Edmund Husserl - Λογικές Έρευνες

Έντμουντ Χούσερλ

Μετάφραση: J. N. Findlay

από τη δεύτερη γερμανική έκδοση του Logische Untersuchungen

με νέο Πρόλογο του Michael Dummett

και επιμέλεια με νέα Εισαγωγή του Dermot Moran

Πρόλογος του Michael Dummett

Οι Λογικές Έρευνες του Edmund Husserl, ελάχιστα γνωστές στους αγγλόφωνους σπουδαστές της φιλοσοφίας, αλλά πολύ γνωστές στους περισσότερους από όσους σπουδάζουν το αντικείμενο αυτό έχοντας διαφορετική μητρική γλώσσα, αποτελούν έργο πρωταρχικής σημασίας στην ιστορία της φιλοσοφίας. Γράφτηκαν σε μια καμπή της φιλοσοφικής εξέλιξης του Husserl, ανάμεσα στο προγενέστερο βιβλίο του, τη Φιλοσοφία της αριθμητικής (1891), βαθιά ριζωμένο στον ψυχολογισμό που κυριαρχούσε τόσο έντονα στη γερμανική φιλοσοφία της εποχής, και στις Ιδέες για μια καθαρή φαινομενολογία και φαινομενολογική φιλοσοφία (1913), όπου παρουσιάστηκε για πρώτη φορά η έννοια του νοήματος (noema) και διατυπώθηκε για πρώτη φορά το πρόγραμμα της φαινομενολογίας. Στη Φιλοσοφία της αριθμητικής, ο Husserl είχε ασκήσει κριτική στα Θεμέλια της αριθμητικής του Gottlob Frege από ψυχολογιστική σκοπιά. Ο ψυχολογισμός επιχειρεί να εξηγήσει τις έννοιες ανατρέχοντας στις εσωτερικές νοητικές διεργασίες που υποτίθεται ότι εμπλέκονται στην απόκτηση ή στη σύλληψή τους· ήδη από τα Θεμέλια της αριθμητικής, ο Frege είχε επιδοθεί στην καταγγελία αυτής της μεθοδολογίας —της εισβολής ψυχολογικών θεωρήσεων στη λογική και στην ανάλυση της σημασίας. Ο Husserl, του οποίου οι προηγούμενες σχέσεις με τον Frege ήταν αρκετά εγκάρδιες, προσβλήθηκε βαθύτατα από τη δριμεία και, από ορισμένες απόψεις, άδικη κριτική που δημοσίευσε εκείνος το 1894 για τη Φιλοσοφία της αριθμητικής και δεν είχε καμία περαιτέρω επαφή μαζί του κατά τα επόμενα δώδεκα χρόνια. Η κριτική αυτή του Frege αποτελούσε την πιο εκτεταμένη επίθεσή του κατά του ψυχολογισμού· και, μολονότι ο Husserl δυσανασχέτησε με τη σκληρότητά της, είναι ευρέως διαδεδομένη η πεποίθηση ότι τον επηρέασε βαθιά, αν και ορισμένοι απορρίπτουν αυτή την εικασία. Όπως κι αν έχει το πράγμα, έως το 1900 ο Husserl είχε αλλάξει εντελώς στάση απέναντι στον ψυχολογισμό. Τα επιχειρήματά του εναντίον του στα Προλεγόμενα συνέπιπταν συχνά με εκείνα που είχε χρησιμοποιήσει ο Frege, μολονότι ο Husserl τα ανέπτυξε πολύ πιο διεξοδικά. Ωστόσο, ενώ οι αντιρρήσεις του Frege κατά του ψυχολογισμού είχαν μικρή απήχηση, η επίθεση του Husserl είχε καταλυτική επίδραση: τα Προλεγόμενα έφτασαν σχεδόν να εξαλείψουν την επιρροή του ψυχολογισμού στη γερμανική φιλοσοφία, παρότι ο παλαιός δάσκαλος του Husserl, ο Brentano, παρέμενε σαστισμένος μπροστά σε αυτή την τροπή των πραγμάτων.

Η προσεκτική μελέτη του περίφημου βιβλίου του Husserl μπορεί να συμβάλει στη διόρθωση της εικόνας για τη «γερμανική φιλοσοφία» που συχνά δίνουν όσοι διακηρύσσουν τον ενθουσιασμό τους για αυτό που περιγράφουν ως γερμανική παράδοση στη φιλοσοφία. Αντιλαμβάνονται την παράδοση αυτή ως μια πορεία που ξεκινά από το έργο του Hegel και γενικότερα από την ιδεαλιστική σχολή και φτάνει έως τον Heidegger. Ο Heidegger πράγματι ξεκίνησε ως μαθητής του Husserl, μολονότι απομακρύνθηκε τόσο πολύ από αυτόν· αλλά η εσφαλμένη εικόνα για το ποια υπήρξε η γερμανική φιλοσοφική παράδοση μπορεί να διορθωθεί με την ανάγνωση των απαξιωτικών παρατηρήσεων του Husserl για τον Hegel, καθώς και του εγκωμίου για τον Bolzano που τις συνοδεύει, στο Παράρτημα του δέκατου κεφαλαίου των Προλεγομένων.

Ο Frege δεν θεωρούσε τον εαυτό του ιδρυτή σχολής, μολονότι είχε πλήρη επίγνωση της απόκλισής του από τις προσεγγίσεις άλλων φιλοσόφων της εποχής του. Ωστόσο, σήμερα αναγνωρίζεται από όλους τους αναλυτικούς φιλοσόφους ως ο παππούς της φιλοσοφικής τους σχολής —με προπάππο της τον Bolzano, τον οποίο ο Husserl θαύμαζε τόσο πολύ. Ο Husserl, από την άλλη πλευρά, έθεσε ως στόχο να εγκαινιάσει μια νέα φιλοσοφική μέθοδο· και κανείς δεν θα μπορούσε να του αρνηθεί τον τίτλο του ιδρυτή της φαινομενολογίας. Υπήρξαν, επομένως, γενάρχες δύο φιλοσοφικών σχολών που απομακρύνθηκαν τόσο πολύ η μία από την άλλη, ώστε η μεταξύ τους επικοινωνία ήταν, έως πρόσφατα, σχεδόν αδύνατη. Ωστόσο, την εποχή που δημοσιεύτηκαν οι Λογικές Έρευνες του Husserl, κανείς από όσους γνώριζαν το έργο και των δύο δεν θα σκεφτόταν ότι ανήκαν σε ριζικά διαφορετικές φιλοσοφικές σχολές· είχαν κάπως διαφορετικά ενδιαφέροντα και αισθητά διαφορετικό συγγραφικό ύφος, αλλά τότε δεν φαίνονταν να απέχουν πολύ ως προς τη φιλοσοφική τους θεώρηση. Η στιγμή της δημοσίευσης των Λογικών Ερευνών ήταν εκείνη κατά την οποία οι απόψεις των ιδρυτών των αντίπαλων φιλοσοφικών σχολών πλησίασαν περισσότερο μεταξύ τους.

Είχαν μάλιστα αρκετά παρόμοιες απόψεις για τη φύση της λογικής. Ο Husserl αρνιόταν ότι η λογική είναι ουσιωδώς κανονιστικός κλάδος· υποστήριζε ότι κάθε κανονιστικός κλάδος πρέπει να στηρίζεται σε μια θεωρητική επιστήμη. Συχνά αποδίδεται στον Frege η θέση ότι η λογική έχει ουσιωδώς κανονιστικό χαρακτήρα, και πράγματι διατύπωσε αυτή τη θέση σε ένα από τα ανέκδοτα γραπτά του. Το έκανε επειδή, σχολιάζοντας τον χαρακτηρισμό της λογικής ως έκφρασης των «νόμων της σκέψης», παρατηρούσε επανειλημμένα ότι αυτή δεν διατυπώνει νόμους που διέπουν τον τρόπο με τον οποίο πράγματι σκεφτόμαστε, αλλά θεσπίζει νόμους για το πώς οφείλουμε να σκεφτόμαστε. Στην πραγματικότητα, ωστόσο, η άποψή του ήταν ουσιαστικά ίδια με εκείνη του Husserl. Συχνά έγραφε ότι η λογική έχει ως αντικείμενο τους νόμους της αλήθειας· και στην Εισαγωγή των Βασικών νόμων της αριθμητικής αναφέρει ότι πρόκειται για νόμους που αφορούν ό,τι είναι, ανεξάρτητα από τις κρίσεις μας.

Κάθε αναλυτικός φιλόσοφος που ενδιαφέρεται για το πώς έφτασε η φιλοσοφία στη σημερινή της κατάσταση χρειάζεται, επομένως, να μελετήσει τις Λογικές Έρευνες, ώστε να ανακαλύψει πώς οι φιλοσοφικές παραδόσεις που προήλθαν από το έργο αυτών των δύο καινοτόμων στοχαστών κατέληξαν να αποκλίνουν τόσο πολύ: η μία διερευνώντας εποπτείες ουσιών, η άλλη αναλύοντας τη γλώσσα —απέναντι στην οποία ο ίδιος ο Frege είχε τόσο αμφίθυμη στάση. Η πρόσφατη εργασία στο πλαίσιο της αναλυτικής παράδοσης, από τον εκλιπόντα Gareth Evans και έπειτα, τείνει να αντιστρέψει την εξηγητική προτεραιότητα που η παράδοση αυτή έχει ιστορικά αποδώσει στη γλώσσα έναντι της σκέψης. Αυτό υποδηλώνει τη δυνατότητα μιας προσέγγισης· συγχρόνως, όμως, μπορεί να φαίνεται ότι εγκυμονεί τον κίνδυνο υποτροπής στον ψυχολογισμό. Το ότι δεν έχει σημειωθεί μια τέτοια υποτροπή οφείλεται στο ότι οι υποστηρικτές αυτής της νέας τάσης πραγματεύονται τη δομή των σκέψεων με πρότυπο τη φρεγκεανή σημασιολογική ανάλυση της γλώσσας. Διαθέτουμε εδώ ένα μέσο συμφιλίωσης των δύο παραδόσεων; Ή μήπως το χάσμα ανάμεσά τους εξακολουθεί να περιμένει τη γεφύρωσή του;

MICHAEL DUMMETT
Οξφόρδη, Απρίλιος 2000

Εισαγωγή του Dermot Moran

Οι Λογικές Έρευνες (1900/1901)

Ο Edmund Husserl (1859–1938) δημοσίευσε τις Logische Untersuchungen (Λογικές Έρευνες) σε δύο τόμους, το 1900 και το 1901.¹ Ο πρώτος τόμος, Prolegomena zur reinen Logik (Προλεγόμενα στην καθαρή λογική), κυκλοφόρησε από τον εκδότη Max Niemeyer τον Ιούλιο του 1900.² Ο δεύτερος τόμος, με υπότιτλο Untersuchungen zur Phänomenologie und Theorie der Erkenntnis («Έρευνες για τη φαινομενολογία και τη θεωρία της γνώσης»), περιείχε έξι εκτενείς πραγματείες ή «Έρευνες» και κυκλοφόρησε σε δύο μέρη το 1901. Αυτό το ογκώδες έργο —για το οποίο ο Husserl επέμενε ότι δεν αποτελούσε «συστηματική παρουσίαση της λογικής» (eine systematische Darstellung der Logik, LI III, Findlay II: 3· Hua XIX/1: 228),³ αλλά απόπειρα επιστημολογικής διασαφήνισης και κριτικής των θεμελιωδών εννοιών της λογικής γνώσης— αποτελούνταν από μια σειρά αναλυτικών ερευνών (analytische Untersuchungen) πάνω σε θεμελιώδη ζητήματα της επιστημολογίας και της φιλοσοφίας της λογικής, καθώς και από εκτενείς, σύνθετες φιλοσοφικές συζητήσεις για ζητήματα της σημειωτικής, της σημασιολογίας, της μερεολογίας (της μελέτης των όλων και των μερών), της τυπικής γραμματικής (της a priori μελέτης των μερών οποιασδήποτε γλώσσας ως προς τη συνεκτική συνένωσή τους σε ενότητες με σημασία) και της φύσης των πράξεων της συνείδησης, ιδίως των παραστάσεων και των κρίσεων. Στην πραγματικότητα, αυτές οι τελευταίες, λεπτομερείς περιγραφικές ψυχολογικές αναλύσεις των ουσιωδών δομών της συνείδησης, με αναφορά στις προθετικές πράξεις, τα περιεχόμενα και τα αντικείμενά τους, καθώς και στον χαρακτήρα τους ως πράξεων σύλληψης της αλήθειας —ιδίως στις δύο τελευταίες Έρευνες—, καθόρισαν το ερευνητικό πρόγραμμα του αναδυόμενου κλάδου που ο Husserl καλλιέργησε με το όνομα «φαινομενολογία».

Τα Προλεγόμενα⁴ εμφανίστηκαν ως αυτοτελής πραγματεία αφιερωμένη στην κατοχύρωση του πραγματικού νοήματος της λογικής ως καθαρής, a priori επιστήμης των ιδεατών σημασιών και των τυπικών νόμων που τις διέπουν, απολύτως διακριτής από κάθε ψυχολογική πράξη, περιεχόμενο και διαδικασία. Τα Προλεγόμενα πρόσφεραν την ισχυρότερη δυνατή αναίρεση της τότε κυρίαρχης ψυχολογιστικής ερμηνείας της λογικής, την οποία υποστήριζαν ο John Stuart Mill και άλλοι και η οποία, κατά τον Husserl, οδηγούσε σε έναν σκεπτικιστικό σχετικισμό που απειλούσε την ίδια τη δυνατότητα αντικειμενικής γνώσης. Στρεφόμενος, αντίθετα, σε μια παλαιότερη παράδοση της λογικής, που ανάγεται στον Leibniz, τον Kant, τον Bolzano και τον Lotze, ο Husserl υπερασπίζεται μια αντίληψη της λογικής ως καθαρής θεωρίας της επιστήμης —για την ακρίβεια, ως «επιστήμης της επιστήμης»—, αναπτύσσοντας συγχρόνως με προσοχή τις διαφορετικές έννοιες υπό τις οποίες αυτή η καθαρή λογική μπορεί να μετατραπεί σε κανονιστική επιστήμη ή να αναπτυχθεί σε πρακτικό κλάδο ή «τεχνολογία» (Kunstlehre).

Ο δεύτερος τόμος των Ερευνών (1901) εκδόθηκε σε δύο μέρη: το πρώτο περιείχε τις πέντε πρώτες Έρευνες, ενώ το δεύτερο την εκτενή και πυκνή Έκτη Έρευνα, της οποίας η συγγραφή είχε καθυστερήσει σημαντικά την έκδοση του έργου, καθώς ο Husserl άρχιζε να αντιλαμβάνεται το βάθος του φαινομενολογικού εγχειρήματος που είχε ανακαλύψει. Ενώ τα Προλεγόμενα άσκησαν ιδιαίτερη επιρροή στην αναστροφή του ρεύματος του ψυχολογισμού (οι προσπάθειες του Frege προς την ίδια κατεύθυνση παρέμεναν τότε σχετικά άγνωστες), ο δεύτερος τόμος των Ερευνών ήταν εκείνος που επηρέασε περισσότερο τους φιλοσόφους οι οποίοι ενδιαφέρονταν για συγκεκριμένες αναλύσεις προβλημάτων της συνείδησης και της σημασίας, οδηγώντας στην ανάπτυξη της φαινομενολογίας.

Η φαινομενολογία, σε συμφωνία με τη γενικότερη τότε απομάκρυνση από τον ιδεαλισμό, επρόκειτο να αποτελέσει επιστήμη «συγκεκριμένων» ζητημάτων. Σύμφωνα με την Εισαγωγή του Husserl, η φαινομενολογία αποσκοπούσε στην αποφυγή θεωρησιακών κατασκευών στη φιλοσοφία (τις οποίες, κατά την άποψή του, αντιπροσώπευε ο Hegel). Οι Έρευνες έδωσαν στους πρώτους αναγνώστες τους την εντύπωση ότι αποτελούσαν υπόδειγμα ενός ριζικά νέου τρόπου άσκησης της φιλοσοφίας, που επικεντρωνόταν άμεσα στην ανάλυση των ίδιων των πραγμάτων —των ίδιων των υπό εξέταση ζητημάτων (die Sachen selbst)—, χωρίς τη συνήθη παράκαμψη μέσω της ιστορίας της φιλοσοφίας, χωρίς να περιορίζεται κανείς στο να «ασκεί απλώς κριτική σε παραδοσιακά φιλοσοφήματα», όπως το έθεσε ο Husserl (LI VI, Εισαγωγή, Findlay II: 187· Hua XIX/2: 543), και χωρίς να διακηρύσσει την προσχώρησή του σε κάποιο φιλοσοφικό σύστημα (όπως ο εμπειρισμός, ο θετικισμός, ο ορθολογισμός, ο εγελιανισμός ή ο νεοκαντιανισμός).

Μέσα σε μία δεκαετία, καθώς αναγνωρίζονταν οι πρωτοποριακές προσπάθειες του Husserl, οι Έρευνες είχαν καθιερωθεί στη Γερμανία ως το θεμελιώδες κείμενο του αναδυόμενου «φαινομενολογικού κινήματος» (όρος τον οποίο χρησιμοποιούσε τακτικά ο ίδιος ο Husserl). Η επιρροή των Ερευνών εξαπλώθηκε στη συνέχεια σε όλη την Ευρώπη, από τη Ρωσία και την Πολωνία έως τη Γαλλία και την Ισπανία, σε τέτοιο βαθμό ώστε, τελικά, να μην είναι υπερβολή να πούμε ότι το έργο αυτό απέκτησε στην ευρωπαϊκή φιλοσοφία του εικοστού αιώνα θέση ανάλογη με εκείνη ενός άλλου θεμελιώδους κειμένου —αυτή τη φορά της ψυχανάλυσης—, του Die Traumdeutung (Η ερμηνεία των ονείρων),⁵ που δημοσίευσε το 1899 ο σύγχρονος του Husserl Sigmund Freud (1856–1939). Οι Έρευνες εξακολουθούν να αποτελούν αναγκαία αφετηρία για όποιον θέλει να κατανοήσει την εξέλιξη της ευρωπαϊκής φιλοσοφίας κατά τον εικοστό αιώνα, από τον Heidegger και τον Frege έως τον Levinas, τον Gadamer, τον Sartre ή τον Derrida.

Παρότι οι Λογικές Έρευνες είναι τόσο κομβικό έργο της φιλοσοφίας του εικοστού αιώνα, παραμένουν ως έναν βαθμό ένα παραμελημένο αριστούργημα, που διαβάζεται εντυπωσιακά λίγο και, όταν διαβάζεται, συχνά κατανοείται ανεπαρκώς. Για περίπου εβδομήντα χρόνια παρέμεινε αμετάφραστο στα αγγλικά. Ένας Αμερικανός φιλόσοφος που ζούσε στην Ευρώπη, ο William B. Pitkin, ζήτησε το 1905 την άδεια του Husserl να το μεταφράσει στα αγγλικά, αλλά εγκατέλειψε την προσπάθεια όταν δεν μπόρεσε να βρει εκδότη (βλ. Hua XVIII: xxxvii· XIX/1: xxii). Φαίνεται ότι ο φιλόσοφος William James, από τον οποίο ζητήθηκε γνώμη για το εγχείρημα, συμβούλεψε τον εκδότη να μην προχωρήσει —υποστηρίζοντας ότι το τελευταίο πράγμα που χρειαζόταν ο κόσμος ήταν ένα ακόμη γερμανικό εγχειρίδιο λογικής—, και έτσι το εγχείρημα εγκαταλείφθηκε, γεγονός που λύπησε τον Husserl, επειδή θαύμαζε τον James.⁶ Ο Marvin Farber, Αμερικανός μαθητής του Husserl, δημοσίευσε το 1943 μια παράφραση των Ερευνών,⁷ αλλά μόλις το 1970 ο John N. Findlay παρήγαγε την πρώτη και μοναδική πλήρη αγγλική μετάφραση της δεύτερης έκδοσης. Τώρα που συμπληρώνονται εκατό χρόνια από τη δημοσίευση των Ερευνών, είναι σημαντικό να γίνει ξανά διαθέσιμη η μετάφραση του Findlay σε προσιτή μορφή για τον αγγλόφωνο αναγνώστη.

Σημειώσεις της Εισαγωγής — 1–7

1. E. Husserl, Logische Untersuchungen, 2 τόμοι (Halle: Max Niemeyer, 1900–1901). Τέσσερις εκδόσεις κυκλοφόρησαν όσο ζούσε ο Husserl: η αναθεωρημένη δεύτερη έκδοση των Προλεγομένων και των πέντε πρώτων Ερευνών το 1913, η αναθεωρημένη έκδοση της Έκτης Έρευνας το 1921, η τρίτη έκδοση με μικρές αλλαγές το 1922 και η τέταρτη έκδοση το 1928. Μια κριτική έκδοση, που περιλαμβάνει τις χειρόγραφες διορθώσεις και προσθήκες του Husserl στα προσωπικά αντίτυπά του (Handexemplar), εκδόθηκε στη σειρά Husserliana σε δύο τόμους: τόμος XVIII, Logische Untersuchungen, τόμ. I: Prolegomena zur reinen Logik, κείμενο της πρώτης και της δεύτερης έκδοσης, επιμ. Elmar Holenstein (Χάγη: Martinus Nijhoff, 1975), και τόμος XIX, Logische Untersuchungen, τόμ. II: Untersuchungen zur Phänomenologie und Theorie der Erkenntnis, σε δύο μέρη, επιμ. Ursula Panzer (Dordrecht: Kluwer, 1984). Η μόνη αγγλική μετάφραση είναι η εξής: Edmund Husserl, Logical Investigations, 2 τόμοι, μτφρ. J. N. Findlay (Λονδίνο/Νέα Υόρκη: Routledge & Kegan Paul/Humanities Press, 1970). Ο Findlay μεταφράζει από τη δεύτερη έκδοση. Στο εξής οι Έρευνες παραπέμπονται με τη συντομογραφία «LI», ακολουθούμενη από τον αριθμό της οικείας Έρευνας, τον αριθμό της παραγράφου, τον τόμο και τη σελίδα της παρούσας έκδοσης Routledge· έπειτα ακολουθούν ο τόμος και η σελίδα της γερμανικής έκδοσης Husserliana (συντομογραφία «Hua»).

2. Ο Husserl είχε αρχικά συνάψει σύμβαση με άλλον εκδότη, τον Verlag Veit & Co. της Λειψίας, και μάλιστα είχαν ήδη τυπωθεί ορισμένα δοκιμαστικά αντίτυπα προτού αναλάβει την έκδοση ο Niemeyer. Ο Husserl, στην «Αυτοπαρουσίασή» του (Selbstanzeige), ισχυρίζεται ότι ορισμένα αντίτυπα ήταν διαθέσιμα από τα τέλη Νοεμβρίου 1899 («Selbstanzeige», Vierteljahrschrift für wissenschaftliche Philosophie 24 [1900], σ. 511· ανατύπωση στο Hua XVIII: 262), αλλά ο Karl Schuhmann θεωρεί απίθανο να είχε ο συγγραφέας στη διάθεσή του αντίτυπα πριν από τον Μάιο του 1900. Το βιβλίο δεν κυκλοφόρησε από τον Niemeyer παρά τον Ιούλιο του 1900, ενώ ο Πρόλογος φέρει τη χρονολόγηση «Halle, 21 Μαΐου 1900». Βλ. K. Schuhmann, Husserl-Chronik. Denk- und Lebensweg Edmund Husserls, Husserliana Dokumente 1 (Χάγη: Martinus Nijhoff, 1977), σ. 61. Στο εξής: «Chronik».

3. Μολονότι δεν προσέφερε ένα «σύστημα λογικής», ο Husserl ήλπιζε (στην πρώτη έκδοση) ότι θα μπορούσε τουλάχιστον να θέσει τις βάσεις για μια «μελλοντική οικοδόμηση (Aufbau) της λογικής»· βλ. LI, Εισαγωγή, §5· Hua XIX/1: 21, έκδοση Α. Ο Findlay μεταφράζει το αναθεωρημένο κείμενο της δεύτερης έκδοσης, όπου ο Husserl δηλώνει ότι ελπίζει να θέσει τις βάσεις «για μια φιλοσοφική λογική που θα αντλεί τη σαφήνειά της από θεμελιώδεις φαινομενολογικές πηγές» (Findlay I: 174).

4. Βλ. Edmund Husserl, «Selbstanzeige», σ. 511–512, ανατύπωση στο Hua XVIII: 261–262· αγγλική μετάφραση στο Edmund Husserl, Introduction to the Logical Investigations. A Draft of a Preface to the Logical Investigations (1913), επιμ. Eugen Fink, μτφρ. Philip Bossert και Curtis Peters (Χάγη: Martinus Nijhoff, 1975), σ. 3–4. Στο εξής: «Draft Preface».

5. Sigmund Freud, Die Traumdeutung (Λειψία/Βιέννη, 1899), κατόπιν στα Gesammelte Werke, τόμ. 2–3 (Λονδίνο: Imago, 1952)· νέα αγγλική μετάφραση της Joyce Crick, The Interpretation of Dreams (Οξφόρδη: Oxford University Press, 1999). Το έργο κυκλοφόρησε για πρώτη φορά τον Νοέμβριο του 1899.

6. Βλ. Schuhmann, Chronik, σ. 363. Ωστόσο, η εκδοχή του Pitkin έχει αμφισβητηθεί· βλ. H. Spiegelberg, «What William James Knew About Husserl. On the Credibility of Pitkin’s Testimony», στο Lester E. Embree (επιμ.), Life-World and Consciousness. Essays for Aron Gurwitsch (Evanston, IL: Northwestern University Press, 1972), σ. 407–422. Φαίνεται πλέον πιθανό ότι ο Pitkin δεν άρχισε καν τη μετάφραση.

7. Marvin Farber, The Foundation of Phenomenology (Albany, NY: SUNY Press, 1943)

ΕΠΙΤΕΛΟΥΣ! ΝΑ ΕΠΙΣΤΡΕΨΕΙ Η ΛΟΓΙΚΗ ΕΣΤΩ Η ΜΟΝΤΕΡΝΑ ΛΟΓΙΚΗ ΣΤΟΝ ΤΟΠΟ ΠΟΥ ΤΗΝ ΓΕΝΝΗΣΕ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΧΑΣΕ ΣΑΝ ΜΕΓΑΛΩΣΕ.