Η νευροεπιστήμη έχει αποδείξει ότι ο εγκέφαλος είναι η έδρα της σκέψης, της μνήμης και του συναισθήματος.Ωστόσο, συνεχίζουμε να μιλάμε για την «χρυσή καρδιά», την «ραγισμένη καρδιά» ή τον «άκαρδο άνθρωπο». Γιατί η γλώσσα διατηρεί αυτή την αρχαία μεταφορά; Αντλώντας έμπνευση από την ιστορία, τη φιλοσοφία, τη θρησκεία και την επιστήμη, αυτό το δοκίμιο δείχνει πώς η καρδιά έχει σταματήσει προοδευτικά να υποδηλώνει ένα ανατομικό όργανο και έχει γίνει το παγκόσμιο σύμβολο της ηθικής ταυτότητας. Δεν αποτελεί αμφισβήτηση για τη νευροεπιστήμη, αλλά μια σκέψη για το πώς οι λέξεις συνεχίζουν να κατοχυρώνουν αυτό που ένας πολιτισμός θεωρεί απαραίτητο για την ανθρώπινη ύπαρξη.
Εισαγωγή
Υπάρχουν λέξεις που φαίνεται να επιβιώνουν από κάθε επιστημονική ανακάλυψη.
Mία από αυτές είναι η καρδιά .
Κάθε μέρα λέμε ότι κάποιος «έχει χρυσή καρδιά», ότι «μιλάει από καρδιάς», ότι είναι «συντετριμμένος» ή ότι είναι «άκαρδος». Το κάνουμε αυτό χωρίς να σκεφτόμαστε το γεγονός ότι, για πάνω από έναν αιώνα, γνωρίζουμε καλά ότι η καρδιά δεν σκέφτεται, δεν θυμάται, δεν αποφασίζει ή δεν αγαπά. Όλες αυτές οι λειτουργίες ανήκουν στον εγκέφαλο.
Ωστόσο, η γλώσσα μας δεν έχει φτάσει το επίπεδο της φυσιολογίας. Κανείς δεν περιγράφει έναν γενναιόδωρο άνθρωπο λέγοντας ότι έχει «χρυσό μυαλό». Κανείς δεν ενθαρρύνει έναν φίλο να ακολουθήσει τον εγκέφαλό του αντί για την καρδιά του. Είναι σαν οι εξελίξεις στη γνώση να έχουν αλλάξει τα εγχειρίδια ανατομίας, αλλά όχι τον τρόπο που αναγνωρίζουμε την καλοσύνη, το θάρρος ή τη συμπόνια. Από πού προέρχεται αυτή η φαινομενική αντίφαση;
Για να απαντήσουμε σε αυτό το ερώτημα, δεν αρκεί να συμβουλευτούμε ένα ιατρικό εγχειρίδιο. Πρέπει να εμβαθύνουμε στην ιστορία των πολιτισμών, της φιλοσοφίας, της θρησκείας και της νευροεπιστήμης. Μόνο τότε γίνεται σαφές ότι η καρδιά έχει παραμείνει στο επίκεντρο της γλώσσας μας όχι επειδή αγνοούμε πώς λειτουργεί το ανθρώπινο σώμα, αλλά επειδή για χιλιετίες αντιπροσωπεύει κάτι που κανένα μεμονωμένο όργανο δεν μπορεί να εκφράσει από μόνο του.
«Η επιστήμη μας έχει διδάξει από πού πηγάζει η σκέψη. Η γλώσσα συνεχίζει να μας υπενθυμίζει πού αναγνωρίζουμε την ανθρωπότητα .
Η λέξη που η επιστήμη δεν έχει καταφέρει να αντικαταστήσει
Και υπάρχουν λέξεις που διατρέχουν τους αιώνες χωρίς να χάνουν τη δύναμή τους. Επιβιώνουν από τις αλλαγές στις ιδέες, τις εξελίξεις στην επιστήμη, ακόμη και τις αλλαγές στη γλώσσα. Μία από αυτές είναι η λέξη « καρδιά ».
Το προφέρουμε καθημερινά με μια φυσικότητα που σπάνια εγείρει ερωτήματα. Μέσα από αυτό, εκφράζουμε αυτό που αναγνωρίζουμε πιο βαθιά στους άλλους: καλοσύνη, γενναιοδωρία, θάρρος, συμπόνια, την ικανότητα να αγαπάμε.
Κι όμως ξέρουμε ότι η καρδιά δεν σκέφτεται.
Η φυσιολογία και η νευροεπιστήμη έχουν από καιρό αποδείξει ότι η σκέψη, η μνήμη, η γλώσσα και τα συναισθήματα είναι αποτέλεσμα της εγκεφαλικής δραστηριότητας. Η καρδιά είναι ένα εξαιρετικό όργανο, απαραίτητο για τη ζωή, αλλά δεν είναι η έδρα της συνείδησης.
Αν επρόκειτο απλώς για θέμα γνώσης, η γλώσσα θα έπρεπε ήδη να έχει προσαρμοστεί. Αλλά αυτό δεν έχει συμβεί. Κανείς δεν περιγράφει ένα αλτρουιστικό άτομο λέγοντας ότι έχει «χρυσό μυαλό». Μια τέτοια έκφραση θα ακουγόταν ψυχρή, σχεδόν ειρωνική, ανίκανη να προκαλέσει την ηθική διάσταση που συνεχίζουμε να συνδέουμε αυθόρμητα με την καρδιά.
Αυτό προκαλεί ακόμη μεγαλύτερη έκπληξη αν σκεφτεί κανείς πόσο γρήγορα η γλώσσα ασπάζεται τις επιστημονικές καινοτομίες. Νέοι όροι εισέρχονται στο καθημερινό λεξιλόγιο μέσα σε λίγα χρόνια, ενώ άλλοι εξαφανίζονται χωρίς να αφήσουν ίχνος. Η καρδιά, ωστόσο, ανήκει σε μια διαφορετική κατηγορία. Έχει επιβιώσει όχι επειδή η ιατρική ξέχασε να τη διορθώσει, αλλά επειδή συνεχίζει να εκφράζει κάτι που καμία άλλη λέξη δεν μπόρεσε να αντικαταστήσει.
Η επιστήμη αλλάζει τη γνώση· η γλώσσα διατηρεί τις αξίες
Ίσως αυτός είναι ο λόγος για την εξαιρετική ανθεκτικότητα της καρδιάς. Όπως παρατήρησε ο Μάρτιν Χάιντεγκερ, «η γλώσσα είναι η πατρίδα της ύπαρξης». Οι λέξεις δεν είναι απλές ετικέτες: διατηρούν εμπειρίες, αξίες και τρόπους κατανόησης του κόσμου που συχνά διαρκούν περισσότερο από τις ίδιες τις θεωρίες που τις δημιούργησαν.
Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν η καρδιά σκέφτεται πραγματικά. Η απάντηση αποτελεί εδώ και καιρό ζήτημα της ιατρικής. Το πιο ενδιαφέρον ερώτημα είναι ένα άλλο: γιατί, παρά το γεγονός ότι γνωρίζουμε ότι ο εγκέφαλος διέπει την ψυχική μας ζωή, συνεχίζουμε να αναγνωρίζουμε την καρδιά ως το σύμβολο του καλύτερου μέρους της ανθρώπινης ύπαρξης;
Για να απαντήσουμε σε αυτό το ερώτημα, πρέπει να εντοπίσουμε την προέλευση αυτού του συμβόλου και να εντοπίσουμε το μακρύ ταξίδι του μέσα από τους πολιτισμούς.Είναι ένα ταξίδι που ξεκίνησε πολύ πριν από την επιστήμη και ίσως για αυτόν ακριβώς τον λόγο, η επιστήμη από μόνη της δεν μπορεί να το ολοκληρώσει.
Όταν η καρδιά έγινε το πρόσωπο της ζωήςΜικρογραφία με τρυπημένη καρδιά, δεύτερο τέταρτο του 14ου αιώνα
Ακόμα και πριν η φιλοσοφία αμφισβητήσει την ψυχή ή η ιατρική αρχίσει να εξερευνά το ανθρώπινο σώμα, η καρδιά είχε ήδη εισέλθει στην καθημερινή ανθρώπινη εμπειρία. Όχι ως αντικείμενο μελέτης, αλλά ως συγκεκριμένη παρουσία. Ο χτύπος της συνόδευε κάθε στιγμή της ύπαρξης: επιταχύνθηκε στον φόβο, επιβραδύνθηκε στην ηρεμία, έγινε ορμητική στην προσπάθεια και το συναίσθημα. Κανένα άλλο όργανο δεν έκανε τόσο εμφανή τη σύνδεση μεταξύ του σώματος και αυτού που ο άνθρωπος ένιωθε.
Ο εγκέφαλος, από την άλλη πλευρά, παρέμενε αόρατος και σιωπηλός. Κανείς δεν μπορούσε να αντιληφθεί τη σκέψη καθώς αυτή έπαιρνε μορφή. Για χιλιετίες, αυτή η απλή εμπειρία υπαινίσσεται ένα συμπέρασμα που τώρα γνωρίζουμε ότι είναι φυσιολογικά λανθασμένο, αλλά απόλυτα κατανοητό σε ανθρώπινο επίπεδο: εκεί που η ζωή εκδηλωνόταν πιο έντονα, πρέπει επίσης να βρεθεί το κέντρο της εσωτερικότητας.
Δεν επρόκειτο για σφάλμα παρατήρησης, αλλά μάλλον για έναν διαφορετικό τρόπο κατανόησης του κόσμου. Ο αρχαίος άνθρωπος ερμήνευε την πραγματικότητα μέσα από αυτά που έβλεπε και ένιωθε στο σώμα του. Κάθε συναίσθημα φαινόταν να βρίσκει αμέσως μια ηχώ στην καρδιά. Το άγχος επιτάχυνε τον ρυθμό του, ο φόβος φαινόταν να τον επιβραδύνει, η χαρά τον έκανε πιο ορμητικό. Ήταν φυσικό αυτός ο αδιάκοπος ρυθμός να έρθει να αντιπροσωπεύει την ίδια τη ζωή.
Ακόμα και σήμερα, παρά την κατανόηση της εγκεφαλικής προέλευσης των συναισθημάτων, συνεχίζουμε να τα αντιλαμβανόμαστε σωματικά μέσω της καρδιάς. Η επιστήμη εξηγεί τη βιολογική τους λειτουργία· η καθημερινή εμπειρία συνεχίζει να τη μεταφράζει στη γλώσσα των συμβόλων.
Ο εγκέφαλος εξηγεί τι συμβαίνει. Η καρδιά συνεχίζει να μας λέει πώς το βιώνουμε.
Σε αυτή την απόσταση, και όχι σε μια αρχαία άγνοια, γεννιέται η δύναμη της μεταφοράς.
Έτσι, η καρδιά έπαψε να είναι απλώς ένα όργανο και άρχισε να γίνεται μια εικόνα του ανθρώπου. Πολύ πριν οι μεγάλοι πολιτισμοί της αποδώσουν θρησκευτική ή φιλοσοφική σημασία, ήταν ήδη ο τόπος όπου η ζωή φαινόταν να γίνεται ορατή.
Από εκείνη τη στιγμή, η καρδιά ξεκίνησε ένα ταξίδι που προοριζόταν να την οδηγήσει πολύ πέρα από τη φυσιολογία. Θα γινόταν η έδρα της συνείδησης, της μνήμης, της δικαιοσύνης και της καλοσύνης, καλύπτοντας χιλιετίες ιστορίας χωρίς να χάσει τη συμβολική της αξία.[ΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ]
Το μακρύ ταξίδι ενός συμβόλου
Όταν ένα σύμβολο επιβιώνει ανά τις χιλιετίες χωρίς να χάσει τη δύναμή του, σημαίνει ότι έχει ερμηνεύσει κάτι ουσιώδες για την ανθρώπινη εμπειρία. Η καρδιά ανήκει σε αυτή τη σπάνια κατηγορία. Πολύ πριν η ιατρική περιγράψει τη λειτουργία της, είχε ήδη γίνει ο τόπος όπου οι μεγάλοι πολιτισμοί εντόπιζαν την ανθρώπινη ταυτότητα, τη συνείδηση και το πεπρωμένο.
Η αρχαία Αίγυπτος ήταν από τις πρώτες που έδωσαν στην καρδιά τόσο βαθύ νόημα. Για τους Αιγύπτιους, δεν ήταν μόνο το όργανο της ζωής, αλλά και ο φύλακας της μνήμης, της θέλησης και των πράξεων που επιτελούνταν κατά τη διάρκεια της ζωής κάποιου. Αυτή η έννοια βρήκε την υψηλότερη έκφρασή της στην ψυχοστασία - από την ελληνική λέξη ψυχοστασία , «ζύγισμα της ψυχής» - την επίσημη κρίση του νεκρού κατά την οποία η καρδιά του νεκρού τοποθετούνταν σε μια ζυγαριά και συγκρίθηκε με το φτερό της θεάς Μάατ, σύμβολο της αλήθειας και της δικαιοσύνης. Αν η καρδιά διαπιστωνόταν ότι ήταν ελαφριά, το άτομο μπορούσε να εισέλθει στη μετά θάνατον ζωή. Αν, ωστόσο, ήταν επιβαρυμένη από την αμαρτία, την καταβρόχθιζε ο Αμμίτ, ο τερατώδης «καταβροχθιστής των νεκρών», χάνοντας έτσι κάθε ελπίδα αθανασίας.[ΤΟ ΟΥΣΙΩΔΕΣ]
Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς μια πιο ισχυρή εικόνα. Δεν ζυγίζεται η νοημοσύνη, ο πλούτος ή η δύναμη, αλλά η ηθική ποιότητα μιας ολόκληρης ύπαρξης. Για άλλη μια φορά, η καρδιά δεν αντιπροσωπεύει αυτό που γνωρίζει ένα άτομο, αλλά αυτό που είναι ένα άτομο.Το ζύγισμα της καρδιάς: η στιγμή της Θείας Κρίσης σύμφωνα με τους αρχαίους Αιγυπτίους. Η ιδέα επέζησε πολύ πέρα από τον αιγυπτιακό πολιτισμό. Η ζύγιση των ψυχών επανεμφανίζεται, με διαφορετικές μορφές, στη Ζωροαστρική και χριστιανική παράδοση, όπου ο Αρχάγγελος Μιχαήλ απεικονίζεται συχνά να ζυγίζει ψυχές την Ημέρα της Κρίσης. Τα σύμβολα και οι θεολογίες αλλάζουν, αλλά η αρχή παραμένει, εκπληκτικά, η ίδια: η μοίρα του ανθρώπου εξαρτάται από το ηθικό βάρος της ζωής του, όχι από το μέτρο της νοημοσύνης του.[Ο Πλούταρχος λέει ότι «αν η γνώση και η σκέψη της πραγματικότητας αποτύχουν, η αθανασία δεν θα είναι πλέον ζωή, αλλά χρόνος» (Ίσις και Όσιρις, 35 e) Στον Φαίδωνα (107 d - 115 a) η απόδειξη ότι η ψυχή είναι αθάνατη είναι ανεξάρτητη από την ύπαρξη μιας μετά θάνατον ζωής ή υπερβατικής ζωής, αποτελεί το αντικείμενο μιας πίστης που υπερβαίνει την προαναφερθείσα απόδειξη. Μια απόδειξη που, λέει ο ίδιος ο Σωκράτης (Πλάτωνας), αρμόζει στους φιλοσόφους, δηλαδή «εκείνους που, καθαροί και καθαρμένοι από τη φιλοσοφία, ζουν το υπόλοιπο της ζωής τους χωρίς σωματικά δεσμά».«όλα εξαρτώνται από το αν δίνουμε προσοχή ή όχι στο κάλεσμα που προέρχεται από τον σκεπτόμενο λόγο. Μόνο με αυτόν τον τρόπο, δίνοντας προσοχή στο κάλεσμα, γνωρίζουμε το ρηθέν». Η ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΑΦΟΡΑ ΤΟΝ ΔΕΥΤΕΡΟ ΠΛΟΥ, ΤΟΝ ΝΟΥ ΚΑΙ ΤΟΝ ΛΟΓΟ. ΤΟ ΘΕΙΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΜΕΣΑ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ(Αριστοτέλης, τόν ησυχασμό, τήν βαθειά καρδιά)]
Αυτή η ιδέα διαπέρασε τους αιώνες και βρήκε μια νέα διατύπωση στη βιβλική παράδοση. Στη Βίβλο, η καρδιά δεν συμπίπτει με το ρομαντικό συναίσθημα που της αποδίδουμε σήμερα. Είναι το κέντρο του ατόμου, ο τόπος όπου ωριμάζουν οι αποφάσεις, διαμορφώνονται οι προθέσεις και εκδηλώνεται η σχέση με τον Θεό. «Ο άνθρωπος κοιτάζει την εξωτερική όψη, ο Κύριος όμως κοιτάζει την καρδιά», διαβάζουμε στο Πρώτο Βιβλίο του Σαμουήλ (Α' Σαμουήλ 16:7). Δεν είναι το σώμα που αντιπαραβάλλεται με το πνεύμα, αλλά η εμφάνιση με το εσωτερικό: η αξία ενός ατόμου δεν εξαρτάται από αυτό που δείχνει, αλλά από αυτό που κρύβει μέσα του.
Η ελληνική φιλοσοφία συνέβαλε επίσης σε αυτή τη μακρά συμβολική κατασκευή. Ο Αριστοτέλης πίστευε ότι η καρδιά ήταν το κέντρο της αισθητηριακής ζωής, ενώ απέδιδε δευτερεύοντα ρόλο στον εγκέφαλο. Σήμερα γνωρίζουμε ότι αυτό ήταν ένα ανατομικό σφάλμα, αλλά θα ήταν άδικο να το απορρίψουμε ως απλή αφέλεια. Ο Αριστοτέλης αναζητούσε μια ενοποιητική αρχή ικανή να εξηγήσει τα ζωντανά όντα, και η καρδιά, τόσο εμφανής στην παρουσία της, του φαινόταν ο πιο φυσικός υποψήφιος.
Κατά τον χριστιανικό Μεσαίωνα, το σύμβολο απέκτησε ακόμη βαθύτερη σημασία. Το να μιλάμε για την καρδιά σήμαινε ότι μιλούσαμε για μεταστροφή, έλεος και φιλανθρωπία - δηλαδή, ολόκληρου του ατόμου. Η καρδιά δεν ήταν μια διακοσμητική μεταφορά, αλλά ο τόπος όπου αποφασιζόταν η ηθική ποιότητα της ύπαρξης.
Η γέννηση της σύγχρονης επιστήμης άλλαξε ριζικά την κατανόησή μας για το σώμα. Οι ανατομικές μελέτες και η φυσιολογία απέδειξαν ότι ο εγκέφαλος ήταν το κέντρο των γνωστικών λειτουργιών. Ωστόσο, αυτή η ανακάλυψη δεν έσβησε τη γλώσσα που κληρονομήθηκε από τους προηγούμενους αιώνες. Ενώ η ιατρική επαναπροσδιόρισε τον ρόλο των οργάνων, ο πολιτισμός συνέχισε να αποδίδει στην καρδιά μια σημασία που πλέον είχε ξεπεράσει την απλή ανατομία.
Αυτή είναι η μοίρα των μεγάλων συμβόλων: προκύπτουν από την παρατήρηση της πραγματικότητας, αλλά καταλήγουν να λένε κάτι που η πραγματικότητα από μόνη της δεν αρκεί πλέον να εξηγήσει.
Έτσι, η καρδιά έπαψε να είναι απλώς ένα όργανο και έγινε μέτρο του ανθρώπου, ο συμβολικός τόπος όπου ένας πολιτισμός συνέχισε να τοποθετεί τη συνείδηση, την ευθύνη και την ηθική αξία του ατόμου.
Και ακριβώς από αυτή τη μακρά κληρονομιά προκύπτει το κρίσιμο ερώτημα του ταξιδιού μας: αν σήμερα διακρίνουμε ξεκάθαρα την ευφυΐα από την καλοσύνη, γιατί συνεχίζουμε να κρατάμε τη γλώσσα των αρετών για την καρδιά και όχι για τον εγκέφαλο;
Γιατί κανείς δεν λέει «έχει χρυσό μυαλό»;
Και υπάρχουν εκφράσεις που κανείς δεν έχει ποτέ εκστομίσει και που, ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο, αποκαλύπτουν κάτι βαθύ για τον τρόπο σκέψης μας. Η φράση «Έχει χρυσό μυαλό» είναι μία από αυτές. Το καταλαβαίνουμε απόλυτα, κι όμως μας φαίνεται ξένο, σχεδόν τεχνητό. Όχι επειδή ο εγκέφαλος είναι λιγότερο σημαντικός από την καρδιά, αλλά επειδή οι δύο λέξεις ανήκουν σε διαφορετικά μητρώα της ανθρώπινης γλώσσας.
Όταν μιλάμε για τον εγκέφαλο, σκεφτόμαστε ικανότητες. Η νοημοσύνη, η μνήμη, η δημιουργικότητα, η λογική και η γρήγορη συλλογιστική είναι ιδιότητες που θαυμάζουμε και συχνά καθορίζουν την επιτυχία ενός ατόμου. Όλες αυτές οι κρίσεις αφορούν το τι μπορεί να κάνει ένα άτομο.
Η καρδιά μπαίνει στο παιχνίδι όταν η κρίση μας αλλάζει φύση. Δεν αναρωτιόμαστε πλέον πόσο έξυπνος είναι ένας άνθρωπος, αλλά τι είδους άνθρωπος είναι. Το να λέμε σε κάποιον «έχει χρυσή καρδιά» σημαίνει αναγνώριση μιας σταθερής διάθεσης για το καλό: γενναιοδωρία, ανοιχτότητα, την ικανότητα να κατανοεί τον πόνο των άλλων, να συγχωρεί και να βοηθάει χωρίς να περιμένει τίποτα σε αντάλλαγμα. Δεν αξιολογούμε το ταλέντο του, αλλά τον χαρακτήρα του.
Αυτή η διάκριση αποτελεί μέρος της δυτικής κουλτούρας εδώ και αιώνες. Μπορούμε να θαυμάζουμε την ευφυΐα ενός ανθρώπου και, ταυτόχρονα, να μην εμπιστευόμαστε την ηθική του. Η ιστορία προσφέρει πολυάριθμα παραδείγματα ατόμων προικισμένων με εξαιρετικές πνευματικές ικανότητες που έχουν χρησιμοποιήσει την ευρηματικότητά τους στην υπηρεσία της βίας, της καταπίεσης ή της εξαπάτησης. Η ευφυΐα από μόνη της δεν εγγυάται την καλοσύνη. Μπορεί να υποδεικνύει τι είναι δυνατό, αλλά δεν λέει τίποτα για το τι είναι σωστό.
Ο εγκέφαλος μας κάνει έξυπνους. Η καρδιά μας κάνει επικριτικούς.
Ίσως αυτή είναι η διάκριση που η γλώσσα έχει διατηρήσει εδώ και αιώνες χωρίς ποτέ να την διατυπώσει ρητά.
Έκτοτε, η καρδιά αντιπροσωπεύει την ηθική διάσταση ενός ατόμου, αυτή που διαφεύγει κάθε μέτρησης. Κανένα κριτήριο δεν μπορεί να καθορίσει τον βαθμό αλτρουισμού, αφοσίωσης ή ελέους ενός ατόμου. Ωστόσο, όλοι είμαστε ικανοί να αναγνωρίσουμε αυτές τις ιδιότητες όταν τις συναντάμε.
Δεν είναι τυχαίο ότι η γλώσσα έχει χτίσει έναν ολόκληρο αστερισμό ηθικών εικόνων γύρω από την καρδιά: μια γενναιόδωρη καρδιά, μια αγνή καρδιά, μια ειλικρινή καρδιά, μια καρδιά από πέτρα, μια σκληρή καρδιά. Καμία από αυτές τις εκφράσεις δεν περιγράφει μια φυσιολογική κατάσταση. Όλες διατυπώνουν μια κρίση για το άτομο.
Ο φιλόσοφος Μπλεζ Πασκάλ έγραψε στο έργο του «Σκέψεις» : «Η καρδιά έχει τους λόγους της που η λογική δεν γνωρίζει». Είναι πιθανώς μια από τις πιο συχνά αναφερόμενες και παρεξηγημένες φράσεις στη δυτική φιλοσοφία. Ο Πασκάλ δεν αντιπαραβάλλει το συναίσθημα με τη λογική. Με τη λέξη «καρδιά» υποδηλώνει μια μορφή άμεσης γνώσης, αυτή μέσω της οποίας ο άνθρωπος κατανοεί θεμελιώδεις αλήθειες που δεν μπορούν να αποδειχθούν όπως ένα θεώρημα.
Γι' αυτό κανείς δεν μιλάει για «χρυσό εγκέφαλο». Ο εγκέφαλος εμπνέει θαυμασμό· η καρδιά εμπνέει εμπιστοσύνη. Ο πρώτος προκαλεί ταλέντο, η δεύτερη θάρρος.
Ο εγκέφαλος μετράει τι είμαστε ικανοί να κάνουμε· η καρδιά μας υπενθυμίζει συνεχώς ποιοι επιλέγουμε να είμαστε. Τι μας λέει πραγματικά η νευροεπιστήμη
Σε αυτό το σημείο του ταξιδιού μας, θα ήταν εύκολο να αντιπαραβάλουμε δύο ασυμβίβαστα οράματα: αφενός, την καρδιά της παράδοσης, αφετέρου, τον εγκέφαλο της επιστήμης. Ωστόσο, αυτό θα ήταν ένα συμπέρασμα τόσο υποδηλωτικό όσο και παραπλανητικό. Η νευροεπιστήμη δεν έχει καταρρίψει το σύμβολο της καρδιάς· απλώς έχει απαντήσει σε ένα διαφορετικό ερώτημα.
Τις τελευταίες δεκαετίες, η έρευνα έχει σημειώσει εξαιρετική πρόοδο στην κατανόηση του εγκεφάλου. Σήμερα, γνωρίζουμε ότι τα συναισθήματα, η μνήμη, η γλώσσα, η λήψη αποφάσεων και οι κοινωνικές σχέσεις εξαρτώνται από τη δραστηριότητα εξαιρετικά πολύπλοκων νευρωνικών δικτύων. Από αυτή την οπτική γωνία, δεν υπάρχει αμφιβολία: αυτό που για αιώνες αποδιδόταν στην καρδιά βρίσκει τη βιολογική του εξήγηση στον εγκέφαλο. Αλλά η εξήγηση ενός φαινομένου δεν σημαίνει εξάντληση του νοήματός του.
Η κατανόηση των νευρωνικών διεργασιών που συνοδεύουν μια πράξη γενναιοδωρίας δεν αρκεί για να εξηγήσει γιατί αυτή η χειρονομία μας φαίνεται ηθικά όμορφη. Μπορούμε να παρατηρήσουμε ποιες περιοχές του εγκεφάλου ενεργοποιούνται όταν νιώθουμε συμπόνια, αλλά καμία μαγνητική τομογραφία δεν μπορεί να μετρήσει την ηθική αξία της ίδιας της συμπόνιας. Η επιστήμη περιγράφει τους μηχανισμούς μέσω των οποίων πραγματοποιείται μια συμπεριφορά· δεν μπορεί να προσδιορίσει το νόημα που οι άνθρωποι αποδίδουν σε αυτή τη συμπεριφορά.
Είναι μια διάκριση που συχνά παραβλέπεται στη σύγχρονη συζήτηση. Συγχέουμε το επίπεδο της εξήγησης με αυτό της ερμηνείας. Το να γνωρίζουμε πώς προκύπτει ένα συναίσθημα δεν μας λέει τι αντιπροσωπεύει στη ζωή ενός ατόμου. Το να γνωρίζουμε τη δομή μιας συμφωνίας δεν σημαίνει ότι εξαντλούμε την εμπειρία της ακρόασης. Κάθε κλάδος ρίχνει φως σε μια πτυχή της πραγματικότητας, αλλά κανένας δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι αντικαθιστά όλους τους άλλους.
Η νευροεπιστήμη, επομένως, δεν μας αναγκάζει να εγκαταλείψουμε τη γλώσσα της καρδιάς. Αντίθετα, μας προσκαλεί να κατανοήσουμε καλύτερα τη φύση της. Όταν λέμε ότι ένα άτομο «έχει χρυσή καρδιά», δεν διατυπώνουμε μια ανατομική υπόθεση. Εκφράζουμε μια ηθική κρίση, συμπυκνώνοντας σε μια εικόνα αυτό που αναγνωρίζουμε ως καλοσύνη, αλτρουισμό, αφοσίωση ή έλεος. Η μεταφορά δεν έρχεται σε αντίθεση με την επιστήμη επειδή ανήκει σε ένα άλλο επίπεδο λόγου.
Ο εγκέφαλος περιγράφει τον τρόπο λειτουργίας ενός ανθρώπου· η καρδιά συνεχίζει να ερμηνεύει το νόημά του.
Το πρώτο μας βοηθά να κατανοήσουμε πώς ζούμε· το δεύτερο μας υπενθυμίζει συνεχώς γιατί κάποιες ζωές φαίνονται άξιες θαυμασμού και άλλες όχι.
Ίσως αυτός ακριβώς να είναι ο λόγος για την εκπληκτική ανθεκτικότητά της. Η καρδιά έχει επιβιώσει όχι επειδή η επιστήμη έχει αποτύχει, αλλά επειδή η επιστήμη και η γλώσσα δεν εκτελούν το ίδιο έργο. Η μία αναζητά τις αιτίες των φαινομένων· η άλλη τους αποδίδει νόημα.
Για αυτόν τον λόγο, παρά τις προόδους στη γνώση, η καρδιά συνεχίζει να καταλαμβάνει μια θέση που ο εγκέφαλος δεν έχει προσπαθήσει ποτέ να κατακτήσει. Δεν είναι πλέον το όργανο της σκέψης, αλλά παραμένει το σύμβολο μέσω του οποίου οι άνθρωποι αναγνωρίζουν, στους άλλους και στον εαυτό τους, εκείνη την ηθική διάσταση που καμία εγκεφαλική εικόνα, όσο ακριβής κι αν είναι, δεν μπορεί ποτέ να καταστήσει ορατή.
Η καρδιά δεν είναι όργανο: είναι κρίση( ΜΑΣ ΚΡΙΝΕΙ)
Ξεκινήσαμε από ένα φαινομενικά απλό ερώτημα: αν γνωρίζουμε ότι ο εγκέφαλος είναι αυτός που σκέφτεται, γιατί συνεχίζουμε να μιλάμε για την καρδιά;
Το ταξίδι που έχουμε κάνει μας έχει δείξει ότι αυτό το ερώτημα δεν αφορά την ιατρική, αλλά τη γλώσσα και, πιο βαθιά, την ιδέα που έχει ο άνθρωπος για τον εαυτό του.
Η επιστήμη διόρθωσε ένα ανατομικό λάθος. Απέδειξε ότι η καρδιά δεν είναι η έδρα της σκέψης, της μνήμης ή του συναισθήματος. Δεν υπάρχει πλέον καμία αμφιβολία γι' αυτό. Ωστόσο, ακριβώς τη στιγμή που η καρδιά εξαφανιζόταν από τα εγχειρίδια φυσιολογίας, παρέμεινε σταθερά στο επίκεντρο της ηθικής μας εμπειρίας. Όχι επειδή ο πολιτισμός είχε μείνει πίσω στην επιστήμη, αλλά επειδή οι δύο μιλούν για διαφορετικές πραγματικότητες.
Όταν ορίζουμε ένα άτομο ως έξυπνο, περιγράφουμε μια δεξιότητα. Όταν λέμε ότι είναι καλό, πιστό ή γενναιόδωρο, αντιθέτως κρίνουμε τον χαρακτήρα του. Εδώ είναι που η καρδιά συνεχίζει να παίζει αναντικατάστατο ρόλο. Δεν εξηγεί πώς λειτουργεί ένα άτομο. Εκφράζει την αξία που δίνουμε στις πράξεις του.
Ίσως αυτή να είναι η αληθινή δύναμη των μεγάλων συμβόλων. Επιβιώνουν όχι επειδή είναι επιστημονικά ακριβή, αλλά επειδή εκφράζουν αυτό που κανένας τεχνικός ορισμός δεν μπορεί να αντικαταστήσει. Οι λέξεις της βιολογίας αλλάζουν με την πρόοδο της γνώσης· οι λέξεις του πολιτισμού διαφυλάσσουν αυτό που ένας πολιτισμός θεωρεί απαραίτητο.
Ίσως, λοιπόν, η καρδιά να έχει ακόμα δίκιο. Όχι με την έννοια που της απέδιδαν οι αρχαίοι γιατροί, αλλά με την έννοια που της εμπιστεύτηκε η γλώσσα ανά τους αιώνες. Έχει γίνει το σύμβολο της ευθύνης απέναντι στους άλλους, της συμπόνιας, της αφοσίωσης, της ικανότητας να επιλέγει κανείς τι είναι καλό ακόμα και όταν θα ήταν ευκολότερο να την αποστρέψει.
Ο εγκέφαλος μας βοηθά να κατανοήσουμε πώς λειτουργούν οι άνθρωποι. Η καρδιά μας υπενθυμίζει συνεχώς γιατί αξίζουμε να είμαστε άνθρωποι.
Καιρός να περάσουμε στην ορθόδοξη Θεολογία. Κατά την ορθόδοξη Θεολογία λοιπόν «η ‘‘βαθεία καρδιά’’ είναι ο τόπος όπου ενεργούνται ‘‘αι υψώσεις του Θεού’’», σύμφωνα με τον ορθόδοξο ασκητισμό (Ιερομονάχου Πέτρου, Το μυστήριο του Λόγου στον Γέροντα Σωφρόνιο, ΙΜΤΠροδρόμου, Έσσεξ Αγγλίας 2019, σελ. 95). Αυτό θα πει ότι η καρδιά μας είναι ο κρυφός εκείνος τόπος όπου λαμβάνουν χώρα, διενεργούνται μάλλον οι πιο μυστικές κινήσεις, η αγάπη, η συμπάθεια, το έλεος, η ευσπλαχνία, η ταπείνωση, η συγκίνηση, όλα τα ιερά σκιρτήματα και οι πλέον ευλογημένες και χαριτωμένες κινήσεις της ψυχής, οι ιερές αποφάσεις και βουλήσεις. Όταν αγιάζουμε την καρδιά, τότε ανταποκρινόμαστε στη θεία κλήση. «Κύριον, αυτόν αγιάσατε», λέγει η Γραφή. Και αυτό γιατί, όταν αγιάζει κανείς την καρδιά του, αγιάζει τη ρίζα του είναι του, τον βαθύτερο εαυτό του. Υπάρχει ο βαθύς εαυτός!
Με την καρδιά είναι ακριβώς που υποδεχόμαστε τον άλλον, προπαντός τον μεγάλον Άλλον, τον Θεό, που αφοσιωνόμαστε σε ένα πρόσωπο, προπαντός στον Κύριο, που δείχνουμε αποφασιστικότητα και αυταπάρνηση, θάρρος να μείνουμε για πάντα κοντά στον Ύψιστο. Τότε ο Θεός, όπως λέγουν οι Πατέρες, κατοικεί πράγματι μέσα στον άνθρωπο. Ιδιαίτερα πρέπει να χρονίσει η προσευχή (ό.π. σελ. 96), για να γνωρίσει κανείς τον Θεό, εφόσον στην προσευχή ειναι που συναντάται κανείς «καρδιακά», με όλο του το Είναι, με τον Κύριο. Στην σχέση με τον Άλλον φθάνει κανείς να γνωρίσει όλη την κοσμική διάσταση του κακού και με τη θεία χάρη την προσπερνά. Τότε η ζωή του Όντως Θεού γίνεται και δική μας, λέγει ο π. Πέτρος.
Η καρδιά είναι που ανυψώνεται, γιατί αυτή είναι ο χώρος του «πνεύματος», που δεν σημαίνει απλά ψυχικά γεγονότα. Ο Κύριος ενέβαλε μέσα στη ψυχή μας τις πιο ιερές εμφυτεύσεις, τα πιο άγια σκιρτήματα, τις εκλεκτότερες διαθέσεις. Είναι ό,τι ονομάζουμε το ευγενές «ανθρώπινο πνεύμα», που στην πραγματικότητα δεν είναι παρά έμπνευση του Θεού, βαλμένο μέσα στην καρδιά μας. Και υπάρχει σε όλους του ανθρώπους. Με αυτές τις θείες ανυψώσεις, με αυταπάρνηση και με την αγία ταπείνωση ιστάμεθα ενώπιον του Άλλου – και πρέπει εδώ να τονίσουμε ότι ολόκληρη η ζωή μας δεν είναι παρά ένα «ίστασθαι» ενώπιον του Άλλου, προπαντός του Θεού. Όπως όταν συναντάμε έναν καλό φίλο από παλιά, που σεβόμεθα πολύ, τότε τον «χαιρετάμε», που θα πει ότι στεκόμαστε μπροστά του με ολόκληρη την ύπαρξή μας, και περιμένουμε μια παρόμοια απάντηση, παρομοίως και στην προσευχή, η καρδιά μας στέκεται ενώπιον του Θεού. Ό,τι δεν κατανοεί η φιλοσοφία σήμερα, είναι ότι ο άνθρωπος είναι εξορισμού ένας διάλογος με τον Άλλον… Και είναι αυτό μια θεία δωρεά σε κάθε ταπεινή καρδιά.
Το υψηλότερο έργο της καρδιάς ειναι η προσευχή. Αυτή εξαγνίζει και αγιάζει τον άνθρωπο, και όλη αυτή η ευλογία αναβλύζει από την καρδιά, που πρώτη δέχεται τη θεία χάρη. Ο άνθρωπος υψώνεται προς το Θεό και ο Θεός συγκαταβαίνει και δίνει τη χάρη Του- είναι μια θεία δωρεά. Η ανύψωση αυτή του ανθρώπου δεν γίνεται παρά διά της μετανοίας (ό.π. σελ. 98), που θα πει ότι συστελλόμενος κανείς, ιστάμενος αληθινάενώπιον του Θεού, αναλαμβάνει την ευθύνη του, ότι αχρείος δούλος εστί. Η μετάνοια δεν μπορεί παρά να είναι καρδιακή υπόθεση, γιατί αλλιώς πρόκειται για επιδερμική μεταμέλεια, για ψεύτικη, παροδική, καταναγκαστική ίσως «συγγνώμη», που δεν την εννοεί βαθύτερα κανείς. Όσο πιο πολύ ενεργεί η καρδιά, τόσο η μετάνοια γίνεται και αληθινή- και όλοι καταλαβαίνουμε τι θα πει για κάποιον ότι πραγματικά μετάνιωσε για κάποιο σφάλμα του, όταν έβλαψε τον αδελφό του.
Η βασικότερη κίνηση που ενεργεί και την μετάνοια, αυτό που πάνω από όλα φωλιάζει στην ανθρωπίνη καρδιά, ειναι η αγάπη (ό.π. σελ.98). Αυτός που αγαπά τον Θεό, Τον σκέπτεται, και αυτός που Τον σκέπτεται, προσεύχεται. Παρομοίως, και με τα ανθρώπινα, όταν αγαπάμε κάποιον τον σκεπτόμαστε, και όταν τον σκεπτόμαστε, βρίσκουμε τρόπο για να τον κάνουμε πιο χαρούμενο. Η χαρά μας φαίνεται στην συνδιάλεξη μαζί του. Πρωτίστως, με την προσευχή ειναι που φαίνεται η χαρά μας, που συναντάμε τον Θεό. Αγάπη και προσευχή είναι αλληλένδετα, το ένα τρέφεται από το άλλο.
Αυτός που αγαπά καρδιακά, γνωρίζει την ουσία του άλλου, γνωρίζει το όνομά του. Η θεολογία του ονόματος ειναι λεπτή υπόθεση, και δεν πρέπει εδώ να πούμε πολλά – αρκεί μόνο να θυμίσουμε ότι αισθανόμενοι την ετερότητα του άλλου, την υπόστασή του που ειναι μοναδική, καταλαβαίνουμε ότι αυτό αντανακλάται στη μοναδικότητα του ονόματός του. Δεν πρόκειται απλά για ήχο, αλλά για την αίσθηση ότι μια ανεπανάληπτη πραγματική παρουσία είναι δίπλα μας, και έχει ένα «όνομα», το οποίο αποδίδει ενεργητικώς αυτό που είναι. Ο Κύριος αποκαλύφθηκε ως ο «ο Ων» στην Παλαιά Διαθήκη, ωστόσο στηνΚαινή ολοκληρώθηκε η Αποκάλυψη. Ο Υιός μάς γνώρισε τον Πατέρα, μας φανέρωσε τον προσωπικό χαρακτήρα του Θεού, ως της τρισυποστάτου Τριάδος. Ο Κύριος αγάπησε «εις τέλος» τους ανθρώπους, και η καρδιά μας μπορεί να μιμηθεί αυτή την αγάπη όταν εργαζόμαστε τις εντολές. Δεν πρόκειται για ηθικισμό. Η αγάπη δεν ειναι κάποιο τυπικό καθήκον, αλλά η αληθινή ζωή. Οι εντολές ειναι η εργασία της καρδιάς, ο δύσκολος αγώνας της, εκεί που αποκαλύπτεται η ποιότητά της. Αυτός που δεν αγαπά, θα φανεί από το ότι δεν εργάζεται τις εντολές. Όταν κανείς προσεύχεται καρδιακά διά του ονόματος του Ιησού, τότε οι λογισμοί που τον εμποδίζουν έχουν άμεση σχέση με τα πάθη του, με τα σημεία εκείνα που ειναι δοσμένη η καρδιά του. Ο πιστός το καταλαβαίνει και με ταπείνωση διορθώνεται. Η καρδιακή προσευχή του Ιησού, γενικά η προσευχή για μας τους λαϊκούς, αποκαλύπτει και τα πάθη μας- γιατί οι εντολές ειναι το ίστασθαι ενώπιον του Θεού αλλά και του αδελφού, κατά μια αναλογία (ό.π. σελ. 102)
Όσον αφορά την περίφημη «κάθοδο» του νου στην καρδιά, που φαίνεται μια εναπομείνασα μοναχική προκατάληψη, πρέπει να σκεφθούμε ότι στην πραγματικότητα έδρα της βαθείας σκέψης, είναι με μια έννοια η καρδιά. Όταν μιαμητέρα υποδέχεται το παιδί της, που έλειπε χρόνια, τότε ολόκληρος ο ψυχισμός της μεταφέρεται τρόπον τινά στην αγκαλιά της, στον τόπο της καρδίας- και ο νους υποτάσσεται σε αυτήν. Όταν κάποιος είναι εγωιστής, και πάλι από εκεί, την μυστική ανθρώπινη αγκάλη, την καρδιά, αναβλύζει αυτό το αίσθημα, που δεν ειναι απλώς αίσθημα, αλλα ηθικό γεγονός. Γενικότερα τα συναισθήματα, η χαρά, η λύπη κλπ. αναβλύζουν από την καρδιά- μπορούμε να το καταλάβουμε με μια απλή ενδοσκόπηση. Και υπάρχουν στιγμές που μοιάζει θαυμαστά να συνενώνονται νους και καρδιά- θεώμενοι ένα ηλιοβασίλεμα, η νοερή ενατένιση της αρμονίας των χρωμάτων και του κάλλους ενώνονται με το δέος μπροστά σε αυτήν την μεγαλοπρέπεια, που είναι καθαρή καρδιακή υπόθεση.
Θα μπορούσε να ρωτήσει κανείς πώς γίνεται ένα σάρκινο όργανο, η «καρδία», να είναι ο τόπος αυτής της πιο βαθιάς ανθρώπινης προσωπικότητας; Το ερώτημα φαίνεται εύλογο, αλλά υπάρχει μια αναλογία με τον εγκέφαλο: όπως αυτός, αν και σάρκινος, με νευρώνες κλπ., γεννά τις νοητικές λειτουργίες, παρομοίως και η καρδιά, αν και με φυσιολογία που δεν παραπέμπει σε κάτι τέτοιο, είναι η έδρα αυτής της πραγματικότητας που περιγράψαμε. Και παρατηρούμε, ότι πχ όταν μιλάμε με βαθιά λύπη, μοιάζει σαν η σκέψη του εγκεφάλου να κατεβαίνει χαμηλότερα, στον τόπο ακριβώς της καρδιάς, και από κει να εκπορεύονται οι διάφορες σκέψεις. Το βαθύ πνευματικό όργανο του ανθρώπου συμβαίνει να βρίσκεται ακριβώς στη θέση αυτού του σάρκινου ανθρώπου- είναι κάτι παράξενο αλλά αληθινό. Και στην ορθόδοξη ανθρωπολογία είναι αυτό που πρέπει να καθαρθεί από τα πάθη, που φωλιάζουν εκεί. Γι’ αυτό και το Ευαγγέλιο μιλά για τον «θησαυρό της καρδίας».
Στην ορθόδοξη ασκητική παράδοση γίνεται λόγος, όπως είπαμε, για την «κάθοδο» του νου στην καρδιά, που πρώτα όμως πρέπει να καθαρθεί. Όσο πιο πολύ απαλλάσσεται κανείς από τα πάθη, πολλά από τα οποία ειναι «λεπτεπίλεπτα» και «πνευματικά», δυσδιάκριτα, τόσο μαθαίνει να βάζει στην ανώτερη θέση τον Άλλον, εν προκειμένω τον Θεό, και να συστέλλει τον εαυτό του στον τόπο της καρδίας, για να Τον δεξιωθεί. Ο νους συνεχίζει να λειτουργεί κανονικά- μοιάζει σαν τον οφθαλμό της καρδιάς, με τον οποίο αυτή βλέπει και παρατηρεί τον γύρω κόσμο, ενώ ταυτόχρονα και αυτός μπορεί να κάνει πολλά πραγματα μαζί: να είναι δοσμένος στην προσευχή και ταυτόχρονα να συνομιλεί με κάποιον άλλον. Δεν θα αναλύσουμε περαιτέρω την σχέση ψυχής, καρδίας και νου. Θα θέλαμε μόνο να τονίσουμε ότι η ασκητική ορθόδοξη ανθρωπολογία δεν ειναι στην πραγματικότητα μεταφορική και αλληγορική, αλλα βαθιά ρεαλιστική. Και είναι κρίμα που δεν την γνωρίζει η σύγχρονη φιλοσοφική σκέψη.
Εικόνα: Παναγία Βρεφοκρατούσα. (Περίπου 1250-60.) Σήμερα, στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου.
ΔΥΣΤΥΧΩΣ ΑΠΟΣΙΩΠΑΤΑΙ Ο ΝΟΥΣ. ΜΙΑ ΜΟΙΡΑΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΜΑΣ ΑΠΟΣΙΩΠΗΣΗ ΔΙΟΤΙ Ο ΝΟΥΣ ΕΙΝΑΙ Η ΕΙΔΟΠΟΙΟΣ ΜΑΣ ΔΙΑΦΟΡΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΘΕΟΛΟΓΙΕΣ ΠΟΥ ΓΕΝΝΗΘΗΚΑΝ ΜΕΤΑ ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ. ΔΙΟΤΙ ΝΟΕΣ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΑΓΓΕΛΙΚΕΣ ΤΑΞΕΙΣ ΚΑΙ ΔΙΟΤΙ ΜΕ ΤΗΝ ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΚΑΡΔΙΑΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΖΟΥΜΕ ΜΙΑ ΓΕΦΥΡΑ ΜΕ ΤΗΝ ΑΙΡΕΤΙΚΗ ΑΓΑΠΟΛΟΓΙΑ ΥΠΟΧΡΕΩΝΟΝΤΑΣ ΜΑΣ ΝΑ ΕΦΕΥΡΟΥΜΕ ΤΗΝ ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΑΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΟΛΟΓΙΑ,ΜΙΑ ΚΕΝΟΦΑΝΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΧΩΡΙΣ ΝΟΥΝ ΧΡΙΣΤΟΥ.
Υπάρχει στ’ αλήθεια η «καρδιά» της ορθόδοξης πατερικής γραμματείας; Τι σημαίνουν οι φράσεις του ορθοδόξου ησυχασμού, «να εισέλθει κανείς στην καρδιά», «να κατεβεί ο νους στην καρδιά» κλπ, που στον σύγχρονο άνθρωπο ηχούν απλά ως μεταφυσικές; Γενικότερα, η σύγχρονη δυτική σκέψη, και προπαντός φιλοσοφία, παρόλο που η καρδιακή παράδοση δεν είναι εντελώς άγνωστη στη Δύση (από τον Πασκάλ μέχρι τον Αντουάν ντε Σεντ Εξυπερί και τον «Μικρό Πρίγκιπα» η δυτική χριστιανοσύνη αποδεικνύει ότι δεν είναι αμέτοχη αυτής της παράδοσης) τα θεωρεί όλα αυτά μυθεύματα, λογοτεχνική μεταφορά. Και όμως, ο λόγος περί καρδίας είναι πολύ ισχυρός στην ορθόδοξη Θεολογία, οπότε και θα ήταν καλό να πούμε δυο λόγια πάνω σε αυτό το τόσο σημαντικό θέμα.
Ας ξεκινήσουμε περιγράφοντας σύντομα την κατάσταση στη σύγχρονη δυτική φιλοσοφική σκηνή: η αναλυτική ιδίως φιλοσοφία, μολονότι ασχολείται αρκετά με τον νου («mind»), την συνείδηση κλπ, φαίνεται, από μια μικρή επαφή μαζί της, ωςεχθρική απέναντι στην ορθόδοξη ανθρωπολογία. Διαπιστώνει εύκολα ο μελετητής ότι οι αναλυτικοί φιλόσοφοι μένουν δυστυχώς προσκολλημένοι στο επίπεδο της ρηχής αυτοσυνειδησίας και δεν προχωρούν σε τίποτε περισσότερο. Ποιος φαίνεται ότι είμαι στα μάτια του εαυτού μου; Τι μπορώ άμεσα να καταλάβω από μένα; Τίποτε άλλο παρά μόνο σκέψεις, βουλήσεις, αισθήματα, συναισθήματα, συγκινήσεις κλπ, και τίποτε βαθύτερο. Μάλιστα, υπάρχει εκεί η τάση να συρρικνώνεται ολοένα και περισσότερο ακόμη και το καθαρά εμπειρικό επίπεδο της προφάνειας, αυτό που εμφανίζεται αυτονοήτως στη συνείδησή μου ως «εμπειρίαπρώτου προσώπου». Ξέρω από άμεση γνώση ότι, αν μη τι άλλο, μέσα μου υπάρχει η λύπη, η χαρά, η αγάπη, το μίσος κλπ. Όλα αυτά όμως θεωρούνται, και δικαίως, «ψυχικές καταστάσεις» (τα λεγόμενα «qualia»), οπότε υπάρχει ο κίνδυνος, να φθάσουμε γρήγορα στο συμπέρασμα -αν όντως υπάρχουν όλα αυτά- ότι υπάρχει και η ψυχή. Και ψυχή δεν πρέπει επ’ ουδενί να υπάρχει… Και έτσι λοιπόν, για να αποφευχθεί αυτός ο κίνδυνος, έχει ξεκινήσει ένας ιδιότυπος πόλεμος στα «qualia», έχει διαδοθεί δηλαδή η άποψη, ως ένα σημείο, ότι ο πόνος, η χαρά, η θλίψη, η οδύνη κλπ, όλα αυτά δεν υπάρχουν πραγματικά, αλλά απλώς … νομίζουμε ότι υπάρχουν! Είναι μια αυταπάτη, από την οποία μερικοί ελπίζουν ότι κάποια ήμερα θα απαλλαγούμε, και έτσι θα εκλείψει ο κίνδυνος να είμαστε κοντά στο να αποδεχτούμε ότι υπάρχει η ψυχή!
Δεν είναι ώρα να απαριθμήσουμε τις διάφορες θεωρίες των αναλυτικών φιλοσόφων για το τι ειναι ο νους («mind»). Ειναι στην πραγματικότητα περίεργες, σχεδόν εξωτικές: άλλοι λένε ότι νους είναι απλά μια μορφή συμπεριφοράς, άλλοι ότι ο νους είναι ένα πολύπλοκο λειτουργικό σύστημα (ιδέα εμπνευσμένη από την πληροφορική) κλπ. Πάντως, εκπλήσσεται κανείς από την ρηχότητα των αναλύσεων. Για την σύγχρονη αναλυτική φιλοσοφία δυστυχώς, όπως ήδη είπαμε, υπάρχει το πολύ πολύ ο «νους», η επιφανειακή «συνείδηση», κάτι σαν μια διανοητική μηχανή, που διαθέτει μίαπερίεργη ικανότητα επισκόπησης του εαυτού, ενώ – για τους πιο καλοπροαίρετους- υπάρχουν και τα «qualia», που είναι όντως διαφορετικά από τα μόρια και τα άτομα, αλλά, παρά την διαφορετικότητά τους, ανήκουν στον «φυσικό κόσμο», οπότε δεν πρέπει να μιλάμε για ψυχή. Και ποια ειναι αυτά τα qualia; Οι φιλόσοφοι μένουν στις πιο επιφανειακές ψυχικές καταστάσεις, τα πιο προφανή συναισθήματα (χαρά, λύπη, οδύνη, αγανάκτηση, οργή, θυμός κλπ), χωρίς βέβαια ποτέ να διανοούνται ότι μεταξύ αυτών των «qualia» μπορεί να βρίσκεται η φιλαυτία, η ταπείνωση, η υπερηφάνεια ως ηθικό γεγονός, ο εγωισμός στην πιο βαθιά του έννοια κλπ. Ακόμη και οι υποστηρικτές των «qualia» τείνουν να απλουστεύουν αμήχανα την ψυχική ζωή, να μένουν σε ό,τι είναι ανώδυνο και βολικό για την σύγχρονη εκκοσμικευμένη σκέψη.
Η μόνη εξαίρεση που αφορά αυτόν τον κανόνα, που αναφέρεται σε κάτι βαθύτερο, είναι η περίπτωση του «ασυνείδητου», στο οποίο πιστεύουν αρκετοί στοχαστές, λόγω της ισχυρής επίδρασης του Φρόυντ. Ωστόσο, η αποδοχή αυτή τούς δημιουργεί αρκετά προβλήματα, καθότι η άποψη πως υπάρχει ένα ψυχικό γεγονός, το «ασυνείδητο», που εκ προοιμίου πρέπει να μείνει με μια έννοια μη ψυχικό (εφόσον, όταν εκβάλλει στη συνείδηση, γίνεται συνειδητό), τους φαίνεται αντιφατική. Το ασυνείδητο ειναι πάντως η μόνη τους παραχώρηση.
Για να διαπιστώσουμε την ρηχότητα της σκέψης αυτής της σχολής, μπορούμε να αναφέρουμε το παράδειγμα του όρου «πάθος», που στην ορθόδοξη ασκητική γραμματεία είναι τόσο βασικό. Τι είναι λοιπόν η «λαιμαργία» για την αναλυτική φιλοσοφία; «Λαίμαργος» για τους πιο εκκοσμικευμένος στοχαστές ειναι αυτός που «τείνει να τρώγει πολύ», χωρίς να διακρίνουν ποιος τρώγει πολύ από αγάπη για την ηδονή του φαγητού και ποιος απλώς γιατί αναπληρώνει την έλλειψη αληθινά βαθιάς σχέσης με τους άλλους ανθρώπους. Ο δεύτερος γιατί να πρέπει να θεωρηθεί «λαίμαργος», τουλάχιστον με την ίδια έννοια όπως ο πρώτος; Ακόμη και οι λιγότερο εκμοντερνισμένοι και ψεύτικα ριζοσπάστες φιλόσοφοι, δεν ορίζουν τον λαίμαργο ως κάποιον που έχει τη φίλαυτη τάση να απολαμβάνει εγωπαθώς το φαγητό. Μιλούν απλώς για κάποιον που «απολαμβάνει ηδονικά το φαγητό και εξαρτιέται από αυτό», εστιάζοντας από το πάθος, που είναι κάτι με μια έννοια ενεργητικό (εκουσίως στρέφομαι στην εμπαθή ηδονή) σε κάτι παθητικό, «είμαι άρρωστος, έχωεξάρτηση». Αυτά τα δυο δεν ταυτίζονται. Γενικότερα, ολοένα και περισσότερο το πάθος περιγράφεται με συμπεριφορικούς και όχι ηθικούς όρους, σχεδόν σε όλους τους στοχαστές. Δεν αποτελεί η λαιμαργία καθόλου αγάπη του εαυτού, φιλαυτία. Ο όρος αυτός τούς είναι άγνωστος. Η εκκοσμίκευση δεν επιτρέπει τέτοιου είδους ενοράσεις. Το αποτέλεσμα, δεν αναγνωρίζεται στα ψυχικά συμβάντα κανένα ηθικό περιεχόμενο, οπότε και η ηθική γίνεται μια υπόθεση «ορθολογικότητας», που αφορά περισσότερο τη διάνοια, παρά αυτήν καθαυτή την ηθικότητά μας, όπως οριζόταν παλιότερα: το αν είμαστε ενάρετοι ή αχρείοι, πέρα από τα διανοήματά μας.
Θα πρέπει να εξηγήσουμε πολύ σύντομα γιατί η σύγχρονη σκέψη, και ιδιαιτέρως η αναλυτική φιλοσοφία, είναι στην πραγματικότητα τόσο εχθρική απέναντι στην χριστιανική σκέψη και ειδικότερα ανθρωπολογία. Λοιπόν, όπως τονίζουν οι μελετητές, οι ρίζες αυτής της φιλοσοφίας, πράγμα που δεν θα το περίμενε κανείς, ειναι στην πραγματικότητα εγελιανές (και ειρωνεία αποτελεί το γεγονός ότι η φιλοσοφία αυτή συχνά επιτίθεται στον Χέγκελ και τον θεωρεί μεγάλο της αντίπαλο). Όπως εξηγεί πολύ ωραία ο Τρίστραμ Ένγκελχαρτ στο μεταφρασθέν και στα ελληνικά βιβλίο του «Μετά Θεόν», ο Χέγκελ μπορεί να ερμηνευθεί, και πράγματι ερμηνεύεται σήμερα, και μη μεταφυσικά. Ο εγελιανισμός απλώς ισχυρίζεται – μιλώντας για την Ιστορία και το «Πνεύμα» που ξεδιπλώνεται σε αυτήν- ότι δεν υπάρχουν στην πραγματικότητα αντικειμενικά, ορθολογικά εξωιστορικά κριτήρια, για να διαμορφώσουμε μια οποιαδήποτε φιλοσοφική άποψη. Ο Χέγκελ αντιστρατεύεται τον Καντ, ο οποίος, μιλώντας για το υπερβατολογικό υποκείμενο, υποστηρίζει μια εξωιστορική δυνατότητα να αποκτήσουμε πρόσβαση στην γνώση. Αλλά για τον Χέγκελ, παραδόξως, δεν υφίστανται καθόλου εξωιστορικά, όπως είπαμε, κριτήρια, για να κρίνουμε εν τέλει μια κοινότητα, για να πούμε πότε είναι ή δεν είναι υπεύθυνη πράξη να την εγκαταλείψουμε. Το όλο ζήτημα ειναι καθαρά θέμα προσωπικής επιλογής. Και αυτό γιατί όλες οι κοσμικές κατηγορίες, η γνώση, η πολιτική σκέψη, η πολιτική, ο τρόπος που δημιουργείται η αυτοσυνειδησία, ρυθμίζονται αμιγώς κοινωνικοϊστορικά, «εμμενώς», όπως λέμε, για την κοινότητα, οπότε και πρέπει να δώσουμε έμφαση στο γεγονός της κατάργησης οιασδήποτε αναφοράς σε διαχρονικά υπεριστορικά κριτήρια, σε οτιδήποτε υπερβατικό (ακόμη και υπερβατολογικό, όπως είναι ο «ορθός λόγος»).
Αν έτσι έχουν τα πραγματα, και καταργούνται τα υπεριστορικά διαχρονικά κριτήρια, συνέπεια αυτού είναι να υφίσταται αυτοδικαίως μια πλουραλιστική κοσμική ηθική, εφόσον πολλές είναι και οι ανταγωνιζόμενες κοινότητες και οι επιμέρους«ηθικές» τους. Ο Χέγκελ βέβαια σχετικοποιεί και τον χριστιανισμό, ερμηνεύοντάς τον ως την ηθική μιας πάλαι ποτέ καθεστηκυίας κοσμικής τάξη πραγμάτων, της «χριστιανικής αυτοκρατορίας». Εφόσον όμως η κοσμική αυτή τάξη δεν υπάρχει πια και ο Θεός μάλιστα «εξέπεσε» για τη δυτική κουλτούρα, έπεται ότι αυτή η τελευταία «λύνεται … από τους κάβους που την κρατούν δεμένη σε οτιδήποτε πέρα από την εγκοσμιότητά μας», λέγει ο Ένγκελχαρτ. Ποιος θα αντικαταστήσει όμως τον Θεο; Σε αυτόν τον τρόπο σκέψης, παραδόξως Θεός πρέπει να υπάρχει. Λοιπόν, τον Θεό τώρα αντικαθιστούν οι λεγόμενοι «σκεπτόμενοι άνθρωποι», παρατηρεί ο ίδιος στοχαστής. Τον αντικαθιστούν οι διανοούμενοι δηλαδή της εγκόσμιας τάξης, καθώς αυτοί είναι που διαμορφώνουν, διερμηνεύοντας και τροποποιώντας την όσο χρειάζεται, την κρατούσα κουλτούρα της εκάστοτε εποχής- ιδιαίτερη βαρύτητα πρέπει να δοθεί μάλιστα στην λέξη «κρατούσα», καθώς η εκκοσμικευμένη αυτή σκέψη τρέφεται πολύ από την κοσμική ισχύ της! Οι φιλόσοφοι και ο κόσμος τους είναι λοιπόν το απόλυτο Πνεύμα!
Η σκοπιά της φιλοσοφίας είναι έτσι η σκοπιά της εκκοσμικευμένης κοινότητας, που μπορεί να αποτιμήσει το πολύ πολύ και να κρίνει τις μονομέρειες και ατέλειές της, οπότε και καταφέρνει να τις υπερβεί- αυτο το έργο αναλαμβάνουν να φέρουν εις πέρας οι αναλυτικοί φιλόσοφοι, που εκλαμβάνουν άκριτα τουςεαυτούς τους ως το σκεπτόμενο «εμείς» της κοινότητας, σε σημείο που η επίκληση σε αυτό το «εμείς» γίνεται πολύ κουραστικό για όσους διαβάζουν αναλυτική φιλοσοφία. Οι φιλόσοφοι, ως διερμηνευτές του πνεύματος της κοινότητας,εμμένουν ασφαλώς στην περίφημη «γλωσσική χρήση» της εκάστοτε έννοιας, για να ξεκαθαρίζουν το πραγματικό περιεχόμενό της – και μιλούμε πάντα για τη «χρήση» μιας έννοιας σε μια καθεστηκυία εκκοσμικευμένη ιστορική τάξη, με τη γνωστή κοσμική κουλτούρα της. Αναλυτική φιλοσοφία και αμερικανοβρετανικός πολιτισμικός περίγυρος πάνε χέρι χέρι! Και υπό αυτό το πρίσμα ερμηνεύεται το καθετί: κόβεται προκρούστεια ό,τι δεν μπορεί να ανεχτεί η σύγχρονη κοσμική κουλτούρα, και βέβαια δεν μπορεί να ανεχτεί τίποτε περισσότερο από μια ρηχή ανθρωπολογία της επιφανειακής «αυτοσυνείδησης». Έργο των περισσοτέρων αναλυτικών φιλοσόφων ειναι προπαντός να εξοβελίζουν το υπερβατικό ή να το μεταφράζουν υπό εκκοσμικευμένους όρους, για να γίνει ανεκτό. Εξ ου και ο πόλεμος ακόμη και στη λύπη ή τη χαρά, τα «qualia»! Και φυσικά η εκκοσμίκευση αρνείται την ύπαρξη της «καρδιακής» πραγματικότητας, γιατί η αναγνώριση αυτής θα την εξαναγκάσει να θέσει σε κριτική βάσανο της ίδιες τις αρχές της. Το αποτέλεσμα, ακόμη και ο Βιτγκενστάιν θεωρούσε τον χριστιανισμό ως μια δυνατή μορφή ζωής μεταξύ άλλων. Τον σχετικοποιεί.
Ας αντιστρέψουμε το κλίμα, ας φθάσουμε σιγά σιγά στην ορθόδοξη ανθρωπολογία. Λοιπόν, για την πατερική ασκητική γραμματεία, υπάρχει όντως η βαθεία «καρδία», το κρυμμένο υποσυνείδητο, αυτός ο μυστικός τόπος που ειναι απρόσιτος γιακάθε πλάσμα, και στον οποίο τελικά μόνο ο Θεός έχει πρόσβαση. Φθάνουμε στην βαθεία καρδία διά του θανάτου: η ετοιμότητά μας ή όχι να θυσιαστούμε για ένα ιδανικό, αυτή η «ακραία συνθήκη», αποκαλύπτει και ποιοι στην πραγματικότητα είμαστε- ωστόσο, το παράδοξο ειναι ότι η ετοιμότητα αυτή είναι και εμπειρικό γεγονός, οπότε αφορά και τη φιλοσοφία. Πρόκειται για ένα αληθές «είναι-προς- θάνατον», πολύ διαφορετικό όμως από το χαϊντεγκεριανό, γιατί ειναι βαθύτατα ηθικοποιημένο- και η ηθική εδώ θεωρείται κομμάτι της οντολογίας. Η βαθεία καρδία αποτελεί έτσι το «ιερό βήμα» του κάθε ανθρώπου, αυτό που στην πραγματικότητα ανήκει στον Θεό- ως «εικόνα Θεού». Γιατί το να παραδεχτεί κανείς το τελείως στην ουσία εμπειρικό γεγονός ότι πράγματι ο άνθρωπος έχει ελευθερία και, αν θέλει, μπορεί να θυσιαστεί όντως για ένα ιδανικό –αν δηλαδή αποδεχτεί φιλοσοφικά την πραγματική σημασία της «θυσίας»-, τότε αυτομάτως υπερβαίνεται κατά πολύ ο όποιος συμπεριφορισμός και εκδιώκεται η μικροψυχία της σύγχρονης εκκοσμικευμένη σκέψης. Αποφασίζοντας να θυσιαστούμε για τον Άλλον, κοινωνούμε αληθώς με Αυτόν –τον Θεό, αλλά και τον συνάνθρωπο, για τον οποίο αποφασίζουμε να πεθάνουμε. Ξανοιγόμαστε αγαπητικά μόνο στον τόπο της καρδιάς.
Η καρδιά λοιπόν δεν είναι ο μονοσήμαντος τόπος των απλών σκέψεων, αισθημάτων και συναισθημάτων, όπως νομίζουν μερικοί σήμερα. Αξίζει να επιχειρηματολογήσουμε και φιλοσοφικά πάνω σε αυτό το θέμα – με όποια αξία μπορεί έστω να έχει η επιχειρηματολογία εδώ. Κάποιος λοιπόν περαστικός βλέπει έναν ζητιάνο, κλαίει για τη δυστυχία του, νιώθει ισχυρά συναισθήματα, οδύρεται μπροστά στο θέαμα, αλλα τελικά φεύγει και δεν βοηθά. Γιατί όμως συνέβη αυτό; Ίσως ο περαστικός είναι φίλαυτος, αγαπά περισσότερο τη δική του ζωή, τη «βολή» του, τις ανέσεις του, ίσως είναι υπερήφανος, δεν ενδιαφέρεται κατά βάθος για κανέναν άλλον στη ζωή εκτός από τον εαυτό του. Μα τι θα πει όμως εδώ η λέξη «ενδιαφέρεται»; Αυτό το «ενδιαφέρον» συνιστά άραγε μια απλή γνωστική λειτουργία της «αυτοσυνειδησίας», όπως λέμε π.χ. «ενδιαφέρον» να ανακαλύψουμε μια νέα καλή συνταγή; Το ενδιαφέρον για τον άλλον, με βάση όσα είπαμε, φαίνεται να αποτελεί κάτι πολύ βαθύτερο από τον απλό οδυρμό μπροστά στο θέαμα της δυστυχίας του άλλου, τον ψεύτικο κλαυθμό. Είναι κάτι «καρδιακό»- όποιος δεν βοηθά νικάται π.χ. από τον φίλαυτο λογισμό «αν δώσω λίγα χρήματα, θα μείνω εγώ χωρίς λεφτά», ή από άλλους παρομοίους λογισμούς, όλους ενεργητικούς – όπου ως «λογισμοί» θεωρούνται πράγματα που δεν αποτελούν απλώς σκέψεις, αλλά συνιστούν βαθύτερες εσωτερικές θεωρήσεις, οι οποίες και αγγίζουν αυτό που βαθύτερα είμαστε ή που σκοπεύουμε να γίνουμε. Ό,τι φοβόμαστε βαθύτερα, ό,τι επιθυμούμε, ό,τι όνειρα κάνουμε, ιδιοτελή ή όχι, αγαπητικά ή εγωιστικά, όλα αυτά εμπλέκονται στον βαθύ εαυτό μας, άγνωστο εν πολλοίς για τη δυτική σύγχρονη σκέψη, με λίγες εξαιρέσεις (π.χ., όπως ήδη είπαμε, τον «Μικρό Πρίγκιπα»).
Η αγάπη δεν είναι ένα απλό συναίσθημα, μέσα σε πολλά άλλα. Όταν αγαπώ τον άλλον, δεν το κάνω γιατί, νιώθοντας έτσι, ικανοποιώ μια βαθύτερη δική μου ατομική ανάγκη να αισθάνομαι καλά. Αγάπη σημαίνει αληθές δόσιμο στον άλλον –ιδού που όταν πάρουμε στα σοβαρά την αγάπη, διανοίγεται ο μέγας τόπος της βαθείας καρδίας. Μπορώ να απογυμνωθώ από όλα για χάρη του άλλου; Από αυτό το ερώτημα και πέρα αρχίζει η είσοδος στο μυστικό νόημα της ζωής, στο νόημα του κόσμου, του υπάρχειν, του Είναι- αρχίζει η κοινωνία με το πρόσωπο του Άλλου, αρχίζει το κοίταγμα κατευθείαν στα μάτια του συνανθρώπου. Αλλά η δυτική σκέψη, για τους λόγους που εξηγήσαμε, έχει αναπτύξει δυστυχώς μεγάλη δυσανεξία ακόμη και για τη «θυσία»- θεωρεί ότι αυτή φέρνει σε δύσκολη θέση εκείνον για τον οποίο θυσιάζεται κανείς, γιατί τον «υποχρεώνει»! Ας μην ξεχνάμε ότι ο σημερινός μέσος άνθρωπος και η «κοινότητά» του δεν θέλουν ούτε να θυσιάζονται ούτε να θυσιαστεί κανείς για χάρη τους. Δεν θέλουν «υποχρεώσεις»! Και αυτό περνά στην ίδια τη φιλοσοφία…
Στο σημείο αυτό πρέπει να πούμε ότι «δεν σκεπτόμαστε πράγματι με το μυαλό αλλα με την καρδιά» – αντίθετα και πάλι από ό,τι νομίζει η σύγχρονη εκκοσμικευμένη σκέψη. Μπορούμε να επιχειρηματολογήσουμε άλλη μια φορά υπέρ και αυτής της πραγματικότητας, μολονότι η αξία του να επιχειρηματολογείς για αυτά τα θέματα είναι μαλλον περιορισμένη. Ωστόσο, ας το επιχειρήσουμε: ποιος λοιπόν είναι αυτός που αποφασίζει «θα βοηθήσω τον καταζητούμενο από τους ναζί», στην εποχή του Β Παγκοσμίου Πολέμου; Ποιο ειναι το πραγματικό κέντρο των αποφάσεων αυτού του είδους εντός του εαυτού μας, ποιος τελικά παίρνει την απόφαση; Στο σημείο αυτό η αναλυτική φιλοσοφία μπερδεύεται:ο νους («mind») κατανοεί ως γνωστική πραγματικότητα το δίλημμα «να θυσιαστώ ή να μην θυσιαστώ;», αλλά έχει άραγε νόημα να πούμε ότι «αποφασίζει ο νους»; Και ποια σημασία έχει η φράση «αποφασίζει ο όλος άνθρωπος», εφόσον ο όλος άνθρωπος ειναι που βλέπει, αλλά εργαλείο της όρασης ειναι το μάτι; Ποιος ειναι ο μυστικός τόπος μιας τέτοιας απόφασης; «Ο εγκέφαλος»; Αλλα ο εγκέφαλος έχει διάφορες λειτουργίες, μία από τις οποίες μπορεί να είναι και η «απόφαση σε ηθικά διλήμματα», μόνο που στην παρούσα περίπτωση η λέξη απόφαση έχει πέρα για πέρα ηθική σημασία, οπότε πρέπει να βρούμε, αν πιστεύουμε πραγματικά στην ηθική, ποια ειναι η περιοχή του εγκεφάλου που ορίζει την ηθικότητα. Στο σημείο αυτό πρέπει να πούμε ότι γίνεται σχετική έρευνα από τους επιστήμονες, μόνο που δεν παίρνουν την έννοια «απόφαση» και «ηθική» στα σοβαρά. Την εννοούν ως την καταληκτική έκβαση ενός ανώτερης τάξης «λειτουργικού υπολογιστικού προγράμματος», οπότε αποηθικοποιουν απλώς την ηθικότητα. Εν πάση περιπτώσει, για τη σύγχρονη φιλοσοφία η λειτουργία της εμπλοκής σε ηθικά διλήμματα και ο τρόπος απόφασης παραμένει στην ουσία ένα άγνωστο θέμα. Πρέπει εν προκειμένω απλώς να πούμε ότι, όπως σκέπτεται μεν ο όλος άνθρωπος, αλλά ειδικότερα ο νους («εγκέφαλος»), έτσι αποφασίζει ο όλος άνθρωπος, αλλά υπάρχει όντως το μυστικό κέντρο της λήψης των αποφάσεων, η βαθεία καρδία. Γενικότερα, με την έννοια της ανθρώπινης ευθύνης και ελευθερίας νιώθει άβολα η αναλυτική φιλοσοφία και η σύγχρονη σκέψη, αλλά δυστυχώς αυτές πράγματι σχετίζονται με τον βαθύτερο πυρήνα αυτού που τελικά είμαστε. Και πρέπει να σημειωθεί ότι από την καρδιά παίρνει μάλιστα τον προσανατολισμό της και η «βούληση»: βούλομαι να κάνω τα πάντα για να σώσω τον καταζητούμενο από τους ναζί, αυτό, αφού όμως πρώτα αποφασίσω ότι θέλω να τον σώσω- προηγείται κάτι που καθορίζει ποιο θα ειναι το πρωταρχικό περιεχόμενο της βούλησής μου, και αυτό είναι προϊόν της ελευθερίας μου.
Από την καρδιά επίσης πρέπει να πούμε ότι εκπορεύονται και καθορίζονται και τα συναισθήματα: μετά το βαθύ καρδιακό γεγονός να βοηθήσω τον καταζητούμενο, μπορώ να νιώσω διάφορα συναισθήματα, όπως συγκίνηση για την προσωπική του ιστορία, φόβο ίσως που εμπλέκομαι σε μια επικίνδυνη περιπέτεια,χαρά της διάσωσης κλπ. Όλα αυτά όμως έρχονται δεύτερα σε σχέση με το πρώτιστο γεγονός, ότι ενδιαφέρομαι όντως «καρδιακά» για τον άλλον, ότι θέλω να θυσιαστώ για αυτόν. Ακόμη και η λογική υπηρετεί το σχέδιο της καρδιάς: αφού η τελευταίααποφασίσει τι θα κάνω ως υπεύθυνο άτομο, ως έλλογο ον, μετά καταρτίζω το όλο σχέδιό μου,καταστρώνω αυτή ή την άλλη λεπτομέρεια κλπ. Η ίδια η απόφαση όμως είναι κάτι πέρα από το πεδίο της τυπικής, συμβατικής λογικής, την υπερβαίνει. Η λογική υπηρετεί το καρδιακό γεγονός, κατά κάποια εννοία. Η καρδιά έτσι είναι το θεμέλιο της ύπαρξής μας, αυτό που στ’ αλήθεια είμαστε. Γι’ αυτό άλλωστε και το Ευαγγέλιο μιλά για τον «θησαυρό της καρδιάς μας», καθώς τελικά βαθύτερα αποζητούμε το μεγάλο ιδανικό ή το απορρίπτουμε. Είμαστε ζεστοί ή χλιαροί, πρόθυμοι ή απρόθυμοι για το καλό. Η καρδιά έχει τα μυστικά της, αυτή ξέρει ποιοι στ’ αλήθεια είμαστε εν τέλει. Η πρωταρχική μας ελπίδα, ό,τι θέτουμε ως προτεραιότητα στη ζωή μας, ό,τι στ’ αλήθεια μας συγκινεί, ο τρόπος που διαμορφώνουμε τον σκοπό της ζωής μας, το ίδιο το ηθικό κέντρο μας, αυτό είναι η «καρδιά» μας. Και όλα αυτά σχετίζονται με την αυτοσυνειδησία μας, καθώς η βαθιά καρδιά εκβάλλει πράγματι στη συνείδηση και την διαφωτίζει, αλλά επίσης και με την μνήμη, γιατί αυτή η τελευταία μας βοηθά να σχηματίσουμε μια εικόνα για τον εαυτό μας, για αυτό που είμαστε σε σχέση με αυτό που έχουμε ήδη κάνει.Η καρδιά είναι ο τόπος όχι των σκέψεων, αλλά των βαθύτερων «λογισμών» μας.
Η καρδιά ειναι τέλος ο χώρος της μυστικής πάλης του καλού ή του κακού μέσα μας. Πού τέλος πάντων διεξάγεται αυτός ο κρυφός πόλεμος σχετικά με το αν θα θελήσω να θυσιαστώ ή όχι για τονσυνάνθρωπό μου; –αναφέρω πολλές φορές αυτή την ακραία περίπτωση, γιατί μόνο σε τέτοιες δύσκολες περιστάσεις αποκαλύπτεται καλύτερα το μέγεθος του ηθικού γεγονότος που είναι ο άνθρωπος. Αν υπάρχει μόνο ο νους και η ρηχή αυτοσυνειδησία του, τότε που στα αλήθεια διεξάγεται αυτός ο απροσμέτρητα βαθύς υπαρξιακός και ηθικός πόλεμος; Είναι απλό συναισθηματολογικό γεγονός, ώστε να τον νιώθουμε όπως πχ έναν πονόδοντο; Ειναι κάτι απίστευτα βαθύ αυτός ο αγώνας, που εστία του έχει τελικά τον πολύτιμο χώρο της καρδιάς. Ειναι κρίμα λοιπόν που αυτό το σημαντικότατο ανθρώπινο κέντρο, «ο παρθένος μυστικός χώρος της ψυχής μας», το σημείο της καθαρής αλήθειας, ο τοπος της θείας σπίθας, δεν αναγνωρίζεται στην ουσία από τη σύγχρονη ανθρωπολογική σκέψη, που έχει φτωχύνει τόσο πολύ. Χρειαζόμαστε έναν Πασκάλ, έναν Εξυπερύ.Τουλάχιστον , ας πάρουμε στα σοβαρά τα κείμενά τους…
Εικόνα: “Παναγία η Καρδιώτισσα” (Περίπου 1425-50) Σήμερα, στο Βυζαντινό Μουσείο Αθηνών.
ΠΑΤΕΡΙΚΟΣ ΝΟΥΣ ΥΠΑΡΧΕΙ; ΑΝ ΓΝΩΡΙΖΑΜΕ ΕΣΤΩ ΚΑΙ ΛΙΓΟ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΟ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΝΙΚΟΔΗΜΟΥ ΘΑ ΞΕΡΑΜΕ ΟΤΙ Ο ΝΟΥΣ ΒΡΙΣΚΕΤΑΙ ΣΤΟ ΒΑΘΟΣ ΤΗΣ ΚΑΡΔΙΑΣ ΚΑΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΤΟΠΟΣ ΤΗΣ ΕΥΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΒΑΠΤΙΣΜΑΤΟΣ. ΚΑΙ ΘΑ ΚΑΤΑΝΟΟΥΣΑΜΕ ΚΑΙ ΤΗΝ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΕΞΟΡΚΙΣΜΟΥ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΚΑΤΑΡΓΕΙΤΑΙ ΣΙΓΑ ΣΙΓΑ.
MIND ΕΙΝΑΙ Η ΝΟΗΣΗ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ Ο ΝΟΥΣ. Η ΑΓΑΠΟΛΟΓΙΑ ΔΕΝ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΕΜΒΟΛΙΑΣΤΕΙ ΣΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ, ΔΙΟΤΙ Ο ΝΟΥΣ ΕΙΝΑΙ ΘΑΜΜΕΝΟΣ ΚΑΤΩ ΑΠΟ ΤΑ ΑΡΧΕΤΥΠΑ, ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΤΟΥ ΑΣΥΝΕΙΔΗΤΟΥ. ΚΑΙ Ο ΝΟΥΣ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΕΙ ΤΑ ΑΡΧΕΤΥΠΑ ΕΑΝ ΤΟΝ ΞΕΘΑΨΟΥΜΕ.
Μικρογραφία με τρυπημένη καρδιά, δεύτερο τέταρτο του 14ου αιώνα
Το ζύγισμα της καρδιάς: η στιγμή της Θείας Κρίσης σύμφωνα με τους αρχαίους Αιγυπτίους.
