Συνέχεια από Τρίτη 20 Οκτωβρίου 2026
Οι μυστικιστικές πηγές της γερμανικής ρομαντικής φιλοσοφίας 3Του Ernst Benz, Pickwick Publications 1983
 |
| Franz Von Baader. |
Κεφάλαιο Πρώτο
Η ΕΠΑΝΑΝΑΚΑΛΥΨΗ ΤΟΥ ΜΥΣΤΙΚΙΣΜΟΥ (συνέχεια)
Η ΕΠΑΝΑΝΑΚΑΛΥΨΗ ΤΟΥ ΜΥΣΤΙΚΙΣΜΟΥ (συνέχεια)
......Είναι προφανές ότι ο Hegel ανακάλυψε τη βάση για την ιδεαλιστική του ερμηνεία της πραγματικότητας στους στοχασμούς του Meister Eckhart, στους οποίους τον εισήγαγε ο φίλος του, ο Baader.....
3.
Με παρόμοιο τρόπο, οι ιδεαλιστές φιλόσοφοι ανακάλυψαν και υιοθέτησαν το έργο του Emmanuel Swedenborg, του Σουηδού επιστήμονα και οραματιστή. Το έργο του Swedenborg συνδεόταν στενά με το έργο του Jacob Boehme και του Saint-Martin, τόσο μέσα στη θεοσοφική παράδοση του γερμανικού πιετισμού όσο και μέσα στην παράδοση του χριστιανικού τεκτονισμού στη Γερμανία και στη Ρωσία. Η οραματική θεολογία του Swedenborg εισήχθη στη Γερμανία κατά το δεύτερο μισό του 18ου αιώνα από τον θεμελιωτή της γερμανικής θεοσοφίας, τον οποίο μόλις αναφέραμε ως τον κυριότερο διαδοτή των ιδεών του Jacob Boehme στους πιετιστικούς κύκλους της Βυρτεμβέργης, τον Friedrich Christoph Oetinger. Ο Oetinger αλληλογραφούσε με τον Swedenborg, μετέφρασε πρώτος ορισμένα έργα του από τα λατινικά στα γερμανικά και συνέβαλε σημαντικά με τα γραπτά του στη διάλυση της υποψίας περί αιρέσεως που διατύπωναν οι θεολόγοι της λουθηρανικής ορθοδοξίας εναντίον των ιδεών και των οραματικών εμπειριών του Swedenborg.
Ο Oetinger θεωρούσε τις αποκαλύψεις του Σουηδού οραματιστή πραγματική συνέχεια και διεύρυνση της βιβλικής αποκάλυψης, που πρόσθεταν σε αυτήν συγκεκριμένες ιδέες για τον πνευματικό και τον ουράνιο κόσμο. Ήδη ο Oetinger είχε αντιπαραβάλει το σύστημα του Swedenborg, αφενός με τη μυστική θεολογία του Jacob Boehme και αφετέρου με τα συστήματα φιλοσοφίας της φύσης μεγάλων φυσικών επιστημόνων, όπως ο Newton, ο Baglive και ο Cluver. Επειδή οι ιδεαλιστές φιλόσοφοι έθεταν με τόση έμφαση το κεντρικό πρόβλημα της φύσης και της αξίας της ανθρώπινης προσωπικότητας, ήταν υποχρεωμένοι να ασχοληθούν επίσης με το πρόβλημα της επιβίωσης, της συνέχισης της προσωπικής ζωής μετά τον θάνατο και της μελλοντικής της εξέλιξης, και κυρίως με το πρόβλημα του μέλλοντος των προσωπικών σχέσεων φιλίας, αγάπης και γάμου πέρα από τον τάφο. Τα μεγάλα δράματα φιλίας, έρωτα και γάμου στους κύκλους των ιδεαλιστών φιλοσόφων και των ποιητών του γερμανικού ρομαντισμού γίνονται κατανοητά μόνο με φόντο αυτή τη φιλοσοφική και ποιητική συζήτηση, εμπνευσμένη από τον Swedenborg, η οποία παρουσιάζει όλα τα συμπτώματα μιας παθιασμένης συγκίνησης.
Το σημαντικότερο γεγονός που έθεσε το θέμα της επιβίωσης της αγάπης μετά τον θάνατο στο κέντρο της φιλοσοφικής και θεολογικής συζήτησης και ενέτεινε ιδιαίτερα το ενδιαφέρον για τον Swedenborg ήταν ο απροσδόκητος θάνατος της Karoline, της συζύγου του Schelling, το 1811. Αυτός ο θάνατος, που στέρησε από τον φιλόσοφο τη σύζυγο και έμπιστή του, διέρρηξε έναν ερωτικό δεσμό του οποίου τη δραματική και ενίοτε σκανδαλώδη ιστορία είχαν παρακολουθήσει με τη μεγαλύτερη προσοχή όλοι οι διανοητικοί, λογοτεχνικοί και πανεπιστημιακοί κύκλοι της τότε Γερμανίας. Η Karoline είχε συμμετάσχει με ενθουσιασμό στα γεγονότα της Γαλλικής Επανάστασης στο Μάιντς· επέστρεψε από το Μάιντς με μια ζωντανή απόδειξη του ενθουσιασμού της, την κόρη της, της οποίας ο πατέρας ήταν αξιωματικός του γαλλικού επαναστατικού στρατού. Ο August Schlegel τη διέσωσε προσφέροντάς της γάμο, αλλά αυτό κράτησε μόνο μέχρι τη στιγμή που ο Schelling μπήκε στη ζωή της.
Πρέπει να προστεθεί ότι το επίσημο διαζύγιο της Karoline από τον προηγούμενο σύζυγό της, τον August Schlegel, υπήρξε η πρώτη και, εκείνη τη στιγμή, σχεδόν η μοναδική συνέπεια της Γαλλικής Επανάστασης στο γερμανικό έδαφος. Ο δούκας της Βαϊμάρης ήταν ο πρώτος Γερμανός ηγεμόνας που εισήγαγε στη χώρα του τον πολιτικό γάμο και το πολιτικό διαζύγιο, παρά τη σφοδρή αντίθεση του κλήρου· και ήταν ο περίφημος υπουργός του, ο Goethe, εκείνος που, χάρη στο κύρος του, μεσολάβησε υπέρ της Karoline, του August Schlegel και του Schelling, επικυρώνοντας ως αρμόδιος υπουργός, με την άδεια του δούκα του, για πρώτη φορά σε γερμανική χώρα, το περίφημο διαζύγιο. Είναι πολύ παράξενο να βλέπει κανείς τον Goethe να ενεργεί ως υπουργός σε μια υπόθεση στην οποία διακυβευόταν το πνεύμα της επανάστασης. Με αυτή την πράξη, ο Goethe υπήρξε κατά κάποιον τρόπο η υλική και πνευματική αιτία της άνθησης της ιδεαλιστικής φιλοσοφίας, αφού η Karoline έγινε η εμπνεύστρια των μεγάλων οραμάτων και θεωρητικών στοχασμών του Schelling και το κέντρο του κύκλου των συγγραφέων και φιλοσόφων που συγκεντρώνονταν γύρω από εκείνον και εκείνη. (45)
Μετά τον αιφνίδιο και απροσδόκητο θάνατο της Karoline από προσβολή χολέρας, κατά τη διάρκεια μιας επίσκεψής της στους γονείς του Schelling στο Maulbronn, μακριά του, ο Schelling επιδόθηκε σε αδιάκοπους στοχασμούς για τη δυνατότητα να συνεχίσει την επικοινωνία του με την αγαπημένη νεκρή. Μέσα σε αυτή την κατάσταση, αρνούμενος τον χωρισμό που επέβαλλε ο θάνατος, βρήκε τη μοναδική του παρηγοριά, μέσα στον φρικτό πόνο του αποχωρισμού, στις ιδέες του Swedenborg, ο οποίος επέμενε στη συνέχιση του αληθινού γάμου μετά τον θάνατο και στην τελειοποίηση των συζυγικών και φιλικών μας σχέσεων στην ουράνια βασιλεία. Ο Schelling εξέφρασε τις ιδέες του για την επιβίωση των ερώτων και των φιλιών μας πέρα από τον τάφο σε έναν φιλοσοφικό διάλογο, την Clara ή Για τις σχέσεις μεταξύ του φυσικού και του πνευματικού κόσμου, έναν διάλογο γραμμένο σε πολύ ποιητική γλώσσα και γεμάτο ενοράσεις εμπνευσμένες από μια οδυνηρή, εντελώς πρόσφατη εμπειρία.
Τις ίδιες ιδέες τις ξαναβρίσκουμε και στο βιβλίο του γηραιού Schelling Über die Weltalter, Για τις εποχές του κόσμου, και μέχρι το τέλος της ζωής του παρέμεινε δεκτικός στις ιδέες του Swedenborg για τον πνευματικό κόσμο και για την οργάνωση της πνευματικής ζωής στον ουράνιο κόσμο και στους άλλους κόσμους.
Υπάρχει μια επιστολή του Schelling, γραμμένη στις 19 Μαρτίου 1811 προς τον φίλο του Georgii, ο οποίος είχε και ο ίδιος χάσει πρόσφατα τη γυναίκα του. Σε αυτόν ο Schelling, ακόμη συντετριμμένος από την απώλεια της Karoline, γράφει τα ακόλουθα λόγια:
«Οι συνεχείς στοχασμοί και οι αδιάκοπες έρευνές μου δεν έκαναν άλλο παρά να επιβεβαιώσουν την πεποίθηση ότι ο θάνατος, αντί να αποδυναμώνει την προσωπικότητα, μάλλον την ανυψώνει, απελευθερώνοντάς την από πολλές ενδεχομενικότητες· και ότι η λέξη “ανάμνηση” είναι υπερβολικά αδύναμη για να δηλώσει την τρυφερή, ενδόμυχη επίγνωση που διατηρεί ο νεκρός για την περασμένη ζωή του και για εκείνους που άφησε πίσω του… Και ότι παραμένουμε ενωμένοι μαζί τους στο πιο εσωτερικό βάθος της ύπαρξής μας, αφού, κατά το καλύτερο μέρος μας, δεν είμαστε τίποτε άλλο από αυτό που είναι και εκείνοι: πνεύματα· και ότι για τις ψυχές που ενώνονται με μια συγγένεια αισθήματος και πνεύματος, ψυχές που είχαν σε ολόκληρη τη ζωή τους μία αγάπη, μία πίστη, μία ελπίδα, μια μελλοντική επανένωση είναι βέβαιη· και κυρίως ότι δεν υπάρχει καμία από τις υποσχέσεις της χριστιανικής μας θρησκείας που δεν θα εκπληρωθεί, όσο δυσνόητες κι αν είναι για έναν λόγο που χρησιμοποιεί μόνο αφηρημένους όρους. Αναγνωρίζω μέρα με τη μέρα όλο και περισσότερο ότι τα πάντα συνδέονται μεταξύ τους, και μάλιστα με τρόπο απείρως πιο προσωπικό, πιο ζωντανό απ’ όσο μπορούσαμε να φανταστούμε. Αν έλειπε ακόμη κάτι από τη βεβαιότητα αυτών των πεποιθήσεων, θα αρκούσε ο θάνατος ενός προσώπου βαθιά αγαπημένου και ενωμένου μαζί μας, για να της δώσει τη μεγαλύτερη δυνατή ζωντάνια».
Τέλος, λίγα λόγια για την ανακάλυψη του ινδικού μυστικισμού. Υπάρχει το εξαιρετικό βιβλίο του πατρός de Lubac για τη συνάντηση του βουδισμού και της Δύσης, του 1952, (48) ένα βιβλίο που ασχολείται κυρίως με τις αντιδράσεις της γαλλικής φιλοσοφίας και λογοτεχνίας απέναντι σε αυτό το γεγονός. Υπάρχει και ένα άλλο, γερμανικό βιβλίο, του Hellmut von Glasenapp, το Das Indienbild deutscher Denker — Η εικόνα της Ινδίας στους Γερμανούς στοχαστές —, του 1960, το οποίο περιγράφει την επίδραση της λογοτεχνίας και κυρίως της θρησκευτικής φιλοσοφίας της Ινδίας στη γερμανική φιλοσοφία και λογοτεχνία. Μπορώ λοιπόν να περιοριστώ σε μερικές παρατηρήσεις για τη συνάντηση με την πνευματική παράδοση της Ινδίας κατά την εποχή της ιδεαλιστικής φιλοσοφίας, η οποία συμπίπτει με την εποχή των πρώτων ανακαλύψεων αυτής της παράδοσης στη Γερμανία.
Γενικά, μπορούμε να πούμε ότι η πραγματική γνώση των κειμένων της βεδικής ή της βουδιστικής γραμματείας ήταν τότε πολύ περιορισμένη στη Γερμανία· ωστόσο, από τα λίγα που γνώριζαν, ήταν πρόθυμοι να αντλήσουν τις πιο τολμηρές εμπνεύσεις και ενοράσεις. Στη Γερμανία, πρώτος ο Herder διαισθάνθηκε τη σημασία αυτής της μέχρι τότε άγνωστης ινδικής πνευματικότητας, η οποία άρχιζε να αποκαλύπτεται στην Ευρώπη. Μετά από αυτόν, ο Friedrich Schlegel ήταν εκείνος που διατύπωσε την αποφασιστική θέση στο βιβλίο του Για τη γλώσσα και τη σοφία των Ινδών. Ο Schlegel ήταν πεπεισμένος ότι η ανακάλυψη της ινδικής γραμματείας θα αποτελούσε πηγή εξαιρετικής έμπνευσης και γονιμοποίησης της γερμανικής φιλοσοφίας, παρόμοιας με εκείνη που είχε προκαλέσει η εκ νέου ανακάλυψη της κλασικής αρχαιότητας κατά την Αναγέννηση.
Η απήχηση αυτού του έργου υπήρξε εξαιρετικά ισχυρή και ευνοϊκή. Στον Novalis συναντούμε τους στίχους:
«Μακριά στην Ανατολή φέγγει,
οι γκρίζοι καιροί ξανανιώνουν».
Ο Schelling αναφώνησε θριαμβευτικά:
«Ο αρχέγονος χρόνος ανοίχτηκε ξανά» — «η αρχαιότητα αποκαλύφθηκε για άλλη μια φορά» — και θεώρησε τον ινδικό μυστικισμό ουσιώδη επιβεβαίωση του δικού του θαυμασμού για τον μυστικισμό. Ο μυστικισμός εμφανίστηκε τότε ως η καθολική θεολογία, η αρχέγονη θεολογία, η θεολογία του Αδάμ, ως η κοινή πνευματική βάση όλων των θρησκειών. Αυτή η ανακάλυψη ενθάρρυνε τους φιλοσόφους και τους ποιητές, από την εποχή του Herder και του Hamann μέχρι τον Schlegel, τον Schelling και τον Baader, να διακηρύξουν εκ νέου την ιδέα μιας αρχέγονης και καθολικής αποκάλυψης, δοσμένης στην αρχή της ιστορίας σε ολόκληρη την ανθρωπότητα. Φαινόταν τότε αδύνατον να απορρίψει κανείς όλα όσα προσφέρονταν μέσα από αυτά τα ινδικά έργα στο βλέμμα της Ευρώπης, καταγγέλλοντάς τα απλώς ως παγανισμό. (54)
Ο ίδιος ο Friedrich Schlegel επανήλθε στην ιδέα μιας καθολικής αποκάλυψης για να εξηγήσει την ινδική φιλοσοφία. Λέει:
«Αν θεωρηθεί ως φυσική εξέλιξη του λόγου… το ινδικό σύστημα είναι εντελώς ανεξήγητο. Υπάρχουν σε αυτό μεγάλες πλάνες, αλλά παντού βρίσκονται ίχνη της θείας αλήθειας. Δεν επιθυμούμε να αμφισβητήσουμε ότι οι αρχαίοι Ινδοί γνώριζαν τον αληθινό Θεό. Εκείνο που πρέπει να προκαλέσει ακόμη περισσότερο τον θαυμασμό και την έκπληξή μας είναι η πίστη στην αθανασία της ψυχής και, έπειτα, η υψηλή ιδέα της ενανθρώπησης, μια ακόμη απόδειξη του βάθους του ινδικού πνεύματος και του υψηλού βαθμού της σοφίας του».
Οι ιδεαλιστές φιλόσοφοι ξαναβρήκαν μέσα σε αυτή την ινδική φιλοσοφία τη δική τους ιδεαλιστική ερμηνεία της πραγματικότητας και διαπίστωσαν με έκπληξη «ότι ολόκληρη η ανατολική φιλοσοφία», όπως λέει ο Schlegel, «θα μπορούσε να ονομαστεί ιδεαλισμός». «Εξάλλου, η πραγματική συμφωνία με εκείνο που στην ευρωπαϊκή φιλοσοφία ονομάζεται ιδεαλισμός συνίσταται στο ότι, μέσα σε αυτή τη θεώρηση, μόνο η δραστηριότητα, η ζωή και η ελευθερία αναγνωρίζονται ως το αληθινά πραγματικό… ενώ η νεκρή ακινησία και η αδρανής παραμονή απορρίπτονται ως κενές και μάταιες».
Μέχρι τότε ήταν πεπεισμένοι ότι είχαν βρει το πρότυπο της ιδεαλιστικής φιλοσοφίας στους Έλληνες· τώρα όμως ανακάλυπταν στην αρχαία Ανατολή μια πολύ παλαιότερη και σφριγηλότερη μορφή ιδεαλισμού, για την οποία ο Schlegel λέει: «Ακόμη και η ανώτατη φιλοσοφία των Ευρωπαίων, ο ιδεαλισμός του λόγου — der Idealismus der Vernunft —, όπως τον οικοδόμησαν οι Έλληνες φιλόσοφοι, συγκρινόμενη με την αφθονία δύναμης και φωτός του ανατολικού ιδεαλισμού, θα φαινόταν μόνο μια αδύναμη προμηθεϊκή σπίθα δίπλα στην πλήρη ουράνια θέρμη του ήλιου». Ωστόσο, αυτή η ιδεαλιστική θρησκεία της Ινδίας ήταν μυστική, αφού σκοπός της ήταν η ένωση ή η επανένωση με τον Θεό. Έτσι, με την ανακάλυψη του ινδικού μυστικισμού, ο γερμανικός ιδεαλισμός είδε να επιβεβαιώνεται σε απροσδόκητο βαθμό η δική του εσωτερική ροπή προς τον μυστικισμό.
Οι Γερμανοί ιδεαλιστές φιλόσοφοι ανακάλυψαν μια ακόμη επιβεβαίωση της ερμηνείας τους για τον ινδικό μυστικισμό στον Saint-Martin, ο οποίος υπήρξε και ο ίδιος ένας από τους πρώτους που απέδωσαν σημασία εποχής στην πρόσφατη ανακάλυψη της ινδικής φιλοσοφίας. Στο έργο του Η διακονία του ανθρώπου-πνεύματος βρίσκουμε τις ακόλουθες γραμμές, τις οποίες επιτρέπω στον εαυτό μου να παραθέσω επειδή ο «Άγνωστος Φιλόσοφος» παρέμεινε άγνωστος ακόμη και στον πατέρα de Lubac:
«Ίσως μάλιστα δεν είναι μακριά η εποχή κατά την οποία οι Ευρωπαίοι θα στρέψουν με προθυμία το βλέμμα τους σε ζητήματα που οι περισσότεροι από αυτούς αντιμετωπίζουν μόνο με δυσπιστία, ακόμη και με περιφρόνηση. Το επιστημονικό τους οικοδόμημα δεν είναι αρκετά στέρεο ώστε να μη χρειαστεί σύντομα να υποστεί ορισμένες ανατροπές… Ο γραμματειακός πλούτος της Ασίας θα έρθει επίσης σε βοήθειά τους. Όταν δουν τους πολυάριθμους θησαυρούς που αρχίζει να μας προσφέρει η ινδική γραμματεία, όταν εξετάσουν όλα όσα μας υπόσχονται οι ασιατικές έρευνες της Εταιρείας της Καλκούτας, τη Mahabharat, συλλογή δεκαέξι επικών ποιημάτων που περιέχουν 100.000 στροφές για τη μυθολογία, τη θρησκεία και την ηθική των Ινδών, καθώς και για την ιστορία τους, το Oupnek’hat, μεταφρασμένο από τον κύριο Anquetil, που περιέχει αποσπάσματα από τις Βέδες κ.λπ., θα μπορέσουν να εντυπωσιαστούν από τις σχέσεις που θα διακρίνουν μεταξύ των ανατολικών και των δυτικών αντιλήψεων στα σημαντικότερα ζητήματα.
»Ορισμένοι θα μπορέσουν να αναζητήσουν σε αυτό το ορυχείο τις αντιστοιχίες των γλωσσών μέσω των αλφαβήτων, των επιγραφών και των μνημείων. Άλλοι θα μπορέσουν να διακρίνουν εκεί τις βάσεις ολόκληρης της μυθολογικής θεολογίας των Αιγυπτίων, των Ελλήνων και των Ρωμαίων. Άλλοι, τέλος, θα βρουν κυρίως εντυπωσιακές ομοιότητες με όλα τα δόγματα που δημοσιεύθηκαν εδώ και μερικούς αιώνες από τους διάφορους πνευματοκράτες της Ευρώπης, για τους οποίους δεν θα υποπτεύονταν ότι είχαν πάει να τα μάθουν στην Ινδία».
II
ΟΙ ΜΥΣΤΙΚΙΣΤΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ ΟΡΙΣΜΕΝΩΝ ΘΕΜΕΛΙΩΔΩΝ ΙΔΕΩΝ ΤΟΥ ΓΕΡΜΑΝΙΚΟΥ ΙΔΕΑΛΙΣΜΟΥ
Ο Oetinger θεωρούσε τις αποκαλύψεις του Σουηδού οραματιστή πραγματική συνέχεια και διεύρυνση της βιβλικής αποκάλυψης, που πρόσθεταν σε αυτήν συγκεκριμένες ιδέες για τον πνευματικό και τον ουράνιο κόσμο. Ήδη ο Oetinger είχε αντιπαραβάλει το σύστημα του Swedenborg, αφενός με τη μυστική θεολογία του Jacob Boehme και αφετέρου με τα συστήματα φιλοσοφίας της φύσης μεγάλων φυσικών επιστημόνων, όπως ο Newton, ο Baglive και ο Cluver. Επειδή οι ιδεαλιστές φιλόσοφοι έθεταν με τόση έμφαση το κεντρικό πρόβλημα της φύσης και της αξίας της ανθρώπινης προσωπικότητας, ήταν υποχρεωμένοι να ασχοληθούν επίσης με το πρόβλημα της επιβίωσης, της συνέχισης της προσωπικής ζωής μετά τον θάνατο και της μελλοντικής της εξέλιξης, και κυρίως με το πρόβλημα του μέλλοντος των προσωπικών σχέσεων φιλίας, αγάπης και γάμου πέρα από τον τάφο. Τα μεγάλα δράματα φιλίας, έρωτα και γάμου στους κύκλους των ιδεαλιστών φιλοσόφων και των ποιητών του γερμανικού ρομαντισμού γίνονται κατανοητά μόνο με φόντο αυτή τη φιλοσοφική και ποιητική συζήτηση, εμπνευσμένη από τον Swedenborg, η οποία παρουσιάζει όλα τα συμπτώματα μιας παθιασμένης συγκίνησης.
Το σημαντικότερο γεγονός που έθεσε το θέμα της επιβίωσης της αγάπης μετά τον θάνατο στο κέντρο της φιλοσοφικής και θεολογικής συζήτησης και ενέτεινε ιδιαίτερα το ενδιαφέρον για τον Swedenborg ήταν ο απροσδόκητος θάνατος της Karoline, της συζύγου του Schelling, το 1811. Αυτός ο θάνατος, που στέρησε από τον φιλόσοφο τη σύζυγο και έμπιστή του, διέρρηξε έναν ερωτικό δεσμό του οποίου τη δραματική και ενίοτε σκανδαλώδη ιστορία είχαν παρακολουθήσει με τη μεγαλύτερη προσοχή όλοι οι διανοητικοί, λογοτεχνικοί και πανεπιστημιακοί κύκλοι της τότε Γερμανίας. Η Karoline είχε συμμετάσχει με ενθουσιασμό στα γεγονότα της Γαλλικής Επανάστασης στο Μάιντς· επέστρεψε από το Μάιντς με μια ζωντανή απόδειξη του ενθουσιασμού της, την κόρη της, της οποίας ο πατέρας ήταν αξιωματικός του γαλλικού επαναστατικού στρατού. Ο August Schlegel τη διέσωσε προσφέροντάς της γάμο, αλλά αυτό κράτησε μόνο μέχρι τη στιγμή που ο Schelling μπήκε στη ζωή της.
Πρέπει να προστεθεί ότι το επίσημο διαζύγιο της Karoline από τον προηγούμενο σύζυγό της, τον August Schlegel, υπήρξε η πρώτη και, εκείνη τη στιγμή, σχεδόν η μοναδική συνέπεια της Γαλλικής Επανάστασης στο γερμανικό έδαφος. Ο δούκας της Βαϊμάρης ήταν ο πρώτος Γερμανός ηγεμόνας που εισήγαγε στη χώρα του τον πολιτικό γάμο και το πολιτικό διαζύγιο, παρά τη σφοδρή αντίθεση του κλήρου· και ήταν ο περίφημος υπουργός του, ο Goethe, εκείνος που, χάρη στο κύρος του, μεσολάβησε υπέρ της Karoline, του August Schlegel και του Schelling, επικυρώνοντας ως αρμόδιος υπουργός, με την άδεια του δούκα του, για πρώτη φορά σε γερμανική χώρα, το περίφημο διαζύγιο. Είναι πολύ παράξενο να βλέπει κανείς τον Goethe να ενεργεί ως υπουργός σε μια υπόθεση στην οποία διακυβευόταν το πνεύμα της επανάστασης. Με αυτή την πράξη, ο Goethe υπήρξε κατά κάποιον τρόπο η υλική και πνευματική αιτία της άνθησης της ιδεαλιστικής φιλοσοφίας, αφού η Karoline έγινε η εμπνεύστρια των μεγάλων οραμάτων και θεωρητικών στοχασμών του Schelling και το κέντρο του κύκλου των συγγραφέων και φιλοσόφων που συγκεντρώνονταν γύρω από εκείνον και εκείνη. (45)
Μετά τον αιφνίδιο και απροσδόκητο θάνατο της Karoline από προσβολή χολέρας, κατά τη διάρκεια μιας επίσκεψής της στους γονείς του Schelling στο Maulbronn, μακριά του, ο Schelling επιδόθηκε σε αδιάκοπους στοχασμούς για τη δυνατότητα να συνεχίσει την επικοινωνία του με την αγαπημένη νεκρή. Μέσα σε αυτή την κατάσταση, αρνούμενος τον χωρισμό που επέβαλλε ο θάνατος, βρήκε τη μοναδική του παρηγοριά, μέσα στον φρικτό πόνο του αποχωρισμού, στις ιδέες του Swedenborg, ο οποίος επέμενε στη συνέχιση του αληθινού γάμου μετά τον θάνατο και στην τελειοποίηση των συζυγικών και φιλικών μας σχέσεων στην ουράνια βασιλεία. Ο Schelling εξέφρασε τις ιδέες του για την επιβίωση των ερώτων και των φιλιών μας πέρα από τον τάφο σε έναν φιλοσοφικό διάλογο, την Clara ή Για τις σχέσεις μεταξύ του φυσικού και του πνευματικού κόσμου, έναν διάλογο γραμμένο σε πολύ ποιητική γλώσσα και γεμάτο ενοράσεις εμπνευσμένες από μια οδυνηρή, εντελώς πρόσφατη εμπειρία.
Τις ίδιες ιδέες τις ξαναβρίσκουμε και στο βιβλίο του γηραιού Schelling Über die Weltalter, Για τις εποχές του κόσμου, και μέχρι το τέλος της ζωής του παρέμεινε δεκτικός στις ιδέες του Swedenborg για τον πνευματικό κόσμο και για την οργάνωση της πνευματικής ζωής στον ουράνιο κόσμο και στους άλλους κόσμους.
Υπάρχει μια επιστολή του Schelling, γραμμένη στις 19 Μαρτίου 1811 προς τον φίλο του Georgii, ο οποίος είχε και ο ίδιος χάσει πρόσφατα τη γυναίκα του. Σε αυτόν ο Schelling, ακόμη συντετριμμένος από την απώλεια της Karoline, γράφει τα ακόλουθα λόγια:
«Οι συνεχείς στοχασμοί και οι αδιάκοπες έρευνές μου δεν έκαναν άλλο παρά να επιβεβαιώσουν την πεποίθηση ότι ο θάνατος, αντί να αποδυναμώνει την προσωπικότητα, μάλλον την ανυψώνει, απελευθερώνοντάς την από πολλές ενδεχομενικότητες· και ότι η λέξη “ανάμνηση” είναι υπερβολικά αδύναμη για να δηλώσει την τρυφερή, ενδόμυχη επίγνωση που διατηρεί ο νεκρός για την περασμένη ζωή του και για εκείνους που άφησε πίσω του… Και ότι παραμένουμε ενωμένοι μαζί τους στο πιο εσωτερικό βάθος της ύπαρξής μας, αφού, κατά το καλύτερο μέρος μας, δεν είμαστε τίποτε άλλο από αυτό που είναι και εκείνοι: πνεύματα· και ότι για τις ψυχές που ενώνονται με μια συγγένεια αισθήματος και πνεύματος, ψυχές που είχαν σε ολόκληρη τη ζωή τους μία αγάπη, μία πίστη, μία ελπίδα, μια μελλοντική επανένωση είναι βέβαιη· και κυρίως ότι δεν υπάρχει καμία από τις υποσχέσεις της χριστιανικής μας θρησκείας που δεν θα εκπληρωθεί, όσο δυσνόητες κι αν είναι για έναν λόγο που χρησιμοποιεί μόνο αφηρημένους όρους. Αναγνωρίζω μέρα με τη μέρα όλο και περισσότερο ότι τα πάντα συνδέονται μεταξύ τους, και μάλιστα με τρόπο απείρως πιο προσωπικό, πιο ζωντανό απ’ όσο μπορούσαμε να φανταστούμε. Αν έλειπε ακόμη κάτι από τη βεβαιότητα αυτών των πεποιθήσεων, θα αρκούσε ο θάνατος ενός προσώπου βαθιά αγαπημένου και ενωμένου μαζί μας, για να της δώσει τη μεγαλύτερη δυνατή ζωντάνια».
Τέλος, λίγα λόγια για την ανακάλυψη του ινδικού μυστικισμού. Υπάρχει το εξαιρετικό βιβλίο του πατρός de Lubac για τη συνάντηση του βουδισμού και της Δύσης, του 1952, (48) ένα βιβλίο που ασχολείται κυρίως με τις αντιδράσεις της γαλλικής φιλοσοφίας και λογοτεχνίας απέναντι σε αυτό το γεγονός. Υπάρχει και ένα άλλο, γερμανικό βιβλίο, του Hellmut von Glasenapp, το Das Indienbild deutscher Denker — Η εικόνα της Ινδίας στους Γερμανούς στοχαστές —, του 1960, το οποίο περιγράφει την επίδραση της λογοτεχνίας και κυρίως της θρησκευτικής φιλοσοφίας της Ινδίας στη γερμανική φιλοσοφία και λογοτεχνία. Μπορώ λοιπόν να περιοριστώ σε μερικές παρατηρήσεις για τη συνάντηση με την πνευματική παράδοση της Ινδίας κατά την εποχή της ιδεαλιστικής φιλοσοφίας, η οποία συμπίπτει με την εποχή των πρώτων ανακαλύψεων αυτής της παράδοσης στη Γερμανία.
Γενικά, μπορούμε να πούμε ότι η πραγματική γνώση των κειμένων της βεδικής ή της βουδιστικής γραμματείας ήταν τότε πολύ περιορισμένη στη Γερμανία· ωστόσο, από τα λίγα που γνώριζαν, ήταν πρόθυμοι να αντλήσουν τις πιο τολμηρές εμπνεύσεις και ενοράσεις. Στη Γερμανία, πρώτος ο Herder διαισθάνθηκε τη σημασία αυτής της μέχρι τότε άγνωστης ινδικής πνευματικότητας, η οποία άρχιζε να αποκαλύπτεται στην Ευρώπη. Μετά από αυτόν, ο Friedrich Schlegel ήταν εκείνος που διατύπωσε την αποφασιστική θέση στο βιβλίο του Για τη γλώσσα και τη σοφία των Ινδών. Ο Schlegel ήταν πεπεισμένος ότι η ανακάλυψη της ινδικής γραμματείας θα αποτελούσε πηγή εξαιρετικής έμπνευσης και γονιμοποίησης της γερμανικής φιλοσοφίας, παρόμοιας με εκείνη που είχε προκαλέσει η εκ νέου ανακάλυψη της κλασικής αρχαιότητας κατά την Αναγέννηση.
Η απήχηση αυτού του έργου υπήρξε εξαιρετικά ισχυρή και ευνοϊκή. Στον Novalis συναντούμε τους στίχους:
«Μακριά στην Ανατολή φέγγει,
οι γκρίζοι καιροί ξανανιώνουν».
Ο Schelling αναφώνησε θριαμβευτικά:
«Ο αρχέγονος χρόνος ανοίχτηκε ξανά» — «η αρχαιότητα αποκαλύφθηκε για άλλη μια φορά» — και θεώρησε τον ινδικό μυστικισμό ουσιώδη επιβεβαίωση του δικού του θαυμασμού για τον μυστικισμό. Ο μυστικισμός εμφανίστηκε τότε ως η καθολική θεολογία, η αρχέγονη θεολογία, η θεολογία του Αδάμ, ως η κοινή πνευματική βάση όλων των θρησκειών. Αυτή η ανακάλυψη ενθάρρυνε τους φιλοσόφους και τους ποιητές, από την εποχή του Herder και του Hamann μέχρι τον Schlegel, τον Schelling και τον Baader, να διακηρύξουν εκ νέου την ιδέα μιας αρχέγονης και καθολικής αποκάλυψης, δοσμένης στην αρχή της ιστορίας σε ολόκληρη την ανθρωπότητα. Φαινόταν τότε αδύνατον να απορρίψει κανείς όλα όσα προσφέρονταν μέσα από αυτά τα ινδικά έργα στο βλέμμα της Ευρώπης, καταγγέλλοντάς τα απλώς ως παγανισμό. (54)
Ο ίδιος ο Friedrich Schlegel επανήλθε στην ιδέα μιας καθολικής αποκάλυψης για να εξηγήσει την ινδική φιλοσοφία. Λέει:
«Αν θεωρηθεί ως φυσική εξέλιξη του λόγου… το ινδικό σύστημα είναι εντελώς ανεξήγητο. Υπάρχουν σε αυτό μεγάλες πλάνες, αλλά παντού βρίσκονται ίχνη της θείας αλήθειας. Δεν επιθυμούμε να αμφισβητήσουμε ότι οι αρχαίοι Ινδοί γνώριζαν τον αληθινό Θεό. Εκείνο που πρέπει να προκαλέσει ακόμη περισσότερο τον θαυμασμό και την έκπληξή μας είναι η πίστη στην αθανασία της ψυχής και, έπειτα, η υψηλή ιδέα της ενανθρώπησης, μια ακόμη απόδειξη του βάθους του ινδικού πνεύματος και του υψηλού βαθμού της σοφίας του».
Οι ιδεαλιστές φιλόσοφοι ξαναβρήκαν μέσα σε αυτή την ινδική φιλοσοφία τη δική τους ιδεαλιστική ερμηνεία της πραγματικότητας και διαπίστωσαν με έκπληξη «ότι ολόκληρη η ανατολική φιλοσοφία», όπως λέει ο Schlegel, «θα μπορούσε να ονομαστεί ιδεαλισμός». «Εξάλλου, η πραγματική συμφωνία με εκείνο που στην ευρωπαϊκή φιλοσοφία ονομάζεται ιδεαλισμός συνίσταται στο ότι, μέσα σε αυτή τη θεώρηση, μόνο η δραστηριότητα, η ζωή και η ελευθερία αναγνωρίζονται ως το αληθινά πραγματικό… ενώ η νεκρή ακινησία και η αδρανής παραμονή απορρίπτονται ως κενές και μάταιες».
Μέχρι τότε ήταν πεπεισμένοι ότι είχαν βρει το πρότυπο της ιδεαλιστικής φιλοσοφίας στους Έλληνες· τώρα όμως ανακάλυπταν στην αρχαία Ανατολή μια πολύ παλαιότερη και σφριγηλότερη μορφή ιδεαλισμού, για την οποία ο Schlegel λέει: «Ακόμη και η ανώτατη φιλοσοφία των Ευρωπαίων, ο ιδεαλισμός του λόγου — der Idealismus der Vernunft —, όπως τον οικοδόμησαν οι Έλληνες φιλόσοφοι, συγκρινόμενη με την αφθονία δύναμης και φωτός του ανατολικού ιδεαλισμού, θα φαινόταν μόνο μια αδύναμη προμηθεϊκή σπίθα δίπλα στην πλήρη ουράνια θέρμη του ήλιου». Ωστόσο, αυτή η ιδεαλιστική θρησκεία της Ινδίας ήταν μυστική, αφού σκοπός της ήταν η ένωση ή η επανένωση με τον Θεό. Έτσι, με την ανακάλυψη του ινδικού μυστικισμού, ο γερμανικός ιδεαλισμός είδε να επιβεβαιώνεται σε απροσδόκητο βαθμό η δική του εσωτερική ροπή προς τον μυστικισμό.
Οι Γερμανοί ιδεαλιστές φιλόσοφοι ανακάλυψαν μια ακόμη επιβεβαίωση της ερμηνείας τους για τον ινδικό μυστικισμό στον Saint-Martin, ο οποίος υπήρξε και ο ίδιος ένας από τους πρώτους που απέδωσαν σημασία εποχής στην πρόσφατη ανακάλυψη της ινδικής φιλοσοφίας. Στο έργο του Η διακονία του ανθρώπου-πνεύματος βρίσκουμε τις ακόλουθες γραμμές, τις οποίες επιτρέπω στον εαυτό μου να παραθέσω επειδή ο «Άγνωστος Φιλόσοφος» παρέμεινε άγνωστος ακόμη και στον πατέρα de Lubac:
«Ίσως μάλιστα δεν είναι μακριά η εποχή κατά την οποία οι Ευρωπαίοι θα στρέψουν με προθυμία το βλέμμα τους σε ζητήματα που οι περισσότεροι από αυτούς αντιμετωπίζουν μόνο με δυσπιστία, ακόμη και με περιφρόνηση. Το επιστημονικό τους οικοδόμημα δεν είναι αρκετά στέρεο ώστε να μη χρειαστεί σύντομα να υποστεί ορισμένες ανατροπές… Ο γραμματειακός πλούτος της Ασίας θα έρθει επίσης σε βοήθειά τους. Όταν δουν τους πολυάριθμους θησαυρούς που αρχίζει να μας προσφέρει η ινδική γραμματεία, όταν εξετάσουν όλα όσα μας υπόσχονται οι ασιατικές έρευνες της Εταιρείας της Καλκούτας, τη Mahabharat, συλλογή δεκαέξι επικών ποιημάτων που περιέχουν 100.000 στροφές για τη μυθολογία, τη θρησκεία και την ηθική των Ινδών, καθώς και για την ιστορία τους, το Oupnek’hat, μεταφρασμένο από τον κύριο Anquetil, που περιέχει αποσπάσματα από τις Βέδες κ.λπ., θα μπορέσουν να εντυπωσιαστούν από τις σχέσεις που θα διακρίνουν μεταξύ των ανατολικών και των δυτικών αντιλήψεων στα σημαντικότερα ζητήματα.
»Ορισμένοι θα μπορέσουν να αναζητήσουν σε αυτό το ορυχείο τις αντιστοιχίες των γλωσσών μέσω των αλφαβήτων, των επιγραφών και των μνημείων. Άλλοι θα μπορέσουν να διακρίνουν εκεί τις βάσεις ολόκληρης της μυθολογικής θεολογίας των Αιγυπτίων, των Ελλήνων και των Ρωμαίων. Άλλοι, τέλος, θα βρουν κυρίως εντυπωσιακές ομοιότητες με όλα τα δόγματα που δημοσιεύθηκαν εδώ και μερικούς αιώνες από τους διάφορους πνευματοκράτες της Ευρώπης, για τους οποίους δεν θα υποπτεύονταν ότι είχαν πάει να τα μάθουν στην Ινδία».
II
ΟΙ ΜΥΣΤΙΚΙΣΤΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ ΟΡΙΣΜΕΝΩΝ ΘΕΜΕΛΙΩΔΩΝ ΙΔΕΩΝ ΤΟΥ ΓΕΡΜΑΝΙΚΟΥ ΙΔΕΑΛΙΣΜΟΥ
ΤΙ ΝΑ ΠΟΥΜΕ! ΜΕΓΑΛΑ ΠΝΕΥΜΑΤΑ ΤΑ ΟΠΟΙΑ ΠΑΝΑΞΙΑ ΚΑΙ ΑΘΟΡΥΒΑ ΠΗΡΑΝ ΤΗΝ ΘΕΣΗ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΜΑΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΘΕΟΛΟΓΩΝ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΜΑΣ.
ΑΣ ΧΑΡΟΥΜΕ! Ο ΕΩΣΦΟΡΟΣ ΖΕΙ (ΑΚΟΜΗ)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου