθως ακολουθούν, παραλείπονται κατ’ αρχάς. Και χαράσσεται τότε μια άλλη κατεύθυνση μέσα στην πορεία τού χρόνου. Κάτι που αφορά όμως πάντοτε στα τελευταία τμήματα της ανάπτυξης, ενώ τα προηγούμενα τμήματα, με τα από μακρού χρόνου ισχυρά συζευγμένα στοιχεία τού βασικού αρχιτεκτονικού σχεδίου, μένουν αμετάβλητα.

Τον πραγματικό ‘κινητήρα’ για την πορεία τής εξέλιξης εν γένει, την πορεία τής μεγα-εξέλιξης, τον αποτελούν οι λίγες ιστορικές και μεγάλες καταστροφές, που οδήγησαν στη ροή τής γεωλογίας, ένα μεγάλο μέρος τής εκάστοτε πανίδας να εξαφανισθή. Οι ‘σηκοί’ που απελευθερώνονται (σηκός: μέρος τού αρχαιοελληνικού ναού, όπου φυλάσσονται τα αγάλματα των θεών…), καταλαμβάνονται κατόπιν εκ νέου στο ‘σχοινί τής ανέμης’ από καινούργιες παραλλαγές τών παλαιών αρχιτεκτονικών σχεδίων. Χωρίς την ‘περίφημη’ καταστροφή πριν 65 εκατομμύρια χρόνια, που επέφερε γεωλογικά το τέλος τής Εποχής τής Κρητίδος και την αρχή τής Τριτογενούς, δεν θα είχαν ποτέ τα θηλαστικά μιαν ευκαιρία απέναντι στα κυρίαρχα προηγουμένως στον κόσμο δεινοσαυροειδή (Sauropsiden). Ενώ ακόμα βιαιότερη ήταν η ‘τομή’ τής πανίδας πριν 225 εκατομμύρια χρόνια, μεταξύ Παλαιοζωїκού και Μεσοζωїκού, που εξαφάνισε το 96% όλων τών θαλασσίων οργανισμών. Οι καταστροφές αυτές παρέχουν ωστόσο στη βιολογική εξέλιξη την πλανητική της πορεία εν γένει, χωρίς να υπάρχη η ελάχιστη ιδιάζουσα γεύση δαρβινικής επιλογής. Μετά από μιαν τέτοιου είδους καταστροφή, και την ώθηση των ειδών που επακολουθεί, εγκαθίστανται πάλι όλα ξανά.

Όλα αυτά αντιφάσκουν βέβαια στην παραδοσιακή εικόνα τής ιστορίας τών γενών (φυλών), που αντιλαμβανόταν ως μιαν ανώτερη γενικώς εξέλιξη τη φυλογένεση. Η εξέλιξη ανάμεσα στις μεγάλες καταστροφές είναι, σε αντίθεση προς μιαν τέτοιαν εικόνα, μια αυτο-αναχαιτιζόμενη πορεία (!). Που αντιφάσκει εξίσου σαφώς στη διαδεδομένη αντίληψη, πως το περίπλοκο είναι και καλύτερο. ‘Όπως και στη σκέψη τελικά τής scala naturae (φυσικής κλίμακας), την εικόνα τού ανθρώπου ως (εξελικτική…) κορωνίδα τής Δημιουργίας. Όποιος θα επιθυμούσε να επιμείνη, ενάντια στην πραγματικότητα, σ’ αυτήν την εικόνα – ότι είναι δηλ. η βιολογική εξέλιξη πάνω στη γη μια εν σμικρώ ίσως τυχαία, ρυθμισμένη ωστόσο εν γένει προς τη γέννηση του ανθρώπου φυσικο-ιστορική πορεία – αυτός υποχρεούται και να εξηγήση, γιατί ‘ελευθερώθηκε’ πριν 65 εκατομμύρια χρόνια μέσω ενός κοσμικού πιθανώς συμβάντος εκείνος ο τόπος, χωρίς τον οποίον ο άνθρωπος δεν θα είχε μπορέσει (καν…) να εμφανιστή.

Ένα μεγάλο αίνιγμα είναι για μας η έκρηξη των ‘αρχιτεκτονικών σχεδίων’ (Baupläne) στην Κάμβρεια Περίοδο, που ταιριάζει ωστόσο πολύ καλά με την εικόνα μιας Δημιουργίας, καθώς πρόκειται για μια γέννηση, σε πολύ μεγάλο βαθμό απ’ το τίποτα. Υπάρχουν απ’ την προηγούμενη εποχή στη νεώτατη εποχή συγκριτικά λίγα απολιθώματα, και η εξήγηση είναι εδώ εξόχως δύσκολη.

Πέρα απ’ τον ‘ασφαλτοστρωμένο’ δρόμο ενός επιστημονικού ‘επιτεύγματος’, θα μπορούσε να επιχειρήση να δώση κανείς δοκιμαστικά, μιαν εντελώς άλλη και ασυνήθιστη τροπή στο ερώτημα για τις ρυθμισμένες και σκόπιμες βιολογικές μεταβολές. Αντί να εκπλήττεται πάντοτε εμβρόντητος, για το πώς ταιριάζουν όλα τόσο θαυμαστά στο βασίλειο των όντων, θα μπορούσε και να αναρωτηθή μια φορά, γιατί δεν δοκιμάστηκαν, ή τουλάχιστον δεν επιχειρήθηκαν στην πορεία τής εξέλιξης ορισμένες σκόπιμες (ή έστω ‘ενδεδειγμένες’) μεταβολές. Γιατί δεν επιτεύχθηκε π.χ. στα σπονδυλωτά, στα 400 εκατομμύρια χρόνια της ιστορίας τους, η εξέλιξη ενός τρίτου ζεύγους άκρων; (σ.σ.: Ο συγγραφέας οφείλει αυτήν την ερώτηση στον κ. Gerhard Roth, του Πανεπιστημίου τής Βρέμης). Κάτι που θα οδηγούσε στο να διαθέτουν τα πουλιά, εκτός από πόδια και φτερά, κι ένα ζευγάρι χέρια, ή να έχουμε εμείς οι άνθρωποι και φτερά, όπως οι άγγελοι. Και θα ήταν τότε βιολογικά ‘αχτύπητο’ ένα τέτοιο όν, με ισχυρότατα πλεονεκτήματα απέναντι σ’ όλους τούς ‘ανταγωνιστές’. Και θα επρόκειτο βέβαια για μιαν ολοφάνερη και αποφασιστική βελτίωση του βασικού αρχιτεκτονικού σχεδίου.

Έχουμε ‘λύσει’ ωστόσο εμείς οι άνθρωποι κατά ένα μέρος το πρόβλημα: Ελευθερώσαμε, περπατώντας όρθιοι, τα πρόσθια άκρα, και τα διατηρήσαμε – αντίθετα προς τα πουλιά – ελεύθερα. Κι αυτό κατέστησε δυνατό τον μετασχηματισμό τής σιαγώνας, κι αυτό πάλι την ανάπτυξη του μεγάλου εγκεφάλου μας. ‘Εξαντλήθηκαν’ όμως έτσι και οι δυνατότητες του αρχιτεκτονικού σχεδίου… Δεν μπορούμε να γίνουμε και άγγελοι. Παρ’ όλο που είμαστε, από βιολογική άποψη, το δημιούργημα που πλησιάζει εγγύτατα τους αγγέλους, ένα ‘πνευματικό’ ζώο χωρίς φτερά.

( Σχόλιο: Χάνοντας το ψευδοεπιστημονικό του ένδυμα ο Δαρβινισμός αποκαλύπτει αυτό που είναι: Μια θρησκεία τών ΑΘΕΩΝ. Αυτή η θρησκεία, με το όχημα του πολυπολιτισμού και της ενώσεως των θρησκειών, φιλοδοξεί να γίνει η μοναδική θρησκεία τής ανθρωπότητος )

Για το νόημα της σύμπτωσης (2)

Συνέχεια από: Πέμπτη, 17 Σεπτεμβρίου 2020

Σκέψεις πάνω στην «Παράδοση στους ξένους ανθρώπους» του Βόλφγκανγκ Πάουλι. 
Ulrich Müller-Herold
Αφιερωμένο στον Hans Primas

4. Πριν απ’ την παράδοση.

Μέσα στην «Ώρα του πιάνου» είναι η «Παράδοση στους ξένους ανθρώπους» μια μικρότερη ιστορία, που πρώτα θα προετοιμαστή και μετά το τέλος της θα σχολιαστή ακόμα. Στις παραγράφους (24) και (25) τής «Ώρας του πιάνου» υπενθυμίζονται κατ’ αρχάς οι ισχύουσες αρχές τής φυσικής κοσμοθεωρίας: η αρχή τής αιτιότητας στην κλασσική φυσική και η (αρχική) σύμπτωση στην κβαντοφυσική. Στην παράγραφο (27) εμφανίζεται τότε ως καινούργιο, η «συστηματικά ταλαντευόμενη σύμπτωση», η σύμπτωση, «η οποία τροποποιείται, όταν υπάρξη θέρμανση», στηριγμένη στην αισθητή αλληλοσυνάντηση συμπτώσεων, την οποία χαρακτηρίζει ως συγχρονότητα ο Γιουνγκ και ως ανταπόκριση τών αισθήσεων ο Πάουλι. 

Το κυρίως κείμενο τής «Παράδοσης στους ξένους ανθρώπους» ανακοινώνεται με την παρουσίαση τού Max Delbrück (28-31), τού «νεώτατου αδελφού πολλών αδελφών», που ξεκίνησε ως φυσικός, για να ιχνηλατήση με την παρότρυνση τού Niels Bohr τώρα πια και στη βιολογία εκείνο το είδος συμπληρωματικότητας, που είχε ανακαλυφθή μερικά χρόνια προηγουμένως στην κβαντομηχανική. Στις 15 Αυγούστου 1932 ο Delbrück είχε ακούσει  στην Κοπεγχάγη την περίφημη διάλεξη «Φ ω ς  κ α ι  ζ ω ή», στην οποία  ο Bohr εξέφρασε την υπόθεση πως υπάρχει μεταξύ τής ζωής και τής ατομικής φυσικής μια συμπληρωματική σχέση παρόμοιου είδους όπως μεταξύ κυματοειδούς και σωματιδιακής όψης ενός κβαντομηχανικού σωματιδίου. Η ιδέα αυτή είχε ενθουσιάσει τον Delbrück, και καθόρισε από τότε τον περαιτέρω επιστημονικό δρόμο τής ζωής του. Τον ίδιον χρόνο ο Delbrück  πέρασε ένα εξάμηνο στην Ζυρίχη κοντά στον Βόλφγκανγκ Πάουλι, που «δεν τον μεταχειρίστηκε με τον ανεπιεική κατά κανόνα τρόπο του. Αναπτύχθηκε μια στενή φιλία ανάμεσα στους δυό», για την οποία μαρτυρά ο λόγος τού «νεώτατου αδελφού». Προκαλεί αίσθηση, ότι ο Πάουλι, γιά τόν οποίο πρόκειται για μια συγγενή συμπληρωματικότητα στην «Ώρα του πιάνου»: μεταξύ των «λέξεων» και του «νοήματος», των «λευκών» και των «μαύρων» πλήκτρων, φέρνει σ’ αυτό το σημείο τον Delbrück στο παιχνίδι. 

Η αναζήτηση τού Delbrück για συμπληρωματικότητα στη βιολογία τέλειωσε ως γνωστόν διαφορετικά: σε μιαν νευτώνεια εκστρατεία υποταγής εποχιακής έκτασης, ο Delbrück  έγινε ο ουσιαστικός ιδρυτής της μοριακής βιολογίας. Όπως πολλοί ανιχνευτές, βρήκε κάτι διαφορετικό απ’ ό,τι έψαχνε προηγουμένως, όπως πολλοί μεταρρυθμιστές, ενήργησε διαφορετικά απ’ ό,τι θέλησε στην αρχή: 

«Ο Max (Delbrück) ήλπιζε να συναντήση κατά την κατασκευή τής μοριακής βιολογίας μιαν κατάσταση, απ’ την οποίαν υπήρχε μόνον η διέξοδος της συμπληρωματικότητας. Ήλπιζε να βρεθή στο τέλος της αρκετά υψηλά, ώστε να μπορέση να δη τήν λύση τού αινίγματος τής ζωής… Αυτό το όνειρο δεν εκπληρώθηκε. Σ’ αυτό παρέπεμψε… ο ίδιος ο Max (Delbrück): “Μπορούμε πράγματι να πούμε σήμερα, πως η ανακάλυψη της διπλής έλικας στη βιολογία κατόρθωσε, εκείνο το οποίο είχε τόσο διακαώς επιθυμήσει κανείς στη φυσική. Τη διάλυση δηλαδή όλων των θαυμάτων στη μορφή κλασσικών μοντέλλων”».

Αλλά γι’ αυτό δεν γνώριζε ακόμα τίποτα ο Παόυλι στην εποχή τής «Ώρας του πιάνου».

Η «Παράδοση στους ξένους ανθρώπους» ξεκινά με την ανάμνηση, ότι με την κβαντομηχανική εισήχθη η πιθανότητα, η σύμπτωση, ως πρώτη (αρχική) αρχή τής γνώσης. Κατ’ ακολουθίαν αυτού του σεισμού κατολίσθησαν στις φυσικές επιστήμες μερικά πράγματα ακόμα, κι ο Πάουλι επιθυμούσε – όμοια όπως ο Bohr, αλλά με άλλους σκοπούς – να εκμεταλλευτή την εύνοια τής ώρας, για να «επεκτείνη», όπως λέει, «(επανειλημμένα) τις σημερινές φυσικοεπιστημονικές θεωρήσεις». 

5. Μοριακή γενετική.

Ο Πάουλι ξεκινά την παρέκβαση στήν βιολογία (πργρφ. 33-42 τής «Παράδοσης…») στους νόμους τής κληρονομικότητας τού Μέντελ. Απ’ την καμπή τού (20ου …) αιώνα συνδέονται αυτοί με τα χ ρ ω μ ο σ ώ μ α τ α . Η φυσική ιδιοσυγκρασία των γ ο ν ι δ ί ω ν - των πρωτογενώς καθαρά υποθετικών μ ο ν ά δ ω ν τ η ς κ λ η ρ ο ν ο μ ι κ ό τ η τ α ς - δεν ήταν  γνωστή το 1953. Γνώριζε βέβαια κανείς απ’ το 1927, ότι μπορούν να μεταβληθούν ελεγχόμενα μέσω ακτίνων Ραίντγκεν (ακτίνων Χ) τα γονίδια, κι απ’το 1944, ότι είναι κατά κάποιον τρόπο κατακλιμένα (eingebettet) σε δισοξυριβονουκλεϊκά οξέα (DNS), αλλά δεν ήταν ούτε η διπλή έλικα ούτε ο γενετικός κώδικας γνωστά. Κατά τη γνώμη των νεο-δαρβινιστών, που έδιναν τότε τον τόνο, οι μεταβολές των γονιδίων, οι μεταλλάξεις,  συνέβαιναν τυχαία (συμπτωματικά). Με την έννοια  αργότερα τής αναγκαίας οροθέτησης θα μιλήση, ορίζοντας επακριβώς στήν συνέχεια ο Πάουλι, για «τυφλή», άσκοπη σύμπτωση. Παραπέμπει εδώ ωστόσο κατ’ αρχάς στη δυνατότητα τής διάκρισης μεταξύ αυθόρμητων (τυφλών;) και παραγώμενων (πολυσήμαντων;) μεταλλαγών και αναφέρει επιπλέον ονομαστικά «μοντέλλα του M.Delbrück».

Ως προς το αναφερθέν απ’ τον Πάουλι μοντέλλο, πρόκειται με αρκετή βεβαιότητα για το τεστ ταλάντευσης των Luria και Delbrück απ’ το έτος 1943. Το τεστ των Luria και Delbrück παίζει μέχρι και σήμερα έναν ρόλο. Μια επίκαιρη επισκόπηση βρίσκεται σ’ ένα άρθρο των Lenski και Mittler στο περιοδικό Ε π ι σ τ ή μ η (Science). Οι συγγραφείς επαναλαμβάνουν ακόμα μια φορά το κεντρικό δόγμα της εξελικτικής βιολογίας, ότι δηλαδή οι μεταλλάξεις είναι τυχαία συμβάντα. Δ ε ν εννοείται μ’ αυτό, ότι οι μεταλλάξεις είναι ανεπηρέαστες απ’ το περιβάλλον, κι ούτε επίσης, πως προσβάλλονται όλα τα μέρη του γονιδιώματος με τον ίδιον τρόπο από μεταλλάξεις. Σύμπτωση σημαίνει σ’ α υ τ ό ν  τ ο ν  σ υ ν ε ι ρ μ ό , ότι η εμφάνιση μιας μετάλλαξης είναι ανεξάρτητη απ’ την ιδιαίτερή της αξία για τον οργανισμό. Οι Lenski και Mittler μιλούν αλλιώς για ρ υ θ μ ι σ μ έ ν η μετάλλαξη. 

Η εργασία τους περιέχει μιαν επισκόπηση σε μεταλλακτικά πειράματα σε βακτηρίδια. Για τεχνικούς λόγους ταιριάζουν καλύτερα τα βακτηρίδια για τέτοιου είδους πειράματα απ’ ό,τι υψηλότεροι οργανισμοί. Ως γνώρισμα χρησιμεύει η αντίσταση απέναντι σε βακτηριοφάγους – πρόκειται για εξειδικευμένους στα βακτηρίδια ιούς - , ένα χαρακτηριστικό υψηλής επιλεκτικής αξίας. Είναι αναμενόμενο κ α ι  μ ε  τ ι ς δ υ ό υποθέσεις – ρυθμισμένες και συμπτωματικές μεταλλάξεις - , ότι τα βακτηρίδια αναπτύσσουν αντίσταση ενάντια στους θανατηφόρους ιούς. Η κρίσιμη διαφορά συνίσταται στο ότι, σχηματίζουν στην περίπτωση τών συμπτωματικών μεταλλάξεων τα αντιστεκόμενα αντίτυπα αθροίσματα (συμπλέγματα, σωρούς) στο γενεαλογικό δέντρο, ενώ διανέμονται στην περίπτωση των ρυθμισμένων μεταλλάξεων πιο ομοιόμορφα. Στατιστικά εκδηλώνεται αυτό σε μια διαφορετική ταλάντευση των αποτελεσμάτων περί τη μέση τιμή

Οι Leski και Mittler φτάνουν στο συμπέρασμα, ότι οι διαβεβαιούμενες από διάφορους συγγραφείς ενδείξεις για ρυθμισμένη εξέλιξη (Evolution), εξαφανίζονται σε ακριβέστερη εξέταση: «Σε τρεις περιπτώσεις διευθυνομένων μεταλλάξεων που επανεξετάστηκαν προσεχτικά, οι σημαντικές αυξήσεις σε βαθμό μετάλλαξης υπό επιλεγμένους όρους εξαφανίζονται, όταν εκτελεστούν πρόσθετοι έλεγχοι και μεγαλύτερης ακρίβειας υπολογισμός των πληθυσμιακών δυναμικών». Αμφισβητούν επίσης σοβαρά τη συμπερασματική ισχύ του τεστ των Luria και Delbrück (περί ταλάντευσης…): «Διάφορες… άλλες ευλογοφανείς αναχωρήσεις απ’ τις υποθέσεις των Luria και Delbrück παράγουν επίσης διανομές παρόμοιες προς εκείνες που λαμβάνονται ως απόδειξη για διευθυνόμενες μεταλλάξεις… Οι αναλύσεις αυτές δηλώνουν ότι παρεκκλίσεις στις δοκιμές διακύμανσης δεν παρέχουν ισχυρή απόδειξη για διευθυνόμενες μεταλλάξεις». Αν ακολουθήση κανείς τις αντιρρήσεις (ενστάσεις) τους, δεν υπάρχουν μέχρι τώρα καθόλου χτυπητές και άτρωτες ενδείξεις για μια ρυθμισμένη (διευθυνόμενη) εξέλιξη – τουλάχιστον όχι στο επίπεδο των βακτηριδίων. Στο επίπεδο αυτό μπορεί να ερμηνευθή το μέχρι τούδε γνωστό με τον νεο-δαρβινικό ορισμό της σύμπτωσης. 

6. Νεο – δαρβινισμός.

Ο ουσιαστικός πυρήνας του νέο-δαρβινισμού συνίσταται στην παραδοχή, ότι η φυσική εκλογή είναι είτε ο μοναδικός ή τουλάχιστον ο επικρατών παράγων της επιλογής (Evolution). Τρεις προϋποθέσεις είναι σημαντικές για τη φυσική επιλογή: 

1. Η μεταβλητότητα μεταξύ ατόμων ενός πληθυσμού αναφορικά προς έ ν α γνώρισμα. Παράδειγμα: Το χρώμα της «σημυδο-προσδενόμενης» (Birkenspanner), μιας πεταλούδας, που προσγειώνεται στον φλοιό των σημύδων. 

2. Μια σταθερή, θετική συνάρτηση μεταξύ αυτού του γνωρίσματος και της επιτυχίας αναπαραγωγής, η ονομαζόμενη «αρμόδια διαφορά» (“διαφορά Fitness”). Παράδειγμα: Αν είναι άσπρη η «σημυδο-προσδενόμενη», μπορεί να ανακαλυφθή μόνο δύσκολα πάνω στον κορμό της σημύδας. Αλλιώς είναι μια γρήγορη λεία των πουλιών. 

3. Κληροδοτικότητα του γνωρίσματος. 

Αν η μεταβλητότητα, η «αρμόδια διαφορά» κι η κληροδοτικότητα είναι δεδομένες, ο νέο-δαρβινισμός προλέγει  μιαν αυξημένη εμφάνιση αυτού του γνωρίσματος απ’ τη μια γενιά στην άλλη. Τον 19ον αιώνα στην Αγγλία οι σημύδες  έγιναν μαύρες από καρβουνόσκονη. Κάτω απ’ αυτούς τους όρους μετέβαλαν οι «σημυδο-προσδενόμενες» το χρώμα τους κι έγιναν βαθειά σκούρες. Σήμερα αντίθετα, μετά το κλείσιμο των ανθρακωρυχείων, μεταλλάχθηκαν πίσω στο άσπρο. Το παράδειγμα αυτό δείχνει τη δύναμη των συμπτωματικών μεταλλάξεων κατά τη λεπτή προσαρμογή των όντων, της μικρο-εξέλιξης. Όχι άδικα, χρησιμοποιείται μια εντελώς ανάλογη διαδικασία, η στοχαστική «καλύτερη περίπτωση» (Optimierung), και στην τεχνική με επιτυχία. 

(σ.σ.: Αυτό το παράδειγμα του Kettlewell δεν είναι σήμερα πια αδιαμφισβήτητο. Μια ανταγωνιστική ερμηνεία βασίζεται στη γενικώς διαδεδομένη απομίμηση σωματικών επιφανειών, που δεν μπορεί να διακριθή εύκολα από γενετικές μεταβολές. Η επιφάνεια του σώματος είναι σε κάθε περίπτωση ένα απ’ τα γενετικά μεταβλητότερα μέρη του οργανισμού. Δημιουργείται οντογενετικώς αργά και είναι γ ε ν ε τ ι κ ώ ς  ε κ τ ε τ α μ έ ν α α π ο σ υ ζ ε υ γ μ έ ν η ). 

Στις παραγράφους (37-42) της «Ώρας του πιάνου» παρατηρεί (εξετάζει) ο Πάουλι ένα δεύτερο παράδειγμα, την ιστορία της φυλής. Η συζήτηση γίνεται εδώ αναπόφευκτα κάπως ασαφέστερη, γιατί οι γνώσεις μας εδώ περί τάξεων μεγέθους είναι λιγότερο πλήρεις απ’ ό,τι στις εργαστηριακές παραλλαγές ελάχιστων οργανισμών. Δεν είναι, ιδιαιτέρως, αναμενόμενο, ότι το ερώτημα τ υ φ λ ή  τ ύ χ η  έ ν α ν τ ι  π ο λ υ σ ή μ α ν τ η ς  σ ύ μ π τ ω σ η ς μπορεί να καταστή έτσι κρίσιμο, ώστε να μπορή να δηλωθή τελικά κάτι με την έννοια μιας απόφασης για μια απ’ τις δυό δυνατότητες. 

(συνεχίζεται)

Αμέθυστος

Για το νόημα της σύμπτωσης (1)

 Σκέψεις πάνω στην «Παράδοση στους ξένους ανθρώπους» τού Βόλφγκανγκ Πάουλι.

Ulrich Müller-Herold

Αφιερωμένο στον Hans Primas

1. Εισαγωγή.

Οι «ξένοι άνθρωποι» παίζουν στα όνειρα, τα γράμματα και τις φαντασίες τού όψιμου Πάουλι έναν συχνά επανερχόμενο ρόλο. Λειτουργούν στο προσκήνιο ως ένα ορθόδοξα φυσικοεπιστημονικό, καλώς εκπαιδευμένο ακροατήριο για τις φανταστικές «παραδόσεις» τού Πάουλι, ενώ είναι απεναντίας ψυχολογικά μια μεταφορά (Metapher) για  μ ή  α φ ο μ ο ι ω μ έ ν ε ς  α κ ό μ α  σ κ έ ψ ε ι ς  του ίδιου τού Πάουλι. Σ’ αυτές τις φανταστικές παραδόσεις ο Πάουλι  παλεύει  για τις αρχικές αιτίες (λόγους) μιάς μελλοντικής επιστήμης, στην οποίαν το πνεύμα κι η ύλη δεν είναι πια χωρισμένα, αλλά κατά έναν άγνωστο μέχρι τώρα τρόπο ενωμένα.

Μετά το σοκαριστικό βίωμα τής ατομικής βόμβας διέλαμψε σε κάποιους φυσικούς, ότι η καρτεσιανή εξορία τού πνεύματος απ’ την ύλη, τής ψυχής απ’ τη φύση,είχε καταστήσει κατ’ αρχάς δυνατό  τόν δρόμο εκείνης τής άψυχης, ψυχρά εργαλειοποιημένης μορφής τής επιστήμης, για την οποία  η Χιροσίμα και το Ναγκασάκι σήμαιναν ένα προσωρινό αποκορύφωμα κοσμοϊστορικής συνέπειας. «Σ’ αυτήν την ταλαντευόμενη αμηχανία, όπου όλα μπορεί να καταστραφούν –ο καθένας χωριστά με την ψύχωση, η κουλτούρα με τον ατομικό πόλεμο – αναπτύσσεται όμως κι αυτό που σώζει, οι πόλοι των αντίθετων ζευγών πλησιάζουν πάλι κι έχει εγκατασταθή  ο  α ρ χ έ τ υ π ο ς  τ η ς  έ ν ω σ η ς  τ ω ν  α ν τ ι θ έ τ ω ν (coniuctio)», γράφει ο Πάουλι στον επιστολικό του συνέταιρο Καρλ Γκούσταβ Γιουνγκ, και συνεχίζει:

«Η μελλοντική εξέλιξη πρέπει… να φέρη μαζί της μιαν τέτοια  δ ι ε ύ ρ υ ν σ η  τ ή ς  φ υ σ ι κ ή ς, ίσως μαζί με τη βιολογία, ώστε να μπορή να χωρέση σ’ αυτήν η ψυχολογία τού ασυνειδήτου. Απ’ τη δική της δύναμη, απ’ τον ίδιον της μόνον τον εαυτό  αντίθετα  δεν είναι ικανή για εξέλιξη».

«Έχω αναφέρει ήδη στο τελευταίο μου γράμμα τη φωτιά (το πυρ) τού Ηράκλειτου και για τον λόγο, ότι ήταν τότε, στην αρχαιότητα, ψυχο-φυσικά ενιαία, τόσο ένα φυσικό ενεργειακό σύμβολο, όσο κι ένα ψυχικό σύμβολο τής λίμπιντο (η φωτιά πρέπει να είναι ως γνωστόν «λογική» κατά τον Ηράκλειτο). Φαίνεται να επιστρέφη τώρα το πρόβλημα τής ψυχο-φυσικής ενότητας “σ’ ένα υψηλότερο επίπεδο”».
Με συνεχώς καινούργιες φράσεις και εικόνες  ο Πάουλι εξιστορεί στον μεγάλο του αντίπερα για την ώθηση, τις ονειρικές υποβολές τού ασυνειδήτου του. Υποδεικνύει ο ίδιος την ημι-ορθολογική, ημι-φανταστική μορφή τών υποβολών του: «Από σημερινής φυσικοεπιστημονικής άποψης πρέπει να θεωρείται πολύ περισσότερο η εν λόγω μορφή τής φαντασίας αναμφίβολα  ως υποτροπή σε μιαν αρχαϊκή βαθμίδα». Βαθειές παρατηρήσεις και εκπληκτική εσωτερική γνώση εναλλάσσονται με αμηχανία και σαστισμένη περικύκλωση τού προ πολλού γνωστού. Ολα αυτά είναι μια αληθινή  p r i m a  m a t e r i a (πρώτη ύλη), που χρειάζεται ακόμα τη λυτρωτική της μεταβολή.

Στην απόπειρα μιας ορθολογικής ανοικοδόμησης τών σκέψεων τού Πάουλι στην «Παράδοση σε ξένους ανθρώπους» έχουν τεθή κάποια όρια. Απ’ τα γράμματά του κι απ’ τη δημοσιευμένη επιστημονική φιλολογία θα μπορούσαν να κερδηθούν βοήθειες για μιαν προσέγγιση στην «Παράδοση». Το εφικτό μέτρο σε διαύγεια μένει εν τούτοις περιορισμένο.

2. Συμπληρωματικότητα καί συγχρονότητα.

Αναζητώντας σημεία εκκίνησης για την επιδιωχθείσα σύνθεση, ο Πάουλι συγκεντρώνεται σε δυό σχηματισμούς εννοιών: συμπληρωματικότητα και συγχρονότητα. Η ιδέα τής σ υ μ π λ η ρ ω μ α τ ι κ ό τ η τ α ς έχει εισαχθή σε συνάρτηση με την κβαντομηχανική απ’ τον Niels Bohr, έχει επακριβώς ορισθή απ’ τον Klaus Michael Meyer-Abich και έχει επεξεργασθή στη σημασία της για τη φυσική γνώση, σε πολλές εργασίες απ’ τον Hans Primas. Αυτή η κβαντομηχανική συμπληρωματικότητα είναι ένα σχήμα σκέψης, που αντιπαρατάσσει στις αλληλοαποκλειόμενες όψεις ενός πράγματος, το αδιαίρετο τής ολότητάς του:

«Συμπληρωματικότητα σημαίνει τήν ομοιογένεια πολλών δυνατοτήτων, να γνωρίσουμε δηλ. το ίδιο αντικείμενο ως διαφορετικό. Οι συμπληρωματικές γνώσεις είναι ομοειδείς, στο μέτρο που είναι γνώσεις τού ίδιου αντικειμένου, αλληλοαποκλείονται ωστόσο στο μέτρο, που δεν μπορούν να προκύψουν συγχρόνως και για την ίδια χρονική στιγμή. Η δομή τού αντικειμένου, που εκδηλώνεται στο ότι μπορεί αυτό να βιωθή και να περιγραφή συμπληρωματικά, μπορεί να χαρακτηριστή, μαζί με τον Bohr, ως ατομικότητα ή ολότητα».
Με τον τρόπο των συνθετικών του οραμάτων ο Πάουλι σκέφτηκε, σαν να το έβλεπε, να εννοήση  το πνεύμα και την ύλη ως συμπληρωματικές όψεις μιας περιεκτικώτερης ενότητας:

«Μου φαίνεται πως υπάρχει δηλαδή στην  σ υ μ π λ η ρ ω μ α τ ι κ ό τ η τ α  τ ή ς  φ υ σ ι κ ή ς  με την υπέρβασή της τού ζεύγους τών αντιθέτων «κύμα-σωματίδια» ένα είδος μ ο ν τ έ λ λ ο υ  ή  υ π ο δ ε ί γ μ α τ ο ς  γ ι α  κ ά θ ε  ά λ λ η ,  π ε ρ ι ε κ τ ι κ ώ τ ε ρ η  σ υ ν έ ν ω σ η (Coniunctio)».
Η ιδέα της  σ υ γ χ ρ ο ν ό τ η τ α ς  έχει εισαχθή στην αναλυτική ψυχολογία απ’ τον Γιουνγκ ως χαρακτηρισμός για συμπτωματικά φαινόμενα, των οποίων η σύμπτωση δεν υπακούει σε καμμιάν αιτιώδη εξήγηση, παρουσιάζει όμως μια σαφώς πολυσήμαντη συνάρτηση. Ο Γιουνγκ οδηγεί στο πεδίο αυτό μια σειρά από παραδείγματα: μαντική ικανότητα (χρησμός), αστρολογία, εξω-αισθητηριακή αντίληψη (extra-sensory perception: ESP), είτε στη μορφή τηλεπαθητικών, μεμονωμένων συμβάντων (αντίληψη του θανάτου, προαντιληπτικά όνειρα) είτε στη μορφή στατιστικών σειρών, όπως έχουν παρατηρηθή στα πειράματα καρτών του Joseph Banks Rhine. Απέναντι στη ριζική επιφυλακτικότητα, με την οποία μιλούν γι’ αυτά τα πράγματα πεφωτισμένα πρόσωπα,  ο Γιουνγκ παραπέμπει ψυχρά στο εξερευνητικό δικαίωμα τής δημιουργικής επιστήμης: «Ανακαλύπτει κανείς βασικά καινούργιες απόψεις όχι, κατά κανόνα, στην ήδη γνωστή περιοχή, αλλά σε απόμερους, αποφευχθέντες ή και δυσφημισμένους τόπους».

Τα φαινόμενα συγχρονότητας παραπέμπουν σε μια συνειδησιακο-μεταφυσική όψη ενότητας τής ύπαρξης, που τη χαρακτηρίζει ως  u n u s  m u n d u s  ο Γιουνγκ.  Επέλεξε τον όρο συγχρονότητα, γιατί θεώρησε το  τ α υ τ ό χ ρ ο ν ο  δύο λογικώς, μη αιτιωδώς ωστόσο συνδεδεμένων συμβάντων, ως σημαντικό κριτήριο. Ο υ σ ι α σ τ ι κ ή  όμως για τη συγχρονότητα είναι η  ν ο η μ α τ ι κ ή  σ ύ ν δ ε σ η των συμβάντων, κι όχι η απλή ταυτοχρονία τους. Γράφει ως προς αυτό ο Πάουλι στον Γιουνγκ:
«Π ο ι ά  ε ί ν α ι  λ ο ι π ό ν  η  σ χ έ σ η  μ ε τ α ξ ύ  έ ν ν ο ι α ς (ν ο ή μ α τ ο ς) κ α ι  χ ρ ό ν ο υ ;  Ερμηνεύω δοκιμαστικά την αντίληψή σας κάπως έτσι: κατά πρώτον μπορούν να γίνουν λογικώς συνδεδεμένα συμβάντα, πολύ ευκολώτερα αντιληπτά, όταν είναι ταυτόχρονα. Κατά δεύτερον η συγχρονότητα είναι όμως  και το χαρακτηριστικό, το οποίο αποτελεί (παρέχει) την ενότητα τών περιεχομένων τής συνείδησης».

(σ.μ.: Τα αντιλαμβανόμαστε ευκολώτερα, καθώς συμβαίνουν ταυτόχρονα· αυτό δείχνει πως ο κόσμος μάς είναι προσβάσιμος – έγινε για τον άνθρωπο. Η συγχρονότητά τους είναι όμως κι ένα χαρακτηριστικό ενότητας· ο άνθρωπος έχει να προσφέρη κι αυτός τη συγκατάθεσή του κατανοώντας…)
Τα συγχρονιστικά συμβάντα είναι μοναδικές περιπτώσεις, στις οποίες αστράφτει σποραδικά (sporadisch) η ενότητα ψυχής και ύλης, ο  u n u s  m u n d u s (ένας κόσμος). Ο Γιουνγκ κι ο Πάουλι είναι τής άποψης, πως η συγχρονότητα διαθέτει ιδιότητες, που θα μπορούσαν να ληφθούν υπ’ όψιν για τον διαφωτισμό τής εικαζόμενης σ υ μ π λ η ρ ω μ α τ ι κ ό τ η τ α ς  π ν ε ύ μ α τ ο ς  κ α ι  ύ λ η ς. Μ’ αυτό το πνεύμα ο Πάουλι προσέγγισε στα τελευταία χρόνια τής ζωής του την εξελικτική βιολογία, εκείνη την επιστήμη, που περιγράφει με φυσικο-ιστορικούς όρους, αυτό το οποίο επιθυμούσε να εννοήση κι ο φυσικός Πάουλι: Το ξέσπασμα (διείσδυση;) της συνείδησης στην ύλη. Στο τελευταίο τρίτο τής «Ώρας τού πιάνου», μιας μοναδικής, μεγάλης φαντασίας, για τη συμπληρωματικότητα φυσικής και ψυχολογίας, το Εγώ-αφηγητής  δίνει σε ξένους ανθρώπους μιαν παράδοση για το εξελικτικο-βιολογικό ερώτημα ενός ν ο ή μ α τ ο ς  σ τ η  σ ύ μ π τ ω σ η .

3. O Max Delbrück, οι φυσικοί και η βιολογία.

Η κλίση τών φυσικών προς τη βιολογία είναι παλιά και κατά κανέναν τρόπο αθώα. Έχει ανέκαθεν να κάνη με μιαν απόπειρα αποικιοποίησης, μοιάζει με τη σχέση μεταξύ πρώτου και τρίτου κόσμου. Στη φυσική εγκαταστάθηκε με τον Νεύτωνα το μοντέρνο. Δεν μπορεί να ειπωθή κατά κανέναν τρόπο το ίδιο καί για την βιολογία. Ακόμα και για τον νεαρό Δαρβίνο  η Βίβλος ήταν το βασικό βιβλίο τής φυσικής ιστορίας, και μέχρι βαθειά στον 19ον αιώνα ο Αριστοτέλης  ήταν  ένας σημαντικός συγγραφέας για τη βιολογία. Απ’ αυτή την διαφορά εξέλιξης προέκυψε μια χειραγώγηση τής βιολογίας απ’ τους φυσικούς, μια κατά περίπτωση αλαζονική συμπεριφορά, που είναι αισθητή μέχρι και σήμερα. Ο λόγος τού Κάντ για «τον Νεύτωνα, το καλάμι» δείχνει πολύ καθαρά, σε ποιάν κατεύθυνση φαντάζονταν κανείς τη μετεκπαίδευση της βιολογίας.

Ενώ κάποιοι φυσικοί  μιλούσαν  απλώς περιφρονητικά για τη βιολογία [σ.σ.: «Ο φυσικός ερευνητής είναι στην πραγματικότητα ένας εξασκημένος παρατηρητής, αλλά οι παρατηρήσεις του διακρίνονται από κείνες ενός αγροφύλακα απλώς στην ποσότητα, κι όχι στην ποιότητα· οι μοναδικές του εσωτερικές ποιότητες είναι η εξοικείωσή του με τη συστηματική ονοματολογία (Ernst Mayr, “Η εξέλιξη τού βιολογικού κόσμου ιδεών”…). Περαιτέρω ευτράπελα στον Mayr…, κι ανάμεσά τους η ανόητη πολυλογία του Rutherford για τη βιολογία ως μια “συλλογή γραμματοσήμων”] ξεκινούσαν άλλοι τα συνήθη προγράμματα αναπτυξιακής βοήθειας.

Στον όψιμο 19ον αιώνα  οι φυσιολόγοι ήταν που ενεργούσαν έτσι (σ.σ.: Ο Ernst Mayr ως προς αυτό: «Για τη γέννηση ενός μανιώδους μειοδοτικού φυσικαλισμού στη φυσιολογία τού 19ου αιώνα υπήρχαν δυό λόγοι: Η εκτεταμένη ακόμα ισχύς του βιταλισμού και η τεράστια υπόληψη τής φυσικής εκείνη την εποχή, που μπορούσαν να την επεκτείνουν στον εαυτό τους οι φυσιολόγοι… Ο Helmholtz ήταν ένας απ’ τους εκθέτες αυτών των προσπαθειών: “Τελικός σκοπός των φυσικών επιστημών είναι, να βρουν τις κινήσεις που υπάρχουν στη βάση όλων των άλλων μεταβολών και των κινητηρίων δυνάμεών τους, ανάγοντάς τες λοιπόν σε μηχανική”»), στον 20ον αιώνα ήταν ένας διεπιστημονικός σύνδεσμος φυσικών επιστημόνων τής ακρίβειας, που θεμελίωσαν γι’ αυτόν τον σκοπό τήν μοριακή βιολογία. Κατά ενδιαφέροντα τρόπο εμφανίζονται οι ψυχικές καταστροφές στη βιολογία κατ’ αυτήν τη βίαιη απόπειρα αναδοχής, όμοιες προς τις μεταβολές που παρατηρούμε κατά τον εσπευσμένο εκμοντερνισμό αναπτυσσομένων χωρών, στις οποίες αποσπούν απ’ το έδαφος, ξεριζωμένοι απ’ την πλευρά τους τεχνοκράτες, με τρομακτικό ρυθμό τις ρίζες τής παραδεδομένης κουλτούρας τής πατρίδας τους.

Όταν ο Πάουλι έγραψε την «Ώρα του πιάνου», δεν διαισθανόταν ακόμα κανείς κάτι απ’ τη δημιουργική (demiurgisch) φιλοδοξία τής σημερινής βιοτεχνολογίας. Οι απαρχές ήταν εντούτοις εκεί! Το 1953, τη χρονιά της «Ώρας του πιάνου», οι Watson και Crick ανακάλυψαν την διπλή έλικα. Αυτό ήταν το πραγματικό εναρκτήριο λάκτισμα. Όπως πάντοτε σε τέτοιες περιπτώσεις, εμφανίστηκαν αισθητά και ορατά αποτελέσματα κατ’ αρχάς πολύ αργότερα, έτσι ώστε  η βιολογία φαίνονταν στους σύγχρονους εκείνου του καιρού πολύ πιο άγνωστη, πιο ήπια και πιο αθώα ακόμα απ’ ό,τι είναι σήμερα. Η βιολογία  ήταν ακόμα το χρονικά  μακρινό άγνωστο , ο παγκόσμιος χάρτης με τις λευκές κηλίδες, στις οποίες έχουν προβάλει ανέκαθεν οι ουτοπιστές τα σχέδιά τους.

(συνεχίζεται)

ΕΝΑΣ ΠΡΟΣΕΚΤΙΚΟΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ ΘΑ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΕΙ ΕΥΚΟΛΑ ΣΤΗΝ ΚΒΑΝΤΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ  ΤΗΝ ΥΒΡΙΣΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΡΙΑΔΙΚΗ ΚΑΚΟΔΟΞΙΑ ΤΟΥ ΖΗΖΙΟΥΛΑ, ΣΤΗΝ ΣΥΝΘΕΣΗ ΨΥΧΗΣ ΚΑΙ ΣΩΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΑΡΑ Η ΟΠΟΙΑ ΚΑΘΙΣΤΑ ΠΕΡΙΤΤΗ ΤΗΝ ΨΥΧΗ, ΤΗΝ ΕΝΟΤΗΤΑ ΨΥΧΗΣ ΚΑΙ ΥΛΗΣ ΚΑΙ ΤΟΝ ΥΠΟΒΙΒΑΣΜΟ ΤΟΥ ΝΟΥ " Τόν οποίο άλλοι τόν εγκαθιστούν, σαν σε ακρόπολη, μέσα στον εγκέφαλο, άλλοι δίνουν σ’ αυτόν το ενδοκάρδιο (κέντρο της καρδίας) και το ψυχικό πνεύμα του ως γνησιώτατο όχημα."

ΣΕ ΨΥΧΙΚΟ ΠΝΕΥΜΑ ΟΠΩΣ ΜΑΣ ΠΡΟΕΙΔΟΠΟΙΕΙ Ο ΑΓΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΠΑΛΑΜΑΣ ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΔΗΜΙΟΥΡΓΕΙ ΤΟ  u n u s  m u n d u s ΤΗΣ ΑΛΧΗΜΕΙΑΣ, ΤΗΝ ΤΑΥΤΙΣΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΑΙΔΙΟ ΤΡΙΑΔΑ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΚΗΣ ΣΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΡΝΗΣΗ ΤΟΥ ΕΠΕΚΕΙΝΑ ΣΤΗΝ ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΗ ΚΤΙΣΤΟΥ ΚΑΙ ΑΚΤΙΣΤΟΥ Η ΟΠΟΙΑ ΟΦΕΙΛΕΙ ΝΑ ΘΕΜΕΛΙΩΘΕΙ ΣΕ ΜΙΑ ΥΠΕΡΒΑΤΙΚΗ ΑΙΤΙΩΔΗ ΑΡΧΗ.