Συνέχεια από: Σάββατο 1η Μαρτίου 2025
Το ανθρώπινο πρόσωπο ώς εικόνα της Αγίας Τριάδος.
εκδόσεις ΠΑΡΡΗΣΙΑ, 2013
"Η πνευματική Διαθήκη του Κάλλιστου Ware".
Η Θυσιαστική Αγάπη
Προορισμένος ἀπὸ ποιόν;
Συνέχεια από: Σάββατο 1η Μαρτίου 2025
Το ανθρώπινο πρόσωπο ώς εικόνα της Αγίας Τριάδος.
εκδόσεις ΠΑΡΡΗΣΙΑ, 2013
"Η πνευματική Διαθήκη του Κάλλιστου Ware".
Η Θυσιαστική Αγάπη
Συνέχεια από: Πέμπτη 27 Φεβρουαρίου 2025
Το ανθρώπινο πρόσωπο ώς εικόνα της Αγίας Τριάδος.
εκδόσεις ΠΑΡΡΗΣΙΑ, 2013
"Η πνευματική Διαθήκη του Κάλλιστου Ware".
Η Τριαδική Θεολογία με σχήμα και χρώμα
Συνέχεια από: Τρίτη 25 Φεβρουαρίου 2025
Το ανθρώπινο πρόσωπο ώς εικόνα της Αγίας Τριάδος.
εκδόσεις ΠΑΡΡΗΣΙΑ, 2013
"Η πνευματική Διαθήκη του Κάλλιστου Ware".
Το ανθρώπινο πρόσωπο ως κοινωνία
Αν ομολογήσουμε τον Χριστό τέλειο Θεό και τέλειο άνθρωπο, οπωσδήποτε θα του τα αποδώσουμε όλα τα γνωρίσματα της φύσεως και του Πατέρα και της μητέρας του· διότι έγινε άνθρωπος, για να κερδίσει αυτό που χάθηκε.Συνέχεια από: Πέμπτη 20 Φρβρουαρίου 2025
Το ανθρώπινο πρόσωπο ώς εικόνα της Αγίας Τριάδος.
εκδόσεις ΠΑΡΡΗΣΙΑ, 2013
"Η πνευματική Διαθήκη του Κάλλιστου Ware".
Το «κοινωνικό» δόγμα και η κριτική του
Πριν όμως εξετάσουμε ποιες θα μπορούσαν να είναι αυτές οι πρακτικές συνέπειες, πρέπει να υπερνικήσουμε μια σοβαρή δυσκολία: μήπως έχουμε παρεκκλίνει προς έναν τριθεισμό; Αντιτείνουν συχνά στην «κοινωνική» ερμηνεία της Τριάδος, έτσι όπως προσπαθήσαμε εδώ να την παρουσιάσουμε, ότι υπονομεύει τη θεία ενότητα, δίνοντας την εντύπωση ότι υπάρχουν τρεις Θεοί και όχι ένας. [ΤΕΛΙΚΑ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΔΥΟ ΜΕΤΑ ΤΟ ΦΙΛΙΟΚΒΕ]
Το 1745, ο Πάππας Βενέδικτος XV, για τον ίδιο ακριβώς λόγο, επέκρινε τον τρόπο με τον οποίον απεικονίζει την Τριάδα ο Rublev, δηλαδή με τρεις διακριτές μορφές (Hans Kfing, On being a Christian, London 1977, σελ. 474).Εκείνοι που σήμερα περιγράφουν μια «κοινωνική» Τριάδα – λέει η κριτική – ανιχνεύουν στους πατερικούς όρους «πρόσωπο» και «υπόσταση» τη σύγχρονη έννοια περί προσώπου. Στην εποχή μας η λέξη «πρόσωπο» έχει έντονα υπογραμμισμένα τα ψυχολογικά χαρακτηριστικά, τα οποία σε μεγάλο βαθμό απουσιάζουν (έτσι υποστηρίζουν) από τον αρχαίο ελληνικό όρο «πρόσωπον» και «υπόστασις». Σήμερα το «πρόσωπο» κατανοείται υποκειμενικά, με όρους αυτογνωσίας, ενώ ο πατερικός όρος κατείχε έναν πιο αντικειμενικό χαρακτήρα. Εκκινώντας από τη σύγχρονη έννοια του προσώπου ως διακριτού κέντρου αυτο-συνειδησίας, γνώσεως, αισθημάτων και βουλήσεως, οι υποστηρικτές της «κοινωνικής» προσέγγισης (έτσι υποστηρίζουν όσοι την επικρίνουν) οδηγούνται στο να αποδώσουν τρία τέτοια κέντρα στη Θεότητα, οπότε στην πραγματικότητα επιβεβαιώνουν την ύπαρξη τριών Θεών. Όταν όμως οι Πατέρες μιλούν για τρία Πρόσωπα ή τρεις Υποστάσεις, ποτέ δεν έχουν την πρόθεση να επιβεβαιώσουν τρία διακριτά κέντρα συνείδησης στον Θεό.[ΔΥΟ ΤΟ ΕΞΗΣ ΕΝΑ ΤΟΝ ΠΑΤΕΡΑ]
Αυτά είναι λοιπόν τα αντίθετα επιχειρήματα, και αξίζει να τα πάρουμε στα σοβαρά. Είναι ασφαλώς αλήθεια ότι οι υπό συζήτηση ελληνικοί όροι είναι λιγότερο ψυχολογικοί, λιγότερο εσωστρεφείς, από τη σύγχρονη έννοια του προσώπου. Τα όσα ακολουθούν δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια σύντομη περίληψη ενός σύνθετου θέματος. Για πληρέστερη επεξεργασία, βλ. Prestige, God in Patristic Thought Cyril C. Richardson, The Doctrine of the Trinity (New York 1958).
Το «πρόσωπον» στα ελληνικά σχηματίζεται από το «προς» και «όψις» και στην κυριολεξία του σημαίνει ότι «κοιτάζω προς ...». Το λατινικό του ισοδύναμο «persona» έχει την κυριολεκτική σημασία «ηχώ διά μέσου...» (per + sonare)[ΕΙΝΑΙ ΑΚΡΙΒΩΣ Η ΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΜΥΘΟΥ ΤΟΥ ΝΑΡΚΙΣΣΟΥ, Ο ΟΠΟΙΟΣ ΑΚΟΥΕΙ ΤΗΝ ΗΧΩ ΤΩΝ ΛΟΓΩΝ, ΤΙΣ ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΛΕΞΕΙΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΖΕΙ ΚΑΤΑ ΤΟ ΔΟΚΟΥΝ ΤΗΝ ΠΡΟΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΑΝΗΚΟΥΝ. ΠΡΟΚΕΙΤΑΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΒΑΣΗ ΤΟΥ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟΥ. ΕΙΝΑΙ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΕΓΩ ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΕΧΕΙ ΣΑΝ ΜΟΝΑΔΙΚΗ ΙΔΙΟΤΗΤΑ ΤΗΝ ΕΠΑΡΣΗ, ΤΗΝ ΒΟΥΛΗΣΗ ΓΙΑ ΔΥΝΑΜΗ.]. Ένα πρόσωπο, λοιπόν, ή persona, σημαίνει μια διακριτή οντότητα με την οποία κάποιος επικοινωνεί κοιτάζοντάς την ή ακούγοντάς την να μιλά.[ΣΤΗΝ ΟΠΟΙΑ, ΣΤΟΝ ΕΑΥΤΟ] Σε καμία από τις δύο περιπτώσεις;;;δεν αντιστοιχεί η κύρια έμφαση στην υποκειμενικότητα, στον ιδιαίτερο τρόπο εσωτερικής αίσθησης ή αυτοσυνειδησίας του κάθε προσώπου. Οι όροι έχουν μια αντικειμενική αναφορά, υποδεικνύοντας τον τρόπο με τον οποίο το πρόσωπο φανερώνεται σε έναν εξωτερικό παρατηρητή· δεν υπονοούν αυτο-συνειδησία, αλλά συνάντηση και επικοινωνία. Έτσι, στην περίπτωση της Τριάδος, όταν οι αρχαίοι Χριστιανοί συγγραφείς διακρίνουν Πατέρα, Υιόν και Άγιο Πνεύμα ως τρία πρόσωπα ή personas, δε θέτουν τρία διακριτά κέντρα αυτοσυνειδησίας στον Θεό, απλώς δηλώνουν ότι ο Πατήρ, ο Υιός και το Πνεύμα εκφράζουν ο καθένας ένα ιδιαίτερο «πρόσωπο», ή «όψι» ή «φωνή» της θείας υπάρξεως.[ΣΑΒΕΛΛΙΟΣ, ΤΡΟΠΟΣ ΥΠΑΡΞΕΩΣ]
Το ίδιο μπορούμε να πούμε και για τον όρο «υπόστασις». Η λέξη προκύπτει από το ρήμα υφίστημι, το οποίο, όταν είναι μεταβατικό σημαίνει «στήνω» η «τοποθετώ κάτω από...», όταν, δε, είναι αμετάβατο σημαίνει «έχω πραγματική υπόσταση». Έτσι, αν το κατανοήσουμε μεταβατικά, η υπόσταση σημαίνει αυτό το οποίο στέκεται «κάτω από ιδιότητες ή γνωρίσματα», δίνοντάς τους σταθερότητα και γνήσια ύπαρξη· αν πάλι θεωρήσουμε ότι η «υπόστασις» προκύπτει από το αμετάβατο ρήμα, τότε σημαίνει κάτι το οποίο έχει σταθερή ύπαρξη, ευστάθεια και διάρκεια, κατ' αντιπαράθεση με την οφθαλμαπάτη ή την παροδική φάση. Για άλλη μια φορά, λοιπόν, η έννοια είναι αντικειμενική μάλλον παρά υποκειμενική. Δεν αντιλαμβανόμαστε την υπόσταση κατ' αρχήν με όρους αυτοσυνειδησίας, αλλά ως σημαίνουσα αυτό που έχει συμπαγή και ιδιαίτερη ύπαρξη, κάτι το μοναδικό, διαφοροποιούμενο και μόνιμο. Αν, λοιπόν, ο Πατήρ, ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα διακρίνονται ως τρεις Υποστάσεις, αυτό σημαίνει, όπως και προηγουμένως, όχι κατ᾽ ανάγκην ότι είναι τρία διακριτά κέντρα αυτοσυνειδησίας, αλλά ότι κάθε ένας από αυτούς έχει διακριτό και μόνιμο «τρόπο υπάρξεως».[ΧΩΡΙΣ ΟΥΣΙΑ;]
Από όλα αυτά, ο Karl Barth αντλεί το συμπέρασμα ότι αυτό που εμείς σήμερα εννοούμε με τον όρο «προσωπικότης», στην περίπτωση του Θεού, θα πρέπει να αποδοθεί όχι στα τρία Πρόσωπα ή Υποστάσεις, αλλά στη μία Ουσία. Ο Θεός δεν είναι τρεις προσωπικότητες, αλλά μία, δεν είναι τρία «εγώ» αλλά «Ένα» επί τρία (Barth, Church Dogmatics II, Edimburgh 1936, σελ. 403). Ο Barth συνεπώς προτιμά να μιλά όχι για τρία Πρόσωπα στην Αγία Τριάδα, αλλά για τρεις «τρόπους ύπαρξης»[Η ΕΝΟΤΗΣ ΚΑΙ Η ΔΙΑΦΟΡΑ ΑΜΕΛΗΤΕΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣ] (Barth,Dogmatics in Outline, σελ.42). Ο Karl Rahner, στο βιβλίο του The Trinity, (New York 1970), υιοθετεί μια παράλληλη θέση και μιλά για τρεις «τρόπους ύπαρξης», ενώ ο John Macquarrie στις Αρχές της Χριστιανικής Θεολογίας (1977) μιλά για τρεις «κινήσεις ύπαρξης».[ΑΝΑΣΤΗΘΗΚΕ Ο ΣΑΒΕΛΛΙΟΣ]Αναμφίβολα ο Barth δίνει μια σημαντική άποψη. Δεν πρέπει να θεωρήσουμε ότι οι θεολόγοι στοχαστές με τη λέξη «πρόσωπο» ή «υπόσταση» εννοούσαν ακριβώς αυτό που εμείς σήμερα εννοούμε όταν λέμε «πρόσωπο» ή «προσωπικότητα». Η έννοια που έχουμε για το «πρόσωπο» έχει υποστεί, με το πέρασμα των αιώνων, δυσδιάκριτες ίσως, αλλά σημαντικές διαφοροποιήσεις. Η νέα γνώση που αποκτήθηκε κατά την περίοδο της Αναγέννησης, και πιο πρόσφατα μέσα απ᾽ το έργο του Φρόυντ, του Γιούγκ και άλλων ερευνητών της ψυχολογίας, μας έκαναν πολύ πιο ευαίσθητους στις εσωτερικές διαδικασίες της αυτοσυνειδησίας. Ωστόσο, θα πρέπει να είμαστε προσεκτικοί ώστε να μην υπερτιμούμε το μέγεθος της διαφοροποίησης. Το πρόσωπο δεν είναι απλώς μια σύγχρονη ανακάλυψη. Στον ελληνικό κλασικό κόσμο υπήρχε αναμφισβήτητα η έννοια του προσώπου ως συνειδητού υποκειμένου,[ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΕΓΩ ΑΜΟΙΡΕ ΣΤΟΥΣ ΑΡΧΑΙΟΥΣ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ, ΥΠΑΡΧΕΙ Ο ΝΟΥΣ ΚΑΙ ΔΕΝ ΗΤΑΝ ΑΝΟΗΤΟΙ, ΟΠΩΣ ΕΜΕΙΣ ΣΗΜΕΡΑ, ΑΛΛΑ ΜΕ ΘΕΛΗΣΗ ΚΑΙ ΛΟΓΟ] μια έννοια εμφανής και στην Καινή Διαθήκη και στα Πατερικά κείμενα. Όταν, στο Ευαγγέλιο, ο Ιησούς προσεύχεται στον Πατέρα Του και ο Πατήρ απαντά, δε θα ήταν καθόλου λανθασμένο εκ μέρους μας να θεωρήσουμε ότι βρισκόμαστε μπροστά στο διάλογο δύο συνειδητών υποκειμένων, δύο «προσώπων» με τη σύγχρονη έννοια. Έχουμε κάτι πολύ ευρύτερο από την αλληλεπίδραση μεταξύ «δύο τρόπων υπάρξεως». Το δε τέταρτο Ευαγγέλιο, κατανοεί με πολύ συγκεκριμένο τρόπο τη σχέση μεταξύ Πατρός και Υιού, αυτόν της αμοιβαίας αγάπης (Ιω, 3:35, 10:17, 15:9, 17:23-24), Αλλά οι «κινήσεις» ή οι «τρόποι ύπαρξης» δεν μπορούν να αγαπούν η μία την άλλη, αφού μόνο τα πρόσωπα είναι ικανά για αμοιβαία αγάπη.
Αφήνει άραγε η προσέγγιση του Barth αρκετό περιθώριο για τη διαπροσωπική αυτή, Τριαδική αγάπη;
Αν το «κοινωνικό» δόγμα, ωθούμενο στα άκρα, κινδυνεύει να γίνει τριθειστικό, μήπως σε θεολόγους όπως ο Barth, ο Rahner και ο Macquerrie διακρίνουμε μια αντίστοιχη τάση προς την αντίθετη κατεύθυνση του modalism; [modalism: θεωρία, γνωστή ως τροπικός μοναρχιανισμός, διατείνεται ότι ο Θεός φανέρωσε τον εαυτό του «ως Πατέρα κατά τη Δημιουργία και όταν δόθηκε ο Νόμος, ως Γιο στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού, και ως Άγιο Πνεύμα μετά την ανάληψη του Χριστού»].
Μήπως έτσι κινδυνεύουμε να αποπροσωποποιήσουμε την Τριάδα; Αυτό είναι κάτι που ενοχλεί τόσο τους Ορθοδόξους όσο και τους Ρωμαιοκαθολικούς. Βλ. για παράδειγμα Joseph A. Bracken, What are they saying about the Trinity? (New York 1979).
Νομίζω ότι ο Newman ήταν αυτός που κάποτε περιέγραψε τη θεολογία ως «το λόγο που συναρθρώνεται με την αναίρεσή του στην κατεύθυνση μιας γόνιμης έκβασης», και αυτό όντως ισχύει για την Τριαδολογία. Πρέπει συνεχώς να «λέμε» και να «αναιρούμε», ελέγχοντας και εξισορροπώντας τη μια προσέγγιση με την άλλη.[ΓΕΡΜΑΝΙΚΟΣ ΙΔΕΑΛΙΣΜΟΣ ΑΜΟΙΡΕ. ΜΠΑΛΩΜΑΤΑ ΣΕ ΣΚΙΣΜΕΝΟ ΧΙΤΩΝΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΠΛΗΘΟΥΣ.] Αυτό ισχύει και για την «κοινωνική» προσέγγιση, και για τις άλλες. Αλλά κάθε διαπροσωπική θεώρηση της Αγίας Τριάδος, όπως αυτή θεμελιώνεται στην έννοια που οι Καππαδόκες Πατέρες έδωσαν στη θεία κοινωνία, δεν είναι κατ᾽ ανάγκην τριθειστική. Έχει το εξής ασύγκριτο πλεονέκτημα: περιγράφει την Τριάδα, παρουσιάζοντας τον Θεό με όρους αμοιβαίας αγάπης. Διότι, όπως ο Richard of St. Victor πολύ σωστά το αντιλήφθηκε, μόνον η αμοιβαία αγάπη παρέχει, στα πλαίσια της ανθρώπινης εμπειρίας μας, το λιγότερο ατελές ανάλογο της θείας ζωής.
ΟΠΩΣ ΒΛΕΠΟΥΜΕ ΟΥΤΕ ΜΕ ΤΟΥΣ ΜΕΤΑΠΑΤΕΡΙΚΟΥΣ ΝΕΟΟΡΘΟΔΟΞΟΥΣ ΕΧΟΥΜΕ ΤΟΝ ΙΔΙΟ ΘΕΟ, ΟΥΤΕ ΤΟΝ ΙΔΙΟ ΑΝΘΡΩΠΟ. ΜΟΝΟ Ο ΚΥΡΙΟΣ, ΑΝ ΘΕΛΟΥΜΕ, ΘΕΡΑΠΕΥΕΙ ΠΑΣΑΝ ΝΟΣΟΝ ΚΑΙ ΠΑΣΑΝ ΜΑΛΑΚΙΑΝ. Ο ΚΑΛΛΙΣΤΟΣ ΔΕΝ ΘΕΛΗΣΕ.
Συνέχεια από: Τετάρτη 19 Φεβρουαρίου 2025
Το ανθρώπινο πρόσωπο ώς εικόνα της Αγίας Τριάδος.
εκδόσεις ΠΑΡΡΗΣΙΑ, 2013
"Η πνευματική Διαθήκη του Κάλλιστου Ware".
Το «κοινωνικό» δόγμα και η κριτική του
ΣΥΝΔΥΑΖΟΝΤΑΣ τον Βασίλειο, τον Αυγουστίνο και τον Richard of St Victor, φθάνουμε στο «κοινωνικό» περί Τριάδος δόγμα. Αυτό σημαίνει ότι σκεπτόμαστε τον Θεό μάλλον με όρους ζωής παρά ουσίας – με όρους ζωής και αγάπης. «Ο Θεός είναι αγάπη», όχι αυτο-αγάπη, αγάπη του ενός, που απομονωμένος, στρέφεται προς τον εαυτό του, αλλά αγάπη αμοιβαία που δίδεται, ανταποδίδεται και μοιράζεται.
Κατά τον καθηγητή Ιωάννη Ζηζιούλα, επίσκοπο Περγάμου, «Ο Θεός είναι Ον σχεσιακό» (Being as Communion, σελ. 17). Υπάρχει εντός του Θεού μια σχέση μεταξύ του «Εγώ και του Εσύ». Ο Θεός δεν είναι απλώς προσωπικός, αλλά διαπροσωπικός.
Δεν είναι μονάδα, αλλά ενότητα· «δεν είναι ένας μοναχικός Θεός», όπως το θέτει ο Karl Barth (Dogmatics in Outline, New York 1959, σελ. 42) δεν είναι η αιώνια μονάδα, το αύταρκες και υπερβατικό Εν του Νεοπλατωνισμού, αλλά κοινωνία τριών προαιωνίων και συναιδίων προσώπων. Ο Θεός είναι «κοινωνικός», εμπεριέχει κάτι που ανταποκρίνεται σε αυτό που εννοούμε όταν μιλάμε για «κοινωνία», αλλά σε απείρως ανώτερο επίπεδο. Πρέπει λοιπόν να δούμε την ενότητα του Θεού, όχι με μαθηματική έννοια, αλλά ως ενότητα οργανική και δομημένη, «μια εσώτατα συναρμοσμένη ενότητα» (internally constitutive unity) κατά τη φράση του Leonard Hodgson (The doctrine of the Trinity, London 1943, σελ. 107). Η θεία απλότης είναι σύνθετη απλότης. Τα τρία Πρόσωπα συνδέονται το ένα με το άλλο με μια ενότητα που δεν καταστρέφει αλλά ενισχύει και απαρτιώνει το διακριτό χαρακτήρα εκάστου.Στον τρόπο που βιώνουμε την εμπειρία του ανθρώπινου προσώπου μας – και οπωσδήποτε μέσα στον πεπτωκότα κόσμο μας – υπάρχει αναπόφευκτα ένα στοιχείο αποκλειστικότητας, παχύτητας και αδιαπερατότητας. Δεν ισχύει όμως αυτό για τα τρία θεία Πρόσωπα. Κάθε ένα είναι απολύτως «ανοικτό» προς τα άλλα, εντελώς διαφανές και δεκτικό. Αυτή η διαφάνεια και η δεκτικότητα συνοψίζονται στον όρο «περιχώρησις», την οποία ο Γίββων ονόμασε κάποτε «την πιο βαθιά και σκοτεινή γωνιά της θεολογικής αβύσσου». Η περιχώρηση στην κυριολεξία της σημαίνει «κυκλική κίνηση», άρα κοινωνία, διάλογο και αμοιβαία εγκατοίκηση (Περί της ιστορίας του όρου «περιχώρησις» βλ. G.L.Prestige, God in Patristic Thought, London 1952, σελ. 291-9). Η πρόθεση «περί», δηλαδή «γύρω» συνδέεται με τη «χώρηση» που προέρχεται από το ρήμα «χωρώ» (προχωρώ, κάνω χώρο για κάποιον ή περιέχω) και το ουσιαστικό «χώρος». Κάποιοι μάλιστα βλέπουν μια σχέση και με το «χορό», και θεωρούν έτσι την περιχώρηση ως έναν «κυκλικό χορό». Στο πρόσωπο του Χριστού, η περιχώρηση σημαίνει ότι οι δύο Του φύσεις, η θεία και η ανθρώπινη συνυπάρχουν ασυγχύτως και αδιαιρέτως. Ως προς την Αγία Τριάδα, η περιχώρηση σημαίνει ότι κάθε Πρόσωπο «περιέχει» τα άλλα δύο και «κινείται» εντός αυτών. Κατά τον άγιο Γρηγόριο Νύσσης:
«Πάντα γάρ τά τοῦ Πατρός ἐν τῷ Υἱῶ καθορᾶται καί πάντα τά τοῦ Υἱοῦ τοῦ Πατρός ἐστίν. Ἐπειδή καί ὅλος ὁ Υἱός ἐν τῷ Πατρί μένει καί ὅλον ἔχει πάλιν ἐν Ἑαυτῷ τόν Πατέρα».[Περί Διαφορᾶς μεταξύ Οὐσίας καί Ὑποστάσεως 8 (PG 32, 340C,)].
Λόγω της περιχώρησης, ο Πατήρ, ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα «ενοικούν ο καθείς εις τον άλλον», κατοικεί κάθε Πρόσωπο στα άλλα δύο διά της ατελευτήτου κινήσεως της αμοιβαίας αγάπης – είναι ο «κυκλικός χορός» της Τριάδος. Υπάρχει μεταξύ τους ένας άχρονος διάλογος, τον οποίον τόσο ωραία απεικόνησε ο Rublev στην εικόνα με τους τρεις αγγέλους, στην οποία θα επανέλθουμε. Προ πάντων των αιώνων, το πρώτο Πρόσωπο λέει στο δεύτερο: «Συ ει ο Υιός μου ο αγαπητός» (Μαρκ. 1:11) προ πάντων των αιώνων, και το δεύτερο Πρόσωπο απαντά, «Αββά, ο Πατήρ, αββά, ο Πατήρ» (Ρωμ. 8:15, Γαλ. 4:6)· προ πάντων των αιώνων και το Πνεύμα θέτει τη σφραγίδα του στο διάλογο αυτό, στον οποίον εισερχόμεθα και εμείς διά της προσευχής. Στο σημείο αυτό θέλω να αναγνωρίσω ότι οφείλω πολλά στο ανέκδοτο έργο της Δρος Sarah Coakley, The Trinitarian Concept of God, το οποίο σύντομα θα εκδοθεί ως μέρος του «We believe in God», Εκδ. J.A. Baker (έκθεση της Δογματικής Επιτροπής της Εκκλησίας της Αγγλίας περί του δόγματος του Θεού).
Τι συμβαίνει όταν προσπαθούμε να προσευχηθούμε; Αρχικά νιώθουμε κενό, σκότος, διάσπαση. Μετά ίσως έχουμε μια αμυδρή επίγνωση ότι η προσευχή, την οποία στην αρχή θεωρούμε δικό μας έργο, είναι στην πραγματικότητα έργο ενός Άλλου.
Έχουμε την αίσθηση ότι κάποιος προσεύχεται μέσα μας· συνειδητοποιούμε ότι σ' ένα βαθύτατο επίπεδο, δεν προσευχόμαστε εμείς, αλλά ο Θεός προσεύχεται μέσα μας. Και ο Θεός που έτσι προσεύχεται μέσα μας είναι συγκεκριμένα ο Τριαδικός Θεός. Νιώθουμε σα να έχουμε «συλληφθεί» σε μια συνομιλία που ήδη διεξήγετο – μια θεία συνομιλία, τον αιώνιο διάλογο της Τριάδος. Ακούμε τον Θεό να λέει στον καθένα μας προσωπικά, «Συ ει ο Υιός μου ο αγαπητός»· γινόμαστε υιοί του Υιού, και διά του Πνεύματος οικειοποιούμαστε την υιική απάντηση «Αββά, ο Πατήρ».
Να, λοιπόν, η σημασία του Τριαδικού δόγματος. Ο Θεός είναι αγάπη, όχι αυτο-αγάπη αλλά αμοιβαία και μοιραζόμενη αγάπη.[Η ΑΓΑΠΗ ΕΙΝΑΙ ΑΚΤΙΣΤΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΓΙ ΑΥΤΟ ΑΝ ΑΓΑΠΑΣ ΜΠΟΡΕΙΣ ΝΑ ΚΑΝΕΙΣ Ο,ΤΙ ΘΕΣ] Ο Θεός είναι κοινωνία, αυτοπροσφορά, αλληλεγγύη. Αν όντως αυτό μας λέει το δόγμα;;; της Αγίας Τριάδος, τότε είναι προφανές ότι δεν πρόκειται για κάποια αφηρημένη θεωρία, κενή πρακτικού περιεχομένου, αλλά για κάτι που έχει εκπληκτικές, επαναστατικές συνέπειες για το πρόσωπό μου ως ανθρώπου. Είναι ζήτημα ζωής και θανάτου – αιώνιας ζωής και αιωνίου θανάτου. Όπως έλεγε και ο Βλαδίμηρος Λόσκυ, «Μεταξύ Τριάδος και κολάσεως δεν υπάρχει άλλη επιλογή». Μυστική θεολογία της Ανατολικής Εκκλησίας... Ο Λόσκυ διασκευάζει εδώ κάποια ρήση του π. Πάβελ Φλορένσκυ.
ΠΟΙΟ ΑΝΟΗΤΟΣ ΥΠΗΡΞΕ ΜΟΝΟ Ο ΑΓΟΥΡΙΔΗΣ.
Το ανθρώπινο πρόσωπο ώς εικόνα της Αγίας Τριάδος.
εκδόσεις ΠΑΡΡΗΣΙΑ, 2013
"Η πνευματική Διαθήκη του Κάλλιστου Ware".
«Ο Θεός ως κοινωνία»
Από Ορθόδοξη άποψη, θα μπορούσαμε να αποδώσουμε δύο μειονεκτήματα σ᾽ αυτό το σχήμα (του Αυγουστίνου). Πρώτον, φαίνεται να οδηγεί κατ' ευθείαν στο Filioque, στο δόγμα δηλαδή της διπλής εκπόρευσης του Αγίου Πνεύματος και από τον Πατέρα και από τον Υιό. Στην πραγματικότητα, όμως, ο Αυγουστίνος δεν ήταν ποτέ οπαδός του Filioque, διότι, όπως και οι Καππαδόκες, θεωρούσε τον Πατέρα ως αρχή, ως την υπέρτατη πηγή και προέλευση της ύπαρξης εντός της Θεότητος.[ΕΝΩ ΕΙΝΑΙ Η ΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΠΑΤΡΟΣ] Επέμενε ότι το Πνεύμα εκπορεύεται εκ του Πατρός «κατ' αρχάς» (principaliter), και εκ του Υιού κατά μίαν έννοια δευτερεύουσα και παράγωγη· όλα όσα έχει ο Υιός τα λαμβάνει εκ του Πατρός, έτσι εκ του Πατρός λαμβάνει και τη δύναμη να εκπορεύει το Άγιο Πνεύμα (De Trinitate XV. xvii. 29). Ο Πατήρ παραμένει για τον Αυγουστίνο αυτό που οι Καππαδόκες ονόμαζαν «πηγαία θεότητα».[ΜΠΕΡΔΕΨΕ ΤΟ ΟΜΟΙΟΥΣΙΟ ΜΕ ΤΟ ΟΜΟΟΥΣΙΟ]
Μια δεύτερη και, κατά τη γνώμη μου, πιο σοβαρή αντίρρηση στο Αυγουστίνειο σχήμα είναι ότι τείνει να αποπροσωποποιεί το Πνεύμα. Εκείνος βέβαια ασφαλώς και πίστευε ότι το Πνεύμα είναι πρόσωπο κατά το γνησιότερο τρόπο, αυτό όμως δεν φαίνεται στην αναλογία την οποία υιοθέτησε. Διότι, ενώ ο Αγαπών και ο Αγαπώμενος είναι και οι δύο πρόσωπα με την πληρέστερη έννοια του όρου, της αμοιβαίας μεταξύ τους αγάπης δεν είναι πρόσωπο δίπλα στα άλλα δύο. Το «πρότυπό» του λοιπόν έχει το μειονέκτημα να είναι διπρόσωπο αντί για τριπρόσωπο. Χαρακτηρίζεται όμως από ένα εκπληκτικό πλεονέκτημα: ερμηνεύει τον Θεό με όρους αμοιβαίας αγάπης. «Ο Θεός αγάπη εστί» (Α΄ Ιω. 4:8) – αυτό κυρίως μας λέει το δόγμα της Αγίας Τριάδος.[ΠΑΡΟΤΙ Η ΑΓΑΠΗ ΕΙΝΑΙ ΑΚΤΙΣΤΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΤΗΣ ΟΥΣΙΑΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ Η ΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΘΕΟΥ]
Την έννοια του Θεού ως αμοιβαία αγάπη επεξεργάστηκε κατά πολύ πληρέστερο και τριαδικό τρόπο ο τελευταίος από τους τρεις μάρτυρές μου, ένας αυτόχθων Σκωτσέζος, ο Richard of St Victor (απεβίωσε το 1173), στο τρίτο βιβλίο του έργου του De Trinitate, το οποίο τώρα είναι πια διαθέσιμο και σε αγγλική μετάφραση. Θεωρώ το έργο αυτό ως μια από τις πιο συγκινητικές και πειστικές παρουσιάσεις της Τριαδικότητος του Θεού που έχω ποτέ διαβάσει. Δεν πρόκειται για μια απόδειξη του Τριαδικού δόγματος με την αυστηρή έννοια του όρου –παρότι ο Richard ενδεχομένως να είχε και αυτή την πρόθεση– αναμφίβολα όμως επεξηγεί αποτελεσματικά τη σημασία του δόγματος. Ο Richard ξεκινά από την έννοια ότι ο Θεός είναι αγάπη. Από τη στιγμή που η αγάπη συνιστά την τελείωση της ανθρώπινης φύσεως, την υψηλότερη πραγματικότητα την οποία μπορούμε να γευθούμε προσωπικά ως εμπειρία,[ΑΦΟΥ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΓΙΑΤΙ Η ΕΝΑΝΘΡΩΠΗΣΗ;ΑΚΥΡΩΝΟΥΜΕ ΤΗΝ ΠΤΩΣΗ;] τότε η αγάπη είναι αυτή που μπορεί να μας φέρει πιο κοντά στον Θεό[ΟΧΙ Η ΕΝ ΧΡΙΣΤΩ ΜΕΤΑΝΟΙΑ.ΑΓΑΠΑ ΚΑΙ ΚΑΝΕ Ο,ΤΙ ΘΕΣ;] εκφράζει καλύτερα από οτιδήποτε άλλο γνωρίζουμε, την τελειότητα της θείας φύσεως. Αλλά η αυτο-αγάπη δεν είναι αληθινή αγάπη. Η αγάπη είναι δώρο και αντίδωρο, κι έτσι για να είναι πλήρης πρέπει να είναι αμοιβαία. Απαιτεί ένα «εσύ» κι ένα «εγώ» και τότε μόνον μπορεί να υπάρξει πραγματικά, όταν υπάρχουν πολλά και διαφορετικά πρόσωπα: «Η τελειότητα ενός προσώπου απαιτεί συντροφικότητα με κάποιο άλλο» (De Trinitate, ΙΙΙ.6). Αυτό ισχύει όχι μόνο για τους ανθρώπους, αλλά και για τον Θεό: η θεία αγάπη, όπως και η ανθρώπινη, χαρακτηρίζεται από μοίρασμα και κοινωνία.[ΕΤΣΙ Η ΚΤΙΣΗ ΚΑΙ Η ΑΓΑΠΗ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΚΑΙ ΦΙΛΑΝΘΡΩΠΙΑ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΠΡΟΣ ΑΥΤΗ ΕΚΑΝΕ ΤΟΝ ΘΕΟ ΑΛΗΘΙΝΟ ΘΕΟ] «Το πλήρωμα της δόξας», λέει ο Richard, «απαιτεί να μην απουσιάζει και εκείνος που θα μοιραστεί αυτή τη δόξα. Στην περίπτωση του Θεού, όπως και στην περίπτωση των ανθρώπων, τίποτε δεν είναι πιο ένδοξο ... από το να επιθυμείς να μην έχεις τίποτε που να μη θέλεις να το μοιραστείς» (De Trinitate, ΙΙΙ.4&6). Αν, λοιπόν, ο Θεός είναι αγάπη, είναι αδύνατον να είναι ένα μόνο πρόσωπο που αγαπά τον εαυτό του. Πρέπει να είναι τουλάχιστον δύο πρόσωπα, ο Πατήρ και ο Υιός, που αγαπώνται αμοιβαία.[Η ΔΟΞΑ ΛΟΙΠΟΝ ΤΟΥ ΘΑΒΩΡ ΕΝΑΙ ΕΝΑ ΤΕΤΑΡΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ ΤΗΣ ΘΕΟΤΗΤΟΣ. ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΜΙΛΑ ΚΑΙ ΕΥΔΟΚΕΙ;]
Τώρα ο Richard κάνει ένα ακόμη βήμα στο επιχείρημά του. Για να είναι πλήρης η αγάπη, δεν αρκεί να είναι μόνον «αμοιβαία» αλλά και «μεθεκτή», να μπορεί δηλαδή να μοιράζεται. Ο κλειστός κύκλος της αμοιβαίας αγάπης μεταξύ δύο προσώπων εξακολουθεί να υπολείπεται της τελειότητος. Για να υπάρχει τέλεια αγάπη, πρέπει οι δύο να μοιράζονται την αμοιβαία αγάπη τους με έναν τρίτο. «Η τελεία αγάπη έξω βάλλει τον φόβον» (Α΄ Ιω. 4:18)˙ η αγάπη στην τέλεια μορφή της δεν είναι εγωιστική, δε χαρακτηρίζεται από ζήλεια, δε φοβάται μήπως υπάρξει αντίπαλος. Όπου η αγάπη είναι τέλεια, τότε, ο αγαπών όχι μόνον αγαπά τον αγαπώμενο ως ένα δεύτερο εαυτό, αλλά επιθυμεί να έχει ο αγαπώμενος την επιπλέον χαρά να αγαπά έναν τρίτο, μαζί με τον αγαπώντα, και να αγαπάται εξίσου από αυτόν τον τρίτο.[ΕΝΑ ΤΡΙΓΩΝΟ ΑΓΑΠΗΣ ΑΣ ΠΟΥΜΕ ΜΕ ΒΕΡΜΟΥΔΑ]
«Το μοίρασμα της αγάπης δεν μπορεί να υπάρχει μεταξύ ολιγοτέρων των τριών προσώπων... Τότε μόνο δικαιούμεθα να μιλήσουμε για μετοχή αγάπης, όταν ένα τρίτο πρόσωπο αγαπάται από δύο πρόσωπα κατά τρόπο αρμονικό και από κοινού, και η αγάπη των δύο προσώπων διοχετεύεται σε μια αγάπη, διά της φλόγας της αγάπης για έναν τρίτο» (De Trinitate, ΙΙΙ.14&19).
Στην περίπτωση του Θεού, αυτός ο «τρίτος» με τον οποίον οι άλλοι δύο μοιράζονται την αμοιβαία τους αγάπη είναι το Άγιο Πνεύμα, το οποίο ο Richard ονομάζει «συν- αγαπώμενο» (De Trinitate, ΙΙΙ.15).
Έτσι, ο Richard βλέπει τον Θεό, όπως και οι Καππαδόκες Πατέρες, με όρους διαπροσωπικής κοινωνίας. Στο επιχείρημά του υπάρχει μια κίνηση από την αυτο-αγάπη (ο Πατήρ μόνος) προς την αμοιβαία αγάπη (Πατήρ και Υιός) και προς τη μεθεκτή αγάπη (Πατήρ, Υιός και Άγιον Πνεύμα). Σε όλο αυτό, όπως και ο ίδιος αναγνωρίζει, δεν μας προσφέρει τίποτε περισσότερο από μια αναλογία˙ και η αναλογία αυτή είναι ατελής, όπως όλες οι αναλογίες είναι αναπόφευκτα ατελείς, όταν αναφέρονται στη θεία ζωή, διότι η Τριάς – έτσι προειδοποιεί τον αναγνώστη του – είναι μυστήριο «υπεράνω της κατανοήσεώς σου»[ΑΛΛΑ ΟΧΙ ΤΗΣ ΔΙΚΗΣ ΜΟΥ] (De Trin. III.10). Του είναι ασφαλώς άγνωστη η αποφατική προσέγγιση στην Τριάδα. Ωστόσο η αναλογία του παραμένει βαθιά πειστική, με λιγότερα μειονεκτήματα από οποιοδήποτε άλλο εναλλακτικό «πρότυπο».
Ο Θωμάς ο Ακινάτης διαφώνησε με την αναλογία του Richard, με το επιχείρημα ότι, ενώ για τους ανθρώπους αληθεύει ότι μόνο στη συντροφικότητα μπορούν να απολαύσουν το αγαθό, δεν μπορούμε όμως να υποστηρίξουμε το ίδιο για τον Θεό. Δεδομένου ότι Εκείνος είναι Πανάγαθος, δε χρειάζεται σύντροφο για τη δική Του αυτο-εκπλήρωση και τελειότητα. Η αγάπη, ισχυρίστηκε ο Ακινάτης, είναι αγώνας να κερδίσεις κάτι το οποίο ακόμη δεν κατέχεις˙ υπονοεί κάποια έλλειψη ή ανεπάρκεια, και θα ήταν αδιανόητο ότι στον Θεό υπάρχει κάποιο έλλειμμα σε κάτι. Έτσι, η αναλογία του Richard που εδράζεται στο μοίρασμα της αγάπης μεταξύ των ανθρώπων, δεν μπορεί να εφαρμοστεί στον Θεό(Summa Theologiae 1.32.1 ad 2). Αλλά, προς υπεράσπιση του Richard, θα πρέπει να αναρωτηθούμε πόσο Χριστιανική είναι η εικόνα του Ακινάτη για τον Θεό, ως Όντος αυτάρκους, που δε χρειάζεται τίποτε και κανέναν πέραν αυτου˙[ΤΟΝ ΚΑΛΛΙΣΤΟ ΑΣ ΠΟΥΜΕ] μήπως αυτό μας ανάγει στο Εν των Νεοπλατωνικών, το αμετάβλητο, υπερβατικό, που νοεί και γνωρίζει τον εαυτό του και όχι στον Πατέρα του Κυρίου ημών Ιησου Χριστού; Η δυναμικότερη περί Θεού οπτική του Richard, με όρους αμοιβαιότητας και κοινωνίας είναι πλησιέστερη προς το πνεύμα της Γραφής. Και όταν ο Ακινάτης χαρακτηρίζει την αγάπη ως έλλειμμα, αυτό μας φέρνει στο νού το επιχείρημα του Πλάτωνα στο Συμπόσιο, όπου ο έρωτας «από έλλειψη των αγαθών και των ωραίων, ποθεί αυτά ακριβώς, επειδή του λείπουν». Και ασφαλώς ο Richard έχει δίκιο να θεωρεί την αγάπη, όχι ως προσπάθεια να αποκτήσει κανείς κάτι που του λείπει, αλλά ως στάση αυτοπροσφοράς.[ΑΥΤΟ ΤΟ ΑΥΤΟ ΠΩΣ ΣΥΓΚΡΟΤΕΙΤΑΙ ΧΩΡΙΣ ΤΗΝ ΑΓΑΠΗ, ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΓΑΠΗ, ΕΦΟΣΟΝ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΕΧΕΙΣ ΓΙΑ ΝΑ ΠΡΟΣΦΕΡΕΙΣ. ΕΔΩ ΟΙ ΝΕΟΟΡΘΟΔΟΞΟΙ ΚΗΡΥΤΤΟΥΝ ΟΤΙ ΠΡΟΗΓΕΙΤΑΙ ΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ ΤΗΣ ΟΥΣΙΑΣ. ΤΗΣ ΑΓΑΠΗΣ;] Η αληθινή ουσία της αγάπης έγκειται όχι στο να παίρνει αλλά στο να δίνει˙ αγαπώ δε σημαίνει κατ᾽ αρχήν ότι καλύπτω μια δική μου έλλειψη, αλλά ότι προσφέρω τον εαυτό μου ως δώρο στον άλλο. Ο Richard έβλεπε μακρύτερα από το Θωμά Ακινάτη. Το δόγμα της Αγίας Τριάδος είναι ένας τρόπος να πούμε ότι η αιώνια ύπαρξη του Θεού είναι ύπαρξη που προσφέρεται.
ΣΚΕΦΤΕΤΑΙ ΑΡΑ ΥΠΑΡΧΕΙ. ΘΛΙΒΕΡΟ ΘΥΜΑ ΤΗΣ ΑΡΧΗΣ ΤΗΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΤΗΣ SOLA SCRIPTURA. ΣΥΜΜΕΤΕΙΧΕ ΣΤΗΝ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΤΗΣ ΦΙΛΟΚΑΛΙΑΣ ΥΠΟΤΙΘΕΤΑΙ ΤΗΣ ΟΥΣΙΑΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ. ΚΑΙ; ΧΩΡΙΣ ΜΕΤΑΝΟΙΑ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ.