Δευτέρα 16 Νοεμβρίου 2026

Ησυχασμός και Προσευχή 16

Συνέχεια από Κυριακή 25. Οκτωβρίου 2026

Ησυχασμός και Προσευχή 16

ORIENTALIA CHRISTIANA ANALECTA 176

IRÉNÉE HAUSHERR S.I.

Ο Ησυχασμός
Μελέτη πνευματικότητας (1)

ΕΝΑΣ ΟΡΙΣΜΟΣ, ΜΙΑ ΔΙΑΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΕΝΑ ΕΡΩΤΗΜΑ

ΕΓΚΩΜΙΑ ΤΗΣ ΜΟΝΑΞΙΑΣ ΣΤΟΥΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΥΣ

Υπάρχουν βαθμίδες στη μοναξιά.

Είναι κανείς μόνος όταν, στον χώρο όπου συνηθίζει να κινείται, δεν κινδυνεύει να συναντήσει κανέναν άνθρωπο. Αυτή είναι η φυγή από τους ανθρώπους με την εξωτερική έννοια. «Arseni, fuge homines» — «Αρσένιε, απόφευγε τους ανθρώπους» (1). Είναι επίσης μόνος όσο δεν συνομιλεί προφορικά με κανέναν. Αυτή είναι η μοναξιά της σιωπής: «Arseni, tace» — «Αρσένιε, σιώπα» (2). Τέλος, είναι μόνος όσο το πνεύμα, στο εσώτατο βάθος του, δεν έχει κανέναν συνομιλητή, καμία συντροφιά. Αυτή είναι η μοναξιά της καρδιάς: «Arseni, quiesce» — «Αρσένιε, ησύχαζε».

1 Αλφαβητική συλλογή, Αρσένιος 1., 2 Ό.π., 2.


Από εξωτερική άποψη, η πιο αυθεντική μοναξιά είναι η πρώτη: η φυγή από την ανθρώπινη κοινωνία. Από ηθική άποψη, η βαθύτερη μοναξιά είναι η τρίτη: εκείνη της καρδιάς. Η σιωπή βρίσκεται ανάμεσα στις δύο: αναγκαστική στην απομόνωση· δύσκολο να διατηρηθεί παρουσία άλλου ανθρώπου· άλλωστε, και αυτή είναι είτε εξωτερική —το απλό γεγονός ότι δεν προφέρει κανείς λέξεις— είτε εσωτερική, όταν, παρά την εξωτερική συνομιλία, η καρδιά παραμένει στη μοναξιά της, αναγκαστική ή εκούσια.
Ας δούμε πρώτα τι σκέφτηκαν οι χριστιανοί, και κυρίως οι μοναχοί, γι’ αυτά τα τρία πράγματα: τη φυγή από τους ανθρώπους, τη σιωπή, την εσωτερική μοναξιά.
Έπειτα θα χρειαστεί να συγκεντρώσουμε όσα είπαν για τη μεταξύ τους σχέση: σε ποιον βαθμό η εξωτερική μοναξιά και η εξωτερική σιωπή είναι αναγκαίες για την εσωτερική ησυχία.

Οι ιδέες όμως γι’ αυτή τη σχέση αποσαφηνίστηκαν σταδιακά, μέσα από τον θεολογικό στοχασμό και την εμπειρία. Θα χρειαστεί λοιπόν να ακούσουμε τους θεολόγους και τους αγιογράφους.

Για να προχωρήσουμε με σαφήνεια και απλότητα, θα εκθέσουμε διαδοχικά:
τα εγκώμια της μοναξιάς, στην τριπλή μορφή της: fuge, tace, quiesce·
τα εγκώμια της κοινής ζωής, που αποτελούν προειδοποιήσεις εναντίον της απομόνωσης·
τη συμφιλίωση των δύο τάσεων.


Fuge — Φεύγε

Η ερημιτική ζωή δεν επινοήθηκε από τους χριστιανούς. Η προέλευσή της συγχέεται ίσως με τις ίδιες τις απαρχές της φιλοσοφίας. Πώς να στοχαστεί κανείς βαθιά ανάμεσα σε όσα διασπούν την προσοχή του, παρουσία ανθρώπων που, για να ξεφύγουν από την ανία της εσωτερικής τους μοναξιάς, δεν έχουν άλλο καταφύγιο παρά τη φυγή μέσα από τη φλυαρία;

Όσο για την προέλευση της φιλοσοφίας, είναι γνωστή η περίφημη σχετική διαμάχη της ελληνικής αρχαιότητας. Ήταν οι πρώτοι φιλόσοφοι Αιγύπτιοι, Χαλδαίοι, Πέρσες, Ινδοί; (1) Οι νεότεροι μελετητές όμως θεωρούν υπερβολική τη μετριοφροσύνη αυτών των Ελλήνων των ύστερων χρόνων: ήταν πράγματι η ίδια η Ελλάδα που δημιούργησε τη φιλοσοφία της. Από τους άλλους αρχαίους λαούς, μόνο η Ινδία διέθετε φιλοσοφία με την κυριολεκτική σημασία της λέξης. Οι ασφαλέστερες γνώσεις για την Ινδία έφτασαν στους Έλληνες μετά τις κατακτήσεις του Αλεξάνδρου. Έκτοτε γινόταν πολύς λόγος για τους γυμνοσοφιστές, και τους θαύμαζαν τόσο πολύ, ώστε ο παλαιός Λυκούργος, του 9ου αιώνα προ Χριστού, επίσης αντικείμενο θαυμασμού, κατέληξε να θεωρείται ένας από τους μαθητές τους (2). Αυτοί όμως οι γυμνοί σοφοί απέφευγαν την ανθρώπινη κοινωνία. Τους γνώρισαν με τη σειρά τους και οι χριστιανοί, και αξίζει να σημειωθεί η πρώτη αντίδραση ενός από αυτούς, του Τερτυλλιανού: «Εμείς, οι χριστιανοί, δεν είμαστε ούτε Βραχμάνοι ούτε Ινδοί γυμνοσοφιστές, άνθρωποι των δασών, εξόριστοι από τη ζωή» (3).


1 Überweg, I, σ. 26 κ.εξ.
2 Πλούταρχος, Λυκούργος, 4, 8.
3 Απολογητικός, 42, 1.


Όπως κι αν έχουν αυτές οι μακρινές απαρχές, οι Έλληνες, αναμφίβολα πρωτίστως επειδή ήταν ο κατεξοχήν φιλοσοφικός λαός, κατανόησαν την αναγκαιότητα της μοναξιάς. Σύμφωνα με τον Πλάτωνα, οι σπάνιοι εκείνοι άνθρωποι που θα έχουν καταλάβει πόσο η πολιτική είναι μια ζούγκλα, όπου δεν υπάρχει καμία ελπίδα να φανούν χρήσιμοι σε οποιονδήποτε, θα επιδοθούν στην ησυχία και θα ασχοληθούν με τις δικές τους υποθέσεις —«ἡσυχίαν ἔχων καὶ τὰ αὐτοῦ πράττων»—, όπως σε καιρό θύελλας αναζητεί κανείς καταφύγιο πίσω από έναν τοίχο… (1) Στρέφεται κανείς προς «την εσωτερική πόλη που φέρει μέσα του» (2). «Λόγος θαυμαστός και βαθύς, ο τελευταίος λόγος —αν υπάρχει ποτέ τελευταίος λόγος—, πικρός και παραιτημένος, της μεγάλης πλατωνικής σοφίας» (3). Για τους Στωικούς θα μιλήσουμε παρακάτω, σχετικά με την ησυχία. Αξίζει όμως να σημειωθεί η αναβίωση του πυθαγορισμού κατά τον αιώνα που προηγήθηκε της εμφάνισης του χριστιανισμού, επειδή επρόκειτο να επιχειρήσει να θέσει ξανά σε εφαρμογή όσα διηγούνταν για την πειθαρχία της σιωπής που είχε επιβάλει άλλοτε ο μεγάλος Πυθαγόρας. Θα αρκεστούμε να πούμε λίγα λόγια για τον Φίλωνα, επηρεασμένο και αυτόν από τον νεοπυθαγορισμό.

Η πραγματεία De Vita Contemplativa, που παλαιότερα αμφισβητούνταν ότι ήταν δική του, αποδίδεται σήμερα γενικά σε αυτόν. Σε κάθε περίπτωση, είναι απολύτως βέβαιο ότι το έργο αυτό απολάμβανε αργότερα μεγάλη εκτίμηση ανάμεσα στους μοναχούς. Οι Θεραπευτές, των οποίων περιγράφει τη ζωή, κατοικούσαν σε «μοναστήρια», δηλαδή σε κελιά ή μικρά σπίτια που απείχαν το ένα από το άλλο, και αποτελούσαν ένα είδος αποικίας ερημιτών. Περνούσαν τον χρόνο τους σε κήπους ή απομονωμένα κτήματα, «ἐρημίαν μεταδιώκοντες», αναζητώντας τη μοναξιά (4). Η αρμενική μετάφραση αυτού του χωρίου προϋποθέτει ένα κείμενο με τη λέξη «ἠρεμία» —«ἠρεμία = Zuibqhun»—, δηλαδή την αναζήτηση της γαλήνης. Παρόμοιες παραλλαγές συναντώνται περισσότερες από μία φορές: για τον κοινό θνητό, «ἠρεμία = ἐρημία»· δεν υπάρχει εξασφαλισμένη γαλήνη παρά μόνο στην απομάκρυνση.

Ο Φίλων δεν περιορίζεται να εγκωμιάζει τη μοναχική ζωή μιλώντας για τους Θεραπευτές. Η ίδια η θεία Σοφία, λέει, «αγαπά την έρημο» —«φιλέρημος»— (5)· ο Λόγος του Θεού είναι «μονωτικός» (6)· γι’ αυτό όσοι θέλουν να αφοσιωθούν στη θεωρία επιδιώκουν να ζουν στη μοναξιά —«ἐρημίᾳ»— και στο σκοτάδι —«σκότῳ»— (7). Έτσι, για παράδειγμα, οι Εβδομήκοντα, οι μεταφραστές της Βίβλου, αναζήτησαν τη γαλήνη —«ἐνησυχάσαι»— μέσα στη μοναξιά —«ἐνερημῆσαι»— (8). Αρκετοί από τους όρους που χρησιμοποιεί ο Φίλων για να εκφράσει αυτές τις σκέψεις θα περάσουν στο λεξιλόγιο του μοναχισμού.

1 Πολιτεία, VI, 496d.
2 Πολιτεία, IX, 591г.
3 H.-I. Marrou, Histoire de l’Éducation dans l’Antiquité, Παρίσι 1948, κεφ. VI, σ. 120.
4 Vita Cont., 2, 20. Conybeare, σ. 53.
5 Quis ver. Div., Η, 26, τ. I, σ. 490.
6 Ό.π., 48, τ. I, σ. 506.
7 De Mig. Abr., 34· τ. I, σ. 466.
8 Vita Mosis, II, 6· II, σ. 140.

«Η μόρφωση και η φιλοσοφία απαιτούν, όπως φαίνεται, πολλή μοναξιά και απομάκρυνση» —«πολλῆς ἐρημίας καὶ ἀναχωρήσεως»—, σημειώνει ο Δίων Χρυσόστομος (1). Θα μπορούσαμε να συγκεντρώσουμε πολλά αποφθέγματα αυτού του είδους. Τις περισσότερες φορές εκφράζουν απλώς μια αλήθεια του κοινού νου, όταν συνιστούν τη μοναξιά, και μια αλήθεια της πείρας, όταν επιμένουν περισσότερο στην εσωτερική περισυλλογή παρά στην εξωτερική απομόνωση. Σε ποιον βαθμό η μία εξαρτάται από την άλλη, θα το ακούσουμε σε λίγο. Θα ήταν όμως ασυγχώρητο να ολοκληρώσουμε αυτή την παράγραφο χωρίς να θυμίσουμε τουλάχιστον την περίφημη καταληκτική φράση των Εννεάδων: «Τέτοια είναι η ζωή των θεών και των θείων ανθρώπων: αποδέσμευση από όλα τα άλλα, από τα πράγματα του κόσμου τούτου· ζωή απρόσιτη στην ηδονή των επίγειων πραγμάτων· φυγή του μόνου προς τον Μόνο» (2). Η ζωή του Πλωτίνου μάς βοηθά να ερμηνεύσουμε αυτά τα λόγια.

Σε όλα αυτά τα κείμενα, η φυγή από τους ανθρώπους αποβλέπει στο καλό του νου, στη μόρφωση ή στη θεωρία. Ύστερα από αυτά, δεν ωφελεί να σταχυολογούμε παραδείγματα ερημιτών που φαίνεται να επιδίωξαν την αναχώρηση για την ίδια την αναχώρηση. Ο Πλούταρχος αναφέρει έναν τέτοιον άνθρωπο (3), που ζούσε στις ακτές της Ερυθράς Θάλασσας, συναντούσε ανθρώπους μία φορά τον χρόνο και περνούσε τον υπόλοιπο καιρό συντροφιά, όπως έλεγε, με τις περιπλανώμενες νύμφες και τους δαίμονες. Ήταν, άλλωστε, ο ωραιότερος άνθρωπος που είχε δει ποτέ ο αφηγητής και, επιπλέον, προστατευόταν από κάθε ασθένεια καταπίνοντας κάθε μήνα τον σπόρο κάποιου φαρμακευτικού βοτάνου. Ο Πλούταρχος φροντίζει να μας προειδοποιήσει ότι ήταν «βάρβαρος». Θα μπορούσε ποτέ ένας Έλληνας να κάνει κάτι τέτοιο; Πολύ αργότερα, ο Λουκιανός ο Σαμοσατεύς μάς γνωρίζει έναν αξιοθαύμαστα σοφό ιερογραμματέα, ονόματι Παγκράτη, που είχε παραμείνει είκοσι τρία χρόνια σε ένα υπόγειο… (4) Σε χρόνους πιο κοντινούς σε εμάς υπήρξε επίσης ο Ροβινσώνας Κρούσος — στη φαντασία του Daniel Defoe και των αναρίθμητων νεαρών αναγνωστών του.

Οι μοναχοί, ως χριστιανοί, ως οι αληθινοί χριστιανοί που ήθελαν να είναι, δεν μπορούσαν με κανέναν τρόπο να αγαπούν τη μοναξιά για την ίδια τη μοναξιά. Τα πάντα στην κατήχησή τους, στο Ευαγγέλιό τους, στην Καινή Διαθήκη τους, στην Εκκλησία τους, τους μιλούσαν για κοινωνία, για ένωση, για ενότητα, για συμμετοχή στην κοινή ζωή.

1 Dionis Prusaensis quae exstant omnia, έκδ. J. de Arnim, II, σ. 261.
2 Πλωτίνος, Εννεάδες, VI.
3 De defectu Or., 21.
4 Φιλοψευδής, 34.


Μπορούμε εκ των προτέρων να υποθέσουμε ότι, αν τέτοιοι άνθρωποι, διαμορφωμένοι μέσα σε ένα τέτοιο περιβάλλον, επέλεγαν τη μοναξιά, αυτό συνέβαινε επειδή έβλεπαν στην ίδια τη μοναξιά, αν όχι για όλους, τουλάχιστον για τους ίδιους, ένα εξαιρετικό μέσο για να φτάσουν σε μεγαλύτερη ένωση με τον Θεό και, μέσω αυτής, με ολόκληρη την κοινότητα της Αγάπης: τον Θεό και τα παιδιά του Θεού. «Μοναχός», γράφει ο Ευάγριος ο Ποντικός, «είναι εκείνος που είναι χωρισμένος από όλους και ενωμένος με όλους» (1). Και ας μη φανταστούμε ότι πρόκειται για έναν από εκείνους τους λεπτούς αφορισμούς που κάποιος φίλος των παραδόξων σμίλεψε επίμονα. Οι πρόγονοί μας είχαν εντονότερη από εμάς την αίσθηση της ζωντανής ενότητας μέσα στην Αγάπη. «Οι άγιοι», λέει ο Ωριγένης, «είναι μέσω της θεωρίας ενωμένοι με τον Θεό και μεταξύ τους» (2). Ας θυμηθούμε και το παραστατικό σχόλιο αυτής της αλήθειας από έναν από τους πιο κλασικούς πνευματικούς συγγραφείς της Ανατολής, έναν μοναχό, τον άγιο Δωρόθεο:
«Όσο περισσότερο ενώνεται ο άνθρωπος με τον πλησίον, τόσο περισσότερο ενώνεται με τον Θεό. Ακούστε, σας παρακαλώ· θα σας δώσω μια παρομοίωση που έμαθα από τους πατέρες μας. Υποθέστε ότι υπάρχει στη γη ένας κύκλος, καλά σχεδιασμένος σε στρογγυλό σχήμα, και ότι στη μέση του βρίσκεται ένα κέντρο· γιατί το κέντρο, ή το σημείο, είναι ακριβώς το μέσο του κύκλου. Προσέξτε καλά, σας παρακαλώ, αυτό που λέω. Θεωρήστε ότι αυτός ο κύκλος είναι ο κόσμος και ότι το κέντρο του κύκλου είναι ο Θεός. Και ότι οι γραμμές που ξεκινούν από την περιφέρεια του κύκλου και προχωρούν ευθεία προς το κέντρο είναι οι δρόμοι και οι τρόποι ζωής των ανθρώπων. Όσο λοιπόν οι άγιοι, που επιθυμούν να πλησιάσουν τον Θεό, προχωρούν προς τα μέσα ακολουθώντας αυτές τις γραμμές, τόσο πλησιάζουν τον Θεό και ο ένας τον άλλον, ανάλογα με το πόσο προχωρούν· και όσο περισσότερο πλησιάζουν τον Θεό, τόσο περισσότερο πλησιάζουν ο ένας τον άλλον· και όσο πλησιάζουν ο ένας τον άλλον, τόσο πλησιάζουν τον Θεό.

»Το ίδιο συμβαίνει και με την απομάκρυνση, όταν κινούνται προς τα έξω: είναι απολύτως βέβαιο ότι όσο περισσότερο αποτραβιούνται, τόσο περισσότερο απομακρύνονται από τον Θεό και ο ένας από τον άλλον· και όσο απομακρύνονται ο ένας από τον άλλον, τόσο απομακρύνονται από τον Θεό. Τέτοια είναι η φύση της αγάπης: όσο βρισκόμαστε έξω και δεν αγαπούμε τον Θεό, τόσο είμαστε απομακρυσμένοι από τον πλησίον μας. Και αντίστροφα, αν αρχίσουμε να αγαπούμε τον Θεό, όσο θα τον πλησιάζουμε με την αγάπη, τόσο θα ενωνόμαστε με την αγάπη με τον πλησίον και άλλο τόσο με τον Θεό.

»Είθε ο Θεός με τη χάρη του να μας καταστήσει άξιους να ακούμε όσα μας ωφελούν και άξιους επίσης να τα πράττουμε. Γιατί όσο περισσότερο φροντίζουμε και προσπαθούμε να εφαρμόζουμε όσα καλά ακούμε, τόσο περισσότερο ο Θεός μας θα μας φωτίζει και θα μας διδάσκει ποιο είναι το αγαθό και άγιο θέλημά του. Σε αυτόν η δόξα. Αμήν» (1).


1 Περί προσευχής, 124.
2 Εἰς Παροιμίας, XVI, PG 17, 196 D.

Αυτές οι λίγες γραμμές ήταν αναγκαίες για να προφυλάξουν τον αναγνώστη από μια λανθασμένη οπτική. Οτιδήποτε διαβάσει στη συνέχεια σχετικά με τη «φυγή από τους ανθρώπους», πρέπει να το βλέπει υπό το φως αυτής της πίστης στην Αγάπη, που καθιστά ολόκληρη τη χριστιανική κοινότητα ένα ζωντανό σώμα. Κάθε βελτίωση της υγείας ενός μέλους ωφελεί όλα τα μέλη· κάθε άνοδος προς τον Θεό δημιουργεί μια νέα επαφή ανάμεσα σε Εκείνον και την ανθρωπότητα ως τέτοια· κάθε όαση πνευματικότητας κάνει την έρημο αυτού του κόσμου λιγότερο άγρια και λιγότερο ακατοίκητη.

Οι ερημίτες, οι μοναχοί και οι ησυχαστές μας το γνωρίζουν αυτό και το συλλογίζονται με τον δικό τους τρόπο, ακόμη και όταν φαίνονται να αγαπούν τη μοναξιά από πεποίθηση, σαν να ήταν ένα αγαθό καθαυτό. Την αγαπούν μόνο για να επιτελούν μέσα σε αυτήν «το έργο του Θεού» —ο άγιος Αντώνιος είναι ο πρώτος που χρησιμοποιεί αυτή την έκφραση, στην έρημο— και πιστεύουν ότι αυτό το έργο του Θεού, όπως όλα τα άλλα, έχει ως μοναδική αρχή την Αγάπη και ως μοναδικό σκοπό την εγκαθίδρυση της βασιλείας του Θεού που είναι Αγάπη.

Πίστευαν, άλλωστε, ότι είχαν και σε ποιον να στηριχθούν. Ο ίδιος ο Κύριος, που ασφαλώς δεν είχε ανάγκη να «φύγει από τους ανθρώπους» για να βρει τον Θεό, «Αὐτὸς δὲ ἦν ὑποχωρῶν ἐν ταῖς ἐρήμοις καὶ προσευχόμενος»: συνήθιζε, κατά τη δημόσια ζωή του, να αποσύρεται σε έρημους τόπους για να προσευχηθεί (2)· και «πέρασε τη νύχτα προσευχόμενος στον Θεό» και «αποσύρθηκε μόνος στο βουνό για να προσευχηθεί». Αυτή η μοναξιά δεν απέκλειε πάντοτε την παρουσία των μαθητών (3): «Και συνέβη, ενώ προσευχόταν μόνος, να είναι μαζί του και οι μαθητές».

Αυτό το υπέρτατο παράδειγμα θα αρκεί για πάντα για την αναίρεση κάθε θεωρίας που θα περιόριζε ολόκληρη την προσευχή σε μια άσκηση της κοινότητας. Δεν αρκεί όμως για να στηρίξει την αναχώρηση ως τρόπο ζωής.

1 La Doctrine Spirituelle de Sainct Dorothé Abbé du pays de Palestine, μετάφραση του Paul du Mont, από το Douai, Douai 1597. Έκτη ομιλία, τέλος.
2 Λουκ. 5, 16.
3 Λουκ. 9, 18.


Στην πραγματικότητα, οι πρόδρομοι που επικαλούνται συνήθως οι εγκωμιαστές της αναχώρησης είναι ο Ηλίας και ο Ιωάννης ο Βαπτιστής. Ο Ηλίας είναι ο «ἀρχηγός» της «ἰσαγγέλου ἀγαμίας»· άλλωστε, χάρη σε αυτήν αναλήφθηκε στον ουρανό πάνω σε πύρινο άρμα (1). Η ισάγγελη ζωή είναι, στην απλή και σύνθετη ολότητά της, η ζωή εκείνων που φορούν το αγγελικό σχήμα· μοιάζει όμως με τη ζωή των αγγέλων κυρίως επειδή ο μοναχός γίνεται ίσος με τους αγγέλους μέσω της αληθινής προσευχής (2), επειδή, όπως οι άγγελοι, ποθεί να βλέπει το πρόσωπο του Πατέρα που βρίσκεται στους ουρανούς (3). Γι’ αυτό αναζητεί τα καλύτερα μέσα για να αποδεσμευτεί από την ύλη, για να πορευτεί «άυλος προς τον Άυλο» (4). Και ανάμεσα σε αυτά τα μέσα, ο Κάρμηλος του Ηλία και η έρημος του Βαπτιστή (5) πρέπει να έχουν εξαιρετική αξία, αφού «ανάμεσα σε όσους γεννήθηκαν από γυναίκα δεν υπάρχει κανένας μεγαλύτερος από τον Ιωάννη τον Βαπτιστή» (7). «Αναλογιστείτε, μοναχοί, το αξίωμά σας: ο Ιωάννης είναι ο θεμελιωτής του θεσμού σας· είναι μοναχός, αφού, μόλις γεννήθηκε, ζει στην έρημο» (6). Και «ο Ιωάννης ήρθε με τη δύναμη και το πνεύμα του Ηλία, επειδή ήταν και αυτός ερημίτης» (8).

Αυτή η πνευματική καταγωγή, την οποία επικαλείται και ο ίδιος ο άγιος Ιερώνυμος γράφοντας τον βίο του αγίου Παύλου του Θηβαίου, λάμπρυνε την ερημιτική ζωή και τον μοναχισμό ως τέτοιον περισσότερο από όλα τα άλλα ένδοξα γνωρίσματά τους. Ο ίδιος ο άγιος Βασίλειος, όπως και ο Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός, παρά τις διαφορετικές του απόψεις για τον αναγκαίο βαθμό μοναξιάς, συμμερίζεται την ευλάβεια του φίλου του προς τον Ηλία και τον Ιωάννη τον Βαπτιστή (9). Ο Κασσιανός έφερε από την Ανατολή την ίδια ιδέα (10). Οι συγγραφείς του βίου του αγίου Παχωμίου έχουν την ίδια βεβαιότητα: ο άγιος Αντώνιος είναι μιμητής του μεγάλου Ηλία, του Ελισαίου και του αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή (11).


1 Νείλος, Επιστολές, I, 181, PG 79, 152 C.
2 Ευάγριος, Περί προσευχής, 113.
3 Ό.π., 114.
4 Γρηγόριος Ναζιανζηνός, Λόγος μετά την επιστροφή από τη φυγή, αρ. 1, PG 35, 828 A.
5 Ό.π., 66.
6 Χρυσόστομος, Ομιλία περί Ιωάννου του Βαπτιστού. Πρβλ. του ίδιου, Εἰς Μάρκον, ομιλία I.
7 Ματθ. 11, 11.
8 Θεοφύλακτος, Εἰς Λουκᾶν, κεφ. 1, PG 123, 700 A.
9 Επιστολή προς Χίλωνα, PG 32, 357 A κ.εξ.
10 Collationes, 18, κεφ. 6, CSEL 13, σ. 152. Ας θυμηθούμε ότι ήδη ο Πυθαγόρας είχε ζήσει τη μοναχική ζωή στις φοινικικές ακτές, στους πρόποδες του όρους Καρμήλου: «ἐμόναζε» (Ιάμβλιχος, Περὶ τοῦ Πυθαγορικοῦ βίου, III, 14· έκδ. Nauck, σ. 1–4).
11 Vita Prima, αρ. 2, Halkin, σ. 2.


Συνεχίζεται

ΚΑΙ ΟΜΩΣ ΣΤΗΡΙΓΜΕΝΟΙ ΣΤΗΝ ΑΓΙΟΡΕΙΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΜΕΧΡΙ ΠΡΟΤΙΝΟΣ ΤΟΥΛΑΧΙΣΤΟΝ ΑΚΟΥΜΕ ΨΥΧΡΑΙΜΑ ΤΟΥΣ ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΟΥΣ ΝΑ ΚΑΤΗΓΟΡΟΥΝ ΤΟΥΣ ΑΓΙΟΡΕΙΤΕΣ ΓΙΑ ΑΤΟΜΙΚΗ ΣΩΤΗΡΙΑ. ΠΩΣ ΧΑΣΑΜΕ ΤΗΝ ΨΥΧΗ ΜΑΣ;  
ΔΙΝΟΝΤΑΣ ΔΥΣΤΥΧΩΣ ΤΗΝ ΕΜΠΙΣΤΟΣΥΝΗ ΜΑΣ ΣΕ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ ΠΟΥ ΕΖΗΣΑΝ ΣΕ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΕΣ ΠΑΛΕΥΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΑ ΚΑΙ ΥΦΗΓΕΣΙΕΣ.

Δεν υπάρχουν σχόλια: