Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Κάλλιστος Γουέαρ - Το ανθρώπινο πρόσωπο ως εικόνα της Αγίας Τριάδος. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Κάλλιστος Γουέαρ - Το ανθρώπινο πρόσωπο ως εικόνα της Αγίας Τριάδος. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Τρίτη 4 Μαρτίου 2025

Κάλλιστος Γουέαρ - Το ανθρώπινο πρόσωπο ως εικόνα της Αγίας Τριάδος (8)

  Συνέχεια από: Σάββατο 1η Μαρτίου 2025

Το ανθρώπινο πρόσωπο ώς εικόνα της Αγίας Τριάδος.

εκδόσεις ΠΑΡΡΗΣΙΑ, 2013

"Η πνευματική Διαθήκη του Κάλλιστου Ware".

Η Θυσιαστική Αγάπη

AΥΤΟ ΕΙΝΑΙ το βαθύτερο νόημα της εικόνας του Rublev. Μας λέει ότι η αμοιβαία, εκχυνόμενη αγάπη της Τριάδος, η οποία εκφράζεται διά της δημιουργίας του ανθρώπου, είναι ταυτόχρονα και αγάπη θυσιαστική. Σε απόλυτη αλληλεγγύη με τον κόσμο, ο Τριαδικός Θεός αναλαμβάνει την ευθύνη για όλες τις συνέπειες της πράξης της δημιουργίας. Το περιγράφει με εξαιρετική διαύγεια στην αυτοβιογραφία του ο Αρχιερεύς Αββακούμ (17ος αιών). Πριν από τη δημιουργία του Αδάμ, γράφει ο Αββακούμ, στον πρόλογό του, ο Πατήρ είπε στον Υιό:

«Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και ομοίωσή μας».
«Ας τον δημιουργήσουμε, Πατέρα μου», απάντησε ο Υιός «αλλά, κοίταξε, θα πέσει στην αμαρτία».
«Ναι», είπε ο Πατήρ «και, καθώς μεριμνάς για τη δημιουργία, θα πρέπει να φορέσεις τη φθαρτή σάρκα του ανθρώπου, να πονέσεις και να φέρεις το έργο εις πέρας».
Και ο Υιός απάντησε:
«Πάτερ, γενηθήτω το θέλημά Σου». Κατόπιν, δημιουργήθηκε ο Αδάμ,

Εδώ ο Αββακούμ περιγράφει με δραματικό τρόπο τη μεγάλη αλήθεια ότι η θυσία του Υιού δεν άρχισε στη Βηθλεέμ ή στο Γολγοθά, αλλά έχει την αρχή της στην άχρονη ζωή της Τριάδος, στην «προαιώνιο βουλή» των Τριών. Υπήρχε ένας σταυρός στην καρδιά του Θεού», γράφει ο πατήρ Lev Gillet, «πριν υψωθεί κάποιος, εκείνος ο άλλος σταυρός έξω από την Ιερουσαλήμ»(Lev Gillet, "Does God suffer?" Sobornost 3:15, 1954). Όταν ο Τριαδικός Θεός επεθύμησε να δημιουργήσει τον άνθρωπο, το έκανε με μια πράξη που ήταν ήδη αυτοθυσιαστική.

Να λοιπόν μια ακόμη συνέπεια της Τριαδικής μας εικόνας. Είμαι άνθρωπος, κατ' εικόνα και ομοίωση της Τριάδος, σημαίνει ότι αγαπώ τους άλλους με μια αγάπη αυτοθυσιαστική, μια αγάπη που κοστίζει. Αν ο Θεός Πατήρ μας αγάπησε τόσο, ώστε έδωσε τον μονογενή Του Υιό να πεθάνει για μας πάνω στο Σταυρό, αν ο Υιός μας αγάπησε τόσο, ώστε κατέβηκε στον Άδη, στη δική μας θέση, τότε θα ομοιάζουμε αληθινά με την Τριάδα μόνον αν κι εμείς προσφέρουμε τη ζωή μας ο ένας για τον άλλον. Χωρίς κένωση, χωρίς να σηκώσουμε σταυρό, χωρίς το δούναι και λαβείν της αγάπης, με όλον τον εκούσιο κόπο που αυτό περιλαμβάνει, δεν μπορεί να υπάρξει γνήσια ομοίωση με την Τριάδα. «Αγαπήσωμεν αλλήλους», διακηρύσσουμε στη Θεία Λειτουργία, «ίνα εν ομονοία ομολογήσωμεν Πατέρα, Υιόν και Άγιον Πνεύμα, Τριάδα ομοούσιον και αχώριστον». Χωρίς αμοιβαία αγάπη δεν μπορεί να υπάρξει αληθινή ομολογία πίστεως στην Αγία Τριάδα. Αλλά «αγαπήσωμεν αλλήλους» σημαίνει να καταθέτουμε τη ζωή μας ο ένας για τον άλλον.

Είναι φανερό τώρα γιατί ο Λόσκυ επέμενε ότι μεταξύ Τριάδος και κολάσεως δεν υπάρχει άλλη επιλογή. Αν αρνηθώ να αγαπώ τους άλλους οδηγούμαι τελικά στην απώλεια της χαράς και του νοήματος, όπως το δείχνει ο Charles Williams, όταν περιγράφει την αποσύνθεση του Wentworth στο τέλος του έργου του Κάθοδος στον Άδη: 

«Η σιωπή βαστούσε τίποτε δε συνέβαινε. Σ' αυτή την παύση η προσμονή ξεθώριαζε... Κάτι τον τραβούσε, σταθερά, ασταμάτητα, προς τα μέσα και κάτω, μέσα απ' τους απύθμενους κύκλους του κενού» (Charles Williams, Descent into Hell, London, 1949).

Είναι ένα τρομακτικό κείμενο, που αξίζει να διαβαστεί ολόκληρο. Είτε αγαπάμε τους άλλους, κατ' εικόνα του Τριαδικού Θεού, είτε καταδικάζουμε τον εαυτό μας στο κενό. Δε μας καταδικάζει ο Θεός, εμείς οι ίδιοι εκδίδουμε την καταδίκη μας. «Η κόλαση, είναι οι άλλοι;» Όχι, ο Sartre κάνει λάθος: η κόλαση δεν είναι οι άλλοι – είναι ο εαυτός μου, ο αποκομμένος από τους άλλους, που αρνείται να δημιουργήσει σχέσεις, που αρνείται την Τριάδα. Αλλά έχω ενώπιόν μου και μια άλλη δυνατότητα. Γράφει ο άγιος Ισαάκ ο Σύρος:

«Η αγάπη είναι η βασιλεία την οποία ο Κύριος μυστικά υποσχέθηκε στους Μαθητές. Όταν αποκτήσουμε την αγάπη, θα έχουμε εγγίσει τον Θεό και το ταξίδι μας θα έχει τελειώσει. Θα έχουμε φθάσει στο νησί που κείται πέραν του κόσμου, όπου ο Πατήρ, ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα».

ΤΕΛΟΣ

ΑΣ ΜΗΝ ΕΙΣΕΛΘΟΥΜΕ ΞΑΝΑ ΣΤΗΝ ΣΤΗΜΕΝΗ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΟΗΣΙΑ ΤΗΣ ΕΤΕΡΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΑΣ ΕΝ ΤΗ ΕΝΟΤΗΤΙ. 

ΑΣ ΔΟΥΜΕ ΟΜΩΣ ΤΟΝ ΛΟΓΙΚΟ ΝΟΜΟ ΤΗΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΟΣ ΣΕ ΠΛΗΡΗ ΔΡΑΣΗ. 
ΤΗΣ ΟΥΣΙΑΣ ΤΟΥ ΘΕΟΥ, ΤΟ ΟΜΟΟΥΣΙΟ, ΜΕ ΤΗΝ ΒΟΥΛΗΣΗ ΤΟΥ. ΚΑΘΙΣΤΩΝΤΑΣ ΤΟ ΟΜΟΙΟΥΣΙΟ. ΤΙΣ ΑΚΤΙΣΤΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΜΕ ΤΗΝ ΧΑΡΙ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ. 
ΑΛΛΑ  ΚΥΡΙΩΣ ΤΗΝ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΙΚΗ ΤΑΥΤΙΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΓΝΩΣΕΩΣ ΜΕ ΤΗΝ ΠΡΑΓΜΑΤΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ, Η ΟΠΟΙΑ ΚΑΤΑΡΓΕΙ ΤΗΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΚΑΘΙΣΤΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΝΑΓΚΗ. ΤΑΥΤΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΠΡΟΔΡΟΜΟ ΜΕ ΤΟΝ ΚΥΡΙΟ ΜΑΣ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΟ. ΤΟΝ ΠΡΟΦΗΤΗ ΜΕ ΤΟΝ ΧΡΙΣΤΟ. ΚΑΙ ΣΗΜΕΡΑ ΤΟ ΠΡΟΟΡΑΤΙΚΟ ΧΑΡΙΣΜΑ ΜΕ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ. ΤΟ ΒΑΠΤΙΣΜΑ ΜΕ ΤΗΝ ΣΩΤΗΡΙΑ, ΤΗΝ ΕΥΧΗ ΜΕ ΤΗΝ ΔΙΑΤΑΓΗ. ΤΗΝ ΑΦΕΣΗ ΤΩΝ ΑΜΑΡΤΙΩΝ ΜΕ ΤΟ ΘΑΥΜΑ. ΚΑΤΑΡΓΩΝΤΑΣ ΤΟΝ ΝΟΜΟ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ: ΟΣΤΙΣ ΘΕΛΕΙ ΟΠΙΣΩ ΜΟΥ ΕΛΘΕΙΝ. ΤΟ ΕΚΟΥΣΙΟ ΤΗΣ ΕΝΣΑΡΚΩΣΕΩΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ. ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΤΗΝ ΑΓΙΟΤΗΤΑ. ΤΟΝ ΝΟΜΟ ΤΗΣ ΜΑΘΗΤΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΝΟΙΑΣ: ΑΛΛΑ ΘΕΛΩ ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΚΑΝΩ.
Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΙΚΗ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΣ ΚΑΘΟΤΙ Η ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΕΙΝΑΙ ΗΔΗ ΠΡΑΞΗ.
Ο ΚΥΡΙΟΣ ΕΝΣΑΡΚΩΘΗΚΕ ΣΕ ΜΙΑ ΗΔΗ ΥΠΑΡΧΟΥΣΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑ.
ΔΥΣΤΥΧΩΣ Ο ΓΕΡΜΑΝΙΚΟΣ ΙΔΕΑΛΙΣΜΟΣ  ΕΠΙΝΟΗΣΕ ΤΗΝ ΚΕΝΩΣΗ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΚΑΘΙΣΤΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΣΚΕΨΗ ΠΡΑΞΗ.

Γιατί ο Θεός έγινε Άνθρωπος; (Άγιος Μάξιμος Ομολογητής)

  

"Τοῦτό ἐστι τὸ μακάριον, δι᾿ ὃ τὰ πάντα συνέστησαν τέλος"
«᾿Αλλὰ μὲ τὸ πολύτιμο αἷμα τοῦ Χριστοῦ, ποὺ θυσιάστηκε σὰν ἀμνὸς ἄμωμος καὶ ἄσπιλος, κι ἦταν βέβαια προορισμένος πρὶν ἀπὸ τὴ δημιουργία τοῦ κόσμου, ἀλλὰ φανερώθηκε γιὰ χάρη μας αὐτὰ τὰ τελευταῖα χρόνια»1. 

Προορισμένος ἀπὸ ποιόν;
ΑΠΟΚΡΙΣΗ
Τὸ μυστήριο τοῦ Χριστοῦ ὁ λόγος τῆς Γραφῆς τὸ ὀνόμασε Χριστὸ καὶ τὸ βεβαιώνει μὲ σαφήνεια ὁ μέγας ᾿Απόστολος λέγοντας, «τὸ μυστικὸ σχέδιο, ποὺ ἦταν κρυμμένο ἀπὸ ὅλες τὶς γενεές, φανερώθηκε τώρα»2, ἐννοώντας δηλαδὴ ὡς τὸν Χριστό, τὸ μυστικὸ σχέδιο μὲ τὸν Χριστό. Αὐτὸ εἶναι ὁλοφάνερα ἡ ἄρρητη καὶ ἀκατάληπτη ὑποστασιακὴ ἕνωση τῆς θεότητας καὶ τῆς ἀνθρωπότητας, ποὺ ὁδηγεῖ σὲ ταυτότητα πλήρη τὴν ἀνθρωπότητα μὲ τὴ θεότητα ἐξαιτίας τῆς ὑπόστασης καί, κάνοντας μία τὴν ὑπόσταση τὴ σύνθετη ἀπὸ τὰ δύο, χωρὶς ἡ φυσικὴ διαφορὰ τῆς οὐσίας τους νὰ προκαλέσει σ᾿ αὐτὴν καμμιὰ μείωση σὲ ὁτιδήποτε. 
Τὸ μυστήριο τοῦτο [τοῦ Χριστοῦ] προγνώριζε ὁ Πατέρας καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ ἅγιο Πνεῦμα.
῾Ο Πατέρας γιατὶ ἔτσι εὐδόκησε, ὁ Υἱὸς γιατὶ ἦταν ὁ αὐτουργός, καὶ τὸ Πνεῦμα γιατὶ συνεργαζόταν σ᾿ αὐτό. Γιατὶ εἶναι μία ἡ γνώση τοῦ Πατέρα καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἐπειδὴ εἶναι μία καὶ ἡ οὐσία καὶ ἡ δύναμη. Δὲν ἀγνοοῦσε δηλαδὴ ὁ Πατέρας ἢ τὸ ἅγιο Πνεῦμα τὴ σάρκωση τοῦ Υἱοῦ, γιατὶ ὑπῆρχε σὲ ὁλόκληρο τὸν Υἱό, ποὺ αὐτουργοῦσε τὸ μυστήριο τῆς σωτηρίας μας μὲ τὴ σάρκωσή Του, ὅλος κατὰ τὴν οὐσία Του ὁ Πατέρας, ὄχι βέβαια μὲ σάρκωσή Του, ἀλλὰ εὐδοκώντας γιὰ τὴ σάρκωση τοῦ Υἱοῦ, καὶ ὁλόκληρο τὸ ἅγιο Πνεῦμα κατὰ τὴν οὐσία Του ὑπῆρχε στὸν Υἱό, ὄχι λαμβάνοντας σάρκα, ἀλλὰ συνεργώντας μὲ τὸν Υἱὸ στὴν ἀπόρρητη γιὰ μᾶς σάρκωσή Του.
Εἴτε λοιπὸν πεῖ κάποιος Χριστό, εἴτε μυστήριο τοῦ Χριστοῦ, τὴν πρόγνωση γι᾿ αὐτὸ κατὰ τὴν οὐσία τὴν ἔχει μόνη ἡ ἁγία Τριάδα, ὁ Πατέρας, ὁ Υἱὸς καὶ τὸ ἅγιο Πνεῦμα. Κι ἄς μὴν ἀναρωτηθεῖ κανένας πῶς ὁ Χριστός, ἐνῶ εἶναι ἕνας ἀπὸ τὴν ἁγία Τριάδα, γίνεται ἀντικείμενο πρόγνωσής της, ἔχοντας ὑπόψη ὅτι δὲν ἔγινε πρόγνωση τοῦ Χριστοῦ ὡς Θεοῦ, ἀλλὰ ὡς ἀνθρώπου, ἔγινε δηλαδὴ πρόγνωση τῆς κατ᾿ οἰκονομίαν σάρκωσής του γιὰ χάρη τοῦ ἀνθρώπου. Γιατὶ ὅ,τι ὑπάρχει αἰώνια ποτὲ δὲν προγνωρίζεται ἀπὸ ἕνα ἄλλο αἰώνιο. Γιατὶ ἡ πρόγνωση γίνεται γιὰ ὅσα ἔχουν ἀρχὴ στὸ εἶναι καὶ γιὰ κάποια αἰτία. 
Προγνωρίσθηκε λοιπὸν ὁ Χριστὸς ἀπὸ πρὶν ὄχι γι᾿ αὐτὸ ποὺ ἦταν κατὰ φύση γιὰ τὸν ἑαυτό του, ἀλλὰ γι᾿ αὐτὸ ποὺ φάνηκε ὅτι ἔγινε ἀργότερα γιὰ μᾶς κατ᾿ οἰκονομία. ῎Επρεπε δηλαδὴ ἀληθινὰ ὁ φυσικὸς δημιουργὸς τῆς οὐσίας τῶν ὄντων νὰ γίνει αὐτουργὸς καὶ τῆς κατὰ χάρη θέωσης τῶν δημιουργημάτων, ὥστε ὁ δωρητὴς τοῦ εἶναι νὰ φανεῖ δωρεοδότης καὶ τῆς μακαριότητας. ᾿Επειδὴ λοιπὸν κανένα ἀπὸ τὰ ὄντα δὲν γνωρίζει καθόλου τὸν ἑαυτό του ἢ κάποιο ἄλλο τί εἶναι ὡς πρὸς τὴν οὐσία, εἶναι εὔλογο ὅτι κανένα ἀπὸ τὰ ὄντα δὲν ἔχει κατὰ τὴ φύση τὴν ἱκανότητα πρόγνωσης κανενὸς ἀπὸ ὅσα θὰ γίνουν, πλὴν μόνο ὁ Θεὸς ὁ πάνω ἀπὸ τὰ ὄντα, ποὺ καὶ τὸν ἑαυτό Του γνωρίζει τί εἶναι κατὰ τὴν οὐσία καὶ γιὰ ὅλα ὅσα δημιούργησε καὶ πρὶν ἀκόμα γίνουν εἶχε ἀπὸ πρὶν τὴ γνώση τῆς ὕπαρξής τους κι ἔμελλε κατὰ χάρη νὰ φιλοδωρήσει τὰ ὄντα μὲ τὴ γνώση τοῦ ἑαυτοῦ τους καὶ τῶν ἄλλων, τί εἶναι στὴν οὐσία τους, καὶ νὰ φανερώσει τοὺς λόγους ποὺ ὑπάρχουν ἑνιαῖα σ᾿ αὐτὸν ἀπὸ πρίν.
Τὸ νὰ λένε μερικοὶ ὅμως πὼς ὁ Χριστὸς εἶχε προγνωσθεῖ πρὶν ἀπὸ τὴν καταβολὴ τοῦ κόσμου ἀπὸ ἐκείνους, στοὺς ὁποίους φανερώθηκε ὕστερα τοὺς τελευταίους καιρούς, ἐπειδὴ ἐκεῖνοι οἱ ἴδιοι ὑπῆρχαν πρὶν ἀπὸ τὴν καταβολὴ τοῦ κόσμου μαζὶ μὲ τὸν προεγνωσμένο Χριστό, αὐτὸν τὸ λόγο σὰν ἐντελῶς ἄσχετο μὲ τὴν ἀλήθεια, ἐπειδὴ κάνει συναΐδια μὲ τὸν Θεὸ τὴν οὐσία τῶν λογικῶν ὄντων, τὸν ἀπορρίπτουμε. Γιατὶ εἶναι τελείως ἀδύνατο νὰ βρίσκονται μὲ τὸ Χριστό, ἔτσι ὅπως αὐτὸς εἶναι, καὶ πάλι νὰ λείψουν τελείως κάποτε ἀπὸ αὐτόν, ἂν βέβαια εἶναι φυσικὸ νὰ γίνει σ᾿ αὐτὸν ἡ ἀποπεράτωση τῶν αἰώνων καὶ ἡ στάση ὅσων κινοῦνται, μέσα στὴν ὁποία κανένα ἀπολύτως ἀπὸ τὰ ὄντα δὲ θὰ ὑπόκειται σὲ μεταβολή. ῾Ο λόγος τῆς Γραφῆς κάλεσε τὸν Χριστὸ ἄμωμο καὶ ἄσπιλο, ἐπειδὴ εἶναι κατὰ τὴν ψυχὴ καὶ τὸ σῶμα ἀπὸ τὴ φύση του τελείως ξένος ἀπὸ τὴ φθορὰ τῆς ἁμαρτίας. Γιατὶ ἡ ψυχή του δὲν εἶχε μῶμο κακίας οὔτε τὸ σῶμα του σπίλο τῆς ἁμαρτίας.
῾Αγίου Μαξίμου ῾Ομολογητοῦ, Πρὸς Θαλάσσιον Περὶ Διαφόρων ᾿Απόρων τῆς ῾Αγίας Γραφῆς, ᾿Ερώτησις Ξʹ.Ε.Π.Ε. τ. 14Γ, σελ. 186-195, Θεσσαλονίκη 1992)

Σάββατο 1 Μαρτίου 2025

Κάλλιστος Γουέαρ - Το ανθρώπινο πρόσωπο ως εικόνα της Αγίας Τριάδος (7)

 Συνέχεια από:  Πέμπτη 27 Φεβρουαρίου 2025

Το ανθρώπινο πρόσωπο ώς εικόνα της Αγίας Τριάδος.

εκδόσεις ΠΑΡΡΗΣΙΑ, 2013

"Η πνευματική Διαθήκη του Κάλλιστου Ware".

Η Τριαδική Θεολογία με σχήμα και χρώμα

TΟ ΝΟΗΜΑ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ως Τριάδος και η τριαδικότητα τού ανθρώπινου προσώπου συγκεφαλαιώνονται στην εικόνα του Andrei Rublev, η οποία χρονολογείται από τις αρχές του 15ου αιώνα: η Αγία Τριάς απεικονίζεται συμβολικά με τη μορφή των τριών αγγέλων που επισκέφθηκαν τον Αβραάμ (Γένεσις 18). Παίρνοντας ως κύριο οδηγό μας τον Παύλο Ευδοκίμωφ, τι μαθαίνουμε άραγε από αυτή την οπτική έκφραση του μυστηρίου της Τριάδος;

Ας προσέξουμε πρώτα πρώτα την κλίση των τριών κεφαλιών, τη στάση των ώμων, των χεριών και των ποδιών, τις πτυχές των υφασμάτων: θα παρατηρήσουμε ότι στην εικόνα συνολικά κυριαρχεί ένα κυκλικό σχήμα. Ο κύκλος αυτός συμβολίζει τον «κυκλικό χορό» της περιχώρησης στην Τριάδα, τη διαρκή κίνηση αγάπης που υφίσταται μεταξύ των τριών Προσώπων, κίνηση στην οποία καλούμαστε και εμείς οι άνθρωποι. Στη συνέχεια, παρατηρούμε πως και οι Τρεις είναι στραμμένοι ο ένας προς τον άλλον;;;;, κάτι που μας υπενθυμίζει την κυριολεξία της λέξης «πρόσωπο». Κάθε ένας από τους τρεις αντικρίζει τους άλλους, κάθε ένας είναι πρόσωπο εν κοινωνία προς τους υπόλοιπους δύο. Συνδιαλέγονται.


Για ποιο πράγμα άραγε; Το θέμα τους είναι η «προαιώνιος βουλή», η δημιουργία του κόσμου και του ανθρώπινου προσώπου ως ζώσης καρδίας αυτού του κόσμου: «Ποιήσωμεν άνθρωπον κατ' εικόνα ημετέραν και καθ᾽ ομοίωσιν». Διότι ο αιώνιος κύκλος δεν παραμένει κλειστός αλλά διαρκώς διευρύνεται. Καθώς η αγάπη της Τριάδος μοιράζεται, γίνεται αγάπη που ξεχειλίζει και αυτο-προσφέρεται. Σύμφωνα με την πραγματεία Περί Θείων Ονομάτων, η οποία αποδίδεται στον άγιο Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη,

«Ἔστι δέ καί ἐκστατικός ὁ θεῖος ἔρως, οὐκ ἐῶν ἑαυτῶν εἶναι τούς ἐραστάς, ἀλλά τῶν ἐρωμένων».

Κινούμενη από αυτήν την «εκστατική», υπερχειλίζουσα αγάπη, η Τριάς δημιουργεί τον κόσμο, όχι ως πράξη αναγκαιότητος, αλλά ως πράξη ηγεμονικής επιλογής και ελευθερίας· επειδή η αγάπη είναι πάντοτε ελεύθερη, και χωρίς ελευθερία δεν υπάρχει αγάπη. Αλλά η πράξη αυτή της ηγεμονικής επιλογής είναι ταυτόχρονα αληθινή αντανάκλαση της εσώτερης, Τριαδικής, ζωής του Θεού ως αμοιβαίας αγάπης.

Οι τρεις άγγελοι της εικόνας του Rublev είναι καθισμένοι γύρω από ένα κυβόσχημο τραπέζι που μοιάζει πολύ με Αγία Τράπεζα. Τα χέρια και των Τριών δείχνουν προς ένα ποτήριο στο κέντρο της τραπέζης, και μέσα στο ποτήριο είναι το κεφάλι ενός ζώου (σύγκρ. με Γεν. 18:7-8). Αυτό μας οδηγεί προς μια πτυχή της Τριαδικής εικόνας, στην οποία μέχρι τώρα δεν έχουμε ακόμη αναφερθεί: αυτοπροσφορά σημαίνει θυσία. Η αμοιβαία αγάπη καθ᾽ ομοίωσιν της Τριάδος είναι αγάπη κενωτική, αγάπη που πονά. Γι' αυτό και το τραπέζι γύρω από το οποίο κάθονται οι Τρεις μοιάζει με Θυσιαστήριο και φέρει το κεφάλι του ιερού σφαγίου, «του αρνίου του εσφαγμένου από καταβολής κόσμου» (Αποκ. 13:8). Οι Τρεις συνομιλούν, και στο γεμάτο αγάπη διάλογό τους δε συζητούν μόνο για τη δημιουργία του κόσμου και του ανθρώπου, αλλά και για όλα όσα θα επακολουθήσουν: πως η δημιουργία θα οδηγηθεί στην πτώση, πως την πτώση θα επακολουθήσει η Σάρκωση και η Σταύρωση. Όλα αυτά περιλαμβάνονται στην προαιώνια βουλή. Συνομιλούν οι Τρεις για τη θυσία του Υιού: «Ούτω γάρ ἠγάπησεν ὁ Θεός τόν κόσμον, ὥστε τόν Υἱόν αὐτοῦ τόν μονογενῆ ἔδωκε...» (Ιω. 3:16). Η κίνηση με την οποία και οι τρεις δείχνουν το ποτήριο φανερώνει ότι μετέχουν εξίσου στην αυτοπροσφορά του Υιού. Το περιγράφει ο Μητροπολίτης Μόσχας Φιλάρετος:

Ἡ ἀγάπη τοῦ Πατρός θυσιάζει τον Υιό, 
Ἡ ἀγάπη τοῦ Υἱοῦ δέχεται να θυσιαστεί, 
Ἡ ἀγάπη τοῦ Ἁγίου Πνεύματος θριαμβεύει 
διά τῆς δυνάμεως τοῦ Σταυροῦ.
Παρατίθεται στο Γεωργίου Φλωρόφσκυ, Ways of Russian Theology I (Belmont, Mass. 1979).

ΕΜΜΟΝΗ ΙΔΕΑ Η ΑΓΑΠΗ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΣΤΗΝ ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΟΥΣΙΑΣ ΤΟΥ ΘΕΟΥ. ΑΠΟ ΚΑΤΑΓΩΓΗΣ Η ΔΥΤΙΚΗ ΝΟΟΤΡΟΠΙΑ ΙΣΧΥΡΙΖΕΤΑΙ ΟΤΙ ΔΙΑ ΤΗΣ ΑΝΑΛΟΓΙΑΣ ΓΝΩΡΙΖΕΙ ΤΗΝ ΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΘΕΟΥ. ΕΝΩ ΤΑΥΤΟΧΡΟΝΑ ΙΣΧΥΡΙΖΕΤΑΙ ΟΤΙ ΟΙ ΑΚΤΙΣΤΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΚΑΤΑΛΗΓΟΥΝ ΚΤΙΣΤΕΣ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΛΟΓΩ ΤΗΣ ΠΕΡΑΤΟΤΗΤΟΣ ΤΟΥ, ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΚΟΤΗΤΟΣ ΤΟΥ. ΑΝΑΓΚΑΖΟΝΤΑΙ ΛΟΙΠΟΝ ΝΑ ΔΕΧΘΟΥΝ ΟΛΕΣ ΑΥΤΕΣ ΤΙΣ ΑΝΤΙΦΑΣΕΙΣ ΠΟΥ ΓΕΝΝΑ Η ΑΝΑΛΟΓΙΑ ΚΤΙΣΤΟΥ ΚΑΙ ΑΚΤΙΣΤΟΥ ΠΡΟΚΕΙΜΕΝΟΥ ΝΑ ΚΑΘΟΡΙΣΟΥΝ ΤΗΝ ΑΠΟΛΥΤΗ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΑΠΟΡΡΙΠΤΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΝΟΥ, ΤΟ ΘΕΙΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΜΕΣΑ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΑΚΟΜΗ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΠΤΩΣΗ ΤΟΥ ΔΙΝΕΙ ΣΤΟΝ ΚΑΘΕΝΑ ΜΑΣ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ ΚΑΙ ΑΙΣΘΗΣΗ, ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑ ΤΗΣ ΥΠΑΡΞΕΩΣ ΤΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥ Η ΟΠΟΙΑ ΑΝΑΙΡΕΙ ΤΗΝ ΑΥΤΟΝΟΜΗ ΒΟΥΛΗΣΗ ΤΟΥ ΑΤΟΜΟΥ. Ο ΟΠΟΙΟΣ ΑΝΑΓΚΑΖΕΙ ΤΗΝ ΚΑΘΑΡΗ ΟΜΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΚΑΡΔΙΑΣ: ΑΛΛΑ ΘΕΛΩ ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΚΑΝΩ.
"Διότι ο αιώνιος κύκλος δεν παραμένει κλειστός αλλά διαρκώς διευρύνεται. Καθώς η αγάπη της Τριάδος μοιράζεται, γίνεται αγάπη που ξεχειλίζει και αυτο-προσφέρεται." 

ΛΕΕΙ ΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ. ΑΥΤΟ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ Η ΝΕΑ ΜΟΡΦΗ ΤΟΥ ΠΑΝΘΕΙΣΜΟΥ; Η ΑΠΟΡΡΟΗ ΤΟΥ ΠΛΩΤΙΝΟΥ;

ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΕΙΝΑΙ Ο ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΗΣ ΣΩΤΗΡΙΑΣ; Ο ΠΛΩΤΙΝΟΣ ΤΕΛΙΚΑ ΕΙΝΑΙ Ο ΠΡΟΔΡΟΜΟΣ ΑΥΤΗΣ ΤΗΣ ΠΟΛΥΤΙΜΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΤΩΝ ΠΡΟΣΩΠΩΝ; 

ΑΣ ΤΟ ΠΡΟΣΘΕΣΟΥΜΕ!!! ΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ ΚΑΙ Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΠΡΟΣΩΠΩΝ ΚΑΤΑΡΓΕΙ ΤΟΝ ΠΑΡΑΔΕΙΣΟ, ΤΗΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ ΕΣΩ ΤΗΣ ΚΑΡΔΙΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥ, ΤΟΥ ΝΟΥ, ΣΤΟΝ ΟΠΟΙΟ ΟΙ ΑΡΧΑΙΟΙ ΑΠΕΥΘΥΝΟΝΤΑΝ ΣΑΝ ΑΥΤΟΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΑ ΜΟΝΟΝ ΤΟ ΚΑΤΈΙΚΟΝΑ ΚΑΙ ΟΜΟΙΩΣΗ. ΑΚΟΛΟΥΘΩΝΤΑΣ ΤΟΝ ΜΑΘΗΤΗ ΤΗΣ ΨΕΥΔΟΠΡΟΦΗΤΕΙΑΣ ΑΓΟΥΡΙΔΗ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΕΡΜΗΝΕΥΣΕ ΤΟΝ ΠΑΡΑΔΕΙΣΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΤΩΣΗ ΣΑΝ ΕΝΑ ΠΡΟΣΘΕΤΟ ΕΚ ΤΩΝ ΥΣΤΕΡΩΝ ΚΕΙΜΕΝΟ ΣΤΗΝ ΓΕΝΕΣΗ. ΑΓΝΩΣΤΟΥ ΣΚΟΠΙΜΟΤΗΤΟΣ. ΙΣΩΣ ΛΟΓΩ ΤΗΣ ΕΠΙΡΡΟΗΣ ΤΗΣ ΝΟΟΤΡΟΠΙΑΣ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ. ΕΤΣΙ ΑΠΩΘΕΙΤΑΙ Ο ΛΟΓΟΣ ΤΩΝ ΠΑΤΕΡΩΝ ΟΤΙ ΑΡΣΕΝ ΚΑΙ ΘΗΛΥ ΑΦΟΡΑ ΤΗΝ ΠΤΩΣΗ Η ΟΠΟΙΑ ΦΑΝΕΡΩΝΕΤΑΙ ΣΕ  ΟΣΑ ΣΥΜΒΑΙΝΟΥΝ ΣΤΟΝ ΠΑΡΑΔΕΙΣΟ. ΚΑΤΑΡΓΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΠΤΩΣΗ, ΤΟΝ ΝΟΥ ΣΤΟ ΒΑΘΟΣ ΤΗΣ ΚΑΡΔΙΑΣ, ΤΟΝ ΗΣΥΧΑΣΜΟ ΤΗΣ ΝΟΕΡΗΣ ΠΡΟΣΕΥΧΗΣ, ΤΟ ΒΑΠΤΙΣΜΑ ΣΑΝ ΤΟ ΘΕΜΕΛΙΟ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΤΗΡΗΣΗ ΤΩΝ ΕΝΤΟΛΩΝ ΣΑΝ ΠΡΟΥΠΟΘΕΣΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΝΟΙΑΣ, ΤΗΣ ΜΑΘΗΤΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΧΑΡΙΤΟΣ, ΚΑΡΠΟΣ ΤΗΣ ΟΠΟΙΑΣ ΕΙΝΑΙ Η ΑΓΑΠΗ, ΚΑΙ ΚΟΒΟΥΝ ΔΡΟΜΟ ΑΝΑΒΑΘΜΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ Θ. ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΚΥΡΙΑΚΗ Θ. ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΣΑΝ ΑΥΤΗ ΤΗΝ ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΩΝ ΟΥΡΑΝΩΝ. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΤΗΣ ΟΠΟΙΑΣ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΑΚΤΙΣΤΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ!!! ΤΟ ΑΓΙΟ ΠΝΕΥΜΑ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΠΟΛΛΑΠΛΟΤΗΤΟΣ, ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΟΣ, ΓΙΑ ΝΑ ΧΩΡΕΣΕΙ ΚΑΙ Ο ΖΗΖΙΟΥΛΑΣ. ΕΤΣΙ Ο ΚΥΡΙΟΣ ΕΝΣΑΡΚΩΘΗΚΕ ΣΕ ΜΙΑ ΗΔΗ ΥΠΑΡΧΟΥΣΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑ, ΤΗΝ ΕΙΚΟΝΑ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΟΣ, ΘΕΟΤΟΚΟΣ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΕ ΝΑ ΕΙΝΑΙ ΜΙΑ ΟΠΟΙΑΔΗΠΟΤΕ ΝΟΙΚΟΚΥΡΑ ΚΑΙ Η ΣΩΤΗΡΙΑ ΑΠΟΚΤΑΤΑΙ ΔΙΑ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ ΤΗΣ ΒΟΥΛΗΣΕΩΣ, ΤΗΣ ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΤΗΣ ΠΡΑΞΕΩΣ, ΜΕ ΤΙΣ ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΜΑΣ. 
Ο ΧΡΙΣΤΟΣ ΚΕΝΩΘΕΙΣ ΑΠΕΣΤΑΛΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΑΤΕΡΑ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΑΛΗΘΙΝΟΣ ΣΩΤΗΡ ΚΑΙ Ο ΧΡΙΣΤΟΣ Ο ΠΡΩΤΟΣ ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ, ΑΝΩΤΕΡΟΣ ΤΟΥ ΠΕΤΡΟΥ, ΕΤΣΙ ΩΣΤΕ ΝΑ ΟΛΟΚΛΗΡΩΘΕΙ Η ΝΙΚΗ ΤΟΥ ΠΡΟΤΕΣΤΑΝΤΙΣΜΟΥ ΣΤΟΝ ΠΑΠΑ. ΩΣΤΕ ΝΑ ΕΠΑΝΕΥΑΓΓΕΛΙΣΕΙ ΤΗΝ ΟΙΚΟΥΜΕΝΗ ΠΑΝΩ ΣΤΑ ΝΕΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗΣ.

Ας δούμε όμως και μία θεολογική ερμηνεία της κινήσεως της Αγίας Τριάδος, την οποία ερμηνεύει Ιεραρχικά ο μεγα­λύτερος Θεολόγος, Άγιος Μάξιμος ομολογητής, ambigua, 23: «Πώς εξηγείται το γραφέν υπό Γρηγορίου; Διά τούτο μονάς απ’ αρχής εις δυάδα κινηθείσα μέχρι Τριάδος έστη!; Κινείται (απαντά ο Άγιος Μάξιμος) μέσα στον Νου που είναι άξιος να την κατανοήσει, ο οποίος μέσω της Μονάδος και μέσα στην Μονάδα ολοκληρώνει κάθε έρευνα του σ’ αυτή ή για να το πούμε διαφορετικά, ολόκληρη η Μονάς αχώριστη διδάσκει και φανερώνει στον Νου, στην πρώτη του επαφή μαζί Της, την αλήθεια γύρω από την Μονάδα, έτσι ώστε να μην εισαχθεί χωρισμός στην πρώτη Αιτία. Μετά όμως προχωρά στην φανέρωση της θείας και απόρρη­της Θεογονίας αυτής της πρώτης Αιτίας, αποκαλύπτοντας του Μυστικά και κρυφά ότι δεν πρέπει να σκεφτεί ποτέ πως αυτό το Υπερού­σιο Αγαθό μπορεί να είναι άγονο, στείρο Λόγου και Σοφίας ή Αγιαστικής Δυνάμεως, ομοουσίους και υπαρκτές σαν υποστάσεις, για να μην διατρέξει τον κίνδυνο, αυτός ο Νους, να εννοήσει πως ο Θεός είναι Σύνθεση αυ­τών, ωσάν να επρόκειτο για τυχαία κατηγορήματα, αντί να πιστεύει δια της πίστεως ότι Αυτοί συνυπάρχουν, συναιω­νίως. Λέγεται λοιπόν πως ο Θεός κινείται, καθώς είναι Αιτία της έρευνας του τρόπου με τον οποίον συνυπάρχει. Διότι είναι αδύνατον χωρίς θεϊκό φωτισμό να κατανοήσουμε κάτι από τον Θεό. Διότι ο Θεός που δεν έχει την ίδια φύση με τους ανθρώπους, έχει ασφαλώς και διάφορον τρόπον γεννή­σεως.»
ΜΕ ΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΔΕΝ ΕΜΕΙΝΕ ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΜΕΝΟΣ Ο ΚΑΛΛΙΣΤΟΣ ΚΑΙ ΕΨΑΞΕ ΕΞΗΓΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ.
ΑΣ ΜΗΝ ΚΡΥΒΟΜΑΣΤΕ ΛΟΙΠΟΝ. Η ΜΕΤΑΠΑΤΕΡΙΚΗ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ ΠΡΟΥΠΟΘΕΤΕΙ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΣΣΕΙ ΤΟ ΦΙΛΙΟΚΒΕ. Η ΑΓΑΠΟΛΟΓΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΤΕΛΕΙΩΤΙΚΟ ΧΤΥΠΗΜΑ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ ΤΩΝ ΠΑΤΕΡΩΝ.

Πέμπτη 27 Φεβρουαρίου 2025

Κάλλιστος Γουέαρ - Το ανθρώπινο πρόσωπο ως εικόνα της Αγίας Τριάδος (6)

 Συνέχεια από: Τρίτη 25 Φεβρουαρίου 2025

Το ανθρώπινο πρόσωπο ώς εικόνα της Αγίας Τριάδος.

εκδόσεις ΠΑΡΡΗΣΙΑ, 2013

"Η πνευματική Διαθήκη του Κάλλιστου Ware".

Το ανθρώπινο πρόσωπο ως κοινωνία

Αλλά κάθε διαπροσωπική θεώρηση της Αγίας Τριάδος, όπως αυτή θεμελιώνεται στην έννοια που οι Καππαδόκες Πατέρες έδωσαν στη θεία κοινωνία, δεν είναι κατ᾽ ανάγκην τριθειστική. Έχει το εξής ασύγκριτο πλεονέκτημα: περιγράφει την Τριάδα, παρουσιάζοντας τον Θεό με όρους αμοιβαίας αγάπης. Διότι, όπως ο Richard of St. Victor πολύ σωστά το αντιλήφθηκε, μόνον η αμοιβαία αγάπη παρέχει, στα πλαίσια της ανθρώπινης εμπειρίας μας, το λιγότερο ατελές ανάλογο της θείας ζωής.

AΦΟΥ ΜΙΛΗΣΑΜΕ έως εδώ για τον αιώνιο κύκλο της αγάπης εντός της Τριάδος, ας ρίξουμε τώρα μια ματιά στον κύκλο ο οποίος διευρύνεται έτσι, ώστε να αγκαλιάζει τη δημιουργία.
 Τι μου λέει η πίστη στην Τριάδα για τον εαυτό μου; Τι υπονοεί για τη θεολογία του ανθρώπινου προσώπου, ιδιαιτέρως η «κοινωνική» προσέγγιση της Τριάδος; Αφού προσπαθήσαμε να ερμηνεύσουμε τον Θεό ως αμοιβαία αγάπη, ας προσπαθήσουμε να κάνουμε το ίδιο και για τον άνθρωπο.

«Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ᾿ εἰκόνα ἡμετέραν καί καθ᾽ ὁμοίωσιν» (Γέν. 1:26). Γιατί ο Θεός μιλά εδώ στον πληθυντικό: «ποιήσωμεν, ἡμετέραν»; Οι Χριστιανοί στοχαστές από το δεύτερο αιώνα και μετά πολύ γρήγορα διέκριναν ότι η φράση αυτή αναφέρεται στην Αγία Τριάδα. Ο Βαρνάβας στην Επιστολή του θεωρεί ότι τα λόγια αυτά απευθύνονται από τον Πατέρα προς τον Υιό· την ίδια εξήγηση δίνει και ο Ιουστίνος, ενώ ο Θεόφιλος και ο Ειρηναίος παρουσιάζουν τον Πατέρα να μιλά και προς τον Υιό και προς το Πνεύμα. Έτσι, τα τρία Πρόσωπα της Τριάδος δείχνουν να «διαβουλεύονται» πριν δημιουργήσουν τον άνθρωπο. Η δημιουργία του ανθρώπου είναι μια «συνοδική» πράξη, από κοινού έργο των τριών Προσώπων της θείας Τριάδος, ενώ η εικόνα του Θεού μέσα μας είναι έτσι σαφώς η εικόνα της Τριάδος. Τα λόγια που ακολουθούν αμέσως μετά στο πρώτο κεφάλαιο της Γενέσεως επεκτείνουν και εμβαθύνουν στο Τριαδικό νόημα της εικόνας: «Καί ἐποίησεν ὁ Θεός τόν άνθρωπον, κατ᾿ εἰκόνα Θεοῦ ἐποίησεν αὐτόν, ἄρσεν καί θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς» (1:27).[ΤΟ ΑΡΣΕΝ ΚΑΙ ΘΗΛΥ ΔΕΝ ΑΝΗΚΕΙ ΣΤΟ ΚΑΤ΄ΕΙΚΟΝΑ ΚΑΙ ΟΜΟΙΩΣΗ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ ΑΛΛΑ ΣΤΗΝ ΠΤΩΣΗ] Η θεία, Τριαδική εικόνα δε δίδεται μόνο στον άνδρα ή μόνο στη γυναίκα, αλλά και στους δύο μαζί· ολοκληρώνεται στη μεταξύ τους κοινωνία.[Η ΘΕΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΑΥΤΕΞΟΥΣΙΟ. ΚΑΙ ΤΟ ΑΥΤΕΞΟΥΣΙΟ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΣΧΕΣΙΑΚΟ] Η εικόνα του Θεού ως «Όντος κοινωνικού» συνδιαλέγεται με την ανθρωπότητα διατηρώντας απαραμείωτο τον κοινωνικό της χαρακτήρα. Είναι εικόνα «σχεσιακή», η οποία αντανακλάται στη σχέση μεταξύ άνδρα και γυναίκας, στον πρωταρχικό αυτό κοινωνικό δεσμό που αποτελεί το θεμέλιο όλων των άλλων μορφών κοινωνικής ζωής. Μόνο μέσα σε μια διαπροσωπική κοινωνία μπορεί να επιτευχθεί σωστά η ομοίωση προς την Τριάδα.[ΓΙΑΤΙ Η ΕΝΑΝΘΡΩΠΗΣΗ;]

Αν έτσι –κατ' εικόνα του Τριαδικού Θεού– είναι πλασμένοι οι άνθρωποι, τότε όλα όσα είπαμε προηγουμένως για τον Θεό ως Τριάδα επιβεβαιώνονται και για το ανθρώπινο πρόσωπο. Πρέπει να δούμε την Τριάδα, κατά τον Raimundo Panikkar, ως «το υπέρτατο παράδειγμα προσωπικών σχέσεων».[ΕΝΑ ΣΧΕΣΙΑΚΟ ΤΡΙΓΩΝΟ ΑΣ ΠΟΥΜΕ] «Το δόγμα της Τριάδος», επιμένει, «δεν είναι μια απλή θεωρία για το βάθος του Θεoύ αλλά και μια ένδειξη για το ύψος του Ανθρώπου». Ξεκινώντας από το λόγο του Ευαγγελιστού «Ο Θεός αγάπη εστί», ο William Blake πολύ σωστά προσθέτει: «Ο Άνθρωπος αγάπη εστί»(“Jerusalem”, παράγραφος 96, 1.26). Ο Θεός δεν είναι αυτο-αγάπη, αλλά αμοιβαία και μοιραζόμενη αγάπη, άρα το ίδιο αληθεύει και για το ανθρώπινο πρόσωπο. Ο Θεός, είπαμε πιο πάνω, είναι δόσιμο, αυτοπροσφορά, αλληλεγγύη· το ίδιο και ο άνθρωπος, η εικόνα του Θεού.[Ο ΜΠΛΕΙΚ ΕΖΗΣΕ ΤΟ ΣΧΕΣΙΑΚΟ ΤΡΙΓΩΝΟ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΑ]

Επειδή ο Θεός είναι Ον σχεσιακό, ο κατ' εικόνα Του πλασμένος άνθρωπος είναι και αυτός ον σχεσιακό. Πολύ σωστά υποδεικνύει ο John Macmurray ότι, ως πρόσωπα, είμαστε ό,τι είμαστε μόνο εν σχέσει με άλλα πρόσωπα:[ΦΟΒΕΡΟ. ΚΑΙ ΟΤΑΝ ΔΕΝ ΕΙΜΑΣΤΕ ΜΕ ΑΛΛΑ ΠΡΟΣΩΠΑ ΕΙΜΑΣΤΕ ΑΠΡΟΣΩΠΑ;]

«Ο Εαυτός υπάρχει μόνο σε δυναμική σχέση με τον Άλλον... ο Εαυτός συγκροτείται δια της σχέσης του με τον Άλλον, υπάρχει δια των σχέσεών του». (John Macmurray, Persons in Relation, London, 1961, σελ. 17, όπως παρατίθεται στο Gunton, The One, the Three and the Many, σελ. 6). Αλλά, όπως ο Gunton παρατηρεί, ο Macmurray δε συνδέει το σχεσιακό χαρακτήρα του ανθρώπινου προσώπου με το δόγμα της Αγίας Τριάδος.

Δεν υπάρχει αληθινό πρόσωπο παρά μόνον όταν υπάρχουν τουλάχιστον δύο πρόσωπα που να επικοινωνούν μεταξύ τους· άνθρωπος σημαίνει διάλογος.

«Δεδομένου ότι η αμοιβαιότητα αποτελεί συστατικό στοιχείο του προσώπου, συνεπάγεται ότι “εγώ” έχω ανάγκη από “σένα” για να είμαι ο Εαυτός μου»!(Macmurray, Persons in Relation, σελ. 69).

Η ανθρώπινη ταυτότητά μας ή είναι κοινωνική ή δεν είναι τίποτε. Ο αυθεντικός άνθρωπος δεν είναι εγωκεντρικός, αλλά έχει ως κέντρο του τους αδελφούς του. Τότε μόνον είμαι αληθινά άνθρωπος, αληθινό πρόσωπο, αν σχετίζομαι με τους άλλους καθ᾽ ομοίωσιν της Αγίας Τριάδος, αν εκφράζω τον εαυτό μου, όπως ο Θεός, σε μια σχέση μεταξύ του «Εγώ και του Εσύ». Δε θα είμαι πρόσωπο, αν δεν αντικρίζω τους άλλους, αν δεν κοιτάζω προς αυτούς και δεν τους επιτρέπω να κοιτάζουν προς εμένα. Συνειδητοποιώ τον εαυτό μου ως πρόσωπο –πρόσωπο και όχι απλώς άτομο– μόνον εφ' όσον χαιρετίζω τους άλλους ως πρόσωπα.[ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΕΙΑ ΠΩΣ ΜΠΛΕΚΟΝΤΑΙ;] Κατά το λόγο του Μεγάλου Βασιλείου, 
«Τίς οὐκ οἶδε ὅτι ἥμερον καί κοινωνικόν ζῶον ὁ ἄνθρωπος καί οὐχί μοναστικόν, οὐδέ ἄγριον; Οὐδέν γάρ οὕτως ἴδιον τῆς φύσεως ἡμῶν ὡς τό κοινωνεῖν ἀλλήλοις καί χρήζειν ἀλλήλων καί ἀγαπᾶν τό ὁμόφυλον»(Όροι κατά πλάτος, iii I).

Και όλα αυτά, επειδή ο Θεός είναι Τριάς. Πλασμένος κατ' εικόνα της Τριάδος, ο άνθρωπος έχει αδελφούς και αδελφές, είναι αυτός που στην Κυριακή Προσευχή λέει όχι «δος μοί», αλλά «δος ἡμῖν», λέει «ἡμῶν» και όχι «ἐμοῦ». Στη μικρή ιστορία του Ντοστογιέφσκυ "Η γυναίκα και το κρεμμύδι", μόλις η γυναίκα είπε «είναι δικό μου το κρεμμύδι, κι όχι δικό σου», τότε αμέσως το κρεμμύδι χωρίστηκε στα δυό και εκείνη έπεσε και πάλι στη λίμνη της φωτιάς. Αρνούμενη να μοιραστεί, μη καταφέρνοντας να πεί «είναι το κρεμμύδι μας», αρνήθηκε στο πρόσωπό της την ομοίωση με την Τριάδα. Είμαι άνθρωπος σημαίνει μοιράζομαι. Επειδή πιστεύουμε ότι ο Θεός δεν είναι απλώς Ένας, αλλά και Τρισυπόστατος, είμαστε, κατά τον στάρετς Ζωσιμά, «υπεύθυνοι για όλους και για όλα». Κι όχι μόνο στην Ευχαριστία, αλλά καθ' όλη τη διάρκεια της Λειτουργίας της ανθρώπινης ζωής, προσφέρουμε «κατά πάντα και διά πάντα». «Μη φύλαξ του αδελφού μου ειμί εγώ;» Η απάντηση στην ερώτηση του Κάιν βρίσκεται στο Τριαδικό δόγμα.

Θεωρώντας την ανθρώπινη φύση υπό το φως της Τριάδος, μπορούμε τώρα να κάνουμε τη διάκριση ανάμεσα στο άτομο και στο πρόσωπο (Βλ. Βλαδίμηρου Λόσκυ, Μυστική Θεολογία). Παρ' όλο που οι δυο αυτοί όροι συχνά χρησιμοποιούνται αδιαφοροποίητοι, ως συνώνυμοι, στην πραγματικότητα υπάρχει μια ζωτική διαφορά μεταξύ τους. Το άτομο είναι απομονωμένο, χωριστό από τα άλλα ανθρώπινα πλάσματα, είναι ο άνθρωπος-ανταγωνιστής. Το πρόσωπο σχετίζεται και κοινωνεί, είναι ο συν-άνθρωπος. Αποκομμένος από τους άλλους, στραμμένος στον εαυτό του, χωρίς σχέσεις, ο καθένας μας γίνεται άτομο –μια μονάδα που μετριέται στην απογραφή του πληθυσμού– όχι όμως αυθεντικό πρόσωπο. Οι σχέσεις μας είναι αυτές που μας κάνουν πρόσωπα· γιατί ένα πρόσωπο μπορεί να υπάρξει μόνο εκεί όπου πληρούται η δυνατότητα ύπαρξης κάθε άλλου προσώπου, δηλαδή εντός ενός κόσμου που μοιράζεται. Η οντολογική πρόταση που δίνει προτεραιότητα στην έννοια του προσώπου, γνωστή με το φιλοσοφικό όρο Προσωποκρατία, βρίσκεται έτσι στον αντίποδα του ατομικισμού. Σηματοδοτεί ακριβώς την καθ' ομοίωση της Τριάδος κοινωνία, στοιχείο που διαφοροποιεί το πρόσωπο από το άτομο. Κατ' εικόνα της Τριάδος δεν είναι πλασμένο το άτομο, αλλά το πρόσωπο.

«Ώστε να είναι όλοι ένα», λέει ο Ιησούς στην αρχιερατική προσευχή προς τον Πατέρα Του, «όπως (καθώς) Εσύ, Πατέρα, είσαι ενωμένος μ' εμένα κι εγώ μ᾽ Εσένα. Για να είναι ένα μεταξύ τους, όπως εμείς είμαστε ένα. Εγώ ενωμένος μαζί τους κι Εσύ ενωμένος μαζί μου, ώστε να αποτελούν μια τέλεια ενότητα» (Ιω. 17:21-23). «Καθώς», λέει ο Χριστός. Μας φέρνει στο νου το Πλατωνικό «όπως επάνω έτσι και κάτω», ή τη φράση από την Κυριακή Προσευχή «ως εν ουρανώ και επί της γης». Εμείς οι άνθρωποι, εικόνες της Τριάδος, καλούμαστε να υλοποιούμε επί γης την κίνηση της Θείας περιχώρησης, αναπαράγοντας εδώ κάτω την αμοιβαία αγάπη που συνδέει ατελεύτητα στον ουρανό τον Πατέρα με τον Υιό και το Πνεύμα, Αυτό το Τριαδικό «καθώς» είναι ζωτικής σημασίας για τη σωτηρία μας. Κατά τους λόγους του σύγχρονου Αγιορείτου Ηγουμένου της Μονής Σταυρονικήτα, πατρός Βασιλείου:

«Η τριαδική αγάπη διαστέλλει το χώρο σε παράδεισο: παράδεισο ελευθερίας, απαλλαγμένο από μέριμνα, φόβο και μίσος. Καταργείται η αδιαφάνεια. Τα πάντα λάμπουν ως κρύσταλλον. Καταργείται το αδιαχώρητο. Οι πάντες χωρούν άνετα: “Γέγονε ως επέταξας και ιδού τόπος εστί” (Λουκ. 14,22). Κάθε μια νέα παρουσία δεν είναι στρίμωγμα –κέντημα καχυποψίας– αλλά εύρυνση, παροχή νέου χώρου και χαράς. “Χαρά ότι εγεννήθη άνθρωπος εις τον κόσμον” (Ιω.16,21). Γιατί δεν έχομε συνωστισμό όχλου, αλλά περιχώρηση αγαπωμένων προσώπων. Οι πάντες βρίσκονται μέσα στους πάντες».[ΟΠΩΣ ΣΤΑ ΓΟΜΟΡΡΑ;]

Το Τριαδικό «καθώς» βρίσκει την εφαρμογή του σε κάθε επίπεδο της ανθρώπινης κοινωνίας. «Κοινωνικό μας πρόγραμμα είναι το δόγμα της Αγίας Τριάδος», έλεγε ο Ρώσος στοχαστής του 19ου αιώνα Nikolai Fedorov. (Παρατίθεται στο Olivier Clement, L' Eglise Orthodoxe, Paris 1961).

Κάθε κοινωνική ομάδα – οικογένεια, ενορία, Μητρόπολη, εκκλησιαστικό συμβούλιο, σχολείο, γραφείο, εργοστάσιο, έθνος – καλείται να μεταμορφωθεί διά της Χάριτος σε ζωντανή εικόνα της θείας περιχωρήσεως. Πρέπει να αντανακλά αυτό που ονομάσαμε «εν ποικιλία ενότητα» του Θεού, να συμφιλιώνει και να εναρμονίζει τη διαφορετικότητα με την ενότητα, την ελευθερία με την αμοιβαία αλληλεγγύη, κατά το πρότυπο της Τριάδος. Η πίστη μας στον Τριαδικό Θεό μας δεσμεύει να εναντιωνόμαστε σε κάθε μορφή εκμετάλλευσης, αδικίας και διάκρισης. Στον αγώνα μας για τα ανθρώπινα δικαιώματα, ενεργούμε εις το όνομα της Τριάδος.

ΤΟΣΟ ΑΝΟΗΤΟΣ ΚΑΙ ΑΓΑΘΟΣ Ο ΣΧΩΡΕΜΕΝΟΣ ΠΟΥ ΜΑΣ ΑΠΟΚΑΛΥΠΤΕΙ ΧΩΡΙΣ ΕΝΔΟΙΑΣΜΟΥΣ ΤΗΝ ΠΗΓΗ ΤΗΣ ΚΑΚΟΔΟΞΙΑΣ ΤΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ ΤΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΑΡΑ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΑΠΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ. 

" «Καί ἐποίησεν ὁ Θεός τόν άνθρωπον, κατ᾿ εἰκόνα Θεοῦ ἐποίησεν αὐτόν, ἄρσεν καί θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς» (1:27) Η θεία, Τριαδική εικόνα δε δίδεται μόνο στον άνδρα ή μόνο στη γυναίκα, αλλά και στους δύο μαζί· ολοκληρώνεται στη μεταξύ τους κοινωνία.[Η ΘΕΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΑΥΤΕΞΟΥΣΙΟ. ΚΑΙ ΤΟ ΑΥΤΕΞΟΥΣΙΟ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΣΧΕΣΙΑΚΟ] Η εικόνα του Θεού ως «Όντος κοινωνικού» συνδιαλέγεται με την ανθρωπότητα διατηρώντας απαραμείωτο τον κοινωνικό της χαρακτήρα. Είναι εικόνα «σχεσιακή», η οποία αντανακλάται στη σχέση μεταξύ άνδρα και γυναίκας, στον πρωταρχικό αυτό κοινωνικό δεσμό που αποτελεί το θεμέλιο όλων των άλλων μορφών κοινωνικής ζωής. Μόνο μέσα σε μια διαπροσωπική κοινωνία μπορεί να επιτευχθεί σωστά η ομοίωση προς την Τριάδα.[ΓΙΑΤΙ Η ΕΝΑΝΘΡΩΠΗΣΗ;] "

ΤΟ ΑΡΣΕΝ ΚΑΙ ΘΗΛΥ ΔΕΝ ΑΝΗΚΕΙ ΣΤΟ ΚΑΤ'ΕΙΚΟΝΑ ΒΕΒΑΙΩΣ. ΠΟΙΑ ΥΠΟΣΤΑΣΗ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΘΗΛΥ; ΑΝΑΦΕΡΕΤΑΙ ΣΤΗΝ ΠΤΩΣΗ, ΓΙΑ ΝΑ ΜΗΝ ΕΙΝΑΙ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΜΟΝΟΣ. ΔΙΟΤΙ ΗΞΕΡΕ Ο ΚΥΡΙΟΣ ΠΟΥ ΤΟΥΣ ΔΙΔΑΣΚΕ ΑΘΑΝΑΤΑ ΡΗΜΑΤΑ ΟΤΙ ΘΑ ΑΙΣΘΑΝΟΝΤΟ ΗΔΗ ΣΑΝ ΘΕΟΙ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΠΡΟΕΙΔΟΠΟΙΗΣΕ ΤΟ ΑΙΣΘΗΜΑ ΑΥΤΟ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΑΘΑΝΑΤΟ, ΕΙΝΑΙ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΙΚΟ, ΑΛΛΑ Η ΣΧΕΣΗ ΣΤΑΘΗΚΕ ΠΙΟ ΔΥΝΑΤΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΛΟΓΟ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΟΠΩΣ ΕΙΝΑΙ ΣΗΜΕΡΑ, ΟΠΩΣ ΗΤΑΝ ΧΘΕΣ, ΟΠΩΣ ΘΑ ΣΥΝΕΧΙΣΕΙ ΝΑ ΕΙΝΑΙ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΜΕΧΡΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΔΕΥΤΕΡΑΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣ. ΤΟ ΚΑΤ'ΕΙΚΟΝΑ ΑΥΤΟ ΧΑΘΗΚΕ ΑΜΕΤΑΚΛΗΤΑ ΜΕ ΤΗΝ ΠΑΡΑΒΑΣΗ ΩΣΤΕ Ο ΚΥΡΙΟΣ
ο Θεός Λόγος ήθελε ν’ ανακαινίσει το κατ’ εικόνα, γι’ αυτό έγινε άνθρωπος!

Αν ομολογήσουμε τον Χριστό τέλειο Θεό και τέλειο άνθρωπο, οπωσδήποτε θα του τα αποδώσουμε όλα τα γνωρίσματα της φύσεως και του Πατέρα και της μητέρας του· διότι έγινε άνθρωπος, για να κερδίσει αυτό που χάθηκε.

Έτσι, λοιπόν, προσλαμβάνει όλο τον άνθρωπο και το πιο ωραίο μέρος της υπάρξεώς του που ασθένησε, ώστε να χαρίσει τη σωτηρία σε όλο (τον άνθρωπο).

Νους, δηλαδή, χωρίς σοφία και γνώση δεν μπορεί ποτέ να υπάρξει· εάν στερείται την ενέργεια και την κίνηση, τότε είναι και ανύπαρκτος.

Επειδή ο Θεός Λόγος ήθελε ν’ ανακαινίσει το κατ’ εικόνα, γι’ αυτό έγινε άνθρωπος. Και τι άλλο είναι το κατ’ εικόνα, παρά ο νους;

Άφησε, λοιπόν, το καλύτερο και πήρε το κατώτερο; Ναι, διότι ο νους βρίσκεται στο μεταίχμιο του Θεού και της σάρκας· με τη μία συγκατοικεί, ενώ του Θεού είναι εικόνα.

Ο νους, λοιπόν, συνενώνεται με το νου· και ο νους συνδέει την καθαρότητα του Θεού με την υλικότητα του σώματος. Διότι, εάν ο Χριστός προσλάμβανε ψυχή χωρίς νου, τότε θα έπαιρνε ψυχή άλογου ζώου.

Εφόσον μάλιστα είπε ο Ευαγγελιστής ότι ο Λόγος έγινε σάρκα, πρέπει να γνωρίζουμε ότι στην Αγία Γραφή ο άνθρωπος άλλοτε λέγεται ψυχή, όπως στο (χωρίο) «ο Ιακώβ εισήλθε στην Αίγυπτο με εβδομήντα πέντε ψυχές», και άλλοτε λέγεται σάρκα, όπως στο (χωρίο) «κάθε σάρκα θα γνωρίσει τη σωτηρία του Θεού».

Ο Κύριος, λοιπόν, δεν έγινε άψυχη σάρκα ούτε ψυχή χωρίς νου, αλλά άνθρωπος. Το λέει και ο ίδιος: «Γιατί με χτυπάς, έναν άνθρωπο που σας λέει την αλήθεια;».

Προσέλαβε, λοιπόν, σάρκα εμπλουτισμένη με λογική και νοερή ψυχή, η οποία κυβερνά τη σάρκα, αλλά την ίδια την εξουσιάζει η θεία φύση του Λόγου.

Τρίτη 25 Φεβρουαρίου 2025

Κάλλιστος Γουέαρ - Το ανθρώπινο πρόσωπο ως εικόνα της Αγίας Τριάδος (5)

  Συνέχεια από: Πέμπτη 20  Φρβρουαρίου 2025

Το ανθρώπινο πρόσωπο ώς εικόνα της Αγίας Τριάδος.

εκδόσεις ΠΑΡΡΗΣΙΑ, 2013

"Η πνευματική Διαθήκη του Κάλλιστου Ware".

Το «κοινωνικό» δόγμα και η κριτική του

Πριν όμως εξετάσουμε ποιες θα μπορούσαν να είναι αυτές οι πρακτικές συνέπειες, πρέπει να υπερνικήσουμε μια σοβαρή δυσκολία: μήπως έχουμε παρεκκλίνει προς έναν τριθεισμό; Αντιτείνουν συχνά στην «κοινωνική» ερμηνεία της Τριάδος, έτσι όπως προσπαθήσαμε εδώ να την παρουσιάσουμε, ότι υπονομεύει τη θεία ενότητα, δίνοντας την εντύπωση ότι υπάρχουν τρεις Θεοί και όχι ένας. [ΤΕΛΙΚΑ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΔΥΟ ΜΕΤΑ ΤΟ ΦΙΛΙΟΚΒΕ]

Το 1745, ο Πάππας Βενέδικτος XV, για τον ίδιο ακριβώς λόγο, επέκρινε τον τρόπο με τον οποίον απεικονίζει την Τριάδα ο Rublev, δηλαδή με τρεις διακριτές μορφές (Hans Kfing, On being a Christian, London 1977, σελ. 474). 

Εκείνοι που σήμερα περιγράφουν μια «κοινωνική» Τριάδα – λέει η κριτική – ανιχνεύουν στους πατερικούς όρους «πρόσωπο» και «υπόσταση» τη σύγχρονη έννοια περί προσώπου. Στην εποχή μας η λέξη «πρόσωπο» έχει έντονα υπογραμμισμένα τα ψυχολογικά χαρακτηριστικά, τα οποία σε μεγάλο βαθμό απουσιάζουν (έτσι υποστηρίζουν) από τον αρχαίο ελληνικό όρο «πρόσωπον» και «υπόστασις». Σήμερα το «πρόσωπο» κατανοείται υποκειμενικά, με όρους αυτογνωσίας, ενώ ο πατερικός όρος κατείχε έναν πιο αντικειμενικό χαρακτήρα. Εκκινώντας από τη σύγχρονη έννοια του προσώπου ως διακριτού κέντρου αυτο-συνειδησίας, γνώσεως, αισθημάτων και βουλήσεως, οι υποστηρικτές της «κοινωνικής» προσέγγισης (έτσι υποστηρίζουν όσοι την επικρίνουν) οδηγούνται στο να αποδώσουν τρία τέτοια κέντρα στη Θεότητα, οπότε στην πραγματικότητα επιβεβαιώνουν την ύπαρξη τριών Θεών. Όταν όμως οι Πατέρες μιλούν για τρία Πρόσωπα ή τρεις Υποστάσεις, ποτέ δεν έχουν την πρόθεση να επιβεβαιώσουν τρία διακριτά κέντρα συνείδησης στον Θεό.[ΔΥΟ ΤΟ ΕΞΗΣ ΕΝΑ ΤΟΝ ΠΑΤΕΡΑ]

Αυτά είναι λοιπόν τα αντίθετα επιχειρήματα, και αξίζει να τα πάρουμε στα σοβαρά. Είναι ασφαλώς αλήθεια ότι οι υπό συζήτηση ελληνικοί όροι είναι λιγότερο ψυχολογικοί, λιγότερο εσωστρεφείς, από τη σύγχρονη έννοια του προσώπου. Τα όσα ακολουθούν δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια σύντομη περίληψη ενός σύνθετου θέματος. Για πληρέστερη επεξεργασία, βλ. Prestige, God in Patristic Thought Cyril C. Richardson, The Doctrine of the Trinity (New York 1958).

Το «πρόσωπον» στα ελληνικά σχηματίζεται από το «προς» και «όψις» και στην κυριολεξία του σημαίνει ότι «κοιτάζω προς ...». Το λατινικό του ισοδύναμο «persona» έχει την κυριολεκτική σημασία «ηχώ διά μέσου...» (per + sonare)[ΕΙΝΑΙ ΑΚΡΙΒΩΣ Η ΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΜΥΘΟΥ ΤΟΥ ΝΑΡΚΙΣΣΟΥ, Ο ΟΠΟΙΟΣ ΑΚΟΥΕΙ ΤΗΝ ΗΧΩ ΤΩΝ ΛΟΓΩΝ, ΤΙΣ ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΛΕΞΕΙΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΖΕΙ ΚΑΤΑ ΤΟ ΔΟΚΟΥΝ ΤΗΝ ΠΡΟΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΑΝΗΚΟΥΝ. ΠΡΟΚΕΙΤΑΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΒΑΣΗ ΤΟΥ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟΥ. ΕΙΝΑΙ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΕΓΩ ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΕΧΕΙ ΣΑΝ ΜΟΝΑΔΙΚΗ ΙΔΙΟΤΗΤΑ ΤΗΝ ΕΠΑΡΣΗ, ΤΗΝ ΒΟΥΛΗΣΗ ΓΙΑ ΔΥΝΑΜΗ.]. Ένα πρόσωπο, λοιπόν, ή persona, σημαίνει μια διακριτή οντότητα με την οποία κάποιος επικοινωνεί κοιτάζοντάς την ή ακούγοντάς την να μιλά.[ΣΤΗΝ ΟΠΟΙΑ, ΣΤΟΝ ΕΑΥΤΟ] Σε καμία από τις δύο περιπτώσεις;;;δεν αντιστοιχεί η κύρια έμφαση στην υποκειμενικότητα, στον ιδιαίτερο τρόπο εσωτερικής αίσθησης ή αυτοσυνειδησίας του κάθε προσώπου. Οι όροι έχουν μια αντικειμενική αναφορά, υποδεικνύοντας τον τρόπο με τον οποίο το πρόσωπο φανερώνεται σε έναν εξωτερικό παρατηρητή· δεν υπονοούν αυτο-συνειδησία, αλλά συνάντηση και επικοινωνία. Έτσι, στην περίπτωση της Τριάδος, όταν οι αρχαίοι Χριστιανοί συγγραφείς διακρίνουν Πατέρα, Υιόν και Άγιο Πνεύμα ως τρία πρόσωπα ή personas, δε θέτουν τρία διακριτά κέντρα αυτοσυνειδησίας στον Θεό, απλώς δηλώνουν ότι ο Πατήρ, ο Υιός και το Πνεύμα εκφράζουν ο καθένας ένα ιδιαίτερο «πρόσωπο», ή «όψι» ή «φωνή» της θείας υπάρξεως.[ΣΑΒΕΛΛΙΟΣ, ΤΡΟΠΟΣ ΥΠΑΡΞΕΩΣ]

Το ίδιο μπορούμε να πούμε και για τον όρο «υπόστασις». Η λέξη προκύπτει από το ρήμα υφίστημι, το οποίο, όταν είναι μεταβατικό σημαίνει «στήνω» η «τοποθετώ κάτω από...», όταν, δε, είναι αμετάβατο σημαίνει «έχω πραγματική υπόσταση». Έτσι, αν το κατανοήσουμε μεταβατικά, η υπόσταση σημαίνει αυτό το οποίο στέκεται «κάτω από ιδιότητες ή γνωρίσματα», δίνοντάς τους σταθερότητα και γνήσια ύπαρξη· αν πάλι θεωρήσουμε ότι η «υπόστασις» προκύπτει από το αμετάβατο ρήμα, τότε σημαίνει κάτι το οποίο έχει σταθερή ύπαρξη, ευστάθεια και διάρκεια, κατ' αντιπαράθεση με την οφθαλμαπάτη ή την παροδική φάση. Για άλλη μια φορά, λοιπόν, η έννοια είναι αντικειμενική μάλλον παρά υποκειμενική. Δεν αντιλαμβανόμαστε την υπόσταση κατ' αρχήν με όρους αυτοσυνειδησίας, αλλά ως σημαίνουσα αυτό που έχει συμπαγή και ιδιαίτερη ύπαρξη, κάτι το μοναδικό, διαφοροποιούμενο και μόνιμο. Αν, λοιπόν, ο Πατήρ, ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα διακρίνονται ως τρεις Υποστάσεις, αυτό σημαίνει, όπως και προηγουμένως, όχι κατ᾽ ανάγκην ότι είναι τρία διακριτά κέντρα αυτοσυνειδησίας, αλλά ότι κάθε ένας από αυτούς έχει διακριτό και μόνιμο «τρόπο υπάρξεως».[ΧΩΡΙΣ ΟΥΣΙΑ;]

Από όλα αυτά, ο Karl Barth αντλεί το συμπέρασμα ότι αυτό που εμείς σήμερα εννοούμε με τον όρο «προσωπικότης», στην περίπτωση του Θεού, θα πρέπει να αποδοθεί όχι στα τρία Πρόσωπα ή Υποστάσεις, αλλά στη μία Ουσία. Ο Θεός δεν είναι τρεις προσωπικότητες, αλλά μία, δεν είναι τρία «εγώ» αλλά «Ένα» επί τρία (Barth, Church Dogmatics II, Edimburgh 1936, σελ. 403). Ο Barth συνεπώς προτιμά να μιλά όχι για τρία Πρόσωπα στην Αγία Τριάδα, αλλά για τρεις «τρόπους ύπαρξης»[Η ΕΝΟΤΗΣ ΚΑΙ Η ΔΙΑΦΟΡΑ ΑΜΕΛΗΤΕΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣ] (Barth,Dogmatics in Outline, σελ.42).  

Ο Karl Rahner, στο βιβλίο του The Trinity, (New York 1970), υιοθετεί μια παράλληλη θέση και μιλά για τρεις «τρόπους ύπαρξης», ενώ ο John Macquarrie στις Αρχές της Χριστιανικής Θεολογίας (1977) μιλά για τρεις «κινήσεις ύπαρξης».[ΑΝΑΣΤΗΘΗΚΕ Ο ΣΑΒΕΛΛΙΟΣ]

Αναμφίβολα ο Barth δίνει μια σημαντική άποψη. Δεν πρέπει να θεωρήσουμε ότι οι θεολόγοι στοχαστές με τη λέξη «πρόσωπο» ή «υπόσταση» εννοούσαν ακριβώς αυτό που εμείς σήμερα εννοούμε όταν λέμε «πρόσωπο» ή «προσωπικότητα». Η έννοια που έχουμε για το «πρόσωπο» έχει υποστεί, με το πέρασμα των αιώνων, δυσδιάκριτες ίσως, αλλά σημαντικές διαφοροποιήσεις. Η νέα γνώση που αποκτήθηκε κατά την περίοδο της Αναγέννησης, και πιο πρόσφατα μέσα απ᾽ το έργο του Φρόυντ, του Γιούγκ και άλλων ερευνητών της ψυχολογίας, μας έκαναν πολύ πιο ευαίσθητους στις εσωτερικές διαδικασίες της αυτοσυνειδησίας. Ωστόσο, θα πρέπει να είμαστε προσεκτικοί ώστε να μην υπερτιμούμε το μέγεθος της διαφοροποίησης. Το πρόσωπο δεν είναι απλώς μια σύγχρονη ανακάλυψη. Στον ελληνικό κλασικό κόσμο υπήρχε αναμφισβήτητα η έννοια του προσώπου ως συνειδητού υποκειμένου,[ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΕΓΩ ΑΜΟΙΡΕ ΣΤΟΥΣ ΑΡΧΑΙΟΥΣ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ, ΥΠΑΡΧΕΙ Ο ΝΟΥΣ ΚΑΙ ΔΕΝ ΗΤΑΝ ΑΝΟΗΤΟΙ, ΟΠΩΣ ΕΜΕΙΣ ΣΗΜΕΡΑ, ΑΛΛΑ ΜΕ ΘΕΛΗΣΗ ΚΑΙ ΛΟΓΟ] μια έννοια εμφανής και στην Καινή Διαθήκη και στα Πατερικά κείμενα. Όταν, στο Ευαγγέλιο, ο Ιησούς προσεύχεται στον Πατέρα Του και ο Πατήρ απαντά, δε θα ήταν καθόλου λανθασμένο εκ μέρους μας να θεωρήσουμε ότι βρισκόμαστε μπροστά στο διάλογο δύο συνειδητών υποκειμένων, δύο «προσώπων» με τη σύγχρονη έννοια. Έχουμε κάτι πολύ ευρύτερο από την αλληλεπίδραση μεταξύ «δύο τρόπων υπάρξεως». Το δε τέταρτο Ευαγγέλιο, κατανοεί με πολύ συγκεκριμένο τρόπο τη σχέση μεταξύ Πατρός και Υιού, αυτόν της αμοιβαίας αγάπης (Ιω, 3:35, 10:17, 15:9, 17:23-24), Αλλά οι «κινήσεις» ή οι «τρόποι ύπαρξης» δεν μπορούν να αγαπούν η μία την άλλη, αφού μόνο τα πρόσωπα είναι ικανά για αμοιβαία αγάπη. 

Αφήνει άραγε η προσέγγιση του Barth αρκετό περιθώριο για τη διαπροσωπική αυτή, Τριαδική αγάπη; 

Αν το «κοινωνικό» δόγμα, ωθούμενο στα άκρα, κινδυνεύει να γίνει τριθειστικό, μήπως σε θεολόγους όπως ο Barth, ο Rahner και ο Macquerrie διακρίνουμε μια αντίστοιχη τάση προς την αντίθετη κατεύθυνση του modalism; [modalism: θεωρία, γνωστή ως τροπικός μοναρχιανισμός, διατείνεται ότι ο Θεός φανέρωσε τον εαυτό του «ως Πατέρα κατά τη Δημιουργία και όταν δόθηκε ο Νόμος, ως Γιο στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού, και ως Άγιο Πνεύμα μετά την ανάληψη του Χριστού»].

Μήπως έτσι κινδυνεύουμε να αποπροσωποποιήσουμε την Τριάδα; Αυτό είναι κάτι που ενοχλεί τόσο τους Ορθοδόξους όσο και τους Ρωμαιοκαθολικούς. Βλ. για παράδειγμα Joseph A. Bracken, What are they saying about the Trinity? (New York 1979).

Νομίζω ότι ο Newman ήταν αυτός που κάποτε περιέγραψε τη θεολογία ως «το λόγο που συναρθρώνεται με την αναίρεσή του στην κατεύθυνση μιας γόνιμης έκβασης», και αυτό όντως ισχύει για την Τριαδολογία. Πρέπει συνεχώς να «λέμε» και να «αναιρούμε», ελέγχοντας και εξισορροπώντας τη μια προσέγγιση με την άλλη.[ΓΕΡΜΑΝΙΚΟΣ ΙΔΕΑΛΙΣΜΟΣ ΑΜΟΙΡΕ. ΜΠΑΛΩΜΑΤΑ ΣΕ ΣΚΙΣΜΕΝΟ ΧΙΤΩΝΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΠΛΗΘΟΥΣ.]  Αυτό ισχύει και για την «κοινωνική» προσέγγιση, και για τις άλλες. Αλλά κάθε διαπροσωπική θεώρηση της Αγίας Τριάδος, όπως αυτή θεμελιώνεται στην έννοια που οι Καππαδόκες Πατέρες έδωσαν στη θεία κοινωνία, δεν είναι κατ᾽ ανάγκην τριθειστική. Έχει το εξής ασύγκριτο πλεονέκτημα: περιγράφει την Τριάδα, παρουσιάζοντας τον Θεό με όρους αμοιβαίας αγάπης. Διότι, όπως ο Richard of St. Victor πολύ σωστά το αντιλήφθηκε, μόνον η αμοιβαία αγάπη παρέχει, στα πλαίσια της ανθρώπινης εμπειρίας μας, το λιγότερο ατελές ανάλογο της θείας ζωής.

ΟΠΩΣ ΒΛΕΠΟΥΜΕ ΟΥΤΕ ΜΕ ΤΟΥΣ ΜΕΤΑΠΑΤΕΡΙΚΟΥΣ ΝΕΟΟΡΘΟΔΟΞΟΥΣ ΕΧΟΥΜΕ ΤΟΝ ΙΔΙΟ ΘΕΟ, ΟΥΤΕ ΤΟΝ ΙΔΙΟ ΑΝΘΡΩΠΟ. ΜΟΝΟ Ο ΚΥΡΙΟΣ, ΑΝ ΘΕΛΟΥΜΕ, ΘΕΡΑΠΕΥΕΙ ΠΑΣΑΝ ΝΟΣΟΝ ΚΑΙ ΠΑΣΑΝ ΜΑΛΑΚΙΑΝ. Ο ΚΑΛΛΙΣΤΟΣ ΔΕΝ ΘΕΛΗΣΕ.

Πέμπτη 20 Φεβρουαρίου 2025

Κάλλιστος Γουέαρ - Το ανθρώπινο πρόσωπο ως εικόνα της Αγίας Τριάδος (4)

 Συνέχεια από: Τετάρτη 19 Φεβρουαρίου 2025

Το ανθρώπινο πρόσωπο ώς εικόνα της Αγίας Τριάδος.

εκδόσεις ΠΑΡΡΗΣΙΑ, 2013

"Η πνευματική Διαθήκη του Κάλλιστου Ware".

Το «κοινωνικό» δόγμα και η κριτική του

ΣΥΝΔΥΑΖΟΝΤΑΣ τον Βασίλειο, τον Αυγουστίνο και τον Richard of St Victor, φθάνουμε στο «κοινωνικό» περί Τριάδος δόγμα. Αυτό σημαίνει ότι σκεπτόμαστε τον Θεό μάλλον με όρους ζωής παρά ουσίας – με όρους ζωής και αγάπης. «Ο Θεός είναι αγάπη», όχι αυτο-αγάπη, αγάπη του ενός, που απομονωμένος, στρέφεται προς τον εαυτό του, αλλά αγάπη αμοιβαία που δίδεται, ανταποδίδεται και μοιράζεται. 

Κατά τον καθηγητή Ιωάννη Ζηζιούλα, επίσκοπο Περγάμου, «Ο Θεός είναι Ον σχεσιακό» (Being as Communion, σελ. 17). Υπάρχει εντός του Θεού μια σχέση μεταξύ του «Εγώ και του Εσύ». Ο Θεός δεν είναι απλώς προσωπικός, αλλά διαπροσωπικός. 

Δεν είναι μονάδα, αλλά ενότητα· «δεν είναι ένας μοναχικός Θεός», όπως το θέτει ο Karl Barth (Dogmatics in Outline, New York 1959, σελ. 42) δεν είναι η αιώνια μονάδα, το αύταρκες και υπερβατικό Εν του Νεοπλατωνισμού, αλλά κοινωνία τριών προαιωνίων και συναιδίων προσώπων. Ο Θεός είναι «κοινωνικός», εμπεριέχει κάτι που ανταποκρίνεται σε αυτό που εννοούμε όταν μιλάμε για «κοινωνία», αλλά σε απείρως ανώτερο επίπεδο. Πρέπει λοιπόν να δούμε την ενότητα του Θεού, όχι με μαθηματική έννοια, αλλά ως ενότητα οργανική και δομημένη, «μια εσώτατα συναρμοσμένη ενότητα» (internally constitutive unity) κατά τη φράση του Leonard Hodgson (The doctrine of the Trinity, London 1943, σελ. 107). Η θεία απλότης είναι σύνθετη απλότης. Τα τρία Πρόσωπα συνδέονται το ένα με το άλλο με μια ενότητα που δεν καταστρέφει αλλά ενισχύει και απαρτιώνει το διακριτό χαρακτήρα εκάστου.

Στον τρόπο που βιώνουμε την εμπειρία του ανθρώπινου προσώπου μας – και οπωσδήποτε μέσα στον πεπτωκότα κόσμο μας – υπάρχει αναπόφευκτα ένα στοιχείο αποκλειστικότητας, παχύτητας και αδιαπερατότητας. Δεν ισχύει όμως αυτό για τα τρία θεία Πρόσωπα. Κάθε ένα είναι απολύτως «ανοικτό» προς τα άλλα, εντελώς διαφανές και δεκτικό. Αυτή η διαφάνεια και η δεκτικότητα συνοψίζονται στον όρο «περιχώρησις», την οποία ο Γίββων ονόμασε κάποτε «την πιο βαθιά και σκοτεινή γωνιά της θεολογικής αβύσσου». Η περιχώρηση στην κυριολεξία της σημαίνει «κυκλική κίνηση», άρα κοινωνία, διάλογο και αμοιβαία εγκατοίκηση (Περί της ιστορίας του όρου «περιχώρησις» βλ. G.L.Prestige, God in Patristic Thought, London 1952, σελ. 291-9). Η πρόθεση «περί», δηλαδή «γύρω» συνδέεται με τη «χώρηση» που προέρχεται από το ρήμα «χωρώ» (προχωρώ, κάνω χώρο για κάποιον ή περιέχω) και το ουσιαστικό «χώρος». Κάποιοι μάλιστα βλέπουν μια σχέση και με το «χορό», και θεωρούν έτσι την περιχώρηση ως έναν «κυκλικό χορό». Στο πρόσωπο του Χριστού, η περιχώρηση σημαίνει ότι οι δύο Του φύσεις, η θεία και η ανθρώπινη συνυπάρχουν ασυγχύτως και αδιαιρέτως. Ως προς την Αγία Τριάδα, η περιχώρηση σημαίνει ότι κάθε Πρόσωπο «περιέχει» τα άλλα δύο και «κινείται» εντός αυτών. Κατά τον άγιο Γρηγόριο Νύσσης:

«Πάντα γάρ τά τοῦ Πατρός ἐν τῷ Υἱῶ καθορᾶται καί πάντα τά τοῦ Υἱοῦ τοῦ Πατρός ἐστίν. Ἐπειδή καί ὅλος ὁ Υἱός ἐν τῷ Πατρί μένει καί ὅλον ἔχει πάλιν ἐν Ἑαυτῷ τόν Πατέρα».[Περί Διαφορᾶς μεταξύ Οὐσίας καί Ὑποστάσεως 8 (PG 32, 340C,)].

Λόγω της περιχώρησης, ο Πατήρ, ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα «ενοικούν ο καθείς εις τον άλλον», κατοικεί κάθε Πρόσωπο στα άλλα δύο διά της ατελευτήτου κινήσεως της αμοιβαίας αγάπης – είναι ο «κυκλικός χορός» της Τριάδος. Υπάρχει μεταξύ τους ένας άχρονος διάλογος, τον οποίον τόσο ωραία απεικόνησε ο Rublev στην εικόνα με τους τρεις αγγέλους, στην οποία θα επανέλθουμε. Προ πάντων των αιώνων, το πρώτο Πρόσωπο λέει στο δεύτερο: «Συ ει ο Υιός μου ο αγαπητός» (Μαρκ. 1:11) προ πάντων των αιώνων, και το δεύτερο Πρόσωπο απαντά, «Αββά, ο Πατήρ, αββά, ο Πατήρ» (Ρωμ. 8:15, Γαλ. 4:6)· προ πάντων των αιώνων και το Πνεύμα θέτει τη σφραγίδα του στο διάλογο αυτό, στον οποίον εισερχόμεθα και εμείς διά της προσευχής. Στο σημείο αυτό θέλω να αναγνωρίσω ότι οφείλω πολλά στο ανέκδοτο έργο της Δρος Sarah Coakley, The Trinitarian Concept of God, το οποίο σύντομα θα εκδοθεί ως μέρος του «We believe in God», Εκδ. J.A. Baker (έκθεση της Δογματικής Επιτροπής της Εκκλησίας της Αγγλίας περί του δόγματος του Θεού).

Τι συμβαίνει όταν προσπαθούμε να προσευχηθούμε; Αρχικά νιώθουμε κενό, σκότος, διάσπαση. Μετά ίσως έχουμε μια αμυδρή επίγνωση ότι η προσευχή, την οποία στην αρχή θεωρούμε δικό μας έργο, είναι στην πραγματικότητα έργο ενός Άλλου.

Έχουμε την αίσθηση ότι κάποιος προσεύχεται μέσα μας· συνειδητοποιούμε ότι σ' ένα βαθύτατο επίπεδο, δεν προσευχόμαστε εμείς, αλλά ο Θεός προσεύχεται μέσα μας. Και ο Θεός που έτσι προσεύχεται μέσα μας είναι συγκεκριμένα ο Τριαδικός Θεός. Νιώθουμε σα να έχουμε «συλληφθεί» σε μια συνομιλία που ήδη διεξήγετο – μια θεία συνομιλία, τον αιώνιο διάλογο της Τριάδος. Ακούμε τον Θεό να λέει στον καθένα μας προσωπικά, «Συ ει ο Υιός μου ο αγαπητός»· γινόμαστε υιοί του Υιού, και διά του Πνεύματος οικειοποιούμαστε την υιική απάντηση «Αββά, ο Πατήρ».

Να, λοιπόν, η σημασία του Τριαδικού δόγματος. Ο Θεός είναι αγάπη, όχι αυτο-αγάπη αλλά αμοιβαία και μοιραζόμενη αγάπη.[Η ΑΓΑΠΗ ΕΙΝΑΙ ΑΚΤΙΣΤΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΓΙ ΑΥΤΟ ΑΝ ΑΓΑΠΑΣ ΜΠΟΡΕΙΣ ΝΑ ΚΑΝΕΙΣ Ο,ΤΙ ΘΕΣ] Ο Θεός είναι κοινωνία, αυτοπροσφορά, αλληλεγγύη. Αν όντως αυτό μας λέει το δόγμα;;; της Αγίας Τριάδος, τότε είναι προφανές ότι δεν πρόκειται για κάποια αφηρημένη θεωρία, κενή πρακτικού περιεχομένου, αλλά για κάτι που έχει εκπληκτικές, επαναστατικές συνέπειες για το πρόσωπό μου ως ανθρώπου. Είναι ζήτημα ζωής και θανάτου – αιώνιας ζωής και αιωνίου θανάτου. Όπως έλεγε και ο Βλαδίμηρος Λόσκυ, «Μεταξύ Τριάδος και κολάσεως δεν υπάρχει άλλη επιλογή». Μυστική θεολογία της Ανατολικής Εκκλησίας... Ο Λόσκυ διασκευάζει εδώ κάποια ρήση του π. Πάβελ Φλορένσκυ.

ΠΟΙΟ ΑΝΟΗΤΟΣ ΥΠΗΡΞΕ ΜΟΝΟ Ο ΑΓΟΥΡΙΔΗΣ.

Τετάρτη 19 Φεβρουαρίου 2025

Κάλλιστος Γουέαρ - Το ανθρώπινο πρόσωπο ως εικόνα της Αγίας Τριάδος (3)

Συνέχεια από: Τρίτη 18 Φεβρουαρίου 2025

 Το ανθρώπινο πρόσωπο ώς εικόνα της Αγίας Τριάδος.

εκδόσεις ΠΑΡΡΗΣΙΑ, 2013

"Η πνευματική Διαθήκη του Κάλλιστου Ware".

«Ο Θεός ως κοινωνία»

Από Ορθόδοξη άποψη, θα μπορούσαμε να αποδώσουμε δύο μειονεκτήματα σ᾽ αυτό το σχήμα (του Αυγουστίνου). Πρώτον, φαίνεται να οδηγεί κατ' ευθείαν στο Filioque, στο δόγμα δηλαδή της διπλής εκπόρευσης του Αγίου Πνεύματος και από τον Πατέρα και από τον Υιό. Στην πραγματικότητα, όμως, ο Αυγουστίνος δεν ήταν ποτέ οπαδός του Filioque, διότι, όπως και οι Καππαδόκες, θεωρούσε τον Πατέρα ως αρχή, ως την υπέρτατη πηγή και προέλευση της ύπαρξης εντός της Θεότητος.[ΕΝΩ ΕΙΝΑΙ Η ΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΠΑΤΡΟΣ] Επέμενε ότι το Πνεύμα εκπορεύεται εκ του Πατρός «κατ' αρχάς» (principaliter), και εκ του Υιού κατά μίαν έννοια δευτερεύουσα και παράγωγη· όλα όσα έχει ο Υιός τα λαμβάνει εκ του Πατρός, έτσι εκ του Πατρός λαμβάνει και τη δύναμη να εκπορεύει το Άγιο Πνεύμα (De Trinitate XV. xvii. 29). Ο Πατήρ παραμένει για τον Αυγουστίνο αυτό που οι Καππαδόκες ονόμαζαν «πηγαία θεότητα».[ΜΠΕΡΔΕΨΕ ΤΟ ΟΜΟΙΟΥΣΙΟ ΜΕ ΤΟ ΟΜΟΟΥΣΙΟ]

Μια δεύτερη και, κατά τη γνώμη μου, πιο σοβαρή αντίρρηση στο Αυγουστίνειο σχήμα είναι ότι τείνει να αποπροσωποποιεί το Πνεύμα. Εκείνος βέβαια ασφαλώς και πίστευε ότι το Πνεύμα είναι πρόσωπο κατά το γνησιότερο τρόπο, αυτό όμως δεν φαίνεται στην αναλογία την οποία υιοθέτησε. Διότι, ενώ ο Αγαπών και ο Αγαπώμενος είναι και οι δύο πρόσωπα με την πληρέστερη έννοια του όρου, της αμοιβαίας μεταξύ τους αγάπης δεν είναι πρόσωπο δίπλα στα άλλα δύο. Το «πρότυπό» του λοιπόν έχει το μειονέκτημα να είναι διπρόσωπο αντί για τριπρόσωπο. Χαρακτηρίζεται όμως από ένα εκπληκτικό πλεονέκτημα: ερμηνεύει τον Θεό με όρους αμοιβαίας αγάπης. «Ο Θεός αγάπη εστί» (Α΄ Ιω. 4:8) – αυτό κυρίως μας λέει το δόγμα της Αγίας Τριάδος.[ΠΑΡΟΤΙ Η ΑΓΑΠΗ ΕΙΝΑΙ ΑΚΤΙΣΤΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΤΗΣ ΟΥΣΙΑΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ Η ΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΘΕΟΥ]

Την έννοια του Θεού ως αμοιβαία αγάπη επεξεργάστηκε κατά πολύ πληρέστερο και τριαδικό τρόπο ο τελευταίος από τους τρεις μάρτυρές μου, ένας αυτόχθων Σκωτσέζος, ο Richard of St Victor (απεβίωσε το 1173), στο τρίτο βιβλίο του έργου του De Trinitate, το οποίο τώρα είναι πια διαθέσιμο και σε αγγλική μετάφραση. Θεωρώ το έργο αυτό ως μια από τις πιο συγκινητικές και πειστικές παρουσιάσεις της Τριαδικότητος του Θεού που έχω ποτέ διαβάσει. Δεν πρόκειται για μια απόδειξη του Τριαδικού δόγματος με την αυστηρή έννοια του όρου –παρότι ο Richard ενδεχομένως να είχε και αυτή την πρόθεση– αναμφίβολα όμως επεξηγεί αποτελεσματικά τη σημασία του δόγματος. Ο Richard ξεκινά από την έννοια ότι ο Θεός είναι αγάπη. Από τη στιγμή που η αγάπη συνιστά την τελείωση της ανθρώπινης φύσεως, την υψηλότερη πραγματικότητα την οποία μπορούμε να γευθούμε προσωπικά ως εμπειρία,[ΑΦΟΥ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΓΙΑΤΙ Η ΕΝΑΝΘΡΩΠΗΣΗ;ΑΚΥΡΩΝΟΥΜΕ ΤΗΝ ΠΤΩΣΗ;] τότε η αγάπη είναι αυτή που μπορεί να μας φέρει πιο κοντά στον Θεό[ΟΧΙ Η ΕΝ ΧΡΙΣΤΩ ΜΕΤΑΝΟΙΑ.ΑΓΑΠΑ ΚΑΙ ΚΑΝΕ Ο,ΤΙ ΘΕΣ;] εκφράζει καλύτερα από οτιδήποτε άλλο γνωρίζουμε, την τελειότητα της θείας φύσεως. Αλλά η αυτο-αγάπη δεν είναι αληθινή αγάπη. Η αγάπη είναι δώρο και αντίδωρο, κι έτσι για να είναι πλήρης πρέπει να είναι αμοιβαία. Απαιτεί ένα «εσύ» κι ένα «εγώ» και τότε μόνον μπορεί να υπάρξει πραγματικά, όταν υπάρχουν πολλά και διαφορετικά πρόσωπα: «Η τελειότητα ενός προσώπου απαιτεί συντροφικότητα με κάποιο άλλο» (De Trinitate, ΙΙΙ.6). Αυτό ισχύει όχι μόνο για τους ανθρώπους, αλλά και για τον Θεό: η θεία αγάπη, όπως και η ανθρώπινη, χαρακτηρίζεται από μοίρασμα και κοινωνία.[ΕΤΣΙ Η ΚΤΙΣΗ ΚΑΙ Η ΑΓΑΠΗ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΚΑΙ ΦΙΛΑΝΘΡΩΠΙΑ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΠΡΟΣ ΑΥΤΗ ΕΚΑΝΕ ΤΟΝ ΘΕΟ ΑΛΗΘΙΝΟ ΘΕΟ] «Το πλήρωμα της δόξας», λέει ο Richard, «απαιτεί να μην απουσιάζει και εκείνος που θα μοιραστεί αυτή τη δόξα. Στην περίπτωση του Θεού, όπως και στην περίπτωση των ανθρώπων, τίποτε δεν είναι πιο ένδοξο ... από το να επιθυμείς να μην έχεις τίποτε που να μη θέλεις να το μοιραστείς» (De Trinitate, ΙΙΙ.4&6). Αν, λοιπόν, ο Θεός είναι αγάπη, είναι αδύνατον να είναι ένα μόνο πρόσωπο που αγαπά τον εαυτό του. Πρέπει να είναι τουλάχιστον δύο πρόσωπα, ο Πατήρ και ο Υιός, που αγαπώνται αμοιβαία.[Η ΔΟΞΑ ΛΟΙΠΟΝ ΤΟΥ ΘΑΒΩΡ ΕΝΑΙ ΕΝΑ ΤΕΤΑΡΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ ΤΗΣ ΘΕΟΤΗΤΟΣ. ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΜΙΛΑ ΚΑΙ ΕΥΔΟΚΕΙ;]

Τώρα ο Richard κάνει ένα ακόμη βήμα στο επιχείρημά του. Για να είναι πλήρης η αγάπη, δεν αρκεί να είναι μόνον «αμοιβαία» αλλά και «μεθεκτή», να μπορεί δηλαδή να μοιράζεται. Ο κλειστός κύκλος της αμοιβαίας αγάπης μεταξύ δύο προσώπων εξακολουθεί να υπολείπεται της τελειότητος. Για να υπάρχει τέλεια αγάπη, πρέπει οι δύο να μοιράζονται την αμοιβαία αγάπη τους με έναν τρίτο. «Η τελεία αγάπη έξω βάλλει τον φόβον» (Α΄ Ιω. 4:18)˙ η αγάπη στην τέλεια μορφή της δεν είναι εγωιστική, δε χαρακτηρίζεται από ζήλεια, δε φοβάται μήπως υπάρξει αντίπαλος. Όπου η αγάπη είναι τέλεια, τότε, ο αγαπών όχι μόνον αγαπά τον αγαπώμενο ως ένα δεύτερο εαυτό, αλλά επιθυμεί να έχει ο αγαπώμενος την επιπλέον χαρά να αγαπά έναν τρίτο, μαζί με τον αγαπώντα, και να αγαπάται εξίσου από αυτόν τον τρίτο.[ΕΝΑ ΤΡΙΓΩΝΟ ΑΓΑΠΗΣ ΑΣ ΠΟΥΜΕ ΜΕ ΒΕΡΜΟΥΔΑ]

«Το μοίρασμα της αγάπης δεν μπορεί να υπάρχει μεταξύ ολιγοτέρων των τριών προσώπων... Τότε μόνο δικαιούμεθα να μιλήσουμε για μετοχή αγάπης, όταν ένα τρίτο πρόσωπο αγαπάται από δύο πρόσωπα κατά τρόπο αρμονικό και από κοινού, και η αγάπη των δύο προσώπων διοχετεύεται σε μια αγάπη, διά της φλόγας της αγάπης για έναν τρίτο» (De Trinitate, ΙΙΙ.14&19).

Στην περίπτωση του Θεού, αυτός ο «τρίτος» με τον οποίον οι άλλοι δύο μοιράζονται την αμοιβαία τους αγάπη είναι το Άγιο Πνεύμα, το οποίο ο Richard ονομάζει «συν- αγαπώμενο» (De Trinitate, ΙΙΙ.15).

Έτσι, ο Richard βλέπει τον Θεό, όπως και οι Καππαδόκες Πατέρες, με όρους διαπροσωπικής κοινωνίας. Στο επιχείρημά του υπάρχει μια κίνηση από την αυτο-αγάπη (ο Πατήρ μόνος) προς την αμοιβαία αγάπη (Πατήρ και Υιός) και προς τη μεθεκτή αγάπη (Πατήρ, Υιός και Άγιον Πνεύμα). Σε όλο αυτό, όπως και ο ίδιος αναγνωρίζει, δεν μας προσφέρει τίποτε περισσότερο από μια αναλογία˙ και η αναλογία αυτή είναι ατελής, όπως όλες οι αναλογίες είναι αναπόφευκτα ατελείς, όταν αναφέρονται στη θεία ζωή, διότι η Τριάς – έτσι  προειδοποιεί τον αναγνώστη του – είναι μυστήριο «υπεράνω της κατανοήσεώς σου»[ΑΛΛΑ ΟΧΙ ΤΗΣ ΔΙΚΗΣ ΜΟΥ] (De Trin. III.10). Του είναι ασφαλώς άγνωστη η αποφατική προσέγγιση στην Τριάδα. Ωστόσο η αναλογία του παραμένει βαθιά πειστική, με λιγότερα μειονεκτήματα από οποιοδήποτε άλλο εναλλακτικό «πρότυπο».

Ο Θωμάς ο Ακινάτης διαφώνησε με την αναλογία του Richard, με το επιχείρημα ότι, ενώ για τους ανθρώπους αληθεύει ότι μόνο στη συντροφικότητα μπορούν να απολαύσουν το αγαθό, δεν μπορούμε όμως να υποστηρίξουμε το ίδιο για τον Θεό. Δεδομένου ότι Εκείνος είναι Πανάγαθος, δε χρειάζεται σύντροφο για τη δική Του αυτο-εκπλήρωση και τελειότητα. Η αγάπη, ισχυρίστηκε ο Ακινάτης, είναι αγώνας να κερδίσεις κάτι το οποίο ακόμη δεν κατέχεις˙ υπονοεί κάποια έλλειψη ή ανεπάρκεια, και θα ήταν αδιανόητο ότι στον Θεό υπάρχει κάποιο έλλειμμα σε κάτι. Έτσι, η αναλογία του Richard που εδράζεται στο μοίρασμα της αγάπης μεταξύ των ανθρώπων, δεν μπορεί να εφαρμοστεί στον Θεό(Summa Theologiae 1.32.1 ad 2). Αλλά, προς υπεράσπιση του Richard, θα πρέπει να αναρωτηθούμε πόσο Χριστιανική είναι η εικόνα του Ακινάτη για τον Θεό, ως Όντος αυτάρκους, που δε χρειάζεται τίποτε και κανέναν πέραν αυτου˙[ΤΟΝ ΚΑΛΛΙΣΤΟ ΑΣ ΠΟΥΜΕ] μήπως αυτό μας ανάγει στο Εν των Νεοπλατωνικών, το αμετάβλητο, υπερβατικό, που νοεί και γνωρίζει τον εαυτό του και όχι στον Πατέρα του Κυρίου ημών Ιησου Χριστού; Η δυναμικότερη περί Θεού οπτική του Richard, με όρους αμοιβαιότητας και κοινωνίας είναι πλησιέστερη προς το πνεύμα της Γραφής. Και όταν ο Ακινάτης χαρακτηρίζει την αγάπη ως έλλειμμα, αυτό μας φέρνει στο νού το επιχείρημα του Πλάτωνα στο Συμπόσιο, όπου ο έρωτας «από έλλειψη των αγαθών και των ωραίων, ποθεί αυτά ακριβώς, επειδή του λείπουν». Και ασφαλώς ο Richard έχει δίκιο να θεωρεί την αγάπη, όχι ως προσπάθεια να αποκτήσει κανείς κάτι που του λείπει, αλλά ως στάση αυτοπροσφοράς.[ΑΥΤΟ ΤΟ ΑΥΤΟ ΠΩΣ ΣΥΓΚΡΟΤΕΙΤΑΙ ΧΩΡΙΣ ΤΗΝ ΑΓΑΠΗ, ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΓΑΠΗ, ΕΦΟΣΟΝ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΕΧΕΙΣ ΓΙΑ ΝΑ ΠΡΟΣΦΕΡΕΙΣ. ΕΔΩ ΟΙ ΝΕΟΟΡΘΟΔΟΞΟΙ ΚΗΡΥΤΤΟΥΝ ΟΤΙ ΠΡΟΗΓΕΙΤΑΙ ΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ ΤΗΣ ΟΥΣΙΑΣ. ΤΗΣ ΑΓΑΠΗΣ;] Η αληθινή ουσία της αγάπης έγκειται όχι στο να παίρνει αλλά στο να δίνει˙ αγαπώ δε σημαίνει κατ᾽ αρχήν ότι καλύπτω μια δική μου έλλειψη, αλλά ότι προσφέρω τον εαυτό μου ως δώρο στον άλλο. Ο Richard έβλεπε μακρύτερα από το Θωμά Ακινάτη. Το δόγμα της Αγίας Τριάδος είναι ένας τρόπος να πούμε ότι η αιώνια ύπαρξη του Θεού είναι ύπαρξη που προσφέρεται.

ΣΚΕΦΤΕΤΑΙ ΑΡΑ ΥΠΑΡΧΕΙ. ΘΛΙΒΕΡΟ ΘΥΜΑ ΤΗΣ ΑΡΧΗΣ ΤΗΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΤΗΣ SOLA SCRIPTURA. ΣΥΜΜΕΤΕΙΧΕ ΣΤΗΝ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΤΗΣ ΦΙΛΟΚΑΛΙΑΣ ΥΠΟΤΙΘΕΤΑΙ ΤΗΣ ΟΥΣΙΑΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ. ΚΑΙ; ΧΩΡΙΣ ΜΕΤΑΝΟΙΑ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ.