Εισαγωγή
Σάββατο 21 Φεβρουαρίου 2026
Η ΥΠΕΡΒΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΓΩ - JEAN-PAUL SARTRE (Εισαγωγή)
Παρασκευή 19 Ιουλίου 2024
Η ΥΠΕΡΒΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΓΩ - JEAN-PAUL SARTRE (9)
Συνέχεια από: Κυριακή 14 Ιουλίου 2024
Το κείμενο δημοσιεύτηκε πρόσφατα στα ελληνικά (2013) από τις εκδόσεις Αρμός, από όπου και η αναδημοσίευση.
Συμπέρασμα
Θα θέλαμε συμπερασματικά να παρουσιάσουμε απλώς τις τρεις ακόλουθες παρατηρήσεις:
1. Η αντίληψη του Ego που προτείνουμε μας φαίνεται ότι πραγματοποιεί την απελευθέρωση του υπερβατολογικού Πεδίου, ταυτόχρονα με την κάθαρσή του.
Το υπερβατολογικό Πεδίο, αποκαθαρμένο από κάθε εγωλογική δομή, ξαναβρίσκει την αρχική του διαύγεια. Με μια έννοια είναι ένα τίποτε, αφού όλα τα φυσικά, ψυχο-φυσικά και ψυχικά αντικείμενα, όλες οι αλήθειες, όλες οι αξίες είναι έξω από αυτό, καθώς το Εγώ [Moi] μου έπαψε, κι αυτό το ίδιο, να αποτελεί μέρος του [υπερβατολογικού πεδίου]. Όμως αυτό το τίποτε είναι τα πάντα, εφ'όσον είναι συνείδηση όλων αυτών των αντικειμένων. Δεν είναι πια ''εσωτερική ζωή'', με την έννοια που ο Μπουνσβιγκ [43] αντιπαραθέτει την ''εσωτερική ζωή'' στην ''πνευματική ζωή'', διότι δεν είναι πλέον κάτι που αποτελεί από μόνο του αντικείμενο που μπορεί ταυτόχρονα να ανήκει στην μυχιότητα της συνείδησης. Οι αμφιβολίες, οι τύψεις, οι υποτιθέμενες ''κρίσεις της συνείδησης'' κ.λπ, εν ολίγοις όλη η ύλη των προσωπικών ημερολογίων, γίνονται απλές παραστάσεις. Και ίσως θα μπορούσαμε να εξαγάγουμε από εδώ κάποιες σωστές επιταγές ηθικής διάκρισης. Αλλά, πέρα από αυτό, θα πρέπει να σημειώσουμε, από αυτή την οπτική, ότι τα συναισθήματά μου και οι καταστάσεις μου, το ίδιο μου το Ego, παύουν να είναι στην αποκλειστική μου κυριότητα. Ας είμαστε ακριβέστεροι: έως τούδε υπήρχε μια ριζική διάκριση μεταξύ της αντικειμενικότητας ενός χωροχρονικού πράγματος ή μιας αιώνιας αλήθειας [αφενός] και της υποκειμενικότητας των ψυχικών ''καταστάσεων'' [αφετέρου]. Φαινόταν σαν το υποκείμενο να κατείχε μια προνομιακή θέση σε σχέση με τις προσίδιες καταστάσεις του. Όταν δύο άνθρωποι, σύμφωνα με αυτή την αντίληψη, μιλούν για την ίδια καρέκλα, μιλούν βεβαίως για το ίδιο πράγμα. Αυτή η καρέκλα που ο ένας πιάνει και σηκώνει είναι η ίδια με εκείνη που ο άλλος βλέπει, δεν υπάρχει απλή αντιστοιχία των εικόνων, είναι ένα και το αυτό αντικείμενο. Φαινόταν όμως ότι όταν ο Πωλ προσπαθούσε να καταλάβει μια ψυχική κατάσταση του Πιέρ, δεν μπορούσε να προσεγγίσει αυτή την κατάσταση, λόγω του ότι η εποπτική της αντίληψη ανήκε μόνο στον Πιέρ. Το μόνο που μπορούσε [ο Πωλ] ήταν να υπολογίσει κάτι το ισοδύναμο, να δημιουργήσει κενές έννοιες που μάταια θα προσπαθούσαν να πλησιάσουν μια πραγματικότητα φύσει απροσπέλαστη στην εποπτεία. Η ψυχολογική κατάληψη λάμβανε χώρα μέσω αναλογίας. Η φαινομενολογία ήρθε να μας διδάξει ότι οι καταστάσεις είναι αντικείμενα, ότι ένα συναίσθημα ως τέτοιο (ένας έρωτας ή ένα μίσος) είναι ένα αντικείμενο υπερβατικό και δεν θα μπορούσε να συρρικνωθεί μέσα στην ενότητα της εσωτερικότητας μιας ''συνείδησης''. Οπότε, αν ο Πιέρ και ο Πωλ μιλούν μεταξύ τους για τον έρωτα του Πιέρ, λόγου χάριν, δεν είναι πλέον αλήθεια ότι ο ένας μιλάει στα τυφλά και κατ'αναλογία για αυτό που ο άλλος συλλαμβάνει πλήρως. Μιλούν για το ίδιο πράγμα. Το συλλαμβάνουν αναμφίβολα με διαφορετικές διαδικασίες, αλλά και οι δύο [αυτές διαδικασίες] μπορούν, ως προς αυτό το πράγμα, να είναι εξίσου εποπτικές. Και το συναίσθημα του Πιέρ δεν είναι πλέον περισσότερο βέβαιο για τον Πιέρ από ό,τι για τον Πωλ. Τόσο για τον ένα όσο και για τον άλλο, το συναίσθημα αυτό ανήκει στην κατηγορία των αντικειμένων που μπορούν να τεθούν υπό αμφισβήτηση. Όμως όλη αυτή η βαθειά και καινούργια αντίληψη υπονομεύεται αν το Εγώ [Moi] του Πιέρ, αυτό το Εγώ [Moi] που μισεί ή αγαπά, παραμένει μια ουσιώδης δομή της συνείδησης. Το συναίσθημα, πράγματι, παραμένει προσδεδεμένο σ'εκείνο [το Εγώ (Moi)]. Αυτό το συναίσθημα ''κολλάει'' στο Εγώ [Moi]. Αν κάποιος τραβήξει το Εγώ [Moi] μες στη συνείδηση, τότε τραβάει και το συναίσθημα μαζί. Σε μας αντιθέτως φάνηκε ότι το Εγώ [Moi] ήταν ένα υπερβατικό αντικείμενο, όπως η κατάσταση, και ότι, εξ αυτού του γεγονότος, ήταν προσβάσιμο σε δύο είδη εποπτείας: μια εποπτική σύλληψη από τη συνείδηση της οποίας είναι το Εγώ [Moi], και μια εποπτική σύλληψη λιγότερο διαυγή, αλλά όχι λιγότερο εποπτική, από τις άλλες συνειδήσεις. Κοντολογίς, το Εγώ [Moi] του Πιέρ είναι προσβάσιμο για την εποπτεία μου όπως και γι'αυτή του Πιέρ, και στις δύο περιπτώσεις είναι το αντικείμενο μιας ασύμμετρης ενάργειας. Αν τα πράγματα έχουν έτσι, δεν απομένει πλέον τίποτε το ''απροσπέλαστο'' στον Πιέρ, εκτός από την ίδια τη συνείδησή του. Αλλά αυτή είναι ριζικά απροσπέλαστη. Μ'αυτό θέλουμε να πούμε ότι η συνείδηση δεν είναι διαθλαστική μόνο προς την εποπτεία, αλλά και προς τη σκέψη. Δεν μπορώ να συλλάβω τη συνείδηση του Πιέρ χωρίς να τη μεταβάλω σε αντικείμενο (εφ'όσον δεν τη συλλαμβάνω ως να ήταν η δική μου συνείδηση). Δεν μπορώ να τη συλλάβω διότι θα πρέπει να τη διανοηθώ ταυτοχρόνως ως καθαρή εσωτερικότητα και ως υπερβατικότητα, κάτι που είναι αδύνατο. Μια συνείδηση δεν μπορεί να συλλάβει άλλη συνείδηση από αυτή την ίδια. Έτσι μπορούμε να διακρίνουμε, χάρη στην αντίληψή μας για το Εγώ [Moi], μια σφαίρα προσβάσιμη για την ψυχολογία, στην οποία η μέθοδος της εξωτερικής παρατήρησης και η ενδοσκοπική μέθοδος έχουν τα ίδια δικαιώματα και μπορούν να προσφέρουν η μια στην άλλη αμοιβαία βοήθεια-και μια σφαίρα καθαρά υπερβατολογική, προσβάσιμη μόνο στη φαινομενολογία.
Αυτή η υπερβατολογική σφαίρα είναι μια σφαίρα απόλυτης ύπαρξης, δηλαδή καθαρών αυθορμησιών, που δεν είναι ποτέ αντικείμενα και που ορίζουν οι ίδιες την ύπαρξή τους. Όντας το Εγώ [Moi] αντικείμενο, είναι προφανές ότι δεν θα μπορέσω ποτέ να πω: η συνείδησή μου, δηλαδή η συνείδηση του δικού μου Εγώ [Moi] (εκτός και αν με μια έννοια καθαρά καταδηλωτική, όπως όταν λέμε για παράειγμα: η ημέρα της βάφτισής μου). Το Egο δεν είναι κάτοχος της συνείδησης, είναι αντικείμενό της. Βεβαίως συγκροτούμε αυθόρμητα τις καταστάσεις και τις δράσεις μας ως παραγωγές του Ego. Αλλά οι καταστάσεις και οι πράξεις μας είναι, επίσης, αντικείμενα. Δεν έχουμε ποτέ άμεση εποπτεία της αυθορμησίας μιας στιγμιαίας συνείδησης ως παράγωγου του Ego. Αυτό θα ήταν αδύνατο. Μόνο στο επίπεδο των σημασιών και των ψυχολογικών υποθέσεων μπορούμε να συλλάβουμε μια παρόμοια παραγωγή-και αυτό το σφάλμα είναι δυνατόν μόνο λόγω του ότι σ'αυτό το πεδίο το Ego και η συνείδηση σκοπεύονται ως κενά. Με αυτή την έννοια, αν αντιλαμβανόμαστε το ''Εγώ σκέφτομαι'' κατά έναν τρόπο που να θέλει να δημιουργήσει από τη σκέψη μια παραγωγή του Εγώ, έχουμε ήδη συγκροτήσει τη σκέψη ως παθητικότητα και ως κατάσταση, με άλλα λόγια, ως αντικείμενο. Εγκαταλείπουμε έτσι το πεδίο της καθαρής ανασκόπησης, στην οποία το Ego αναμφίβολα εμφανίζεται, αλλά στον ορίζοντα της αυθορμησίας. Η ανασκοπική στάση εκφράζεται ορθά με αυτή τη περίφημη φράση του Ρεμπώ (στο ''Γράμμα του Οραματιστή'')[44] ''Εγώ είναι ένας άλλος''. Τα συμφραζόμενα αποδεικνύουν ότι απλώς ήθελε να πει ότι η αυθορμησία των συνειδήσεων δεν απορρέει από το Εγώ, αλλά βαίνει προς το Εγώ, το συναντά, αφήνεται να το μισοδεί κάτω από την διαυγή του πυκνότητα, αλλά προπάντων ότι δίνεται ως αυθορμησία εξατομικευμένη και απρόσωπη. Η κοινώς αποδεκτή θέση, σύμφωνα με την οποία οι σκέψεις μας αναβλύζουν από ένα απρόσωπο ασυνείδητο και ''προσωποποιούνται'' όταν γίνουν συνειδητές, μας φαίνεται μια χονδροειδής και υλιστική ερμηνεία μιας ορθής εποπτείας. Υποστηρίχθηκε από ψυχολόγους, οι οποίοι είχαν καταλάβει ότι η συνείδηση δεν ''πηγάζει'' από το Εγώ, αλλά δεν μπόρεσαν να δεχθούν την ιδέα μιας αυθορμησίας που παράγει εαυτήν. Οι ψυχολόγοι αυτοί φαντάστηκαν λοιπόν απλοικά ότι οι αυθόρμητες συνειδήσεις ''πηγάζουν'' από το ασυνείδητο όπου ήταν ήδη εγκατεστημένες, χωρίς να αντιληφθούν ότι το μόνο που κατάφεραν έτσι ήταν να μεταθέσουν το πρόβλημα της ύπαρξης ένα βήμα πίσω, το οποίο εν τέλει χρειάζεται να διατυπωθεί συγκεκριμένα, ένα πρόβλημα που πρέπει επιτέλους να διατυπωθεί, και το οποίο συσκότισαν εφόσον μια προηγούμενη ύπαρξη των αυθορμησιών στα προσυνειδητά όρια θα ήταν κατ'ανάγκη μια παθητική ύπαρξη.
Μπορούμε λοιπόν τώρα να διατυπώσουμε τη θέση μας: η υπερβατολογική συνείδηση είναι μια απρόσωπη αυθορμησία. Προσδιορίζει εαυτήν στην ύπαρξη κάθε στιγμή, έτσι ώστε να μη μπορούμε να αντιληφθούμε οτιδήποτε πριν από αυτήν. Κατ'αυτή την έννοια, κάθε στιγμή της συνειδητής ζωής μας μάς αποκαλύπτει μια δημιουργία εκ του μηδενός [45]. Όχι μια καινούργια διευθέτηση αλλά μια καινούργια ύπαρξη. Υπάρχει κάτι εναγώνιο για τον κάθε ένα από εμάς στο να συλλάβουμε επ'αυτοφώρω αυτή την ακούραστη δημιουργία της ύπαρξης της οποίας εμείς δεν είμαστε οι δημιουργοί. Στο πεδίο αυτό ο άνθρωπος σχηματίζει την εντύπωση ότι διαφεύγει εαυτόν ακατάπαυστα, ότι υπερχειλίζει εαυτόν, ότι αιφνιδιάζει εαυτόν με έναν πάντοτε απρόσμενο πλούτο, κι αναθέτει πάλι στο ασυνείδητο να αποδώσει λογαριασμό γι'αυτό το ξεπέρασμα του Εγώ [Moi] στη συνείδηση. Στην πραγματικότητα όμως το Εγώ [Moi] δεν έχει τίποτε να κάνει με αυτή την αυθορμησία, διότι η θέληση είναι ένα αντικείμενο που συγκροτείται από και για αυτή την αυθορμησία. Η θέληση κατευθύνεται προς τις καταστάσεις, προς τα συναισθήματα ή προς τα πράγματα, δεν επιστρέφει όμως ποτέ προς τη συνείδηση. Αυτό είναι εύκολο να το κατανοήσουμε σε μερικές περιπτώσεις στις οποίες επιχειρούμε να θέλουμε μια συνείδηση (θέλω να κοιμηθώ, δεν θέλω πια να σκέφτομαι ετούτο κ.λπ). Σ'αυτές τις διαφορετικές περιπτώσεις είναι ουσιαστικά αναγκαίο η θέληση να στηρίζεται και να συντηρείται από την ριζικά αντίθετη συνείδηση προς εκείνη που θα ήθελε να φέρει στο φως (αν θέλω να κοιμηθώ, μένω ξύπνιος-αν δεν θέλω να σκέπτομαι αυτό ή εκείνο το γεγονός, σκέπτομαι ακριβώς αυτό). Μας φαίνεται ότι αυτή η τερατώδης αυθορμησία βρίσκεται στις αιτίες πολυάριθμων ψυχασθενειών. Η συνείδηση τρομάζει από την ίδια την αυθορμησία της, γιατί την αισθάνεται πέραν της ελευθερίας. Αυτό μπορούμε να το δούμε καθαρά σ'ένα παράδειγμα του Ζανέ [46]. Μια νεαρή παντρεμένη, όταν την άφηνε μόνη ο άντρας της, είχε το φόβο ότι θα πάει στο παράθυτο και θα αρχίσει να νεύει στους περαστικούς όπως κάνουν οι πόρνες. Τίποτε στην αγωγή της, στο παρελθόν της ή στον χαρακτήρα της δεν μπορεί να μας βοηθήσει να εξηγήσουμε έναν παρόμοιο φόβο. Νομίζουμε απλώς ότι ένα ασήμαντο τυχαίο περιστατικό (ένα ανάγνωσμα, μια συζήτηση κ.λπ) καθόρισε μέσα της αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε ίλιγγο της δυνατότητας. Εύρισκε τον εαυτό της τερατωδώς ελεύθερο κι αυτή η ιλιγγιώδης ελευθερία της παρουσιαζόταν επ'ευκαιρία αυτής της χειρονομίας που φοβόταν να κάνει. Όμως αυτός ο ίλιγγος δεν είναι κατανοητός, εκτός κι αν η συνείδηση εμφανιζόταν ξαφνικά ενώπιον εαυτής σαν να ξεχείλιζε απεριόριστα μέσα στις δυνατότητές της το Εγώ, αυτό το ίδιο που της παρείχε συνήθως την ενότητά της.
Ίσως, πράγματι, η ουσιώδης λειτουργία του Ego δεν είναι τόσο θεωρητική όσο πρακτική. Σημειώσαμε, πράγματι, ότι δεν συσφίγγει την ενότητα των φαινομένων, ότι περιορίζεται στο να αντανακλά μια ιδεώδη ενότητα, τη στιγμή που η πραγματική και συγκεκριμένη ενότητα έχει επιτευχθεί εδώ και καιρό. Ίσως όμως, ο βασικός ρόλος της είναι [μεταμφιεζόμενη] ν'αποκρύπτει από τη συνείδηση την ίδια την αυθορμησία της. Μια φαινομενολογική περιγραφή της αυθορμησίας θα έδειχνε, πράγματι, ότι η αυθορμησία καθιστά αδύνατη κάθε διάκριση μεταξύ δράσης και πάθους και κάθε αντίληψη περί αυτονομίας της θέλησης. Οι έννοιες αυτές δεν έχουν άλλη σημασία παρά μόνο στο πεδίο όπου κάθε δραστηριότητα δίνεται ως απόρροια μιας παθητικότητας που την υπερβαίνει, εν ολίγοις, στο πεδίο όπου ο άνθρωπος εκλαμβάνεται συγχρόνως σαν υποκείμενο και σαν αντικείμενο. Είναι όμως μια αναγκαιότητα ουσιώδης το ότι δεν μπορούμε να ξεχωρίσουμε ανάμεσα στην εκούσια και την ακούσια αυθορμησία [47].
Όλα αυτά συμβαίνουν λοιπόν σαν η συνείδηση να συγκροτούσε το Ego ως μια ψευδή αναπαράστασή της, σαν να υπνωτιζόταν μπροστά σ'αυτό το Ego που έχει συγκροτήσει, σαν να ήταν απορροφημένη από αυτό, σαν να το έκανε εγγύηση και νόμο της: πράγματι, χάρη στο Ego θα είναι εφικτή μια διάκριση ανάμεσα στο δυνατό και στο πραγματικό, ανάμεσα στην εμφάνιση και στο είναι, ανάμεσα στο ηθελημένο και στο υφιστάμενο.
Αλλά μπορεί να συμβεί να παραχθεί η συνείδηση ξαφνικά από μόνη της στο πεδίο της καθαρής ανασκόπησης. Ίσως όχι χωρίς Ego αλλά ως να διέφευγε από το Ego απ'όλες τις πλευρές, ως να το κυρίευε και να το στήριζε εκτός αυτής με μια διαρκή δημιουργία. Σ'αυτό το πεδίο δεν υπάρχει διάκριση ανάμεσα στο δυνατό και το πραγματικό, εφόσον η εμφάνιση είναι το απόλυτο. Δεν υπάρχουν πλέον φράγματα, δεν υπάρχουν όρια, τίποτε πλέον που να αποκρύπτει τη συνείδηση από τον εαυτό της. Τότε η συνείδηση, αντιλαμβανόμενη αυτό που θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε ειμαρμένη της αυθορμησίας της, ξαφνικά αγωνιά. Αυτή ακριβώς η απόλυτη και αθεράπευτη αγωνία, αυτός ο φόβος του εαυτού μας φαίνεται συγκροτησιακός της καθαρής συνείδησης, και αυτή η αγωνία προσφέρει το κλειδί της ψυχασθενικής διαταραχής για την οποία μιλήσαμε. Αν το Εγώ του Εγώ σκέπτομαι είναι η αρχική δομή της συνείδησης, αυτή η αγωνία είναι αδύνατη. Αν, αντιθέτως, υιοθετήσει κανείς τη δική μας οπτική, όχι μόνο έχουμε μια συνεκτική εξήγηση αυτής της ταραχής, αλλά επιπλέον αποκτούμε ένα μόνιμο κίνητρο να πραγματοποιήσουμε τη φαινομενολογική αναγωγή. Γνωρίζουμε ότι ο Φίνκ, σε άρθρο του στην επιθεώρηση Kant-Studien, ομολογεί με κάποια μελαγχολία πως όσο παραμένουμε στη ''φυσική'' στάση, δεν υφίσταται λόγος, ούτε ''κίνητρο'' για να ασκήσουμε την εποχή. Πράγματι, αυτή η φυσική στάση είναι εξαιρετικά συνεκτική και δεν θα εύρισκε κανείς σ'αυτήν τις αντιφάσεις εκείνες που, σύμφωνα με τον Πλάτωνα, οδηγούν κάποιον να μεταστραφεί στη φιλοσοφία. Έτσι, η εποχή εμφανίζεται στη φαινομενολογία του Χούσσερλ σαν ένα θαύμα. Ο ίδιος Χούσσερλ στους Καρτεσιανούς Στοχασμούς κάνει ένα πολύ αόριστο υπαινιγμό για ορισμένα ψυχολογικά κίνητρα που θα οδηγούσαν στην τέλεση της φαινομενολογικής αναγωγής [48]. Όμως τα κίνητρα αυτά δεν μοιάζουν καθόλου επαρκή, και σίγουρα η αναγωγή δεν φαίνεται ότι μπορεί να τελεσθεί παρά μόνο στο πέρας μιας μακράς σπουδής. Μοιάζει λοιπόν με λόγιο εγχείρημα, πράγμα που της προσδίδει κάτι το αναιτιολόγητο. Αντιθέτως, αν η ''φυσική στάση'' εμφανίζεται εξ ολοκλήρου ως προσπάθεια που καταβάλλει η συνείδηση για να διαφύγει εαυτήν, προβάλλοντας εαυτήν στο Εγώ [Moi] και απορροφώμενη εντός του, κι αν αυτή η προσπάθεια δεν ανταμείβεται ποτέ εντελώς, αν επαρκεί μια πράξη απλής ανασκόπησης ώστε η συνειδητή αυθορμησία να αποκολληθεί απότομα από το Εγώ και να δοθεί ως ανεξάρτητη, τότε η εποχή δεν είναι πλέον ένα θαύμα, δεν είναι πλέον μια διανοητική μέθοδος, μια λόγια διαδικασία: είναι μια αγωνία που μας κυριεύει, και που δεν μπορούμε να την αποφύγουμε, είναι ταυτόχρονα ένα καθαρό γεγονός υπερβατολογικής προέλευσης και ένα πάντοτε ενδεχόμενο συμβεβηκός του καθημερινού μας βίου.
2. Αυτή η αντίληψη του Ego μας φαίνεται η μόνη δυνατή ανασκευή του σολιψισμού. Η ανασκευή που ο Χούσσερλ παρουσιάζει στην Τυπική και Υπερβατολογική Λογική [49] και στους Καρτεσιανούς Στοχασμούς [50] δεν μας φαίνεται ότι κατορθώνει να θίξει έναν σολιψιστή αποφασισμένο και ευφυή. Όσο το Εγώ παραμένει μια δομή της συνείδησης, θα παραμένει πάντα δυνατό το να αντιτίθεται η συνείδηση μαζί με το Εγώ της σε όλα τα άλλα υπαρκτά. Και τελικά είναι το Εγώ μου [Moi] αυτό που παράγει τον κόσμο. Λίγο ενδιαφέρει αν ορισμένα τμήματα αυτού του κόσμου απαιτούν, λόγω της φύσης τους, μια σχέση με τον άλλο. Η σχέση αυτή μπορεί να είναι μια απλή ποιότητα του κόσμου που δημιουργώ και διόλου δεν με υποχρεώνει να αποδεχθώ την πραγματική ύπαρξη άλλων Εγώ.
Αλλά αν το Εγώ γίνει υπερβατικό, συμμετέχει σε όλες τις μεταβολές του κόσμου. Δεν είναι ένα απόλυτο, ούτε δημιούργησε το σύμπαν, υπόκειται όπως και όλες οι άλλες υπάρξεις στην εποχή, και ο σολιψισμός γίνεται αδιανόητος εκ του γεγονότος ότι το Εγώ δεν έχει πλέον προνομιακή θέση. Αντί, πράγματι, να διατυπωθεί ως: ''Μόνο εγώ υπάρχω σαν απόλυτο'', θα έπρεπε να δηλωθεί ως: ''Η απόλυτη συνείδηση μόνη υπάρχει ως απόλυτο'', πράγμα που προφανώς είναι κοινοτοπία. Το Εγώ μου, πράγματι, δεν είναι περισσότερο βέβαιο για τη συνείδηση από όσο το Εγώ των άλλων ανθρώπων. Είναι μόνο πιο μύχιο.
3. Οι θεωρητικοί της άκρας αριστεράς προσάπτουν κατά καιρούς στη φαινομενολογία ότι είναι ένας ιδεαλισμός κι ότι πνίγει την πραγματικότητα στην παλίρροια των ιδεών. Αν όμως ο ιδεαλισμός είναι η φιλοσοφία άνευ [αποδοχής του] κακού του κ.Μπουνσβίγκ, αν είναι μια φιλοσοφία όπου η προσπάθεια της πνευματικής αφομοίωσης δεν συναντά ποτέ εξωτερικές αντιστάσεις, όπου ο πόνος, η πείνα, ο πόλεμος διαλύονται σε μια αργή διαδικασία ενοποίησης των ιδεών, τίποτε δεν είναι πιο άδικο από το να αποκαλούν τους φαινομενολόγους ιδεαλιστές. Αντιθέτως, εδώ και αιώνες δεν είχαμε συναντήσει στη φιλοσοφία ένα ρεύμα τόσο ρεαλιστικό. Οι φαινομενολόγοι επανατοποθέτησαν τον άνθρωπο μέσα στον κόσμο, έριξαν όλο το βάρος τους στις αγωνίες και στους πόνος του, ακόμα και στις εξεγέρσεις του. Δυστυχώς, ενόσω το Εγώ θα παραμένει μια δομή της απόλυτης συνείδησης, θα μπορούν να προσάπτουν στη φαινομενολογία ότι είναι ένα ''δόγμα-καταφύγιο'', ότι αποσπά ένα κομμάτι του ανθρώπου εκτός κόσμου, κι ότι του αποστρέφει έτσι την προσοχή από τα πραγματικά του προβλήματα. Μας φαίνεται ότι η κατηγορία αυτή δεν έχει λόγους πλέον να υφίσταται αν το Εγώ [Moi] γίνει ένα υπάρχον αυστηρά σύγχρονο του κόσμου, και του οποίου και η ύπαρξη έχει τα ίδια ουσιώδη χαρακτηριστικά με τον κόσμο. Ως υπόθεση εργασίας ο ιστορικός υλισμός μου φαινόταν πάντα τόσο γόνιμος, που δεν χρειάζεται ως βάση του τον παραλογισμό που είναι ο μεταφυσικός υλισμός [51]. Πράγματι, δεν είναι αναγκαίο να προηγείται το αντικείμενο του υποκειμένου για να εξαφανιστούν οι πνευματικές ψευδο-αξίες και για να ξαναβρεί η ηθική τις βάσεις της στην πραγματικότητα. Αρκεί το Εγώ [Moi] να είναι σύγχρονο του Κόσμου, και η δυάδα υποκείμενο-αντικείμενο, που είναι καθαρά λογική, να εξαφανιστεί οριστικά από τις φιλοσοφικές ενασχολήσεις. Ο Κόσμος δεν δημιούργησε το Εγώ [Moi], το Εγώ [Moi] δεν δημιούργησε τον Κόσμο, και τα δύο είναι αντικείμενα για την απόλυτη και απρόσωπη συνείδηση, και μέσω αυτής είναι που συνδέονται. Αυτή η απόλυτη συνείδηση, όταν αποκαθαρθεί από το Εγώ, δεν έχει πλέον κανένα υποκείμενο, δεν είναι πλέον καν μια συλλογή παραστάσεων: είναι απλούστατα μια πρωταρχική συνθήκη και μια απόλυτη πηγή ύπαρξης. Και η σχέση αλληλεξάρτησης που εδραιώνει ανάμεσα στο Εγώ [Moi] και στον Κόσμο αρκεί ώστε το Εγώ να εμφανίζεται ως ''εν κινδύνω'' μπροστά στον Κόσμο, γιατί το Εγώ [Moi] (έμμεσα και με διάμεσο τις καταστάσεις) αντλεί από τον Κόσμο όλο του το περιεχόμενο. Δεν χρειάζεται κάτι περισσότερο για να θεμελιώσουμε φιλοσοφικά μια ηθική και μια πολιτική απολύτως θετικές.
Σημειώσεις[43] Leon Brunschvieg: Εσωτερική ζωή και Πνευματική ζωή [Vie intérieure et Vie spirituelle], Εισήγηση στο Διεθνές Συνέδριο Φιλοσοφίας (Νεάπολη, Μάιος 1924), αναδημοσιευμένη στην Revue de Metaphysique et de Morale, Απρίλιος-Ιούνιος 1925, και έπειτα στα Φιλοσοφικά Γραπτά [Écrits philosophiques] τόμ.ΙΙ, εκδ. P.U.F., 1954.
[44] Πρόκειται για την ''Επιστολή του Οραματιστή'', γραμμένη στις 15 Μαίου 1871, με την οποία ο Ρεμπώ διαλέγεται με τον Μπωντλέρ. [Σ.τ.Μ].
[45] Απαραίτητη, και ως προς αυτό το σημείο, η αντιπαραβολή των απόψεων του Σάρτρ με την εμβριθή επιχειρηματολογία περί ελευθερίας που αναπτύσσει ο Μπερξόν στα Άμεσα δεδομένα της συνείδησης, κεφ. 2 και 3.
[46] Paul Janet, (1823-1899) Οι εμμονές και η ψυχανάλυση [Les Obsessions et la psychanalyse, Paris: Flammarion, 1903].Ο Ζανέ ήταν ψυχολόγος και φιλόσοφος, και μαθητής του φιλοσόφου Βικτόρ Κουζέν (V.Cousin, 1792-1867) που συνέγραψε το έργο Περί του Αληθούς, του Κάλλους, του Αγαθού [du Vrai du Beau du Bien, Paris 1836]
[47] Βλ. την επεξεργασία αυτής της διάκρισης στο Σχεδίασμα μιας θεωρίας των συναισθημάτων, σσ. 39-43, στο Φαντασιακό, σσ. 173-174, και βεβαίως στο πρώτο κεφάλαιο περί ελευθερίας στο Είναι και το μηδέν, ιδίως σσ. 517-529.
[48] Βλ. Καρτεσιανοί Στοχασμοί, παρ. 15, 64.
[49] Ό.π, παρ. 96
[50] Ό.π, παρ. 48, 55, 56. Ο Σάρτρ επανέρχεται σε αυτό το πρόβλημα κατά τη συζήτηση των απόψεων του Χούσσερλ για την ύπαρξη του άλλου, στο Είναι και το μηδέν, 288-291.
[51] Ο Σάρτρ αναπτύσσει τον κριτικό συλλογισμό του περί μεταφυσικού υλισμού στο δοκίμιο ''Υλισμός και Επανάσταση'' ["Matérialisme et révolution", Situations III].
Πηγή: https://bestimmung.blogspot.com/2014/05/jean-paul-sartre.html
Ενα προυποκειμενικό-προπροσωπικό ''υπερβατολογικό πεδίο''
Η ΑΡΝΗΣΗ, ΤΟ ΔΕΝ, ΤΟΥ ΠΡΟΠΑΤΟΡΙΚΟΥ. ΠΡΟΗΓΕΙΤΑΙ ΚΑΘΕ ΑΠΟΔΟΧΗΣ ΤΗΣ ΧΑΡΙΤΟΣ ΤΗΣ ΣΩΤΗΡΙΑΣ, ΟΠΩΣ ΤΕΛΕΙΑ ΜΑΣ ΤΟ ΔΙΔΑΣΚΕΙ Η ΘΕΟΤΟΚΟΣ ΚΑΙ ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΚΑΘΙΣΤΑΤΑΙ ΤΟ ΥΠΕΡΟΠΛΟ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΟΥ ΕΩΣΦΟΡΙΚΟΥ ΠΕΙΡΑΣΜΟΥ ΤΗΣ ΕΠΑΡΣΗΣ, ΤΗΣ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΣ Η ΟΠΟΙΑ ΜΑΣ ΞΑΝΑΔΙΝΕΙ ΤΗΝ ΧΑΜΕΝΗ ΜΑΣ ΨΥΧΗ.
Κυριακή 14 Ιουλίου 2024
Η ΥΠΕΡΒΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΓΩ - JEAN-PAUL SARTRE (8)
Συνέχεια από: Πέμπτη 4 Ιουλίου 2024
Πέμπτη 4 Ιουλίου 2024
Η ΥΠΕΡΒΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΓΩ - JEAN-PAUL SARTRE (7)
Συνέχεια από: Τρίτη 2 Ιουλίου 2024
«Τα κατηγορήματα είναι κατηγορήματα “κάποιου πράγματος” αυτό το “κάποιο πράγμα” ανήκει επίσης στον υπό εξέταση πυρήνα και είναι πρόδηλο ότι δεν μπορεί να διαχωριστεί από αυτόν· είναι το σημείο της κεντρικής ενότητας για την οποία μιλήσαμε πιο πάνω. Είναι το σημείο επαφής των κατηγορημάτων, το έρεισμά τους. Αλλά δεν είναι διόλου ενότητα των κατηγορημάτων, με την έννοια ενός οποιουδήποτε συμπλέγματος, μιάς οποιασδήποτε σύνδεσης των κατηγορημάτων. Πρέπει να είναι αναγκαστικά διακριτό από αυτά, μολονότι κανείς δεν μπορεί να το θέσει πλάι τους ή να το χωρίσει από αυτά. Είναι, επίσης, τα κατηγορήματά του: αδιανόητα χωρίς αυτό και ωστόσο διακριτά από αυτό» [36].
Με αυτά ο Χούσερλ επιδιώκει να τονίσει πως θεωρεί τα πράγματα ως συνθέσεις τουλάχιστον ιδεατά αναλύσιμες. Χωρίς αμφιβολία, αυτό το δέντρο, αυτό το τραπέζι είναι συνθετικά συμπλέγματα και κάθε ποιότητα είναι συνδεδεμένη με κάθε άλλη. Είναι όμως επίσης συνδεδεμένη μ' αυτήν καθόσον ανήκει στο ίδιο αντικείμενο Χ. Αυτό που λογικά πρωτεύει είναι οι μονομερείς σχέσεις χάρη στις οποίες κάθε ποιότητα ανήκει (έμμεσα ή άμεσα) σ' αυτό το Χ όπως ένα κατηγόρημα σ' ένα υποκείμενο. Ως συνέπεια αυτών είναι πάντοτε δυνατόν [να προβούμε σε] μια ανάλυση. Η θεώρηση [του Χούσερλ] είναι πολύ συζητήσιμη. Όμως δεν είναι εδώ το κατάλληλο σημείο για να την εξετάσουμε. Εκείνο που μας ενδιαφέρει, είναι ότι μια αδιάλυτη συνθετική ενότητα που θα στήριζε εαυτήν δεν θα είχε καμία ανάγκη της στήριξης ενός [αγνώστου] Χ ερείσματος, με την προϋπόθεση, φυσικά, ότι είναι πραγματικά και συγκεκριμένα μη-αναλύσιμη. Είναι ανώφελο, για παράδειγμα, αν αναφερόμαστε σε μια μελωδία, να υποθέτουμε ένα Χ που θα παρείχε στήριγμα στις διάφορες νότες. Η ενότητα προέρχεται εδώ από το απολύτως αδιάλυτο των στοιχείων που δεν μπορούν να συλληφθούν ξεχωριστά, παρά μόνο μέσω της αφαίρεσης. Το υποκείμενο του κατηγορήματος θα είναι εδώ η συγκεκριμένη ολότητα, και το κατηγόρημα θα είναι μια ποιότητα που θα αποχωρίζεται μέσω αφαίρεσης από την ολότητα, και το οποίο δεν θα αποκτά την πλήρη σημασία του παρά σε επανασύνδεση με την ολότητα (*Άλλωστε ο Χούσερλ γνώριζε πολύ καλά αυτό τον τύπο της συνθετικής ολότητας, στον οποίο είχε αφιερώσει μια αξιοσημείωτη μελέτη: την Τρίτη Λογική Έρευνα).
Για τους ίδιους λόγους θα αρνηθούμε να δούμε στο Ego ένα είδος πόλου Χ που θα ήταν το στήριγμα των ψυχικών φαινομένων. Ένα τέτοιο Χ θα ήταν εξ ορισμού αδιάφορο προς τις ψυχικές ποιότητες στις οποίες θα ήταν στήριγμα. Αλλά το Ego, όπως πρόκειται να δούμε, δεν είναι ουδέτερο έναντι των καταστάσεών του, «διακυβεύεται» μέσα από αυτές. Ακριβώς, όμως, ένα στήριγμα δεν πρέπει να είναι ούτως συμβιβασμένο μ' αυτό που στηρίζει, παρά μόνο στην περίπτωση κατά την οποία είναι μια συγκεκριμένη ολότητα που στηρίζει και περιέχει τις προσίδιες ποιότητές της. Το Ego δεν είναι τίποτε έξω από τη συγκεκριμένη ολότητα των καταστάσεων και των δράσεων που στηρίζει. Αναμφίβολα, είναι υπερβατικό ως προς όλες τις καταστάσεις που ενώνει, αλλά όχι ως ένα αφηρημένο Χ που η αποστολή του είναι μόνο να ενώνει: μάλλον η άπειρη ολότητα των καταστάσεων και των δράσεων δεν αφήνεται ποτέ να μειωθεί σε μία κατάσταση ή σε μία δράση. Αν αναζητούσαμε για τη μη-ανασκοπημένη συνείδηση κάτι ανάλογο αυτού που είναι το Ego για τη δευτεροβάθμια συνείδηση, μάλλον θα πρέπει να σκεφθούμε τον Κόσμο, θεωρημένο ως την άπειρη συνθετική ολότητα όλων των πραγμάτων. Συμβαίνει, πράγματι, να συλλαμβάνουμε τον Κόσμο πέρα από το άμεσο περιβάλλον μας σαν μια απέραντη συγκεκριμένη ύπαρξη. Στην περίπτωση αυτή τα πράγματα που μας περιστοιχίζουν εμφανίζονται μόνο σαν το ακραίο σημείο αυτού του Κόσμου που τα ξεπερνά και τα εμπερικλείει. Το Ego είναι για τα ψυχικά αντικείμενα ό,τι ο Κόσμος για τα πράγματα. Μόνο που η εμφάνιση του Κόσμου στο υπόβαθρο των πραγμάτων είναι αρκετά σπάνια· χρειάζονται ιδιαίτερες συνθήκες (που έχουν περιγραφεί πολύ καλά από τον Χάιντεγγερ στο Είναι και Χρόνος) ώστε να «αποκαλυφθεί». Αντίθετα, το Εγώ εμφανίζεται πάντοτε στον ορίζοντα των καταστάσεων. Κάθε κατάσταση, κάθε δράση δίδεται σαν να μη μπορεί, χωρίς αφαίρεση, να διαχωριστεί από το Εγώ. Και αν μια κρίση χωρίσει το Εγώ από την κατάστασή του (όπως στη φράση: Εγώ είμαι ερωτευμένος), αυτό μπορεί να συμβεί μόνο για να τις συνδέσει αμέσως μετά. Η κίνηση του χωρισμού θα οδηγούσε σε μια σημασία κενή και ψεύτικη, αν δεν δινόταν από μόνη της ως ελλιπής και αν δεν συμπλήρωνε εαυτήν από μια κίνηση σύνθεσης.
Αυτή η υπερβατική ολότητα συμμετέχει στον αμφίβολο χαρακτήρα κάθε υπερβατικότητας· δηλαδή οτιδήποτε μας παραδίδουν οι εποπτείες μας του Ego μπορεί πάντοτε να αντιφάσκεται από τις μεταγενέστερες εποπτείες και δίνεται ως τέτοιο. Λόγου χάριν, μπορώ να δω με ενάργεια ότι είμαι οργισμένος, ζηλιάρης, κ.λπ., κι ωστόσο μπορεί να σφάλλω. Για να το πούμε αλλιώς, μπορώ να σφάλλω όταν σκέπτομαι ότι έχω ένα τέτοιο Εγώ [Μοί]. Το σφάλμα δεν διαπράττεται άλλωστε στο επίπεδο της κρίσης, αλλά ήδη στο επίπεδο της προκρισιακής ενάργειας. Αυτός ο αμφίβολος χαρακτήρας του Ego μου –ή ακόμα και το εποπτικό σφάλμα που έκανα– δεν σημαίνει ότι διαθέτω ένα αληθινό Εγώ (Μοί) που το αγνοώ, αλλά μόνο ότι το αποβλεπόμενο Ego φέρει ἐν ἑαυτῷ τον χαρακτήρα του αμφίβολου (σε ορισμένες περιπτώσεις, [τον χαρακτήρα] του επίπλαστου). Δεν αποκλείεται εδώ η μεταφυσική υπόθεση σύμφωνα με την οποία το Ego μου δεν θα συντίθετο από στοιχεία που έχουν υπάρξει στην πραγματικότητα (είτε πριν δέκα χρόνια, είτε πριν ένα δευτερόλεπτο), αλλά θα αποτελείτο μόνο από ψευδείς αναμνήσεις. Η δύναμη του «Κακόβουλου Δαίμονα» εκτείνεται ως εδώ.
Όμως, αν ανήκει στη φύση του Ego να είναι ένα αμφίβολο αντικείμενο, δεν έπεται εξ αυτού ότι είναι υποθετικό. Το Ego πράγματι είναι μια αυθόρμητη υπερβατική ένωση των καταστάσεων και των δράσεών μας. Για το λόγο αυτό δεν είναι μια υπόθεση. Δεν λέω: «Ίσως να έχω ένα Ego», όπως μπορώ να πω: «Ίσως να μισώ τον Πιέρ». Δεν αναζητώ εδώ ένα ενοποιό νόημα των καταστάσεών μου. Όταν ενώνω τις συνειδήσεις μου υπό την κεφαλίδα «Μίσος», τους προσθέτω ένα ορισμένο νόημα, τις χαρακτηρίζω. Αλλά όταν ενσωματώνω τις καταστάσεις μου στη συγκεκριμένη ολότητα Εγώ [Μοί], δεν τους προσθέτω τίποτε. Πράγματι, η σχέση του Εγώ προς τις ποιότητες, τις καταστάσεις και τις δράσεις δεν είναι ούτε μια σχέση απόρροιας (όπως η σχέση της συνείδησης με το συναίσθημα), ούτε μια σχέση ενεργοποίησης (όπως η σχέση της ποιότητας με την κατάσταση). Είναι μια σχέση ποιητικής παραγωγής (με την έννοια του ποιείν), ή, αν προτιμάμε, μια σχέση δημιουργίας.
Ο καθένας, αναφερόμενος στα αποτελέσματα της εποπτείας του, μπορεί να διαπιστώσει ότι το Ego δίδεται ως παραγωγός των καταστάσεών του. Εδώ επιχειρούμε μια περιγραφή αυτού του υπερβατικού Ego, έτσι όπως αυτό αποκαλύπτεται στην εποπτεία. Εκκινούμε λοιπόν από ετούτο το αναντίρρητο γεγονός: κάθε νέα κατάσταση είναι συνδεδεμένη άμεσα (ή έμμεσα μέσω της ποιότητας) με το Ego όπως με την καταγωγή της. Αυτός ο τρόπος δημιουργίας είναι βέβαια μια δημιουργία εκ του μηδενός, με την έννοια ότι η κατάσταση δεν δίδεται ως να υπήρχε ήδη μέσα στο Εγώ [Μοί]. Ακόμα και αν το μίσος δίδεται ως ενεργός πραγματοποίηση μιάς ορισμένης δύναμης μνησικακίας ή μίσους, παραμένει κάτι το καινούργιο σε σχέση με τη δύναμη που πραγματώνει. Έτσι, η ενοποιητική πράξη της ανασκόπησης επανασυνάπτει κάθε καινούργια κατάσταση, μ' έναν πολύ ιδιαίτερο τρόπο, με τη συγκεκριμένη ολότητα Εγώ [Μοί]. Δεν περιορίζεται να το συλλάβει σαν να επανασυνδέεται με αυτή την ολότητα, σαν να θεμελιώνεται πάνω της: [η ανασκόπηση] σκοπεύει σε μια σχέση που διαπερνά το χρόνο αντίστροφα και που προσφέρει το Εγώ [Μοί] ως πηγή της κατάστασης. Το ίδιο συμβαίνει, φυσικά, με τις δράσεις σε σχέση με το Εγώ. Όσο για τις ποιότητες, πέρα από το ότι προσδιορίζουν ποιοτικά το Εγώ [Μοi], δεν δίδονται σαν κάτι μέσω του οποίου υπάρχει (όπως λόγου χάριν είναι η περίπτωση ενός αθροιστικού συνόλου: κάθε πέτρα, κάθε τούβλο υπάρχει από μόνο του και το αθροιστικό τους σύνολο υπάρχει από το καθένα τους). Αντίθετα, το Ego διατηρεί τις ποιότητές του με μια αληθινά συνεχή δημιουργία. Ωστόσο, δεν συλλαμβάνουμε το Ego σαν να ήταν τελικά μια καθαρή πηγή δημιουργίας πίσω από τις ποιότητές του. Δεν φαίνεται ότι θα μπορούσαμε να βρούμε ένα σκελετικό πόλο αν αφαιρούσαμε τη μία μετά την άλλη όλες τις ποιότητες. Αν το Ego εμφανίζεται σαν κάτι πέρα από κάθε ποιότητα ή πέρα από όλες τις ποιότητες, αυτό συμβαίνει γιατί είναι αδιαφανές όπως ένα αντικείμενο: θα χρειαζόταν να μπούμε στη διαδικασία μιάς ατέλειωτης αποφλοίωσης για να αφαιρέσουμε όλες τις δυνάμεις του. Και στο τέλος αυτής της αποφλοίωσης δεν θα απέμενε πλέον τίποτε, το Ego θα είχε χαθεί. Το Ego είναι δημιουργός των καταστάσεών του και υποστηρίζει τις ποιότητές του μέσα στην ύπαρξη μ' ένα είδος συντηρητικής αυθορμησίας. Δεν θα πρέπει να συγχέουμε αυτή τη δημιουργική ή συντηρητική αυθορμησία με την Υπευθυνότητα, που είναι μια ιδιαίτερη περίπτωση δημιουργικής παραγωγής προερχόμενη από το Ego. Θα είναι ενδιαφέρον να μελετήσουμε τους διαφόρους τύπους μετάβασης από το Ego στις καταστάσεις του. Πρόκειται, ως επί το πλείστον, για μια μετάβαση μαγική. Άλλες φορές μπορεί να είναι έλλογη (στην περίπτωση, λόγου χάριν, της ανασκοπημένης βούλησης). Αλλά πάντοτε με ένα στοιχείο ακατανοησίας, τον λόγο της οποίας θα εξηγήσουμε ευθύς αμέσως. Σε κάθε μια από τις διαφορετικές συνειδήσεις (προλογικές, παιδικές, σχιζοφρενικές, λογικές κ.λπ.) ποικίλλει η εκδοχή της δημιουργίας, αλλά παραμένει πάντοτε μια ποιητική παραγωγή. Μία εντελώς ιδιαίτερη περίπτωση, και μεγάλου ενδιαφέροντος, είναι εκείνη της ψύχωσης της επίδρασης. Τι θέλει να πεί ο άρρωστος με τούτα τα λόγια: «Με κάνουν να έχω άσχημες σκεψεις»; Θα δοκιμάσουμε να το μελετήσουμε σ' ένα άλλο έργο[37]. Ωστόσο, ας παρατηρήσουμε εδώ ότι η αυθορμησία του Ego δεν αποφάσκεται: κατά κάποιο τρόπο είναι γητεμένη [envoutée], αλλά πάντως παραμένει.
Όμως αυτή η αυθορμησία δεν θα πρέπει να συγχέεται με εκείνη της συνείδησης. Πράγματι, το Ego, όντας αντικείμενο, είναι παθητικό. Πρόκειται λοιπόν για μια ψευδο-αυθορμησία που θα μπορούσε βολικά να συμβολισθεί με το ανάβλυσμα μιάς πηγής, ενός αρτεσιανού φρέατος κ.λπ. Με άλλα λόγια, δεν πρόκειται παρά για μια φαινομενικότητα. Η αληθινή αυθορμησία πρέπει να είναι απολύτως διαυγής: είναι αυτό που παράγει και δεν μπορεί να είναι οτιδήποτε άλλο. Συνδεδεμένη συνθετικά με κάτι άλλο από τον εαυτό της, θα περιέκλειε πράγματι κάποια σκοτεινότητα και επίσης μια κάποια παθητικότητα κατά την μεταμόρφωσή της. Θα χρειαζόταν, πράγματι, να δεχθούμε ότι μεταβάλλεται από αυτή την ίδια σε άλλο πράγμα, κάτι που θα προϋπέθετε ότι η αυθορμησία ξεφεύγει από τον εαυτό της. Η αυθορμησία του Ego διαφεύγει εαυτής, εφόσον το μίσος του Ego, μολονότι δεν μπορεί να υπάρξει μόνο του αυτό το ίδιο, διαθέτει παραταύτα μια ορισμένη ανεξαρτησία σε σχέση με το Ego. Έτσι ώστε το Ego ξεπερνιέται πάντοτε από αυτό που παράγει, παρ' ότι, από μιάν άλλη πλευρά, μπορεί να είναι αυτό που παράγει. Εξ ου κι αυτές οι κλασικές στο είδος τους φράσεις κατάπληξης: «Εγώ [Μοί], εγώ είμαι ικανός να το κάνω αυτό!», «Εγώ [Μοι], εγώ μπορώ να μισήσω τον πατέρα μου!» κ.λπ., κ.λπ. Προφανώς, εδώ, το συγκεκριμένο σύνολο του έως σήμερα αποβλεπόμενου Εγώ [Μοί] επιβαρύνει το Εγώ παραγωγό, και το κρατάει κάπως πίσω από αυτό που μόλις παρήγαγε. Ο δεσμός του Ego με αυτές τις καταστάσεις παραμένει λοιπόν μια ακατανόητη αυθορμησία. Αυτή την αυθορμησία περιέγραψε ο Μπεργκσόν στα Άμεσα Δεδομένα της Συνείδησης, αυτήν εκλαμβάνει ως ελευθερία, χωρίς να κατανοεί ότι περιγράφει ένα αντικείμενο και όχι μια συνείδηση, κι ότι ο δεσμός που θέτει είναι εντελώς παράλογος, διότι ο παραγωγός είναι παθητικός σε σχέση με το δημιουργούμενο [38]. Όσο όμως παράλογος και αν είναι, αυτός ο δεσμός είναι εκείνος που διαπιστώνουμε στη εποπτεία του Ego. Και συλλαμβάνουμε το νόημά του: το Ego είναι ένα αντικείμενο που συλλαμβάνεται αλλά και συγκροτείται από την ανασκοπική συνείδηση. Είναι μια δυνητική εστία ενότητας, και η συνείδηση το συγκροτεί κατ' αντίστροφη πορεία από εκείνη που ακολουθεί η πραγματική παραγωγή: ό,τι είναι πραγματικά πρώτο, είναι οι συνειδήσεις, μέσω των οποίων διαμορφώνονται οι καταστάσεις, και μετά, μέσω αυτών, το Ego. Αλλά καθώς η τάξη έχει αναστραφεί από μια συνείδηση που φυλακίζεται μέσα στον Κόσμο για να φύγει εαυτήν, οι συνειδήσεις δίδονται ως απορρέουσες από τις καταστάσεις και οι καταστάσεις ως παραγόμενες από το Ego. Έπεται ότι η συνείδηση προβάλλει την προσίδια αυθορμησία της στο αντικείμενο Ego για να του απονείμει τη δημιουργική δύναμη που του είναι απολύτως αναγκαία. Μόνο που αυτή η αυθορμησία, αναπαριστώμενη και υποστασιοποιούμενη σ' ένα αντικείμενο, γίνεται μια αυθορμησία νόθα και υποβαθμισμένη, που συντηρεί με τρόπο μαγικό τη δημιουργική της δύναμη ενώ γίνεται παθητική. Εξ ου και ο βαθύς παραλογισμός της έννοιας του Ego. Γνωρίζουμε κι άλλες υποβαθμισμένες όψεις της συνειδητής αυθορμησίας. Δεν θα παραθέσω παρά μία και μόνο: μια εκφραστική και λεπταίσθητη μίμηση μπορεί να μας παραδώσει το βίωμα του συνομιλητή μας με όλο του το νόημα, με όλες τις αποχρώσεις του, όλη του τη φρεσκάδα. Μα το παραδίδει υποβαθμισμένο, δηλαδή παθητικό. Περιβαλλόμαστε έτσι από μαγικά αντικείμενα που σαν να φυλάττουν μια ανάμνηση της αυθορμησίας της συνείδησης, και ταυτοχρόνως είναι αντικείμενα του κόσμου. Ιδού γιατί ο άνθρωπος είναι πάντοτε ένας μάγος για τον άνθρωπο. Στην πραγματικότητα, αυτός ο ποιητικός δεσμός δύο παθητικοτήτων, από τις οποίες η μία δημιουργεί την άλλη αυθόρμητα, είναι η ίδια η βάση της μαγείας, είναι το βαθύ νόημα της «συμμετοχής». Ιδού γιατί επίσης είμαστε μάγοι για εμάς τους ίδιους, κάθε φορά που συλλογιζόμαστε το Εγώ [Μοί] μας.
Λόγω αυτής της παθητικότητας το Ego είναι επιδεκτικό θυμικού επηρεασμού. Τίποτε δεν μπορεί να επενεργήσει στη συνείδηση, διότι είναι αιτία του εαυτού της. Αντίθετα, όμως, το Ego που παράγει κλονίζεται από αυτό που παράγει. «Διακυβεύεται» από αυτό που παράγει. Εδώ υπάρχει μια αντιστροφή της σχέσης: η δράση η η κατάσταση επιστρέφει στο Ego για να το προσδιορίσει ποιοτικά. Και αυτό μας επιστρέφει στη σχέση συμμετοχής. Κάθε νέα κατάσταση που παράγεται από το Ego χρωματίζει και παραλλάσσει το Ego την ίδια στιγμή που το Ego την παράγει. Το Ego κατά κάποιο τρόπο γητεύεται από αυτή τη δράση, συμμετέχει σ' αυτήν. Το έγκλημα που διέπραξε ο Ρασκόλνικοφ δεν είναι κάτι που ενσωματώνεται στο Ego του. Η μάλλον, για να είμαστε ακριβείς, είναι το έγκλημα αλλά με μια μορφή συμπυκνωμένη, με τη μορφή ενός μώλωπα. Έτσι, ό,τι παράγει το Ego εντυπώνεται πάνω του· και θα πρέπει να προσθέσουμε: και μόνο ό,τι παράγει. Θα μπορούσαμε να αντιτείνουμε σ' αυτά ότι το Εγώ [Μοί] μπορεί να μεταμορφωθεί από συμβάντα εξωτερικά (κατάρρευση, πένθος, απογοητεύσεις, αλλαγή του κοινωνικού περιβάλλοντος κ.λπ.). Όμως αυτό ισχύει μόνο στο βαθμό που αυτά [τα εξωτερικά συμβάντα] είναι για αυτό [το Εγώ (Moi)] η αφορμή καταστάσεων ή δράσεων. Όλα συμβαίνουν σαν η φασματική αυθορμησία του Ego να το προστατεύει από κάθε άμεση επαφή με τον εξωτερικό κόσμο, σαν να μη μπορεί να επικοινωνήσει με τον Κόσμο παρά μόνο διαμέσου των καταστάσεων και των δράσεων. Βλέπουμε λοιπόν τον λόγο αυτής της απομόνωσης: οφείλεται απλούστατα στο ότι το Ego είναι ένα αντικείμενο που εμφανίζεται μόνο στην ανασκόπηση, και που, εξ αυτού του γεγονότος, είναι ριζικά αποκομμένο από τον Κόσμο. Δεν ζει στο ίδιο πεδίο.
(συνεχίζεται)
Σημειώσεις
[35]. Ο Σάρτρ παραπέμπει στο χειρόγραφο που επεξεργαζόταν την περίοδο 1937-38, υπό τον τίτλο “Η Ψυχή”, και το οποίο δεν είδε ποτέ το φως της δημοσιότητας, πέρα πιθανότατα από ορισμένα αποσπάσματα που αποτέλεσαν την βάση για το Σχεδίασμα μιάς θεωρίας περί συγκινήσεων [Esquisse d'une Théorie des émotions) (1939), και για το Φαντασιακό (1940).]
[36] Ιδέες §131, σ. 270.
[37] . Πρόκειται είτε για το ανέκδοτο χειρόγραφο της Ψυχής, είτε για Το Φαντασιακό – βλ. το κεφ. του Τέταρτου Μέρους για την «Παθολογία της φαντασίας».
[38]. Henri Bergson (1859-1941), Τα άμεσα δεδομένα της συνείδησης [Essai sur les données immédiates de la conscience, Paris: PUF, 1959 (1889) – μτφ. Κωστής Παπαγιώργης, εκδόσεις Καστανιώτη, 1998], βλ. Ιδιαίτερα το Τρίτο Κεφάλαιο «Η οργάνωση των συνειδητών καταστάσεων».
Τρίτη 2 Ιουλίου 2024
Η ΥΠΕΡΒΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΓΩ - JEAN-PAUL SARTRE (6)
Συνέχεια από: Δευτέρα 1 Ιουλίου 2024
IΙ. Συγκρότηση του Ego
Δεν θ᾽ αποπειραθούμε να εδραιώσουμε μια διάκριση ανάμεσα στη δρώσα συνείδηση και στην απλώς αυθόρμητη συνείδηση. Μας φαίνεται, άλλωστε, ότι αυτό είναι ένα από τα δυσκολότερα προβλήματα της φαινομενολογίας. Θα θέλαμε απλώς να σημειώσουμε ότι η συγχρονισμένη δράση είναι πριν απ' όλα (και οποιασδήποτε φύσεως αν είναι η δρώσα συνείδηση) κάτι υπερβατικό. Αυτό είναι προφανές για δράσεις όπως τα «παίζω πιάνο», «οδηγώ ένα αυτοκίνητο», «γράφω», διότι οι πράξεις αυτές «αναλαμβάνονται» στον κόσμο των πραγμάτων. Αλλά οι πράξεις οι καθαρώς ψυχικές, όπως το να αμφιβάλλεις, να συλλογίζεσαι, να στοχάζεσαι, να υποθέτεις, πρέπει κι αυτές επίσης να εννοηθούν ως υπερβατικότητες. Αυτό που ξεγελά εδώ είναι ότι η δράση δεν είναι μόνο η εννοηματική ενότητα μιάς συνειδησιακής ροής: είναι επίσης μια συγκεκριμένη πραγμάτωση. Δεν θα πρέπει όμως να ξεχνάμε ότι η δράση χρειάζεται χρόνο για να τελεσθεί. Έχει αρθρώσεις, όπως και στιγμές. Στις στιγμές αυτές αντιστοιχούν συγκεκριμένες δρώσες συνειδήσεις και η ανασκόπηση που κατευθύνεται προς τις συνειδήσεις συλλαμβάνει τη συνολική δράση σε μια εποπτεία που την παραδίδει ως την υπερβατική ενότητα των δρωσών συνειδήσεων. Με αυτή την έννοια, μπορούμε να πούμε ότι η αυθόρμητη αμφιβολία που με κυριεύει όταν μετά δυσκολίας διακρίνω ένα αντικείμενο στο μισοσκόταδο, είναι μια συνείδηση, όμως η μεθοδική αμφιβολία του Ντεκάρτ είναι μια δράση, δηλαδή ένα υπερβατικό αντικείμενο της ανασκοπικής συνείδησης. Εδώ βλέπουμε τον κίνδυνο, όταν ο Ντεκάρτ λέει: «Αμφιβάλλω, άρα είμαι»· πρόκειται για μια αυθόρμητη αμφιβολία, που η ανασκοπική συνείδηση συλλαμβάνει, μέσα στην αυθορμησία της – ή μήπως πρόκειται ακριβώς για την ενέργεια [operation] του αμφιβάλλειν; Αυτή η αμφισημία, το έχουμε ήδη δεί, ίσως είναι η πηγή σοβαρών σφαλμάτων [34].
[34]. Για τη μεθοδολογική σημασία της πρωτοπρόσωπης προσέγγισης φιλοσοφικών ζητημάτων πβλ. το δοκίμιο του Σάρτρ, «Η καρτεσιανή ελευθερία» [«La liberté cartésienne» Situations I].
Γ) ΟΙ ΠΟΙΟΤΗΤΕΣ ΩΣ ΠΡΟΑΙΡΕΤΙΚΕΣ ΕΝΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΝ
Το Εgο είναι άμεσα, όπως θα δούμε, η υπερβατική ενότητα καταστάσεων και δράσεων. Ωστόσο, δύναται να υπάρχει κάτι ενδιάμεσο μεταξύ αυτών και εκείνου: η ποιότητα. Καθώς έχουμε αισθανθεί πολλές φορές μίσος απέναντι σε διάφορα πρόσωπα ή οξύτατες μνησικακίες ή παρατεταμένες καταστάσεις οργής, ενώνουμε αυτές τις διαφορετικές εκδηλώσεις αποβλέποντας μια ψυχική διάθεση που τις παράγει. Αυτή η ψυχική διάθεση (είμαι πολύ μνησίκακος, είμαι ικανός να μισώ βίαια, είμαι οργίλος) είναι φυσικά κάτι περισσότερο και κάτι άλλο από ένας απλός μέσος όρος. Είναι ένα υπερβατικό αντικείμενο. Αναπαριστά το υπόστρωμα των καταστάσεων, όπως οι καταστάσεις αναπαριστούν το υπόστρωμα των βιωμάτων. Αλλά η σχέση του με τα συναισθήματα δεν είναι μια σχέση απόρροιας. Η απόρροια δεν συνδέει παρά μόνο τις συνειδήσεις με τις ψυχικές παθητικότητες. Η σχέση της ποιότητας με την κατάσταση (ή με τη δράση) είναι μια σχέση ενεργοποίησης. Η ποιότητα εμφανίζεται ως δυναμικότητα, μια δυνητικότητα που κάτω από την επίδραση διαφόρων παραγόντων μπορεί να περάσει στην ενεργό πραγματικότητα. Η ενεργός πραγματικότητά της είναι ακριβώς η κατάσταση (ή η δράση). Βλέπουμε τη βασική διαφορά ανάμεσα στην ποιότητα και στην κατάσταση. Η κατάσταση είναι εννοηματική ενότητα αυθορμησιών, η ποιότητα είναι ενότητα αντικειμενικών παθητικοτήτων. Εν τη απουσία κάθε συνείδησης μίσους, το μίσος δίδεται ως υπάρχον εν δράσει. Αντιθέτως, με την απουσία κάθε συναισθήματος μνησικακίας, η αντιστοιχούσα ποιότητα παραμένει μια δυνητικότητα. Η δυνητικότητα δεν είναι η απλή δυνατότητα: παρουσιάζεται ως κάτι που υπάρχει πραγματικά, αλλά για το οποίο ο τρόπος ύπαρξης είναι να υπάρχει δυνάμει. Αυτού του τύπου είναι βέβαια τα ελαττώματα, οι αρετές, οι προτιμήσεις, τα χαρίσματα, οι τάσεις, τα ένστικτα κ.λπ. Τέτοιες ενοποιήσεις είναι πάντα δυνατές. Η επίδραση προειλημμένων ιδεών και κοινωνικών παραγόντων είναι εδώ κυρίαρχη. Αντιθέτως, δεν είναι ποτέ αναπόφευκτες, διότι οι καταστάσεις και οι δράσεις μπορούν να βρούν απευθείας στο Εγώ την ενότητα που αιτούν.
Δευτέρα 1 Ιουλίου 2024
Η ΥΠΕΡΒΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΓΩ - JEAN-PAUL SARTRE (5)
Συνέχεια από: Τρίτη 18 Ιουνίου 2024
IΙ. Συγκρότηση του Ego
Το Εγώ δεν είναι μια κατευθείαν ενότητα των ανασκοπημένων συνειδήσεων. Υπάρχει μια εμμενής ενότητα αυτών των συνειδήσεων, είναι η ροή της Συνείδησης που συγκροτεί εαυτήν ως ενότητα εαυτής (Βλ. Διαλέξεις για την εσωτερική συνείδηση του χρόνου) και μια υπερβατική ενότητα: οι καταστάσεις και οι δράσεις. Το Εγώ είναι ενότητα καταστάσεων και δράσεων – κατά προαίρεση, και ποιοτήτων. Είναι ενότητα των υπερβατικών ενοτήτων και υπερβατικό αυτό το ίδιο. Είναι ένας υπερβατικός πόλος μιάς συνθετικής ενότητας, όπως ο πόλος-αντικείμενο της μη-ανασκοπημένης συμπεριφοράς. Μόνο που αυτός ο πόλος δεν εμφανίζεται παρά στον κόσμο της ανασκόπησης. Θα εξετάσουμε λοιπόν διαδοχικά τη συγκρότηση των καταστάσεων, των δράσεων και των ποιοτήτων και την εμφάνιση του Εγώ [Μοί] ως πόλου αυτών των υπερβατικοτήτων.
Α) ΟΙ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΩΣ ΥΠΕΡΒΑΤΙΚΕΣ ΕΝΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΣΥΝΕΙΔΗΣΕΩΝ
Η κατάσταση εμφανίζεται στην ανασκοπική συνείδηση. Δίδεται σε αυτήν και γίνεται το αντικείμενο μιάς συγκεκριμένης εποπτείας. Αν μισώ τον Πιέρ, το μίσος μου για τον Πιέρ είναι μια κατάσταση που μπορώ να συλλάβω με την ανασκόπηση. Αυτή η κατάσταση είναι παρούσα μπροστά στο βλέμμα της ανασκοπικής συνείδησης, είναι πραγματική. Να συμπεράνω από αυτό ότι είναι εμμενής και βέβαιη; Βεβαίως όχι. Δεν μπορούμε να κάνουμε την ανασκόπηση μια δύναμη μυστηριώδη και αλάθητη, ούτε να πιστέψουμε ότι το κάθε τι που παρατηρεί η ανασκόπηση είναι αναμφίβολο επειδή παρατηρείται από την ανασκόπηση. Η ανασκόπηση περιορίζεται από το δίκαιο και από την πραγματικότητα. Είναι μια συνείδηση που θέτει μια συνείδηση. Ό,τι καταφάσκει σ' αυτή τη συνείδηση είναι βέβαιο και σύμμετρο. Όμως αν της εμφανίζονται μέσα από αυτή τη συνείδηση άλλα αντικείμενα, τα αντικείμενα αυτά δεν έχουν κανένα λόγο να μετέχουν στα χαρακτηριστικά της συνείδησης. Ας σκεφθούμε μιάν ανασκοπική εμπειρία μίσους. Βλέπω τον Πιέρ, αισθάνομαι στη θέα του μια βαθειά αναταραχή απώθησης και οργής (είμαι ήδη στο ανασκοπικό επίπεδο): η αναταραχή είναι συνείδηση. Δεν μπορώ να σφάλλω όταν λέω: νιώθω αυτή τη στιγμή μια βίαιη απώθηση για τον Πιέρ. Αλλά αυτή η εμπειρία της απώθησης είναι το μίσος; Προφανώς όχι. Άλλωστε δεν δίδεται σαν τέτοια. Στην πραγματικότητα, μισώ τον Πιέρ εδώ και καιρό και σκέπτομαι ότι θα τον μισώ πάντοτε. Μια στιγμιαία συνείδηση της απώθησης δεν θα μπορούσε να είναι το μίσος μου. Ακόμα κι αν την περιόριζα σ' αυτό που είναι, στο στιγμιαίο της, δεν θα μπορούσα καν να μιλώ πιά για μίσος. Θα έλεγα: «Νιώθω απώθηση για τον Πιέρ τη στιγμή αυτή», και κατά τρόπο που δεν θα δέσμευα το μέλλον. Όμως από αυτήν ακριβώς την άρνησή μου να δεσμευτεί το μέλλον, θα έπαυα να μισώ.
Το μίσος μου λοιπόν μου εμφανίζεται την ίδια στιγμή με την εμπειρία της απώθησης. Εμφανίζεται όμως μέσω αυτής της εμπειρίας. Μου δίδεται ακριβώς σαν να μην περιορίζεται σ' αυτή την εμπειρία. Δίδεται μέσα και από κάθε σκίρτημα απέχθειας, απώθησης και οργής, όμως ταυτόχρονα δεν είναι κανένα από αυτά, ξεφεύγει από το καθένα καταφάσκοντας τη διάρκειά του. Βεβαιώνει πως είχε ήδη εμφανιστεί, χθες που σκέφθηκα τον Πιέρ με τόση οργή, και ότι θα εμφανιστεί και αύριο. Άλλωστε, χαράσσει από μόνο του μια διάκριση ανάμεσα στο είναι και στο φαίνεσθαι, αφού μου δίδεται ως ένα διαρκές είναι, ακόμα και όταν είμαι απορροφημένος με άλλες ασχολίες και καμία συνείδηση δεν το φανερώνει. Τούτα μοιάζουν να είναι αρκετά μέχρι στιγμής, για να μπορέσουμε να βεβαιώσουμε ότι το μίσος δεν είναι της συνείδησης. Ξεφεύγει από το στιγμιαίο της συνείδησης και δεν συμμορφώνεται στον απόλυτο κανόνα της συνείδησης, κατά τον οποίο δεν υπάρχει δυνατή διάκριση ανάμεσα στο φαίνεσθαι και στο είναι. Το μίσος είναι λοιπόν ένα υπερβατικό αντικείμενο. Κάθε βίωμα το αποκαλύπτει
Το μίσος μου λοιπόν μου εμφανίζεται την ίδια στιγμή με την εμπειρία της απώθησης. Εμφανίζεται όμως μέσω αυτής της εμπειρίας. Μου δίδεται ακριβώς σαν να μην περιορίζεται σ' αυτή την εμπειρία. Δίδεται μέσα και από κάθε σκίρτημα απέχθειας, απώθησης και οργής, όμως ταυτόχρονα δεν είναι κανένα από αυτά, ξεφεύγει από το καθένα καταφάσκοντας τη διάρκειά του. Βεβαιώνει πως είχε ήδη εμφανιστεί, χθες που σκέφθηκα τον Πιέρ με τόση οργή, και ότι θα εμφανιστεί και αύριο. Άλλωστε, χαράσσει από μόνο του μια διάκριση ανάμεσα στο είναι και στο φαίνεσθαι, αφού μου δίδεται ως ένα διαρκές είναι, ακόμα και όταν είμαι απορροφημένος με άλλες ασχολίες και καμία συνείδηση δεν το φανερώνει. Τούτα μοιάζουν να είναι αρκετά μέχρι στιγμής, για να μπορέσουμε να βεβαιώσουμε ότι το μίσος δεν είναι της συνείδησης. Ξεφεύγει από το στιγμιαίο της συνείδησης και δεν συμμορφώνεται στον απόλυτο κανόνα της συνείδησης, κατά τον οποίο δεν υπάρχει δυνατή διάκριση ανάμεσα στο φαίνεσθαι και στο είναι. Το μίσος είναι λοιπόν ένα υπερβατικό αντικείμενο. Κάθε βίωμα το αποκαλύπτει εξ ολοκλήρου, αλλά την ίδια στιγμή δεν είναι παρά μια όψη, μια προβολή (μια «Abschattung» [έκφανση]). Το μίσος είναι πιστωτικό γραμμάτιο για μια απειρότητα οργισμένων η απωθητικών συνειδήσεων, στο παρελθόν και στο μέλλον. Είναι η υπερβατική ενότητα αυτής της απειρότητας των συνειδήσεων. Επίσης, λέγοντας «εγώ μισώ» ή «εγώ αγαπώ», επ' αφορμή μιάς μοναδικής συνείδησης απώθησης η έλξης, τελώ ένα αληθινό πέρασμα στο άπειρο, αρκετά ανάλογο με ό,τι τελούμε όταν αντιλαμβανόμαστε ένα μελανοδοχείο ή το γαλάζιο του στυπόχαρτου.
Δεν χρειάζεται κάτι περισσότερο για να περιοριστούν εξαιρετικά τα δικαιώματα της ανασκόπησης: είναι βέβαιο ότι ο Πιέρ με απωθεί, αλλά είναι και θα παραμείνει αμφίβολο πάντοτε ότι θα τον μισώ. Αυτή η κατάφαση [του μίσους] προχωρά, στην πράξη, απείρως πέρα από την ισχύ της ανασκόπησης. Δεν χρειαζεται να συμπεράνουμε, φυσικά, ότι το μίσος είναι μια απλή υπόθεση, μια κενή έννοια: είναι ένα πραγματικό αντικείμενο, που το συλλαμβάνω διαμέσου του βιώματος, αλλά το αντικείμενο αυτό είναι εκτός συνείδησης και ακόμα και η φύση της ύπαρξής του συνεπάγεται την «αμφισβητησιμότητά» του. Παρομοίως, η ανασκόπηση διαθέτει ένα πεδίο βεβαιότητας και ένα πεδίο αμφιβολίας, μια σφαίρα σύμμετρης ενάργειας και μια σφαίρα ασύμμετρης ενάργειας. Η καθαρή ανασκόπηση (που δεν είναι κατ' ανάγκην η φαινομενολογική ανασκόπηση) αρκείται στο δεδομένο χωρίς να εγείρει αξιώσεις για το μέλλον. Και είναι αυτό που παρατηρούμε όταν κάποιος, αφού έχει πεί μες στην οργή του:
«Σε απεχθάνομαι», επανέρχεται λέγοντας: «Δεν είναι αλήθεια, δεν σε απεχθάνομαι, το είπα μες στο θυμό μου». Βλέπουμε εδώ δύο ανασκοπήσεις: η μια, μη-καθαρή και συνένοχη, τελεί επιτόπου ένα πέρασμα προς το άπειρο και συγκροτεί εξ αίφνης το μίσος σαν το υπερβατικό της αντικείμενο διαμέσου του βιώματος - η άλλη ανασκόπηση, καθαρή, απλά περιγραφική, που αφοπλίζει την μη-ανασκοπημένη συνείδηση αποδίδοντας σ' αυτήν τον στιγμιακό της χαρακτήρα. Αυτές οι δυό ανασκοπήσεις έχουν συλλάβει τα ίδια βέβαια δεδομένα, αλλά η μια κατέφασκε περισσότερα απ' όσα γνώριζε και κατευθύνθηκε μέσω της συνείδησης προς ένα αντικείμενο που κείται εκτός της συνείδησης.
Από τη στιγμή που εγκαταλείπουμε τον χώρο της καθαρής ή της μη-καθαρής ανασκόπησης και στοχαζόμαστε πάνω στα αποτελέσματά τους, τείνουμε να συγχέουμε την υπερβατική έννοια του βιώματος με την εμμενή εκδοχή του. Αυτή η σύγχυση οδηγεί τον ψυχολόγο σε δύο τύπους σφαλμάτων.
[Το πρώτο σφάλμα έγκειται στο εξής]: από το γεγονός ότι συχνά κάνω λάθος στα συναισθήματά μου η ότι, λόγου χάριν, μπο ρεί να πιστεύω ότι αγαπώ ενώ μισώ, συμπεραίνω πως η ενδοσκόπηση είναι απατηλή. Σ' αυτή την περίπτωση διαχωρίζω οριστικά την κατάστασή μου από τις εμφανίσεις της. Κρίνω ότι απαιτείται μια συμβολική ερμηνεία όλων των εμφανίσεων (θεωρουμένων ως συμβόλων) για να οριστεί το συναίσθημα, και υποθέτω την ύπαρξη μιάς αιτιακής σχέσης ανάμεσα στο συναίσθημα και στις εμφανίσεις τους να που επανεμφανίζεται το ασυνείδητο.
[Το δεύτερο σφάλμα έγκειται στο εξής]: από το γεγονός ότι (σε αντίθεση με την προηγούμενη περίπτωση) γνωρίζω ότι η ενδοσκόπησή μου είναι ακριβοδίκαιη, ότι δεν θα μπορούσα να αμφιβάλλω για την συνείδησή μου της απώθησης ενόσω την έχω, πιστεύω πως δικαιούμαι να μεταφέρω αυτή τη βεβαιότητα στο συναίσθημα, και συμπεραίνω ότι το μίσος μου μπορεί να εγκλειστεί μες στο εμμενές και στο σύμμετρο μιάς στιγμιαίας συνείδησης.
Το μίσος είναι μια κατάσταση. Και με αυτό τον όρο επιχείρησα να εκφράσω τον χαρακτήρα της παθητικότητας που είναι συστατική του. Χωρίς αμφιβολία, θα έλεγαν κάποιοι ότι το μίσος είναι μια δύναμη, μια ενόρμηση ακαταμάχητη κ.λπ. Αλλά το ηλεκτρικό ρεύμα ή η πτώση του νερού είναι επίσης υπολογίσιμες δυνάμεις: αφαιρεί οτιδήποτε αυτό από την παθητικότητα και την αδράνεια της φύσης τους; Μήπως δέχονται λιγότερο την ενέργειά τους απ' έξω; Η παθητικότητα ενός χωροχρονικού αντικειμένου συγκροτείται ήδη από την υπαρξιακή σχετικότητά του. Μια σχετική ύπαρξη δεν μπορεί παρά να είναι παθητική, λόγω του ότι η ελάχιστη δραστηριότητα θα την απελευθέρωνε από το σχετικό και θα την καθιστούσε απόλυτη. Παρομοίως, το μίσος, ύπαρξη σχετική προς την ανασκοπική συνείδηση, είναι αδρανές. Και φυσικά, μιλώντας για την αδράνεια του μίσους δεν θέλουμε να πούμε τίποτε περισσότερο από το ότι εμφανίζεται ως τέτοια στη συνείδηση. Στην πραγματικότητα, δεν λέμε: «Το μίσος μου ξύπνησε...», «Το μίσος του καταπολεμήθηκε από τη βίαιη επιθυμία να..., κ.λπ.»; Οι αγώνες του μίσους εναντίον της ηθικής, η λογοκρισία, κ.λπ., δεν παρουσιάζονται σαν συγκρούσεις φυσικών δυνάμεων, σε βαθμό μάλιστα που ο Μπαλζάκ και οι περισσότεροι μυθιστοριογράφοι (ενίοτε ακόμα και ο Προύστ) εφαρμόζουν στις καταστάσεις την αρχή της ανεξαρτησίας των δυνάμεων; Όλη η ψυχολογία των καταστάσεων (και η μη-φαινομενολογική ψυχολογία εν γένει) είναι μια ψυχολογία της αδράνειας.
Η κατάσταση δόθηκε κατά κάποιο τρόπο ως διάμεσο μεταξύ του σώματος (του άμεσου «πράγματος») και του βιώματος. Μόνο που δεν δόθηκε ως δρώσα με τον ίδιο τρόπο από την πλευρά του σώματος και από την πλευρά της συνείδησης. Από την πλευρά του σώματος, η δράση της είναι ξεκάθαρα αιτιακή. Είναι η αιτία των μιμήσεών μου, η αιτία των χειρονομιών μου: «Γιατί υπήρξατε τόσο δυσάρεστος με τον Πιέρ;» «Διότι τον σιχαίνομαι». Όμως δεν θα ισχύει το ίδιο (εκτός από τις θεωρίες τις κατασκευασμένες a priori και με έννοιες κενές, όπως ο φροϋδισμός) κι από την πλευρά της συνείδησης. Σε καμία περίπτωση, πράγματι, δεν μπορεί να σφάλλει η σκέψη ως προς την αυθορμησία της ανασκοπικής συνείδησης: είναι η επικράτεια της ανασκοπικής βεβαιότητας. Παρομοίως, η σχέση ανάμεσα στο μίσος και στην στιγμιαία συνείδηση της απέχθειας είναι κατασκευασμένη με τρόπο που να τακτοποιούνται ταυτοχρόνως οι απαιτήσεις του μίσους (να είναι το αρχικό, το καταγωγικό) και τα βέβαια δεδομένα της ανασκόπησης (η αυθορμησία): η συνείδηση της απέχθειας εμφανίζεται στη σκέψη ως μια αυθόρμητη απόρροια του μίσους. Βλέπουμε, εδώ, για πρώτη φορά αυτή την έννοια της απόρροιας, που είναι τόσο σημαντική κάθε φορά που πρόκειται να συνδεθούν οι ψυχικές αδρανείς καταστάσεις με τις αυθορμησίες της συνείδησης. Η απώθηση δίδεται, κατά κάποιο τρόπο, σαν να παράγει εαυτήν επ' αφορμή του μίσους και εις βάρος του μίσους. Το μίσος εμφανίζεται διαμέσου της, σαν αυτό από το οποίο εκείνη απορρέει. Αναγνωρίζουμε ευχαρίστως ότι η σχέση του μίσους προς το επιμέρους βίωμα της απέχθειας δεν είναι λογική. Είναι, σίγουρα, ένας μαγικός δεσμός. Όμως θελήσαμε μόνο να περιγράψουμε τις σχέσεις του εγώ [Μοί] με τη συνείδηση και επιπλέον θα δούμε σε λίγο ότι πρέπει να μιλάμε γι' αυτές με όρους αποκλειστικά μαγικούς.
ΕΝ ΑΡΧΗ ΗΝ Ο ΧΡΟΝΟΣ ΚΑΙ Ο ΧΡΟΝΟΣ ΗΝ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΓΩ ΚΑΙ ΕΓΩ ΗΝ Ο ΧΡΟΝΟΣ.. ΜΟΝΟ ΠΟΥ ΔΕΝ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΤΟ ΠΑΡΟΥΜΕ ΜΑΖΙ ΜΑΣ.