Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Αριστοτέλης - Όργανον. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Αριστοτέλης - Όργανον. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Πέμπτη 12 Νοεμβρίου 2026

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ— ΟΡΓΑΝΟΝ 18

Συνέχεια από Σάββατο 31. Οκτωβρίου 2026

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ— ΟΡΓΑΝΟΝ 18

ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ – ΠΕΡΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ – ΠΡΩΤΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ
ΔΕΥΤΕΡΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ – ΤΟΠΙΚΑ – ΣΟΦΙΣΤΙΚΟΙ ΕΛΕΓΧΟΙ


Γενικός συντονισμός
του Maurizio Migliori

Ελληνικό κείμενο αντικριστά
Εκδόσεις Bompiani, Milano 2016

Κατηγορίαι
μετάφραση και σημειώσεις της Marina Bernardini

[Το να λέγεται κάτι για ένα υποκείμενο και το να είναι σε ένα υποκείμενο]

2. Τῶν λεγομένων τὰ μὲν κατὰ συμπλοκὴν λέγεται, τὰ δὲ ἄνευ συμπλοκῆς, τὰ μὲν οὖν κατὰ συμπλοκήν, οἷον ἄνθρωπος τρέχει, ἄνθρωπος νικᾷ· τὰ δὲ ἄνευ συμπλοκῆς, οἷον ἄνθρωπος, βοῦς, τρέχει, νικᾷ.
Τῶν ὄντων τὰ μὲν καθ' ὑποκειμένου τινὸς λέγεται, ἐν ὑποκειμένῳ δὲ οὐδενί ἐστιν, οἷον ἄνθρωπος καθ' ὑποκειμένου μὲν λέγεται τοῦ τινὸς ἀνθρώπου, ἐν ὑποκειμένῳ δὲ οὐδενί ἐστιν· τὰ δὲ ἐν ὑποκειμένῳ μέν έστι, καθ' ὑποκειμένου δὲ οὐδενὸς λέγεται, – ἐν ὑποκειμένῳ δὲ λέγω ὃ ἔν τινι μὴ ὡς μέρος -καθ' ὑπάρχον ἀδύνατον χωρὶς εἶναι τοῦ ἐν ᾧ ἐστίν, – οἷον ἡ τὶς γραμματικὴ ἐν ὑποκειμένῳ μέν ἐστι τῇ ψυχῇ, καθ' ύποκειμένου δὲ οὐδενὸς λέγεται, καὶ τὸ τὶ λευκὸν ἐν ὑποκειμένῳ μέν ἐστι τῷ σώματι, – ἅπαν γὰρ χρῶμα ἐν σώματι, - καθ'ὑποκειμένου δὲ οὐδενὸς λέγεται· τὰ δὲ καθ' ὑποκειμένου τε λέγεται καὶ ἐν ὑποκειμένῳ ἐστίν, οἷον ἡ ἐπιστήμη ἐν ὑποκειμένῳ μέν ἐστι τῇ ψυχῇ, καθ' ὑποκειμένου δὲ λέγεται τῆς γραμματικῆς· τὰ δὲ οὔτε ἐν ὑποκειμένῳ ἐστὶν οὔτε καθ' ὑποκειμένου λέγεται, οἷον ὁ τὶς ἄνθρωπος ἢ ὁ τὶς ἵππος, -οὐδὲν γὰρ τῶν τοιούτων οὔτε ἐν ὑποκειμένῳ ἐστὶν οὔτε καθ' ὑποκειμένου λέγεται· - ἁπλῶς δὲ τὰ ἄτομα καὶ ἓν ἀριθμῷ κατ' οὐδενὸς ὑποκειμένου λέγεται, ἐν ὑποκειμένῳ δὲ ἔνια οὐδὲν κωλύει εἶναι· ἡ γὰρ τὶς γραμματικὴ τῶν ἐν ὑποκειμένῳ ἐστίν.

[Το να λέγεται κάτι για ένα υποκείμενο και το να είναι σε ένα υποκείμενο] [11]

2 Από όσα λέγονται[12], άλλα λέγονται με σύνδεση*[13] και άλλα χωρίς σύνδεση[14]: με σύνδεση λέγονται, για παράδειγμα, «ο άνθρωπος τρέχει», «ο άνθρωπος νικά»· χωρίς σύνδεση, αντίθετα, λέγονται, για παράδειγμα, «άνθρωπος», «βόδι», «τρέχει», «νικά»[15].
(1) Ορισμένα όντα[16] λέγονται για ένα υποκείμενο*[17], αλλά δεν είναι σε κανένα υποκείμενο: το «άνθρωπος», για παράδειγμα, λέγεται για ένα υποκείμενο, δηλαδή για έναν συγκεκριμένο άνθρωπο, αλλά δεν είναι σε κανένα υποκείμενο[18]. (2) Άλλα όντα, πάλι, είναι σε ένα υποκείμενο, αλλά δεν λέγονται για κανένα υποκείμενο —με το «σε ένα υποκείμενο» εννοώ εκείνο που, ενώ ενυπάρχει σε κάτι, όχι όμως ως μέρος του*, δεν μπορεί να υπάρξει χωριστά από εκείνο στο οποίο είναι[19]—: μια συγκεκριμένη γνώση γραμματικής, για παράδειγμα, είναι σε ένα υποκείμενο, δηλαδή στην ψυχή*, αλλά δεν λέγεται για κανένα υποκείμενο· και ένα συγκεκριμένο λευκό* είναι σε ένα υποκείμενο, δηλαδή στο σώμα —διότι κάθε χρώμα είναι σε ένα σώμα—, αλλά δεν λέγεται για κανένα υποκείμενο[20]. (3) Άλλα όντα, ακόμη, λέγονται για ένα υποκείμενο και είναι σε ένα υποκείμενο: η επιστήμη*, για παράδειγμα, είναι σε ένα υποκείμενο, δηλαδή στην ψυχή, και λέγεται για ένα υποκείμενο, δηλαδή για τη γραμματική[21]. (4) Άλλα όντα, τέλος, ούτε είναι σε ένα υποκείμενο ούτε λέγονται για ένα υποκείμενο, όπως, για παράδειγμα, ένας συγκεκριμένος άνθρωπος ή ένα συγκεκριμένο άλογο: διότι κανένα από αυτά ούτε είναι σε ένα υποκείμενο ούτε λέγεται για κάποιο υποκείμενο[22]. Γενικά*, τα ατομικά όντα και όσα είναι ένα ως προς τον αριθμό δεν λέγονται για κανένα υποκείμενο· ωστόσο, τίποτε δεν εμποδίζει ορισμένα από αυτά να είναι σε ένα υποκείμενο: μια συγκεκριμένη γνώση γραμματικής, πράγματι, είναι σε ένα υποκείμενο.

Σημειώσεις:

11 2. Το κεφάλαιο μπορεί να χωριστεί σε δύο μέρη. Στο πρώτο (Κατ. 1a16–19) διακρίνονται οι πραγματικότητες που λέγονται με σύνδεση (για παράδειγμα, ο άνθρωπος τρέχει, ο άνθρωπος νικά) από εκείνες που λέγονται χωρίς σύνδεση (για παράδειγμα, άνθρωπος, βόδι, τρέχει, νικά). Στο δεύτερο μέρος (Κατ. 1a20–b9) γίνεται η διαίρεση των όντων σε τέσσερις ομάδες: (1) εκείνα που λέγονται για ένα υποκείμενο, αλλά δεν είναι σε ένα υποκείμενο —με το «σε ένα υποκείμενο» εννοείται εκείνο που, ενώ ενυπάρχει σε κάτι, όχι όμως ως μέρος του, δεν μπορεί να υπάρξει χωριστά από εκείνο στο οποίο είναι· (2) εκείνα που είναι σε ένα υποκείμενο, αλλά δεν λέγονται για κανένα υποκείμενο· (3) εκείνα που λέγονται για ένα υποκείμενο και είναι σε ένα υποκείμενο· (4) εκείνα που ούτε λέγονται για ένα υποκείμενο ούτε είναι σε ένα υποκείμενο.

12 Με το «όσα λέγονται» μεταφράζεται η ελληνική έκφραση τὰ λεγόμενα (ta legomena), η οποία ήδη από την αρχαιότητα έχει προκαλέσει εκτενή συζήτηση: το ερώτημα είναι αν πρέπει να θεωρηθεί ότι αναφέρεται στις σημαινόμενες πραγματικότητες ή στις σημαίνουσες εκφράσεις. Ο Σιμπλίκιος (Εἰς Κατ. 41,6–15) καθιστά ακόμη πιο σύνθετο το πεδίο των δυνατών ερμηνειών των λεγομένων, υποστηρίζοντας ότι μπορούν να κατανοηθούν με τέσσερις διαφορετικές σημασίες: 1) ως τα πράγματα (πράγματα, pragmata) στα οποία αναφέρονται οι λόγοι, καθόσον εκφράζονται με τις λέξεις· 2) ως τα νοήματα (νοήματα, noemata) που αφορούν τα πράγματα, οι έννοιες που αναφέρονται σε πραγματικότητες· 3) ως οι σημαίνουσες εκφράσεις (λέξις, lexis)· 4) ως κάθε είδους έκφραση, ακόμη και όσες στερούνται σημασίας, οι οποίες, παρότι δεν έχουν κάποιο αντίστοιχο στην πραγματικότητα, μπορούν ωστόσο να εκφωνηθούν. Ακολουθώντας την αυθεντία του Αλεξάνδρου Αφροδισιέως, ο Σιμπλίκιος (Εἰς Κατ. 10,8–9· 41,21–28) τάσσεται υπέρ της ερμηνείας των λεγομένων όχι ως σημαινόμενων πραγματικοτήτων, αλλά ως εκφράσεων που εξετάζονται ακριβώς ως προς τη θεμελιώδη ιδιότητά τους να σημαίνουν την πραγματικότητα. Στην παρούσα μετάφραση επιλέχθηκε η απόδοση «όσα λέγονται», αφενός για να διατηρηθεί η διάκριση από τα τὰ ὄντα (ta onta, τα όντα), για τα οποία θα γίνει λόγος στο δεύτερο μέρος του κεφαλαίου, και αφετέρου για να μη διαχωριστούν υπερβολικά αυστηρά το οντολογικό, το λογικό και το γλωσσικό επίπεδο, τα οποία είναι παρόντα και αλληλένδετα στο κείμενο. Για το τελευταίο αυτό σημείο πρβλ. Εισαγωγικό δοκίμιο στις Κατηγορίες, σ. 47–52· M. Migliori, Γενική εισαγωγή, σ. XXVII–XXXIII· και L. Palpacelli, Εισαγωγικό δοκίμιο στο Περί ερμηνείας, σ. 181–188, που περιλαμβάνονται στον παρόντα τόμο.

13
Με το «σύνδεση» μεταφράζεται ο ελληνικός όρος συμπλοκή (symploke), τον οποίο είχε ήδη χρησιμοποιήσει ο Πλάτων στον Σοφιστή (261D–263B) και ο οποίος δεν δηλώνει οποιοδήποτε είδος ένωσης, σύζευξης ή σύνθεσης λέξεων, αλλά ακριβώς εκείνη τη σύνδεση που επιτρέπει να αποδοθεί αλήθεια ή ψεύδος στην απόφανση που σχηματίζεται. Πρβλ. Κατ. 4, 2a5–10· Περὶ ἑρμηνείας 1, 16a12–16.

14
Οι πραγματικότητες που λέγονται χωρίς σύνδεση είναι εκείνες που στη συνέχεια θα διαιρεθούν στις δέκα κατηγορίες (πρβλ. Κατ. 4, 1b25–27).

15 Όπως προκύπτει από τα παραδείγματα, τα ονόματα και τα ρήματα, εξεταζόμενα καθαυτά, όταν δεν συνδέονται μεταξύ τους, είναι απλές έννοιες που δεν εμπίπτουν στην αλήθεια και στο ψεύδος. Για να υπάρξει μια απόφανση επιδεκτική αλήθειας ή ψεύδους, πρέπει να υπάρχει σύνδεση ανάμεσα σε ένα όνομα και ένα ρήμα.

16 Με το «όντα» μεταφράζεται το ελληνικό τὰ ὄντα (ta onta, κυριολεκτικά «τα πράγματα που είναι»).

17 Με το «υποκείμενο» μεταφράζεται το ελληνικό ὑποκείμενον (hypokeimenon), κυριολεκτικά «εκείνο που βρίσκεται από κάτω». Πρβλ. Εισαγωγικό δοκίμιο στις Κατηγορίες, σ. 42–43.

18 Η πρώτη ομάδα περιλαμβάνει τα όντα που λέγονται για το υποκείμενο, του οποίου αποτελούν ουσιώδη κατηγορήματα: ανήκουν, δηλαδή, στην ουσία του και μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να δοθεί ο ορισμός του. Το «άνθρωπος», για παράδειγμα, λέγεται για ένα υποκείμενο, δηλαδή για έναν συγκεκριμένο άνθρωπο, για ένα άτομο, επειδή κάθε άνθρωπος ανήκει ουσιωδώς στο ανθρώπινο είδος. Αυτά τα όντα δεν είναι σε ένα υποκείμενο, επειδή δεν εξαντλούνται σε αυτό: το «άνθρωπος», για παράδειγμα, δεν εξαντλείται σε έναν μεμονωμένο άνθρωπο, αλλά κατηγορείται για περισσότερα υποκείμενα, δηλαδή για όλους τους ανθρώπους, και επομένως μπορεί να χωριστεί από το υποκείμενο για το οποίο κατηγορείται. Σε αυτή την πρώτη ομάδα, η οποία περιλαμβάνει εκείνα τα όντα που, καθόσον δεν είναι σε ένα υποκείμενο, είναι ουσίες και, καθόσον λέγονται για ένα υποκείμενο, είναι κοινά κατηγορήματα —εφόσον λέγονται για περισσότερα υποκείμενα—, ανήκουν τα γένη και τα είδη, τα οποία, όπως θα δούμε, ο Αριστοτέλης ονομάζει «δεύτερες ουσίες» (πρβλ. Κατ. 5, 2a14–19).

19 Το «είναι σε» δηλώνει την περίπτωση κάποιου πράγματος που είναι παρόν ή ενυπάρχει σε ένα υποκείμενο, όχι όμως ως μέρος του, και το οποίο δεν θα μπορούσε να υπάρχει χωριστά από εκείνο στο οποίο είναι. Λόγω αυτής της αδυναμίας χωρισμού από το υπόστρωμα και της αδυναμίας να υπάρξει πέρα από αυτό, το «είναι σε», όπως προκύπτει από τα παραδείγματα, απαντά στην περίπτωση των κατά συμβεβηκός προσδιορισμών. Πρβλ. Ἀναλυτικὰ ὕστερα I 22, 83a24–28.

20 Μια συγκεκριμένη γραμματική γνώση ανήκει στη δεύτερη ομάδα όντων, καθόσον είναι σε ένα υποκείμενο, δηλαδή στην ψυχή, επειδή δεν θα μπορούσε να χωριστεί από αυτήν χωρίς να πάψει να υπάρχει, αλλά δεν λέγεται για κανένα υποκείμενο, επειδή δεν είναι κοινό κατηγόρημα, αλλά μια επιμέρους εξειδίκευση της επιστήμης.

21 Η επιστήμη ανήκει στην τρίτη ομάδα όντων, καθόσον είναι σε ένα υπόστρωμα, δηλαδή στην ψυχή, επειδή δεν θα μπορούσε να υπάρχει επιστήμη αν δεν υπήρχε ένα υποκείμενο που να τη στηρίζει, και λέγεται για ένα άλλο υποκείμενο, για παράδειγμα για τη γραμματική, επειδή η τελευταία αποτελεί επιμέρους εξειδίκευση της επιστήμης και η επιστήμη είναι κοινό κατηγόρημα.

22 Η τέταρτη ομάδα, η οποία περιλαμβάνει τα όντα που ούτε λέγονται για ένα υποκείμενο ούτε είναι σε ένα υποκείμενο, είναι εκείνη στην οποία ανήκουν οι επιμέρους ουσίες, οι λεγόμενες «πρώτες» (πρβλ. Κατ. 5, 2a11–14), όπως, για παράδειγμα, ένας συγκεκριμένος άνθρωπος ή ένα συγκεκριμένο άλογο. Αυτές δεν μπορούν να κατηγορηθούν για κάτι άλλο και, επομένως, δεν μπορούν κυριολεκτικά να ονομαστούν «κατηγορίες», λέξη που στα ελληνικά σημαίνει ακριβώς «κατηγορήματα». Ο R. Bodéüs, Aristote, Les Catégories, Les Belles Lettres, Paris 2001, σ. 4, σημ. 3, υπογραμμίζει ότι αυτές οι πραγματικότητες έχουν την ιδιαιτερότητα να μπορούν να δηλώνονται με κύρια ονόματα, όπως, για παράδειγμα, Σωκράτης ή Βουκεφάλας, όταν πρόκειται για άνθρωπο ή για οικόσιτο ζώο. Ο Αριστοτέλης, ωστόσο, δεν παραθέτει κύρια ονόματα ανάμεσα στα παραδείγματα, πιθανότατα επειδή δεν υπάρχουν πραγματικά ονόματα για κάθε άτομο, αλλά αυτά είναι αποκλειστικά συμβατικά και αποδίδονται κατ’ επιλογήν (πρβλ. Μετὰ τὰ φυσικά VII 10, 1035b2–3).

Σάββατο 31 Οκτωβρίου 2026

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ— ΟΡΓΑΝΟΝ 17

Συνέχεια από Σάββατο 17. Οκτωβρίου 2026

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ— ΟΡΓΑΝΟΝ 17

ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ – ΠΕΡΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ – ΠΡΩΤΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ
ΔΕΥΤΕΡΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ – ΤΟΠΙΚΑ – ΣΟΦΙΣΤΙΚΕΣ ΕΛΕΓΧΟΙ


Γενικός συντονισμός
του Maurizio Migliori

Ελληνικό κείμενο αντικριστά
Εκδόσεις Bompiani, Milano 2016

Κατηγορίαι
μετάφραση και σημειώσεις της Marina Bernardini


[Ομώνυμα, συνώνυμα και παρώνυμα]¹


1. Ὁμώνυμα λέγεται ὧν ὄνομα μόνον κοινόν, ὁ δὲ κατὰ τοῦνομα λόγος τῆς οὐσίας ἕτερος, οἷον ζῷον ὅ τε ἄνθρωπος καὶ τὸ γεγραμμένον· τούτων γὰρ ὄνομα μόνον κοινόν, ὁ δὲ κατὰ τοὔνομα λόγος τῆς οὐσίας ἕτερος· ἐὰν γὰρ ἀποδιδῷ τις τί ἐστιν αὐτῶν ἑκατέρῳ τὸ ζῴῳ εἶναι, ἴδιον ἐκατέρου λόγον ἀποδώσει. συνώνυμα δὲ λέγεται ὧν το τε ὄνομα κοινὸν καὶ ὁ κατὰ τοὔνομα λόγος τῆς οὐσίας ὁ αὐτός, οἷον ζῷον ὅ τε ἄνθρωπος καὶ ὁ βοῦς· τούτων γὰρ ἐκάτερον κοινῷ ὀνόματι προσαγορεύεται ζῷον, καὶ ὁ λόγος δὲ τῆς οὐσίας ὁ αὐτός· ἐὰν γὰρ ἀποδιδῷ τις τὸν ἑκατέρου λόγον τί ἐστιν αὐτῶν ἑκατέρῳ τὸ ζῴῳ εἶναι, τὸν αὐτὸν λόγον ἀποδώσει. παρώνυμα δὲ λέγεται ὅσα ἀπό τινος διαφέροντα τῇ πτώσει τὴν κατὰ τοὔνομα προσηγορίαν ἔχει, οἷον ἀπὸ τῆς γραμματικῆς ὁ γραμματικὸς καὶ ἀπὸ τῆς ἀνδρείας ὁ ἀνδρεῖος.

[Ομώνυμα, συνώνυμα και παρώνυμα]¹


1 «Ομώνυμα*» λέγονται τα όντα που έχουν κοινό² μόνο το όνομα*, ενώ ο ορισμός της ουσίας που αντιστοιχεί στο όνομα είναι διαφορετικός· έτσι, για παράδειγμα, «ζώο*» είναι τόσο ο άνθρωπος* όσο και η ζωγραφική παράσταση⁵: αυτά, πράγματι, έχουν κοινό μόνο το όνομα³, ενώ ο ορισμός της ουσίας⁴ που αντιστοιχεί στο όνομα είναι διαφορετικός. Αν, δηλαδή, θελήσει κανείς να εκθέσει τι σημαίνει για καθένα από τα δύο να είναι ζώο, θα αποδώσει στο καθένα έναν δικό του ορισμό*.

«Συνώνυμα»⁶, πάλι, λέγονται τα όντα που έχουν κοινό όνομα και ο ορισμός της ουσίας που αντιστοιχεί στο όνομα είναι ο ίδιος· έτσι, για παράδειγμα, «ζώο» είναι τόσο ο άνθρωπος όσο και το βόδι: καθένα τους, πράγματι, ονομάζεται «ζώο» με ένα κοινό όνομα, και ο ορισμός της ουσίας είναι ο ίδιος. Αν, δηλαδή, θελήσει κανείς να εκθέσει τι σημαίνει για καθένα από τα δύο να είναι ζώο, θα αποδώσει τον ίδιο ορισμό⁷.

«Παρώνυμα»⁸, τέλος, λέγονται τα όντα που παίρνουν την ονομασία τους από κάποιον όρο, από τον οποίο όμως διαφέρουν ως προς την κατάληξη⁹: ο «γραμματικός», για παράδειγμα, από τη «γραμματική» και ο «ανδρείος» από την «ανδρεία*».¹⁰

Σημειώσεις:

1 Ομώνυμα λέγονται τα όντα που έχουν το ίδιο όνομα, αλλά ο ορισμός τους είναι διαφορετικός. Συνώνυμα, πάλι, λέγονται τα όντα που έχουν το ίδιο όνομα και τον ίδιο ορισμό. Παρώνυμα, τέλος, λέγονται τα όντα που παίρνουν την ονομασία τους από κάποιον όρο, από τον οποίο όμως διαφέρουν ως προς την κατάληξη.
2 Σύμφωνα με τους αρχαίους σχολιαστές (Δέξιππος, Εἰς τὰς Κατηγορίας 1,12· Σιμπλίκιος, Εἰς τὰς Κατηγορίας 26,11–20· Βοήθιος, 164 D), ο ελληνικός όρος «κοινόν» μπορεί να χρησιμοποιείται με διαφορετικούς τρόπους. Ο Πορφύριος (Εἰς τὰς Κατηγορίας 62,17–35) απαριθμεί τέσσερις: 1) κοινό είναι κάτι ολόκληρο που μπορεί να διαιρεθεί σε μέρη, όπως το ψωμί, το κρασί ή μια περιουσία· 2) κοινό είναι κάτι που, αν και δεν μπορεί να διαιρεθεί σε μέρη, χρησιμοποιείται διαδοχικά από διαφορετικούς ανθρώπους, όπως, για παράδειγμα, ένα άλογο ή ένας δούλος· 3) κοινό είναι κάτι που, όσο χρησιμοποιείται, ανήκει σε εκείνον που το χρησιμοποιεί, αλλά μετά τη χρήση γίνεται και πάλι κοινή ιδιοκτησία, όπως, για παράδειγμα, το θέατρο· 4) κοινό, τέλος, είναι κάτι που μπορεί να χρησιμοποιείται ταυτόχρονα από περισσότερους ανθρώπους, χωρίς ωστόσο να διαιρείται, όπως, για παράδειγμα, η φωνή του κήρυκα στο θέατρο. Ο Αριστοτέλης φαίνεται ότι χρησιμοποιεί εδώ την τελευταία από τις παραπάνω σημασίες, σύμφωνα με την οποία περισσότερα στοιχεία κάνουν ταυτόχρονα χρήση του ίδιου όλου, το οποίο όμως παραμένει αδιαίρετο.
3 Σύμφωνα με τον Πορφύριο (Εἰς τὰς Κατηγορίας 61,30–62,5), ο ελληνικός όρος «ὄνομα» πρέπει εδώ να νοηθεί με ευρεία έννοια. Δεδομένου ότι η ομωνυμία δεν υφίσταται αποκλειστικά σε σχέση με τα ονόματα που νοούνται, με τη στενή έννοια, ως ουσιαστικά, αλλά υπάρχει και στην περίπτωση των ρημάτων —το andrapodisthai, για παράδειγμα, σημαίνει τόσο «υποδουλώνω κάποιον» όσο και «υποδουλώνομαι από κάποιον»—, το «όνομα» θα δήλωνε εδώ οποιοδήποτε μέρος του λόγου: ουσιαστικά, ρήματα, συνδέσμους κ.λπ.
4
Η ελληνική έκφραση «ὁ λόγος τῆς οὐσίας» δηλώνει «τον λόγο που εκφράζει την ουσιώδη φύση» ή «τον λόγο που εκφράζει τη φύση του πράγματος» ή ακόμη «τον λόγο που εκφράζει την ουσία του πράγματος» (πρβλ. G. Reale, Introduzione ad Aristotele, Laterza, Ρώμη 1974, 1995⁸, σ. 148). Αυτός ο «λόγος» ταυτίζεται, σε τελική ανάλυση, με τον ορισμό. Η προσθήκη της γενικής «τῆς οὐσίας» αποτελεί αντικείμενο διαμάχης μεταξύ των μελετητών: από τους αρχαίους και τους νεότερους σχολιαστές, ορισμένοι τη δέχονται (Ολυμπιόδωρος, Φιλόπονος· K. Oehler, Aristoteles, Kategorien, μετάφραση και ερμηνεία K. Oehler, Βερολίνο 1984, σ. 168· D. Pesce, Aristotele, Le categorie, Liviana, Πάδοβα 1966, σ. 21· J. L. Ackrill, Aristotle’s Categories and De Interpretatione, Clarendon Press, Οξφόρδη 1963, 1990¹⁰, σ. 3· H. G. Apostle, Aristotle’s Categories and Propositions De Interpretatione, The Peripatetic Press, Grinnell, Αϊόβα 1980), ενώ άλλοι την απαλείφουν (οι παλαιότεροι σχολιαστές, όπως ο Δέξιππος και ο Σιμπλίκιος, φαίνεται ότι δεν γνώριζαν την προσθήκη της γενικής «τῆς οὐσίας»· από τους νεότερους, J. Tricot, Aristote, Organon, I: Catégories· II: De l’Interprétation, Librairie Philosophique J. Vrin, Παρίσι 1966, τ. I, σ. 2, σημ. 1· και H. Steinthal, Geschichte der Sprachwissenschaft bei den Griechen und Römern, mit besonderer Rücksicht auf die Logik, Dümmler, Βερολίνο 1890–1891, σ. 210).
Ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί, για να δηλώσει τον ορισμό, τόσο την έκφραση «ὁ λόγος τῆς οὐσίας» (πρβλ. Ἀναλυτικὰ ὕστερα II 13, 97a19· Περὶ ζῴων μορίων IV 13, 695b18· Μεταφυσικά VII 11, 1037a24) όσο και, απλώς, τον όρο «λόγος» (πρβλ. Τοπικά I 15, 107a20· IV 10, 148a24), καθώς και τον όρο «ὁρισμός» (πρβλ. Τοπικά I 4, 102a4· Μεταφυσικά VII 10, 1034b20· VII 12, 1037b12). Ο όρος «οὐσία» δεν νοείται εδώ με την τεχνική σημασία της κατηγορίας της ουσίας, η οποία θα εξεταστεί παρακάτω (Κατηγορίαι 5), αλλά ως ουσιώδης φύση εν γένει. Για τη διάκριση ανάμεσα στον όρο «οὐσία» που χρησιμοποιείται με ευρεία έννοια για να δηλώσει οποιαδήποτε ουσιώδη φύση και στον ίδιο όρο που χρησιμοποιείται με στενή έννοια για να δηλώσει την ουσία, πρβλ. E. Berti, Profilo di Aristotele, Studium, Ρώμη 1979, σ. 71. Για μια διεξοδικότερη εξέταση της συζήτησης γύρω από τη φράση «ὁ λόγος τῆς οὐσίας», πρβλ. M. Zanatta, Aristotele, Le Categorie, εισαγωγή, μετάφραση και σημειώσεις M. Zanatta, BUR, Μιλάνο 1989, 2002, σ. 388–391.
5
Έχουμε ομώνυμα ή, αν θέλουμε να χρησιμοποιήσουμε τον αντίστοιχο μεσαιωνικό όρο, equivoca, όταν δύο όντα έχουν το ίδιο όνομα, αλλά ο ορισμός τους είναι διαφορετικός. Για να κατανοήσουμε το παράδειγμα, πρέπει να έχουμε υπόψη ότι στα ελληνικά ο όρος «ζῷον» δηλώνει τόσο το ζώο —ή το ζωντανό ον— όσο και τη ζωγραφική παράσταση. Άλλα παραδείγματα ομωνυμίας βρίσκονται στα Τοπικά I 15, 107a19–20· Περὶ ψυχῆς II 1, 412b20–21· Περὶ τὰ ζῷα ἱστορίαι V 15, 548a10.
6 Συνώνυμα ή, σύμφωνα με τον αντίστοιχο μεσαιωνικό όρο, univoca, ορίζονται τα όντα που έχουν το ίδιο όνομα και τον ίδιο ορισμό. Η ίδια εξήγηση θα επαναληφθεί παρακάτω, στις Κατηγορίες 5, 3b7–8. Πρβλ. επίσης Τοπικά VI 6, 144a32–34 και VI 10, 148a24–25.
7
Οι δύο όροι του παραδείγματος, άνθρωπος και βόδι, είναι συνώνυμοι από την άποψη του ορισμού τους, της σημασίας τους, του γένους στο οποίο ανήκουν, δηλαδή ως ζώα. Όπως παρατηρεί ο V. Sainati, Storia dell’Organon aristotelico, τ. 1: Dai Topici al De Interpretatione, Le Monnier, Φλωρεντία 1968, σ. 173, «η συνωνυμία δύο όρων κρίνεται αποκλειστικά από την ικανότητά τους να δέχονται έναν κοινό ουσιώδη κατηγορηματικό προσδιορισμό και, επομένως, να δέχονται το “όνομα” και τον “ορισμό” αυτού του κοινού κατηγορήματος. Αυτό όμως σημαίνει ακριβώς ότι αυτή η “συνωνυμία” όρων που δεν μπορούν να κατηγορηθούν ο ένας για τον άλλον είναι, σε τελευταία ανάλυση, μια έμμεση ή διαμεσολαβημένη συνωνυμία, η οποία προϋποθέτει μια πρωταρχικότερη και ριζικότερη συνωνυμία καθενός από αυτούς τους όρους με το εἶδος, το οποίο κατηγορείται ουσιωδώς γι’ αυτούς». Η συνωνυμία είναι το κλειδί μέσω του οποίου εκφράζονται οι σχέσεις μεταξύ είδους και γένους (πρβλ. Τοπικά II 2, 109b6–7· IV 3, 123a28· IV 6, 127b5–6· VIII 4, 154a18 κ.ε.).
8 Παρότι έχουμε επίγνωση ότι διακόπτουμε μια εδραιωμένη παράδοση, επιλέξαμε, για λόγους σαφήνειας, να μεταφράσουμε στο παρόν κείμενο και στα Τοπικά τον όρο «τὰ παρώνυμα» ως «παράγωγα». Πρβλ. Αναλυτικό ευρετήριο εννοιών. Για αυτή την επιλογή, πρβλ. Εισαγωγικό δοκίμιο στις Κατηγορίες, παραπάνω, σ. 23–24, σημ. 50.
9
Ο ελληνικός όρος «πτῶσις» χρησιμοποιείται από τον Αριστοτέλη με ευρεία έννοια, για να δηλώσει κάθε είδους μεταβολή των λέξεων που επιτυγχάνεται με την τροποποίηση της κατάληξής τους, όπως στην κλίση των ονομάτων και των ρημάτων και στον σχηματισμό των επιθέτων και των επιρρημάτων (πρβλ. Τοπικά II 9, 114a37–38).
10 Σε αντίθεση με την ομωνυμία και τη συνωνυμία, οι οποίες καθιστούν ρητές οντολογικές συνδέσεις, η «παραγωγή» έχει ως επί το πλείστον θεωρηθεί μια καθαρά γλωσσική σχέση μεταξύ όρων, στην οποία ο ένας παράγεται από τον άλλον. Αυτή η θεώρηση, ωστόσο, δεν εξαντλεί όσα αναφέρονται στο αριστοτελικό κείμενο. «Και στην περίπτωση των παρωνύμων, το όνομα […] συγκρίνεται όχι με ένα νοητικό περιεχόμενο, αλλά με την ίδια την ουσία του δηλούμενου πράγματος. Πρόκειται για εκείνη τη ρεαλιστική προοπτική, χαρακτηριστική της αρχαίας φιλοσοφίας και ιδιαίτερα της σκέψης του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, σύμφωνα με την οποία το επίπεδο της γλώσσας παραπέμπει στο επίπεδο της σκέψης και αυτό, με τη σειρά του, στο επίπεδο της πραγματικότητας» (Pesce, Aristotele. Le categorie…, σ. 19). «Αυτή η γλωσσική συγγένεια μεταξύ επιθέτου και ουσιαστικού κατέχει, όπως είναι γνωστό, σημαντικότατη θέση στη γένεση της πλατωνικής διδασκαλίας των Ιδεών και της μέθεξης. Μολονότι η αριστοτελική λύση είναι διαφορετική, είναι εξίσου ρεαλιστική» (Pesce, Aristotele. Le categorie…, σ. 21, σημ. 9).
Όπως εξηγεί ο H. Kahn, Questions and Categories, επιμ. H. Hiz, τ. I, Dordrecht–Βοστώνη 1978, σ. 273, τα παράγωγα συνιστούν έναν τύπο σχέσης που περιλαμβάνει τέσσερα στοιχεία: δύο όντα Α και Β, στα οποία αντιστοιχούν δύο ονόματα Α και Β, έτσι ώστε το ένα ον, το Β, να έχει όνομα παρόμοιο με εκείνο του Α, από το οποίο όμως διαφέρει ως προς τη μορφολογική κατάληξη. Στο γλωσσικό επίπεδο, τα παράγωγα έχουν κοινή ρίζα, αλλά διαφέρουν στην κατάληξη· στο οντολογικό επίπεδο, ο γραμματικός, δηλαδή ο άνθρωπος που γνωρίζει την επιστήμη της γραμματικής, ονομάζεται έτσι επειδή μπορεί να του αποδοθεί η γνώση της γραμματικής· με άλλα λόγια, αντλεί το όνομά του από την επιστήμη που κατέχει. Τα παράγωγα, επομένως, εκφράζουν την ενύπαρξη ορισμένου χαρακτηριστικού σε μια ουσία.
Σύμφωνα με τους N. Kretzmann – A. Kenny – J. Pinborg (επιμ.), The Cambridge History of Later Medieval Philosophy. From the Rediscovery of Aristotle to the Disintegration of Scholasticism (1100–1600), Cambridge University Press, Κέιμπριτζ 1982, ιταλ. μτφρ. P. Fiorini, La logica nel Medioevo, Jaca Book, Μιλάνο 1999, σ. 41, μπορούν να νοηθούν ως «[…] παράγωγα των αντίστοιχων αφηρημένων μορφών: “λευκός” από τη “λευκότητα”, “γραμματικός” από τη “γραμματικότητα”, “δίκαιος” από τη “δικαιοσύνη” και ούτω καθεξής». Για τα παράγωγα, πρβλ. επίσης Κατηγορίαι 7, 6b11–14· 8, 10a27–10b11· 9, 11b10–11· Ἠθικὰ Εὐδήμεια III, 1228a35–36
.

Σάββατο 17 Οκτωβρίου 2026

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ— ΟΡΓΑΝΟΝ 16

Συνέχεια από  Κυριακή 4. Οκτωβρίου 2026

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ— ΟΡΓΑΝΟΝ 16

ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ – ΠΕΡΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ – ΠΡΩΤΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ
ΔΕΥΤΕΡΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ – ΤΟΠΙΚΑ – ΣΟΦΙΣΤΙΚΕΣ ΕΛΕΓΧΟΙ


Γενικός συντονισμός
του Maurizio Migliori

Ελληνικό κείμενο αντικριστά
Εκδόσεις Bompiani, Milano 2016

Κατηγορίες
Εισαγωγικό δοκίμιο, μετάφραση και σημειώσεις
της Marina Bernardi
ni

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΣΤΙΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ

4. ΟΙ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΩΣ ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΥΕΣΤΙΑΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ


Ένα από τα θεμελιώδη θεωρητικά και ερμηνευτικά σχήματα για την κατανόηση της αριστοτελικής φιλοσοφίας είναι η πολυεστιακή προσέγγιση (multifocal approach): το χαρακτηριστικό εκείνο παράδειγμα του αρχαίου κόσμου που απορρίπτει τη διαζευκτική λογική του «είτε–είτε» προς όφελος του πολλαπλασιασμού των ερμηνευτικών σχημάτων της πραγματικότητας («και–και»). Το θεωρητικό αυτό πρότυπο επιτρέπει να περιγράψουμε έναν κόσμο όπου κάθε πραγματικότητα είναι σύνθετη, τόσο εγγενώς όσο και λόγω των πολλαπλών σχέσεών της. Μπορεί, επομένως, να λέγεται «με πολλούς τρόπους»· γι’ αυτό και τα σχήματα ανάγνωσης και περιγραφής του αντικειμένου πρέπει διαρκώς να πολλαπλασιάζονται.

Στις Κατηγορίες, αυτό το βασικό θεωρητικό γνώρισμα λειτουργεί όχι μόνο στο επίπεδο του πολλαχῶς λεγομένου, νοούμενου με τη στενή έννοια ως το ότι το ον λέγεται με πολλούς τρόπους και το καθαυτό ον λέγεται σύμφωνα με τα σχήματα των κατηγοριών, αλλά και ως επιστημολογικός ορίζοντας ολόκληρης της πραγματείας. Θα ήθελα εδώ να αναφέρω σύντομα ορισμένα χαρακτηριστικά παραδείγματα. Ειδικότερα, στις περιπτώσεις που ακολουθούν φαίνεται πως ο Αριστοτέλης φροντίζει να υποστηρίξει διαφορετικές θέσεις από διαφορετικές οπτικές γωνίες, ώστε να αντιμετωπίσει ενστάσεις. Δείχνει έτσι ότι η θεώρηση της πραγματικότητας είναι πάντοτε πολύσημη, ποτέ μονομερής ή μονοσήμαντη.

Το πρώτο παράδειγμα βρίσκεται στο τέλος του όγδοου κεφαλαίου. Εκεί ο Αριστοτέλης δείχνει ότι έχει επίγνωση πως στην κατηγορία της ποιότητας συμπεριέλαβε και ορισμένα σχετικά: τις έξεις και τις διαθέσεις. Στο έβδομο κεφάλαιο, όμως, είχε προκύψει ότι αυτές λέγονται πάντοτε σε σχέση με κάτι — η επιστήμη, για παράδειγμα, που είναι έξη, λέγεται πάντοτε επιστήμη κάποιου πράγματος.

Δεν πρέπει να μας προβληματίζει αν κάποιος πει ότι, ενώ θέσαμε ως σκοπό να πραγματευτούμε την ποιότητα, συμπεριλάβαμε στη συνέχεια πολλά σχετικά, αφού οι έξεις και οι διαθέσεις είναι σχετικά. (Κατηγορίες 8, 11a20–23)
Η κατάσταση αυτή δεν φαίνεται καθόλου αντιφατική στα μάτια του Σταγειρίτη. Αντίθετα, αποδραματοποιείται και εξηγείται σε δύο βήματα.ββ   κικιββθβγκ


Πρώτον, οι ίδιες πραγματικότητες εντάσσονται σε δύο διαφορετικές κατηγορίες από διαφορετική άποψη. Χρειάζεται να διακρίνουμε ανάμεσα στα γένη και στις επιμέρους περιπτώσεις που υπάγονται σε ένα γένος: μόνο τα πρώτα κατατάσσονται και στην κατηγορία των σχετικών. Η επιστήμη, για παράδειγμα, που είναι γένος —αφού κατηγορείται για μια ορισμένη επιστήμη—, είναι πάντοτε επιστήμη κάποιου πράγματος και πρέπει επομένως να υπαχθεί στην κατηγορία των σχετικών. Οι επιμέρους επιστήμες, αντίθετα, όπως η γραμματική, η μουσική και η γεωμετρία, δεν λέγονται ποτέ σε σχέση με κάτι άλλο: δεν έχει νόημα να μιλάμε, για παράδειγμα, για «γραμματική κάποιου πράγματος» (τινὸς γραμματική) ή για «μουσική κάποιου πράγματος» (τινὸς μουσική).

Έχει όμως νόημα να διατυπώσουμε τη σχέση αντίστροφα, δηλαδή να εξετάσουμε τις επιμέρους περιπτώσεις της επιστήμης σε σχέση με το γένος τους. Είναι απολύτως θεμιτό να μιλάμε για τη γραμματική ως «επιστήμη κάποιου πράγματος» (τινὸς ἐπιστήμη), δηλαδή της γλώσσας, και για τη μουσική ως «επιστήμη κάποιου πράγματος», δηλαδή των ήχων.

Δεύτερον, τα άτομα χαρακτηρίζονται ποιοτικά με βάση τις επιμέρους επιστήμες, επειδή κατέχουν πάντοτε μια συγκεκριμένη επιστήμη —γραμματική, μουσική ή γεωμετρία— και όχι επειδή μετέχουν στο γένος της επιστήμης. Μόνο ο επιμέρους προσδιορισμός μπορεί πράγματι να χαρακτηρίσει ποιοτικά ένα ον. Οι επιμέρους επιστήμες, λοιπόν, βάσει των οποίων έχουμε —και λέγεται ότι έχουμε— μια ορισμένη ποιότητα, είναι ποιότητες και όχι σχετικά, ενώ τα γένη στα οποία ανήκουν είναι και σχετικά. Οι έξεις και οι διαθέσεις, επομένως, από την οπτική των επιμέρους επιστημών είναι ποιότητες· από την οπτική των γενών είναι σχετικά. Το ίδιο θέμα μπορεί, δηλαδή, να προσεγγιστεί από δύο διαφορετικές οπτικές γωνίες, με διαφορετικά αποτελέσματα. Και ο Αριστοτέλης προσθέτει:
Αν συμβαίνει το ίδιο πράγμα να είναι και ορισμένη ποιότητα και σχετικό, δεν είναι καθόλου παράλογο να περιλαμβάνεται και στα δύο γένη. (Κατηγορίες 8, 11a37–38)


Δείχνει έτσι ότι η δυνατότητα αλληλοεπικάλυψης των διαφορετικών πεδίων εφαρμογής των κατηγοριών δεν φαίνεται καθόλου να αποτελεί περιορισμό της διδασκαλίας.

Η αριστοτελική ταξινομία διαθέτει εύκαμπτα και ελαστικά όρια, που επιτρέπουν κάθε φορά τη διεύρυνση ή τη συρρίκνωσή της. Στόχος της είναι να αποδώσει όσο το δυνατόν ακριβέστερα την πραγματικότητα που μας περιβάλλει — χωρίς, επομένως, να επιτυγχάνει σχεδόν ποτέ απόλυτη ακρίβεια. Αυτό γίνεται φανερό στο επόμενο παράδειγμα που θα αναφέρουμε.

Στο τέλος του πρώτου μέρους του όγδοου κεφαλαίου, αφού έχει εκθέσει τα διάφορα είδη της ποιότητας και πριν περάσει στην εξέταση των χαρακτηριστικών τους, ο Αριστοτέλης λέει:
Θα μπορούσε ίσως να παρουσιαστεί και κάποιο άλλο είδος ποιότητας, αλλά εκείνα για τα οποία γίνεται κυρίως λόγος είναι περίπου αυτά. (Κατηγορίες 8, 10a25–26)

Παρομοίως, στο τέλος του δέκατου πέμπτου κεφαλαίου, αφού έχει απαριθμήσει τους διάφορους τρόπους με τους οποίους λέγεται το «έχειν», αναφέρει:
Θα μπορούσαν ίσως να παρουσιαστούν και άλλες σημασίες του «έχειν», αλλά μπορούμε να πούμε ότι εξετάστηκαν σχεδόν όλες οι συνήθεις. (Κατηγορίες 15, 15b30–32)

Εδώ γίνεται σαφές ότι σκοπός του Σταγειρίτη δεν είναι η εξαντλητική απαρίθμηση ούτε η διατύπωση της «τελευταίας λέξης» στην περιγραφή του πραγματικού: η ποιότητα και το έχειν μπορούν να λέγονται και «με άλλους τρόπους», από άλλες οπτικές γωνίες που δεν εξετάζονται εδώ.

Η υιοθέτηση μιας οπτικής βασισμένης στην πολυεστιακή προσέγγιση (multifocal approach), μαζί με την απομάκρυνση από την όψιμη τοποθέτηση των Κατηγοριών στο Όργανον —τοποθέτηση που προτάθηκε με βάση μια αντίληψη περί «λογικής» την οποία ο Αριστοτέλης ασφαλώς δεν είχε ούτε μπορούσε να έχει—, επιτρέπει επιπλέον δύο πράγματα. Αφενός, να κατανοήσουμε πώς η πρώτη ουσία διαφέρει από τη δεύτερη ουσία και πώς, παρ’ όλα αυτά, και οι δύο μπορούν να ονομάζονται «ουσίες», όπως επιχειρήσαμε να δείξουμε στην προηγούμενη παράγραφο. Αφετέρου, να επιλύσουμε το πολυσυζητημένο ζήτημα της τριπλής ανάγνωσης των Κατηγοριών: ως γραμματικού, ως οντολογικού ή ως λογικού και σημασιολογικού έργου.

[Το επόμενο τμήμα του ιταλικού κειμένου είναι φθαρμένο και η ακριβής σύνταξή του δεν μπορεί να αποκατασταθεί.] Στο κείμενο διαπιστώνεται η συνύπαρξη και η συνεχής διαπλοκή διαφορετικών επιπέδων. Αυτό μας επιτρέπει να αποδεσμευτούμε από το παραδοσιακό ερμηνευτικό δίλημμα της επιλογής μιας μόνο ανάγνωσης και να αναδείξουμε τη φύση του αριστοτελικού εγχειρήματος. Οι προσπάθειες να θεωρηθεί μία από αυτές τις οπτικές εξαντλητική δημιουργούσαν παρανοήσεις, καθώς απολυτοποιούσαν μια προοπτική ασφαλώς σημαντική, αλλά μερική.

Σε γενικές γραμμές, όπως επιχειρήσαμε να δείξουμε στην περίπτωση των παράγωγων όρων, η αναφορά στη γλωσσική ανάλυση είναι σχεδόν συνεχής. Σε πολλές περιπτώσεις, όμως, ο Αριστοτέλης προειδοποιεί να μη μεταφέρουμε μηχανικά όσα ισχύουν στο επίπεδο της γλώσσας στο επίπεδο της πραγματικότητας. Αποδέχεται σε μεγάλο βαθμό τις αποκλίσεις ανάμεσα στη γνώση και στη γλωσσική ταξινόμηση, παρότι αναγνωρίζει ότι μπορούν να παραπλανήσουν και ότι μερικές φορές είναι σκόπιμο να πλάθουμε νέες ονομασίες. Αυτό συμβαίνει, για παράδειγμα, όταν χρειάζεται να δηλωθεί η αντιστοιχία ανάμεσα σε σχετικά [το κείμενο διακόπτεται εδώ]:

Αν υπάρχει όρος, η αντιστοιχία γίνεται εύκολη· αν όμως δεν υπάρχει, ίσως είναι αναγκαίο να πλάσουμε νέους όρους (ὀνοματοποιεῖν). (Κατηγορίες 7, 7b10–12)¹⁰⁰


Άλλοτε χρειάζεται να προσαρμόζουμε ήδη χρησιμοποιούμενους όρους σε νέες χρήσεις. Γενικά, η γλώσσα αποδεικνύεται ανεπαρκής για την έκφραση των αποτελεσμάτων μιας φιλοσοφικής ή επιστημονικής ανάλυσης. Αυτό όμως δεν προκαλεί την έκπληξη του Αριστοτέλη, όπως δείχνει ολόκληρη η πραγματεία του για τα κριτήρια ορθής απόδοσης των σχετικών (Κατηγορίες 7, 7a11–22).¹⁰¹ Για λόγους χώρου, παραπέμπουμε στην αναλυτική σύνοψη του έβδομου κεφαλαίου και στις σημειώσεις του κειμένου.

Μέσα σε έναν ορίζοντα που χαρακτηρίζεται από τον ισομορφισμό σκέψης, γλώσσας και πραγματικότητας,¹⁰² οι κατηγορίες δεν παρουσιάζονται ως αμιγώς οντολογικές, αλλά ως οντολογικές, λογικές και γλωσσικές συγχρόνως. Μπορούν έτσι να χρησιμοποιούνται με σταθερό τρόπο μέσα σε μια ελεγχόμενη γλώσσα.

Ο λόγος πρέπει να είναι ικανός να συλλαμβάνει και να δηλώνει με λέξεις την ίδια την ουσία του όντος, αφού η γλώσσα είναι αναπόφευκτα το βασικό εργαλείο μέσω του οποίου χρησιμοποιούνται οι κατηγορίες. Άλλωστε, ο ίδιος ο ελληνικός όρος κατηγορία, που προέρχεται από το ρήμα κατηγορεῖν, δηλώνει τη θέση ενός κατηγορουμένου, η οποία καθορίζεται από την αντιστοιχία ανάμεσα στις συνδέσεις της γλωσσικής και σε εκείνες της οντολογικής διάστασης. Το ον κάθε κατηγορίας δεν είναι —ή δεν είναι μόνο— ένας γλωσσικός όρος, αλλά το ον ως ον.

«Οι κατηγορίες, μολονότι ορίζονται ως όσα λέγονται χωρίς καμία σύνδεση με την πρόταση (τὰ κατὰ μηδεμίαν συμπλοκὴν λεγόμενα) και, ως τέτοια, βρίσκονται έξω από το αληθές και το ψευδές, χρησιμεύουν, ως στοιχεία της κρίσης, για να εκφράζουν το πραγματικό και τις σχέσεις του. Φέρουν επομένως μέσα τους την αναφορά στην πραγματικότητα και έχουν αντικειμενική σημασία».¹⁰³

Περισσότερο ακόμη απ’ ό,τι σε άλλες διδασκαλίες του, στον τρόπο με τον οποίο ο Αριστοτέλης πραγματεύεται τις κατηγορίες αναδεικνύεται εκείνη η «πολυεστιακή» προσέγγιση, όπου το εμπειρικό και το εννοιολογικό στοιχείο διαπλέκονται δομικά. «Ο Αριστοτέλης επιδίωκε πάντοτε να ερμηνεύει θεωρητικά την εμπειρία με τη μέγιστη δυνατή ακρίβεια στο επίπεδο του στοχασμού, χωρίς όμως ποτέ να την εξαναγκάζει. Αυτό είναι το πραγματικά χαρακτηριστικό γνώρισμα του μεταφυσικού ρεαλισμού του».¹⁰⁴

Είμαι ευγνώμων στον καθηγητή Maurizio Migliori για την προσεκτική εποπτεία και τη σταθερή υποστήριξή του σε αυτό το μεταφραστικό έργο. Επιθυμώ να ευχαριστήσω, πέρα από τους μελετητές με τους οποίους μοιράστηκα την προσπάθεια για τον παρόντα τόμο, τις καθηγήτριες Elisabetta Cattanei και Linda Napolitano για την έμπειρη καθοδήγηση και τις πολύτιμες συμβουλές τους. Ευχαριστώ επίσης την καθηγήτρια Cristina Rossitto για τις υποδείξεις που διατύπωσε κατά τη συζήτηση στο συνέδριο Tra probabilità e verità. Modelli di spiegazione e percorsi di attraversamento dell’Organon aristotelico, το οποίο πραγματοποιήθηκε στη Macerata στις 7 και 8 Μαΐου 2015.

Σημειώσεις:


Κυριακή 4 Οκτωβρίου 2026

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ— ΟΡΓΑΝΟΝ 15

Συνέχεια από Παρασκευή18. Σεπτεμβρίου 2026

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ— ΟΡΓΑΝΟΝ 15

ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ – ΠΕΡΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ – ΠΡΩΤΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ
ΔΕΥΤΕΡΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ – ΤΟΠΙΚΑ – ΣΟΦΙΣΤΙΚΕΣ ΕΛΕΓΧΟΙ


Γενικός συντονισμός
του Maurizio Migliori

Ελληνικό κείμενο αντικριστά
Εκδόσεις Bompiani, Milano 2016

Κατηγορίες
Εισαγωγικό δοκίμιο, μετάφραση και σημειώσεις
της Marina Bernardini

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΣΤΙΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ

3. Η ΟΥΣΙΑ ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΜΕ ΤΙΣ ΑΛΛΕΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ


Η έννοια της ουσίας είναι μία από τις σημαντικότερες στο πλαίσιο της αριστοτελικής σκέψης, δεδομένου ότι, όπως υποστηρίζει ο ίδιος ο φιλόσοφος, το ίδιο το ον δεν μπορεί να κατανοηθεί παρά μόνο σε σχέση με την ουσία. Η πεποίθηση αυτή προσδίδει στην έννοια έναν διάχυτο χαρακτήρα, καθώς απαντά ευρύτατα στα έργα του Σταγειρίτη. Από μια εξέταση που αποσκοπεί στην αναζήτηση των εμφανίσεων του όρου οὐσία, σε όλες τις μορφές του και τόσο με τη σημασία της υπόστασης όσο και με εκείνη της ουσίας, στο Corpus Aristotelicum, προκύπτει ότι το λήμμα απαντά 394 φορές στα Μεταφυσικά, 52 στα Πολιτικά, 48 στις Κατηγορίες και 47 στα Φυσικά· ακολουθούν το Περὶ Ψυχῆς και τα Ἀναλυτικὰ ὕστερα, με 28 εμφανίσεις το καθένα, και κατόπιν όλα τα υπόλοιπα έργα με μικρότερους αριθμούς.

Παρατηρείται εύκολα ότι η ουσία τυγχάνει ιδιαίτερης προσοχής στο πλαίσιο μιας μελέτης όπως τα Μεταφυσικά, η οποία έχει ως σκοπό να διερευνήσει το ον ως ον και τις «πρώτες αιτίες του όντος (ως όντος)»⁷⁷. Ένα από τα σημαντικότερα θεωρητικά επιτεύγματα του αριστοτελικού στοχασμού συνοψίζεται στη διατύπωση: «τὸ ὂν λέγεται πολλαχῶς». Στο πέμπτο βιβλίο των Μεταφυσικών ο Φιλόσοφος διακρίνει τέσσερις ομάδες σημασιών του όντος: το κατά συμβεβηκός ον, το καθ’ αὑτό ον —δηλαδή σύμφωνα με τα σχήματα των κατηγοριών—, το ον ως αληθές, με το οποίο συσχετίζεται το μη ον ως ψευδές, και το δυνάμει και ἐνεργείᾳ ον (Μεταφυσικά V, 1017a7–b8). Η δεύτερη ομάδα σημασιών, εκείνη του καθ’ αὑτό όντος, διαρθρώνεται με τη σειρά της σύμφωνα με τα σχήματα των κατηγοριών, τα οποία δηλώνουν τις πρώτες και θεμελιώδεις σημασίες του όντος. Το ον έχει πολλές σημασίες, όλες όμως αναφέρονται σε μία κοινή αρχή: την ουσία. «Η ενότητα που υπάρχει, κατά τον Αριστοτέλη, μεταξύ των διαφόρων κατηγοριών, η οποία εμποδίζει τον όρο “ον” να είναι καθαρά ομώνυμος και, επομένως, εμποδίζει τα όντα να είναι εντελώς “ομώνυμα” —να έχουν δηλαδή κοινό μόνο το όνομα και τίποτε άλλο—, εξαρτάται από το γεγονός ότι μεταξύ των κατηγοριών υπάρχει μία, εκείνη της ουσίας ή της υπόστασης (ousia), η οποία λειτουργεί ως σημείο αναφοράς για όλες τις άλλες. Όλες οι υπόλοιπες βρίσκονται σε σχέση με αυτήν, προφανώς καθεμία με διαφορετικό τρόπο».

Πρώτη μεταξύ όλων των κατηγοριών, η ουσία εμφανίζεται ως έννοια πρωταρχική και έσχατη, θεμελιώδης για την κατανόηση ολόκληρου του κατηγοριακού συστήματος. Στο πέμπτο κεφάλαιο των Κατηγοριών προσδιορίζεται, με την κυριότερη, πρώτη και πρωταρχική σημασία, ως εκείνο που ούτε λέγεται για κάποιο υποκείμενο («μήτε καθ’ ὑποκειμένου τινὸς λέγεται») ούτε βρίσκεται μέσα σε κάποιο υποκείμενο («μήτε ἐν ὑποκειμένῳ τινί ἐστιν») —αποτελεί δηλαδή την τέταρτη ομάδα όντων που παρουσιάζεται στις Κατηγορίες 2, 1b3–5—, αλλά λειτουργεί ως υποκείμενο όλων των άλλων πραγματικοτήτων. Η ουσία αποτελεί το υπόστρωμα τόσο της κατηγόρησης όσο και της ενύπαρξης. Εκείνο, λοιπόν, που δεν χρειάζεται να κατηγορηθεί για τίποτε άλλο —με την ευρεία έννοια, η οποία περιλαμβάνει τόσο το «λέγεσθαι καθ’ ὑποκειμένου» όσο και το «εἶναι ἐν ὑποκειμένῳ»— αποδεικνύεται ότι είναι κάτι καθορισμένο καθ’ εαυτό και ότι δεν οφείλει την ύπαρξή του σε κάτι άλλο. Η ουσία, με την κυριότερη σημασία της, διαμορφώνεται ως ένα έσχατο υπόστρωμα, το οποίο δεν μπορεί πλέον να κατηγορηθεί για κάτι άλλο, θεμελιώνεται στον εαυτό του και διαθέτει αυτονομία. Όλες οι άλλες πραγματικότητες αποκτούν νόημα μόνο στον βαθμό που είτε λέγονται για την πρώτη ουσία είτε βρίσκονται μέσα στην πρώτη ουσία:

Οι πρώτες ουσίες γι’ αυτόν τον λόγο λέγονται ουσίες κατά κύριο λόγο: επειδή λειτουργούν ως υποκείμενο όλων των άλλων πραγματικοτήτων και επειδή όλες οι άλλες πραγματικότητες είτε κατηγορούνται γι’ αυτές είτε βρίσκονται μέσα σε αυτές (Κατηγορίες 5, 2b15–17).

Εάν, λοιπόν, δεν υπήρχαν οι πρώτες ουσίες, θα ήταν αδύνατον να υπάρχουν και οι άλλες πραγματικότητες. Πράγματι, όλες οι άλλες πραγματικότητες είτε λέγονται γι’ αυτές ως υποκείμενα είτε βρίσκονται μέσα σε αυτές ως υποκείμενα (Κατηγορίες 5, 2b5–6).

Πρόκειται για μια έννοια που επαναλαμβάνεται σε πολλά σημεία των Κατηγοριών⁸¹ και επαναβεβαιώνεται, με παρόμοιους όρους, και στα βιβλία VII και XII των Μεταφυσικών⁸². Χωρίς το ισχυρό οντολογικό θεμέλιο των πρώτων ουσιών, ούτε οι άλλες κατηγορίες ούτε οι «δεύτερες» ουσίες θα μπορούσαν να υφίστανται, διότι αυτές αποτελούν, από δομική άποψη, προσδιορισμούς της πρώτης ουσίας. Με τον όρο «υποκείμενο» αποδίδεται η ελληνική λέξη ὑποκείμενον (hypokeimenon), μετοχή που προέρχεται από το ρήμα ὑπόκειμαι (hypokeimai), το οποίο σημαίνει κυριολεκτικά «κείμαι από κάτω», «βρίσκομαι από κάτω», αλλά και «παραμένω», «εξακολουθώ να υπάρχω» και, ακόμη, «είμαι θεμέλιο, βάση». Όλες αυτές οι σημασίες συνέκλιναν στους λατινικούς όρους subjectum —από το ρήμα subicere, σύνθετο από τα sub και iacere—⁸³, substratus —από το ρήμα substernere, σύνθετο από τα sub και sternere, «απλώνω από κάτω»— και substantia —από το substare, «στέκομαι από κάτω». Η ιταλική γλώσσα παρέλαβε την κληρονομιά αυτών των τριών λατινικών όρων, μετασχηματίζοντάς τους αντιστοίχως στις λέξεις soggetto, sostrato, sostanza: «υποκείμενο», «υπόστρωμα», «ουσία». Σε αυτές έχουν συγκλίνει ετυμολογικά οι σημασίες του «βρίσκομαι από κάτω, ως θεμέλιο», μολονότι οι αιώνες της φιλοσοφικής και επιστημονικής σκέψης συνέβαλαν στη μεταξύ τους διαφοροποίηση.

Ο όρος «υποκείμενο» βαρύνεται από τη συνειδησιοκρατική, ψυχολογική και ανθρωπολογική παρακαταθήκη που αναπτύχθηκε από τη νεότερη εποχή και έπειτα. Στο πλαίσιο, όμως, της αριστοτελικής φιλοσοφίας, η έννοια του υποκειμένου «διατάσσεται σύμφωνα με δύο τάξεις: τη λογική και την πραγματική. […] Το πλαίσιο μέσα στο οποίο διατυπώνεται η έννοια αφορά το σύστημα των κατηγορήσεων, θεωρούμενων τόσο υπό τη λογική μορφή της κρίσης όσο και υπό τη μορφή της πραγματικής υπαγωγής: της ενύπαρξης των προσδιορισμών στο ατομικό primum. Η κρίση εκφράζει και αναδεικνύει αυτή την υπαγωγή. Αφετηρία αποτελούν τα αντικείμενα, νοούμενα στην ατομική, συγκεκριμένη και αριθμήσιμη διάστασή τους: τα αντικείμενα εντάσσονται σε ένα σύστημα σχέσεων, οι οποίες εκφράζονται σύμφωνα με τρόπους σχετικής ή απόλυτης, συμβεβηκυίας ή ουσιώδους συνεπαγωγής. Βρισκόμαστε ενώπιον ενός κατηγοριακού συστήματος και, επομένως, ενώπιον μιας θεωρίας της κρίσης: μιας λογικής δομής, της οποίας ο χαρακτήρας συνδέεται στενά με το πραγματικό δεδομένο, το οποίο το αριστοτελικό κείμενο ταυτίζει, στην κυριότερη διάστασή του, με το ατομικό ον ή με το απλό πράγμα».


Μολονότι η πρώτη ουσία παρουσιάζεται με τη χρήση διατυπώσεων που εκφράζουν και γλωσσικολογικές σχέσεις, όπως η σχέση του «λέγεσθαι για κάτι», στο οντολογικό επίπεδο δηλώνει τα συγκεκριμένα άτομα, τα οποία είναι παρόντα στο πεδίο των φαινομένων και υπάρχουν πραγματικά —για παράδειγμα, ένας συγκεκριμένος άνθρωπος, ένα συγκεκριμένο άλογο— και τα οποία αποτελούν συγχρόνως τόσο την πραγματικότητα στην οποία αναφέρονται όλα τα άλλα πράγματα όσο και το υποκείμενο στο οποίο αναφέρεται κάθε λόγος: «δεδομένου ότι κάθε προσδιορισμός της γλώσσας εκφράζει έναν προσδιορισμό της πραγματικότητας ή, με άλλα λόγια, δεδομένου ότι κάθε προσδιορισμός της πραγματικότητας, διαφορετικός από την ατομική ουσία, μπορεί να αναχθεί σε κατηγόρημα της ατομικής ουσίας, τότε και ολόκληρη η πραγματικότητα εξαρτάται από την ατομική ουσία». Το έσχατο υποκείμενο της κατηγόρησης και το έσχατο υπόστρωμα της ενύπαρξης «ταυτίζονται στην ατομική ουσία, όπου το επίπεδο των ουσιών και το επίπεδο των υπάρξεων συμπίπτουν». Η πρώτη ουσία είναι εκείνη που διαθέτει συγχρόνως λογική και οντολογική προτεραιότητα⁸⁷.

Στην ουσία που ονομάζεται πρώτη προστίθεται μια δεύτερη σημασία της ουσίας, η οποία λαμβάνει ακριβώς την ονομασία «δεύτερη ουσία» και της οποίας η έννοια παράγεται από την πρώτη. Δεύτερες ουσίες (δεύτεραι οὐσίαι) είναι, κατά τον Αριστοτέλη, τα είδη και τα γένη αυτών των ειδών. Αυτά ταυτίζονται με την πρώτη ομάδα της ταξινόμησης των όντων, δηλαδή με τα όντα που λέγονται για κάποιο υποκείμενο, αλλά δεν βρίσκονται μέσα σε κανένα υποκείμενο (Κατηγορίες 2, 1a20–1b5): πράγματι, το είδος λέγεται για το άτομο, ενώ το γένος λέγεται τόσο για το είδος όσο και για το άτομο. Επομένως, οι πρώτες ουσίες δεν λέγονται για κάποιο υποκείμενο και δεν βρίσκονται μέσα σε κανένα υποκείμενο· οι δεύτερες ουσίες, όπως και οι πρώτες, δεν βρίσκονται μέσα σε κάποιο υποκείμενο, διαφοροποιούνται όμως από αυτές ως προς το ότι λέγονται για κάποιο υποκείμενο. Στο σημείο αυτό μπορούν να εντοπιστούν, σε διαφορετικά επίπεδα, τρία είδη ασυμμετρίας:

Σε ένα πρώτο επίπεδο, η κατηγορία της ουσίας διαθέτει ένα είδος προτεραιότητας έναντι των άλλων εννέα κατηγοριών, διότι είναι η μόνη που δηλώνει κάτι καθορισμένο καθ’ εαυτό, ενώ όλοι οι προσδιορισμοί που υπάγονται σε καθεμία από τις άλλες κατηγορίες, για να υφίστανται, έχουν αναγκαστικά ανάγκη από αυτήν ως υποκείμενο της κατηγόρησης και ως υπόστρωμα της ενύπαρξης.
Σε ένα δεύτερο επίπεδο, στο εσωτερικό της ίδιας της κατηγορίας της ουσίας, οι πρώτες και οι δεύτερες ουσίες διακρίνονται ιεραρχικά.
Σε ένα περαιτέρω επίπεδο, μεταξύ των δεύτερων ουσιών αναδεικνύεται μια «προτεραιότητα» του είδους έναντι του γένους, για δύο κατηγορίες λόγων. Το είδος είναι περισσότερο ουσία από το γένος:
α) Από την άποψη της έννοιας και του ορισμού, πράγμα που μπορεί να εξηγηθεί με όρους περιεχομένου και έκτασης. Το είδος έχει πλούσιο περιεχόμενο αλλά περιορισμένη έκταση —η έννοια του ανθρώπου, για παράδειγμα, περιλαμβάνει πολλούς προσδιορισμούς, οι οποίοι όμως μπορούν να αποδοθούν μόνο στους ανθρώπους—· αντιθέτως, το γένος έχει μεγάλη έκταση αλλά περιορισμένο περιεχόμενο —η έννοια του έμβιου όντος μπορεί να αποδοθεί σε πολλά όντα, μεταξύ των οποίων και ο άνθρωπος, και γι’ αυτό είναι περισσότερο «κοινή», δηλαδή μπορεί να αποδοθεί σε μεγαλύτερο αριθμό ατόμων, αλλά περιλαμβάνει λίγους προσδιορισμούς. Όσο μεγαλύτερο είναι το περιεχόμενο, τόσο μικρότερη είναι η έκταση, και αντιστρόφως.
β) Από την άποψη της κατηγόρησης: όπως οι πρώτες ουσίες λειτουργούν ως υποκείμενο όλων των άλλων πραγμάτων —είτε αυτά είναι στοιχεία άλλων κατηγοριών είτε δεύτερες ουσίες—, έτσι και το είδος λειτουργεί ως υπόστρωμα του γένους. Μεταξύ, επομένως, των δεύτερων ουσιών, το είδος επιτελεί έναντι του γένους την ίδια λειτουργία που επιτελεί η πρώτη ουσία έναντι των δεύτερων ουσιών γενικά, δηλαδή τη λειτουργία του θεμελίου (Κατηγορίες 5, 2b7–22).


Οι παρατηρήσεις αυτές, μολονότι εκτίθενται συνοπτικά, επαρκούν για να καταδείξουν ότι η έννοια της ουσίας παρουσιάζεται ως εξαιρετικά σύνθετη, τόσο στο ίδιο το κείμενο των Κατηγοριών όσο και σε σχέση με έργα που βρίσκονται ακόμη και εκτός του Οργάνου. Πράγματι, στα διάφορα συγγράμματα παρέχονται διαφορετικές αναλύσεις της έννοιας αυτής, σύμφωνα με ποικίλα επίπεδα και διαφορετικές οπτικές γωνίες, οι οποίες σε ορισμένες περιπτώσεις φτάνουν σχεδόν έως την αντίφαση μεταξύ των επιμέρους σχημάτων. Έχει ήδη αναφερθεί, πράγματι, ότι ακριβώς εξαιτίας της αντίθεσης μεταξύ της διδασκαλίας περί ουσίας που παρουσιάζεται στις Κατηγορίες και εκείνης που παρουσιάζεται στα Μεταφυσικά, το πρώτο από τα δύο έργα θεωρήθηκε νόθο⁸⁸.

Μια οδός συμφιλίωσης, χωρίς να είναι αναγκαία η προσφυγή στην εξελικτική εξήγηση, συνίσταται στην προσεκτική διάκριση των διαφορετικών πραγματεύσεων, έχοντας «κατά νου ότι το επίθετο “πρώτος” έχει πάντοτε σχετική σημασία, δηλώνει δηλαδή το πρώτο στοιχείο μιας σειράς· επομένως, όταν μεταβάλλεται η εξεταζόμενη σειρά, μεταβάλλεται και η σημασία εκείνου που είναι πρώτο». Γι’ αυτό, στις Κατηγορίες, όπου εξετάζονται τα κατηγορήματα και οι μορφές της κατηγόρησης, ονομάζονται «πρώτες» οι ουσίες που δεν μπορούν περαιτέρω να κατηγορηθούν για κάτι άλλο, δηλαδή τα συγκεκριμένα άτομα, τα οποία ούτε λέγονται για κάποιο υποκείμενο ούτε βρίσκονται μέσα σε κάποιο υποκείμενο. Αντιθέτως, στα Μεταφυσικά, «πρώτη ουσία» είναι, αφενός, η μορφή, η οποία είναι πρώτη σε σχέση με την ύλη και με το ίδιο το σύνθετο, επειδή αποτελεί την αιτία που τα προσδιορίζει, και, αφετέρου, η χωρισμένη από την ύλη μορφή, η οποία είναι ακίνητη, αιώνια και θεία. Εάν οι δύο διδασκαλίες αναγνωσθούν ως δύο διαφορετικές οπτικές γωνίες επί της πραγματικότητας, η αντίφαση εξαλείφεται, διότι διαφορετικός είναι κάθε φορά ο λόγος βάσει του οποίου κάτι θεωρείται «πρώτη ουσία».

Η συμφιλίωση αυτή συνδέεται με τα επιχειρήματα που χρησιμοποιούσαν ήδη οι αρχαίοι για να εξηγήσουν τη φαινομενική αντίφαση μεταξύ των δύο αριστοτελικών κειμένων. Από τη μία πλευρά, πρόκειται για ένα επιχείρημα οντολογικού χαρακτήρα, σύμφωνα με το οποίο —με τη βοήθεια μιας διάκρισης που εξηγείται ρητά από τον Αριστοτέλη— η ουσία για την οποία γίνεται λόγος στις Κατηγορίες είναι «πρώτη» σε σχέση με εμάς, ενώ η ουσία στην οποία γίνεται αναφορά στο ενδέκατο βιβλίο των Μεταφυσικών είναι «πρώτη» κατά φύσιν. Από την άλλη πλευρά, πρόκειται για ένα επιχείρημα μεθοδολογικού χαρακτήρα, σύμφωνα με το οποίο τα δύο συγγράμματα κατέχουν εντελώς διαφορετικές θέσεις στο πλαίσιο της αριστοτελικής διδασκαλίας: η διάρθρωσή τους και η έρευνα που διεξάγεται σε αυτά είναι διαφορετικές· επομένως, δεν είναι παράλογο να παρουσιάζουν διδασκαλίες που δεν συμπίπτουν.

Το θεωρητικό και ερμηνευτικό σχήμα της πολυεστιακής προσέγγισης (multifocal approach), το οποίο θα εξετάσουμε στην επόμενη παράγραφο, επικεντρώνοντας την προσοχή στον ρόλο που διαδραματίζει στο εσωτερικό των Κατηγοριών, κατορθώνει στη συγκεκριμένη περίπτωση να επιλύσει ένα ερμηνευτικό πρόβλημα σχετικό με μια θεμελιώδη έννοια της αριστοτελικής σκέψης, στηριζόμενο στη διαφορετική κλίση της προοπτικής εντός της οποίας τοποθετείται κάθε φορά ο Φιλόσοφος.


4. ΟΙ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΩΣ ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΥΕΣΤΙΑΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ (MULTIFOCAL APPROACH)


Σημειώσεις:

Παρασκευή 18 Σεπτεμβρίου 2026

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ— ΟΡΓΑΝΟΝ 14

Συνέχεια από Τρίτη 25. Αυγούστου 2026

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ— ΟΡΓΑΝΟΝ 14

ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ – ΠΕΡΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ – ΠΡΩΤΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ
ΔΕΥΤΕΡΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ – ΤΟΠΙΚΑ – ΣΟΦΙΣΤΙΚΕΣ ΕΛΕΓΧΟΙ


Γενικός συντονισμός

του Maurizio Migliori
Ελληνικό κείμενο αντικριστά
Εκδόσεις Bompiani, Milano 2016

Κατηγορίες
Εισαγωγικό δοκίμιο, μετάφραση και σημειώσεις
της Marina Bernardini


ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΣΤΙΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ

2. ΔΟΜΗ, ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΩΝ

Η σημασία του «παραγώγου», η οποία παρουσιάζεται στο κεφάλαιο 1, βρίσκει επομένως τη λειτουργία της στο κεφάλαιο 8, όπου γίνεται σαφές ότι «[…] η παρωνυμία αποτελεί αναμφίβολα το βασικό κλειδί για τη ρητή, από γλωσσική άποψη, επίλυση της σχέσης μεταξύ της ποιότητας και του ποιοτικά προσδιορισμένου όντος». Και αυτό που υπάγεται στην κατηγορία τού κεῖσθαι δηλώνεται επίσης μέσω παραγώγων:

«Η κατάκλιση, η όρθια στάση και η καθιστή στάση είναι ορισμένες θέσεις, και η θέση ανήκει στα προς τι· αντίθετα, το να είναι κανείς ξαπλωμένος, όρθιος ή καθισμένος δεν είναι καθαυτό θέση, αλλά λέγεται παρωνυμικά από τις θέσεις που αναφέρθηκαν» (Κατηγορίαι 7, 6b11–14).[66]

Όχι μόνο το κεφάλαιο 1, το οποίο αναλύσαμε έως εδώ, αλλά και τα επόμενα κεφάλαια των antepraedicamenta διαθέτουν εσωτερική συνοχή μέσα στο έργο. Στο κεφάλαιο 2 τίθεται, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, η διάκριση μεταξύ των λεγομένων που λέγονται «με συμπλοκή» και εκείνων που λέγονται «χωρίς συμπλοκή». Η συμπλοκή (symplokē, «σύνδεση») δεν είναι οποιοδήποτε είδος ένωσης και σύνθεσης μεταξύ λέξεων, αλλά ακριβώς εκείνη η σύνδεση που επιτρέπει να αποδοθεί αλήθεια ή ψεύδος σε μια απόφανση. Πράγματι, τα ονόματα και τα ρήματα, όταν λαμβάνονται καθαυτά, χωρίς να συνδέονται ή να χωρίζονται από κάτι, είναι απλές έννοιες, ανεξάρτητες από το αληθές και το ψευδές. Στο κεφάλαιο 4, αφού παρουσιάζει τις δέκα κατηγορίες και παραθέτει παραδείγματα για καθεμία από αυτές, ο Αριστοτέλης επανέρχεται στη διάκριση των λεγομένων που είχε παρουσιάσει στο κεφάλαιο 2 και εξηγεί:

«Καθένα από τα στοιχεία που αναφέρθηκαν, όταν εξετάζεται καθαυτό, δεν λέγεται μέσα σε μια κατάφαση· η κατάφαση προκύπτει από τη μεταξύ τους συμπλοκή. Πράγματι, κάθε κατάφαση θεωρείται αληθής ή ψευδής, ενώ τίποτε από όσα λέγονται χωρίς καμία συμπλοκή δεν είναι αληθές ή ψευδές, όπως, παραδείγματος χάριν, “άνθρωπος”, “λευκό”, “τρέχει”, “νικά”» (Κατηγορίαι 4, 2a5–10).

Εκείνο, λοιπόν, που λέγεται χωρίς συμπλοκή υπάγεται σε μία από τις δέκα κατηγορίες και βρίσκεται πέρα από τη δυνατότητα να είναι αληθές ή ψευδές. Η διάκριση του κεφαλαίου 2 είναι επομένως χρήσιμη για την κατανόηση του νοήματος των κατηγοριών και για τη διάκρισή τους από τις αποφάνσεις: οι αποφάνσεις υποστηρίζουν κάτι σχετικά με την πραγματικότητα, ενώ οι κατηγορίες συγκροτούν το πλαίσιο αναφοράς των τρόπων με τους οποίους η πραγματικότητα παρουσιάζεται και/ή μπορεί να νοηθεί και να λεχθεί, σχηματίζοντας σχεδόν μια λογική των «κλάσεων».


Η τετραμερής διαίρεση των όντων, η οποία εκτίθεται επίσης στο κεφάλαιο 2, είναι αντίθετα χρήσιμη για τη συσχέτιση των δύο τύπων κατηγόρησης, δηλαδή του ἐν ὑποκειμένῳ εἶναι και του καθ’ ὑποκειμένου λέγεσθαι. Από τη διασταύρωσή τους καθίσταται δυνατή η διάκριση των γνωρισμάτων των πρώτων ουσιών, των δεύτερων ουσιών —των γενών και των ειδών— και των συμβεβηκότων. Υπό το φως όσων περιγράφονται στο κεφάλαιο 3, οι δεύτερες ουσίες σχετίζονται με τις πρώτες ουσίες σύμφωνα με μια ουσιώδη κατηγόρηση του τύπου «λέγεται για»: όταν κάτι λέγεται για ένα υποκείμενο, όλα όσα λέγονται για το κατηγορούμενο λέγονται επίσης και για το υποκείμενο.

Αυτό γίνεται σαφές από το παράδειγμα που αναφέρθηκε παραπάνω: επειδή το «ζώο» λέγεται για τον «άνθρωπο» και ο «άνθρωπος», με τη σειρά του, λέγεται για έναν ορισμένο άνθρωπο, έστω για τον Σωκράτη, τότε και το «ζώο» θα λέγεται για τον Σωκράτη· πράγματι, ο Σωκράτης είναι τόσο άνθρωπος όσο και ζώο. Εάν προσθέσουμε σε αυτό το πλαίσιο όσα αναφέρθηκαν λίγο προηγουμένως σχετικά με το κεφάλαιο 5, μπορούμε να διαπιστώσουμε ότι η συνωνυμία εμφανίζεται στην περίπτωση των υπάλληλων γενών, όχι όμως στην περίπτωση των μη υπάλληλων γενών.

Μετά το κεφάλαιο 3, το οποίο πραγματεύεται τις σχέσεις μεταξύ γενών, ειδών και διαφορών, ακολουθεί η παρουσίαση των δέκα κατηγοριών στο κεφάλαιο 4, σε πλήρη συμφωνία με τα επόμενα κεφάλαια, όπου αναλύονται οι κατηγορίες της ουσίας στο κεφάλαιο 5, της ποσότητας στο κεφάλαιο 6, της σχέσης στο κεφάλαιο 7, της ποιότητας στο κεφάλαιο 8 και του ποιεῖν και του πάσχειν στο κεφάλαιο 9.

2.2.2. Η αξία και η λειτουργία των κεφαλαίων 10–15

Είναι προφανές ότι η εισαγωγή των κεφαλαίων των λεγόμενων postpraedicamenta διακόπτει τη μεθοδική και αναλυτική εξέταση των επιμέρους κατηγοριών που περιέχεται στα κεφάλαια 5–9. Αυτό, όμως, δεν αρκεί για να θεωρηθούν τα κεφάλαια αυτά ένα ύστερο νόθο τμήμα που προσαρτήθηκε εκ των υστέρων στο αριστοτελικό κείμενο. Πράγματι, δεν μπορούμε να απαιτούμε από το κείμενο των Κατηγοριών την υφολογική και θεματική συνέχεια που χαρακτηρίζει ένα έργο προορισμένο για δημοσίευση.

Αυτή η τρίτη ενότητα, εάν διαβαστεί μέσα από την ενιαία προοπτική ενός διδακτικού εργαλείου, το οποίο μπορεί να χρησιμοποιηθεί για μια διαλεκτική συζήτηση ή μια επιστημονική πραγματεία, δεν φαίνεται πλέον αποκομμένη από τα συμφραζόμενά της και απομονωμένη, όπως θεωρήθηκε κατά κύριο λόγο από την παράδοση. Αντιθέτως, παρουσιάζει έντονες θεματικές και υφολογικές συγγένειες όχι μόνο με τα Τοπικά, αλλά επίσης και κυρίως με το βιβλίο Ε΄ των Μεταφυσικών, όπου εκτίθενται, έστω και με διαφορετικό τρόπο, οι έξι έννοιες των postpraedicamenta.

Εάν μπορούμε να δεχθούμε, όπως επιχειρήθηκε να καταδειχθεί, ότι τα antepraedicamenta έχουν λόγο ύπαρξης και συγκεκριμένη λειτουργία στη θέση στην οποία μας παραδόθηκαν, καθόσον αποτελούν έννοιες χρήσιμες για την προσέγγιση της εξέτασης των κατηγοριών που ακολουθεί —η οποία συνιστά το κεντρικό μέρος του έργου—, τότε μπορούμε επίσης να θεωρήσουμε ότι, σε ένα εργαλείο όπως οι Κατηγορίαι, η λειτουργία των postpraedicamenta δικαιολογείται όχι μόνο από τη στενή σύνδεσή τους με την ανάλυση των κατηγοριών, αλλά και επειδή συγκροτούν το εννοιολογικό υπόβαθρο πάνω στο οποίο μπορεί να αναπτυχθεί ο στοχασμός γύρω από τα ανώτατα γένη και την κατηγόρηση.

Τα postpraedicamenta, τα οποία οι υποστηρικτές της μη γνησιότητάς τους θεωρούν συχνά απλές παραθέσεις ετερογενών στοιχείων, αποτελούν αντιθέτως λογικοδιαλεκτικές δομές, συχνά δυαδικές, χρήσιμες τόσο για την καλύτερη κατανόηση των κατηγοριών όσο και για την αντιμετώπιση των αποφασιστικών ζητημάτων που αφορούν τους όρους της κατηγόρησης. Πρόκειται δηλαδή για εγκάρσια εννοιολογικά εργαλεία, τα οποία συμβάλλουν σε μια διαφορετική ανάγνωση των κατηγοριών, εμβαθύνοντας τόσο στη μορφή τους όσο και στις συντακτικές και σημασιολογικές σχέσεις τους. Συγκροτούν επίσης ένα «υλικό εργασίας» για την επανεξέταση των ανώτατων γενών ως προς τις συνέπειες και τις μεταξύ τους σχέσεις. Σε αναφορά προς τις κατηγορίες, οι έννοιες των postpraedicamenta φαίνεται να είναι χρήσιμες για την κατανόηση διαφόρων θεμάτων, όπως τα ακόλουθα:

Τα προς τι, τα οποία συγκροτούν μία κατηγορία που εξετάζεται εκτενώς στο κεφάλαιο 7, αλλά αποτελούν επίσης έναν από τους τέσσερις τύπους αντίθεσης που πραγματεύεται το κεφάλαιο 10, μαζί με τα εναντία, την έξη και τη στέρηση, την κατάφαση και την απόφαση.


Η κατάφαση και η απόφαση, με τις οποίες συνδέονται οι έννοιες της αλήθειας και του ψεύδους, είναι χρήσιμες για τη διάκριση μεταξύ όσων λέγονται «με συμπλοκή», δηλαδή μιας απόφανσης, και όσων λέγονται «χωρίς συμπλοκή», δηλαδή των επιμέρους κατηγορουμένων —κυριολεκτικά, των κατηγοριών (πρβλ. Κατηγορίαι 2, 1a16–19· Κατηγορίαι 4).

Η εναντιότητα: σε κάθε ειδική εξέταση των επιμέρους κατηγοριών (Κατηγορίαι 5, 6, 7, 8, 9) αναλύονται τα γνωρίσματα που τους ανήκουν και διερευνάται σταθερά εάν υπάρχει ή όχι εναντιότητα. Η έρευνα αυτή διεξάγεται προς δύο κατευθύνσεις: εάν η πραγματικότητα που υπάγεται σε μια κατηγορία έχει κάποιο εναντίο προς το οποίο αντιτίθεται και εάν η ίδια είναι ικανή να δέχεται εναντία. Μοναδική περίπτωση αποτελεί η ουσία, η οποία, μολονότι δεν έχει εναντίο, μπορεί να δέχεται εναντία μεταβαλλόμενη η ίδια, ενώ παραμένει μία και ταυτόσημη. Η έννοια της εναντιότητας, με τις πολλαπλές συνέπειές της, εξετάζεται στο κεφάλαιο 10 μαζί με τους άλλους τρεις τύπους αντιθέτων και, ειδικότερα, στο κεφάλαιο 11. Από εκεί αντλούνται θεωρητικοί στοχασμοί χρήσιμοι για την κατανόηση της εναντιότητας του καλού και του κακού, της αδυναμίας ταυτόχρονης παρουσίας των εναντίων στο ίδιο υποκείμενο, της γένεσης των εναντίων σε ένα υποκείμενο που είναι το ίδιο είτε κατά το είδος είτε κατά το γένος, καθώς και της θέσης των εναντίων σε σχέση με τα γένη: τα εναντία είτε βρίσκονται μέσα στο ίδιο γένος είτε ανήκουν σε αντίθετα γένη είτε συγκροτούν τα ίδια γένη.

Το πρότερο και το ύστερο: η ανάλυση των διαφορετικών σημασιών του «προτέρου», η οποία περιέχεται στο κεφάλαιο 12, και η αντιπαράθεσή τους προς τις σημασίες του «ταυτοχρόνου», οι οποίες παρουσιάζονται στο αμέσως επόμενο κεφάλαιο, φωτίζουν τη σχέση μεταξύ γένους, είδους και διαφορών. Η σχέση αυτή —η οποία εξετάζεται στα κεφάλαια 3 και 5— στηρίζεται, αφενός, στην προτεραιότητα του γένους έναντι του είδους· όχι βεβαίως από την άποψη της ουσίας, διότι σε αυτό το επίπεδο το είδος είναι περισσότερο ουσία από το γένος, καθόσον βρίσκεται «πλησιέστερα στην πρώτη ουσία» και λειτουργεί ως υποκείμενο του γένους, αλλά από την άποψη της «αντιστροφής σύμφωνα με την ακολουθία της ύπαρξης». Εάν υπάρχει το είδος, υπάρχει και το γένος· εάν όμως υπάρχει το γένος, δεν είναι αναγκαίο να υπάρχει και το είδος. Εάν υπάρχει το υδρόβιο, υπάρχει και το ζώο· εάν όμως υπάρχει το ζώο, δεν είναι αναγκαίο να υπάρχει και το υδρόβιο. Μεταξύ γένους και είδους δεν υπάρχει, επομένως, αμοιβαία αντιστρεψιμότητα. Αφετέρου, στο κεφάλαιο 13 των Κατηγοριών αναφέρεται ότι όλα τα είδη που προέρχονται από το ίδιο γένος, σύμφωνα με την ίδια διαίρεση, είναι ταυτόχρονα· πρόκειται για θέση που συνδέεται στενά με εκείνη που εκτίθεται στο κεφάλαιο 3, όπου όμως η έμφαση δίνεται στην κατηγόρηση. Το πρότερο και το ταυτόχρονο, επομένως, τα οποία δεν πρέπει να νοούνται μόνο ως χρονολογικές έννοιες, συμβάλλουν στην κατανόηση των σχέσεων μεταξύ των «δεύτερων ουσιών».

Η σχέση αμοιβαιότητας μεταξύ των προς τι, τα οποία, υπό το φως του κεφαλαίου 13, μπορούν να νοηθούν ως «φύσει ταυτόχρονα». Μπορούν, δηλαδή, να αντιστρέφονται αμοιβαία, χωρίς το ένα να αποτελεί αιτία του άλλου: παραδείγματος χάριν, εάν υπάρχει το διπλάσιο, υπάρχει και το μισό· και εάν υπάρχει το μισό, υπάρχει και το διπλάσιο. Από την άλλη πλευρά, όμως, από τις Κατηγορίες 7, 7b22–8a12 γνωρίζουμε ότι δεν φαίνεται να ισχύει για όλα τα προς τι πως είναι φύσει ταυτόχρονα, όπως συμβαίνει με τα ζεύγη ἐπιστήμη/ἐπιστητόν και αἴσθηση/αἰσθητόν. Το επιστητό και το αισθητό εμφανίζονται μάλλον ως πρότερα, αντιστοίχως, από την επιστήμη και την αίσθηση: εάν υπάρχει επιστήμη, πρέπει να υπάρχει και το επιστητό —διότι αποκτούμε γνώση πραγματικοτήτων που προϋπάρχουν—, εάν όμως υπάρχει το επιστητό, δεν είναι αναγκαίο να υπάρχει και επιστήμη. Και εάν δεν υπάρχει το επιστητό, δεν υπάρχει ούτε η επιστήμη· εάν όμως δεν υπάρχει επιστήμη, τίποτε δεν εμποδίζει να υπάρχει το επιστητό. Κάτι ανάλογο συμβαίνει και με την αίσθηση. Η εξέταση του «προτέρου» και του «ταυτοχρόνου» έχει, επομένως, σημασία όχι μόνο λογικοδιαλεκτική αλλά και καθαυτό φιλοσοφική: οι σημασίες τους εκτείνονται από τη σημασία της τάξης της διαδοχής στη «φυσική» σημασία του χρόνου και στη φιλοσοφική σημασία της «φύσεως».

Η μεταβολή, της οποίας στο κεφάλαιο 14 των Κατηγοριών διακρίνονται έξι είδη: η γένεση, η φθορά, η αύξηση, η μείωση, η αλλοίωση και η κατά τόπον μεταβολή. Η εξέταση επικεντρώνεται κυρίως στην αλλοίωση, ίσως για να εξηγηθεί η μεταβολή μέσω της οποίας η ουσία μπορεί να δέχεται τα εναντία, παραμένοντας ωστόσο η ίδια. Σε αυτό διαφέρει από την απόφανση και τη γνώμη, οι οποίες γίνονται άλλοτε αληθείς και άλλοτε ψευδείς όχι επειδή δέχονται οι ίδιες τα εναντία, αλλά επειδή μεταβάλλεται η κατάσταση των πραγμάτων στα οποία αναφέρονται (Κατηγορίαι 5, 4a10–b18).

Το ἔχειν, του οποίου οι διαφορετικές σημασίες παρουσιάζονται στο κεφάλαιο 15. Οι σημασίες αυτές δεν ταυτίζονται με εκείνες της αντίστοιχης κατηγορίας και, ακριβώς γι’ αυτό, βοηθούν να διακριθούν και να προσδιοριστούν: το ἔχειν ως κατηγορία, το ἔχειν με την έννοια της κατοχής, το ἔχειν με την έννοια του περιέχειν κάτι μέσα σε ένα δοχείο και ούτω καθεξής.

Τα postpraedicamenta, όμως, δεν αποτελούν μόνο εγκάρσιες αναγνώσεις για την κατανόηση όσων αναπτύχθηκαν στα προηγούμενα κεφάλαια. Αποτελούν τη συνέχιση της ανάλυσης των τρόπων με τους οποίους λέγεται κάθε πράγμα, η οποία είχε ήδη αρχίσει στα κεφάλαια 1–3 και διευρύνθηκε στα κεφάλαια 4–9· πράγματι, ακόμη και οι ίδιες οι κατηγορίες λέγονται με πολλούς τρόπους. Χαρακτηριστική περίπτωση είναι η ποιότητα, για την οποία αναφέρεται ρητώς:

«Η ποιότητα […] είναι ένα από εκείνα τα πράγματα που λέγονται με πολλούς τρόπους» (Κατηγορίαι 8, 8b25).

Όσον αφορά τα postpraedicamenta, «για καθένα από αυτά τα θέματα πρόκειται για τη διάκριση των πολλαπλών σημασιών του· καθένα αποτελεί, με άλλα λόγια, ένα πολλαχῶς λεγόμενον. Εάν, από τη μία πλευρά, αυτό θα μπορούσε να επιβεβαιώσει τη γενικότερα γλωσσική σκοπιά υπό την οποία ο Αριστοτέλης προσεγγίζει τη μελέτη αυτών των θεμάτων, από την άλλη πλευρά αναδεικνύει ότι, τουλάχιστον στη συγκεκριμένη περίπτωση, βρισκόμαστε ενώπιον της εφαρμογής μιας διαλεκτικής επιχειρηματολογικής διαδικασίας· διότι ο ίδιος ο Αριστοτέλης, στα Τοπικά, συγκαταλέγει την πράξη της “διάκρισης των πολλών σημασιών με τις οποίες λέγεται κάθε όρος” μεταξύ των “εργαλείων” (ὄργανα) της διαλεκτικής».

Μεταξύ των τύπων κειμένων που προσεγγίζουν την ενότητα των postpraedicamenta, εκτός από το ήδη αναφερθέν βιβλίο Ε΄ των Μεταφυσικών, «φαίνεται σκόπιμο να συμπεριληφθεί και εκείνος που αντιπροσωπεύεται από τις Divisiones Aristoteleae. Πρόκειται επίσης για έργο διαλεκτικού χαρακτήρα, αποτελούμενο κάθε φορά είτε από “διαιρέσεις” μιας έννοιας σε είδη είτε από “διακρίσεις των πολλαπλών σημασιών” της· είναι επομένως συγγενές με την τρίτη ενότητα των Κατηγοριών, τόσο ως προς το περιεχόμενο όσο και ως προς τις χρησιμοποιούμενες μεθόδους».


3. Η ΟΥΣΙΑ ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΜΕ ΤΙΣ ΑΛΛΕΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ

Σημειώσεις:

Τρίτη 25 Αυγούστου 2026

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ— ΟΡΓΑΝΟΝ 13

Συνέχεια από Πέμπτη 13. Αυγούστου 2026

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ— ΟΡΓΑΝΟΝ 13

ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ – ΠΕΡΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ – ΠΡΩΤΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ
ΔΕΥΤΕΡΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ – ΤΟΠΙΚΑ – ΣΟΦΙΣΤΙΚΕΣ ΕΛΕΓΧΟΙ


Γενικός συντονισμός
του Maurizio Migliori

Ελληνικό κείμενο αντικριστά
Εκδόσεις Bompiani, Milano 2016

Κατηγορίες
Εισαγωγικό δοκίμιο, μετάφραση και σημειώσεις
της Marina Bernardini


ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΣΤΙΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ

2. ΔΟΜΗ, ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΩΝ

EΝΟΤΗΤΑ        ΚΕΦ.                 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ
ANTEPRAEDICAMENTA
1 Παρουσίαση των ομωνύμων, των συνωνύμων και των παραγώγων.
2 Διάκριση μεταξύ εκείνων που λέγονται κατὰ συμπλοκήν και εκείνων που λέγονται ἄνευ συμπλοκῆς. Έκθεση του λέγεσθαι καθ’ ὑποκειμένου και του εἶναι ἐν ὑποκειμένῳ και τετραμερής διαίρεση των όντων.
3 Χαρακτηριστικά του λέγεσθαι καθ’ ὑποκειμένου.
PRAEDICAMENTA
4 Παρουσίαση των δέκα κατηγοριών.
5 Ανάλυση της κατηγορίας της ουσίας.
6 Ανάλυση της κατηγορίας της ποσότητας.
7 Ανάλυση της κατηγορίας του πρός τι.
8 Ανάλυση της κατηγορίας της ποιότητας.
9 Ανάλυση των κατηγοριών του ποιεῖν και του πάσχειν.
POSTPRAEDICAMENTA
10 Ανάλυση των διαφορετικών σημασιών της αντιθέσεως: σχέση, εναντιότητα, στέρηση και κατοχή, κατάφαση και απόφαση.
11 Περαιτέρω παρατηρήσεις σχετικά με τα ἐναντία.
12 Σημασίες του προτέρου.
13 Σημασίες του ἅμα.
14 Σημασίες της κινήσεως.
15 Σημασίες του ἔχειν.


2.2. Η φύση του κειμένου και η εσωτερική του ενότητα
Με την τριμερή διάρθρωση του περιεχομένου σε antepraedicamenta, praedicamenta και postpraedicamenta, καθώς και με το πυκνό και ελλειπτικό ύφος ορισμένων τμημάτων, οι Κατηγορίες παρουσιάζονται ως ένα κείμενο ασφαλώς όχι εισαγωγικού ή εκλαϊκευτικού χαρακτήρα και πιθανότατα ούτε ως ένας πραγματικός κύκλος μαθημάτων· αποτελούν μάλλον ένα είδος διδακτικού εργαλείου, χρήσιμου ακριβώς επειδή είναι συνοπτικό και δομημένο με βάση σχήματα. Στο μέρος που ακολουθεί θα περιοριστούμε στην επισήμανση, έστω και αναπόφευκτα συνοπτική, ορισμένων μεθοδολογικών και θεματικο-εννοιολογικών ζητημάτων που μας φαίνονται σημαντικά για μια ενιαία ανάγνωση του κειμένου.

2.2.1. Αξία και λειτουργία των κεφαλαίων 1–3

Όπως ήδη αναφέρθηκε, το κείμενο στερείται προγραμματικού προλόγου και αρχίζει με μια σύντομη τριμερή διάκριση: εκείνη των ομωνύμων, των συνωνύμων και των παραγώγων. Η διάκριση αυτή φαίνεται αρχικά ασαφής ως προς τη λειτουργία της μέσα στο σύγγραμμα, ιδίως επειδή τα δύο κεφάλαια που ακολουθούν αμέσως το πρώτο παρουσιάζουν άλλους και διαφορετικούς τύπους ταξινομήσεως. Η τριμερής διάκριση του πρώτου κεφαλαίου, ωστόσο, δεν παραμένει απομονωμένη: όχι μόνο επανέρχεται μέσα στις Κατηγορίες, αλλά διαδραματίζει σημαντικό ρόλο και σε άλλα συγγράμματα που ανήκουν στο Όργανον, όπως τα Τοπικά και οι Σοφιστικοὶ Ἔλεγχοι. Τα λεγόμενα antepraedicamenta έχουν λόγο υπάρξεως στην εισαγωγική ενότητα με τη μορφή με την οποία μας έχουν παραδοθεί, καθόσον συμβάλλουν στο να τεθούν σε λειτουργία και να διευκρινιστούν ορισμένες έννοιες που θα επανέλθουν κατά την πορεία της πραγματεύσεως.

Στο πρώτο κεφάλαιο των Κατηγοριών τα συνώνυμα ορίζονται ως εξής:

«Συνώνυμα [...] λέγονται τα πράγματα των οποίων το όνομα είναι κοινό και ο λόγος της ουσίας που αντιστοιχεί στο όνομα είναι ο ίδιος· έτσι, για παράδειγμα, “ζῷον” είναι τόσο ο άνθρωπος όσο και ο βους: καθένα από αυτά ονομάζεται πράγματι “ζῷον” με κοινό όνομα, και ο λόγος της ουσίας είναι ο ίδιος. Διότι, αν θελήσει κανείς να εκθέσει τι σημαίνει για καθένα από τα δύο το να είναι ζῷον, θα αποδώσει τον ίδιο λόγο» (Κατ. 1, 1a6–12).

Ο ίδιος ορισμός επαναφέρεται στο κεφάλαιο 5 με αναφορά σε κάτι που έχει ήδη πραγματευθεί το κείμενο:

«Συνώνυμα, πράγματι, ήταν τα πράγματα των οποίων το όνομα είναι κοινό και ο λόγος ο ίδιος» (Κατ. 5, 3b7–8).

Ο όρος του παραδείγματος, «ζῷον», όταν χρησιμοποιείται σε σχέση με τον άνθρωπο και τον βου, νοείται με την ίδια σημασία και στις δύο περιπτώσεις, δηλαδή ως έμψυχη, ζωντανή ουσία προικισμένη με αίσθηση. Ο άνθρωπος και ο βους είναι συνώνυμα επειδή: 1) ονομάζονται και οι δύο «ζῷα», 2) ορίζονται μέσω της ίδιας έννοιας, δηλαδή της έννοιας του ζῴου. Το ζῷον κατηγορείται τόσο για τον άνθρωπο όσο και για τον βου, επειδή αποτελεί το γένος στο οποίο ανήκουν και τα δύο αυτά είδη.

Η συνωνυμία αποτελεί, για τον Αριστοτέλη, το χαρακτηριστικό μέσω του οποίου εκφράζονται οι σχέσεις ανάμεσα στο είδος και στο γένος, καθώς και ανάμεσα στο είδος και στα άτομα που περιλαμβάνονται σε αυτό, διότι δηλώνει έναν τύπο ουσιώδους κατηγορήσεως. Αυτό παραδειγματίζεται με αναφορά στην ουσία: οι πρώτες ουσίες, δηλαδή τα επιμέρους άτομα, δέχονται τόσο τον ορισμό των ειδών όσο και εκείνον των γενών, ενώ το είδος δέχεται τον ορισμό του γένους:

«Οι πρώτες ουσίες δέχονται τον λόγο τόσο των ειδών όσο και των γενών· και το είδος δέχεται τον λόγο του γένους. Διότι όλα όσα λέγονται για το κατηγορούμενο θα λέγονται και για το υποκείμενο· κατά τον ίδιο τρόπο, τα είδη και τα άτομα δέχονται τον λόγο των διαφορών. Συνώνυμα, πράγματι, ήταν τα πράγματα των οποίων το όνομα είναι κοινό και ο λόγος ο ίδιος· έτσι, όλα όσα προέρχονται από τις ουσίες και τις διαφορές λέγονται συνωνύμως» (Κατ. 5, 3b2–9).

Όλες οι κατηγορήσεις που συνεπάγονται την απόδοση του ορισμού, δηλαδή την έκφραση της ουσίας μιας πραγματικότητας —με αποκλεισμό των συμβεβηκότων—, είναι συνώνυμες. Η έννοια της συνωνυμίας αποκτά, επομένως, θεμελιώδη αξία και λειτουργία μέσα στο σύγγραμμα και σε σχέση με ένα κεντρικό μέρος του.

Η έννοια της ομωνυμίας, αντίθετα, συνδέεται με την κατηγόρηση του τύπου εἶναι ἐν ὑποκειμένῳ, η οποία ως επί το πλείστον δηλώνεται από τους σχολιαστές με τον όρο «ενύπαρξη». Αυτή δηλώνει το γεγονός ότι σε μια ουσία, πρώτη ή δεύτερη, αποδίδεται ένα στοιχείο που ανήκει σε μία από τις υπόλοιπες εννέα κατηγορίες. Μεταξύ της ουσίας και των άλλων κατηγοριών υπάρχει μια δομική ασυμμετρία: η ουσία εκφράζει κάτι καθ’ εαυτό και δεν έχει ανάγκη από κάτι άλλο· οι άλλες κατηγορίες, αντίθετα, πρέπει κατ’ ανάγκην να κατηγορούνται για μια ουσία που λειτουργεί ως υπόστρωμα. Στην περίπτωση της ενυπάρξεως, στις περισσότερες περιπτώσεις ούτε ο όρος ούτε ο ορισμός κατηγορούνται για το υποκείμενο:

«Από τα πράγματα που είναι σε ένα υποκείμενο, αντίθετα, στις περισσότερες περιπτώσεις ούτε το όνομα ούτε ο ορισμός κατηγορούνται για το υποκείμενο. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ωστόσο, τίποτε δεν εμποδίζει το όνομα να κατηγορείται για το υποκείμενο, ενώ παραμένει αδύνατον να κατηγορηθεί γι’ αυτό ο ορισμός. Το λευκό, για παράδειγμα, μολονότι είναι σε ένα υποκείμενο, δηλαδή στο σώμα, κατηγορείται για το υποκείμενο —πράγματι, ένα σώμα λέγεται λευκό—, αλλά ο ορισμός του λευκού δεν θα κατηγορηθεί ποτέ για το σώμα» (Κατ. 5, 2a28–34).

Η συνωνυμία, επομένως, αποκλείεται. Μερικές φορές, όμως, μπορεί να παρουσιαστούν περιπτώσεις ομωνυμίας, στις οποίες ο όρος είναι κοινός ενώ ο ορισμός διαφορετικός. Όταν αποδίδεται μια ποιότητα, για παράδειγμα το λευκό χρώμα, σε ένα σώμα και λέγεται «το σώμα είναι λευκό», δεν εννοείται ότι αποδίδεται στο σώμα και ο ορισμός του λευκού. Πράγματι, το σώμα δεν είναι χρώμα και ο ορισμός του λευκού δεν μπορεί να κατηγορηθεί για το σώμα, επειδή είναι εντελώς ετερογενής προς τον ορισμό του σώματος. Στον ορισμό του λευκού περιλαμβάνεται εκείνος του χρώματος, που αποτελεί το γένος στο οποίο ανήκει, ενώ το σώμα δεν μπορεί με κανέναν τρόπο να είναι χρώμα.


Για να αποφευχθούν παρεξηγήσεις, θα ήταν ορθότερο και αυστηρότερο να διατυπώνεται μια κατηγόρηση του τύπου εἶναι ἐν ὑποκειμένῳ, όπως εκείνη που διαβάζουμε στις Κατηγορίες 2, 1a27–29: «κάποιο λευκό είναι σε ένα σώμα». Είναι το σώμα εκείνο που δέχεται, σε σχέση ενυπάρξεως, το λευκό. Το λευκό, πράγματι, δεν υπάρχει χωρίς σώμα.

Ο ίδιος ελληνικός όρος λευκόν, που εμφανίζεται στις δύο διατυπώσεις, χρησιμοποιείται με διαφορετική γραμματική λειτουργία: στην πρώτη περίπτωση («το σώμα είναι λευκό») είναι ουδέτερο επίθετο που συμφωνεί με το σῶμα, τον όρο που δηλώνει την ουσία η οποία έχει δεχθεί το λευκό ως ποιότητά της· στη δεύτερη περίπτωση («κάποιο λευκό είναι σε ένα σώμα») είναι ουσιαστικοποιημένο ουδέτερο επίθετο που δηλώνει το χρώμα. Πρόκειται για σύμπτωση των καταλήξεων ουσιαστικού και επιθέτου και δεν συμβαίνει πολύ συχνά. Από αυτή την άποψη, η έννοια της ομωνυμίας είναι χρήσιμη για τον εντοπισμό ορισμένων αμφισημιών που μπορούν να προκύψουν στη γλώσσα.

Και η τρίτη έννοια που παρουσιάζεται στο πρώτο κεφάλαιο των Κατηγοριών έχει τη δική της ειδική λειτουργία κατά την κεντρική ανάπτυξη του συγγράμματος: τα παράγωγα δεν περιορίζονται στο καθαρά γλωσσικό πεδίο, αλλά φανερώνουν και αυτά μια σύνδεση με την οντολογία και με τις σχέσεις αλληλεξαρτήσεως μεταξύ των κατηγοριών. Στις περιπτώσεις όπου κατηγορούμε κάτι για μια ουσία, εάν θέλουμε, για παράδειγμα, να πούμε ότι η αρετή της ανδρείας είναι στον Σωκράτη, δηλαδή ότι ο Σωκράτης διαθέτει ανδρεία, λέμε: «ο Σωκράτης είναι ανδρείος», χρησιμοποιώντας ένα παράγωγο. Το παράγωγο αποτελεί, βέβαια, ένα γλωσσικό μέσο, αλλά χρησιμεύει για να αποδώσει μια ποιότη
τα σε μια ουσία.

Η έννοια του παραγώγου, η οποία παρουσιάζεται στο κεφάλαιο 1 των Κατηγοριών ως εξής:

«“Παράγωγα” [...] λέγονται τα πράγματα που ονομάζονται βάσει κάποιου όρου, από τον οποίο όμως διαφέρουν ως προς την κατάληξη: ο “γραμματικός” (ὁ γραμματικός), για παράδειγμα, από τη “γραμματική” (ἀπὸ τῆς γραμματικῆς) και [15] ο “ανδρείος” (ὁ ἀνδρεῖος) από την “ανδρεία” (ἀπὸ τῆς ἀνδρείας)» (Κατ. 1, 1a12–15),
επανέρχεται στο κεφάλαιο 8 για να εξηγήσει τη σχέση που εγκαθιδρύεται μεταξύ μιας ποιότητας και των πραγμάτων που χαρακτηρίζονται από αυτήν:
«Στις περισσότερες περιπτώσεις [...] και μάλιστα σχεδόν σε όλες, [τα πράγματα αυτά] δηλώνονται μέσω παραγώγων: ο “λευκός” (ὁ λευκός), για παράδειγμα, από τη “λευκότητα” (ἀπὸ τῆς λευκότητος), ο “γραμματικός” (ὁ γραμματικός) από τη “γραμματική” (ἀπὸ τῆς γραμματικῆς), ο “δίκαιος” (ὁ δίκαιος) από τη “δικαιοσύνη” (ἀπὸ τῆς δικαιοσύνης), και ούτω καθεξής» (Κατ. 8, 10a29–32).

Τα πράγματα που έχουν μια ορισμένη ποιότητα και δηλώνονται μέσω παραγώγων αντλούν τις ονομασίες τους από τις ποιότητες που κατέχουν και οι οποίες καθορίζουν τον τρόπο του είναι τους. Όπως ήδη ειπώθηκε, τα παράγωγα δεν αποτελούν αποκλειστικά γλωσσικό φαινόμενο, αλλά εκφράζουν μια σχέση ενυπάρξεως, της οποίας το ορολογικό επίπεδο δεν είναι παρά το εξωτερικό «ένδυμα».

Αυτό είναι τόσο αληθές, ώστε το ίδιο το γεγονός ότι μια πραγματικότητα που χαρακτηρίζεται ποιοτικά δηλώνεται με παράγωγο από την ποιότητα που ενυπάρχει σε αυτήν αποτελεί την αμεσότερη απόδειξη —αν και όχι τη μοναδική— ότι γίνεται λόγος για μια ποιότητα και όχι για κάτι άλλο, όπως ποσότητα, σχέση κ.λπ.

Με αυτό δεν θέλουμε να αποκλείσουμε ότι ο Αριστοτέλης έχει σαφώς κατά νου και το γλωσσικό ζήτημα. Αν πράγματι στις περισσότερες περιπτώσεις, και μάλιστα σχεδόν σε όλες, τα πράγματα που χαρακτηρίζονται από μια ποιότητα δηλώνονται με παράγωγα, είναι επίσης αληθές ότι μερικές φορές αυτό δεν συμβαίνει, και συγκεκριμένα:
όταν οι ποιότητες που κατέχουν δεν έχουν ονομασία: ο δρομικός (ὁ δρομικός), για παράδειγμα, δηλαδή εκείνος που είναι ικανός στο τρέξιμο, δεν ονομάζεται έτσι μέσω παραγώγου, αλλά επειδή διαθέτει φυσική ικανότητα για το τρέξιμο και δεν υπάρχει όρος που να εκφράζει την ικανότητα του τρέχειν (Κατ. 8, 10a32–b1)·
όταν, μολονότι οι αντίστοιχες ποιότητες έχουν όνομα, τα πράγματα που χαρακτηρίζονται από αυτές δεν αντλούν από αυτό κάποιο παράγωγο: αυτή είναι η περίπτωση του ηθικά ενάρετου ανθρώπου (ὁ σπουδαῖος), ο οποίος λέγεται έτσι επειδή κατέχει την ποιότητα της αρετής, αλλά δεν δηλώνεται μέσω παραγώγου του όρου ἀρετή (Κατ. 8, 10b5–9).
«Μια τέτοια κατάσταση, ωστόσο, δεν παρουσιάζεται σε πολλές περιπτώσεις» (Κατ. 8, 10b9).


Συνεχίζεται

Σημειώσεις:

61 Η έννοια αυτή εκφράζεται με σαφήνεια στα Τοπικά: πρβλ. Τοπ. II 2, 109b6–7· IV 3, 123a28· IV 6, 127b5–6· πρβλ. επίσης Σοφ. Ἔλ. 15, 167a24 κ.ε.

62 Πρβλ. Τοπ. VIII 4, 154a18 κ.ε.

63 Στα Τοπικά και στους Σοφιστικούς Ελέγχους η έννοια αυτή θα αποδειχθεί χρήσιμη για την αποκάλυψη των σοφιστικών συλλογισμών που στηρίζονται σε παραπλανητικές ταυτίσεις όρων, με την αναγωγή στους ορισμούς των λέξεων και στην ουσιώδη πραγματικότητά τους· πρβλ. Τοπ. VI 12, 149b1 κ.ε. Σχετικά με αυτό, πρβλ. Fermani, Εισαγωγική μελέτη στους Σοφιστικούς Ελέγχους, κατωτέρω, σ. 1670–1671.

64 Πρβλ. Κατ. 8, 10a27–29: «Ποιότητες, λοιπόν, είναι εκείνες για τις οποίες μιλήσαμε· “ορισμένης ποιότητας”, αντιθέτως, είναι οι πραγματικότητες που δηλώνονται με όρους οι οποίοι παράγονται από τις ποιότητες ή σχηματίζονται με οποιονδήποτε άλλο τρόπο από αυτές».

Πέμπτη 13 Αυγούστου 2026

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ— ΟΡΓΑΝΟΝ 12

Συνέχεια από Σάββατο 1η. Αυγούστου 2026

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ— ΟΡΓΑΝΟΝ 12

ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ – ΠΕΡΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ – ΠΡΩΤΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ
ΔΕΥΤΕΡΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ – ΤΟΠΙΚΑ – ΣΟΦΙΣΤΙΚΕΣ ΕΛΕΓΧΟΙ


Γενικός συντονισμός
του Maurizio Migliori

Ελληνικό κείμενο αντικριστά
Εκδόσεις Bompiani, Milano 2016


Κατηγορίες
Εισαγωγικό δοκίμιο, μετάφραση και σημειώσεις
της Marina Bernardini

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΣΤΙΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ

2. ΔΟΜΗ, ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΩΝ


2.1. Συνοπτική παρουσίαση των περιεχομένων

Στην ενότητα αυτή θα εξεταστεί συνοπτικά η δομή των Κατηγοριών· όσον αφορά τα αναλυτικά περιεχόμενα και τις βασικές έννοιες αναφοράς, τα οποία, για λόγους χώρου, δεν είναι δυνατόν να παρουσιαστούν εδώ παρά μόνο με εξαιρετικά συνοπτικό τρόπο, παραπέμπουμε στις περιλήψεις των επιμέρους κεφαλαίων, στις σημειώσεις του κειμένου, στο Γλωσσάριο και στο αναλυτικό Ευρετήριο των εννοιών.

Οι Κατηγορίες έχουν παραδοθεί σε εμάς διαιρεμένες παραδοσιακά σε δεκαπέντε κεφάλαια. Όπως είναι γνωστό, η διαίρεση αυτή δεν ανήκε στο αρχικό κείμενο· γι’ αυτό και η εννοιολογική διάρθρωση δεν μπορεί πάντοτε να συμπίπτει απολύτως με τα κεφάλαια που επιβλήθηκαν στο σύγγραμμα. Σε κάθε περίπτωση, από την άποψη του περιεχομένου, το έργο μπορεί να διαιρεθεί σε τρία μέρη.

Ένα πρώτο μέρος αποτελείται από τα κεφ. 1–3, τα λεγόμενα antepraedicamenta («προκατηγορήματα»), τα οποία δεν έχουν τίποτε το εισαγωγικό ή εκλαϊκευτικό, αλλά παρουσιάζουν μάλλον πυκνή και ελλειπτική ανάπτυξη. Πράγματι, το κείμενο στερείται εισαγωγής και προγραμματικού προλόγου και αρχίζει με τη διατύπωση μιας τριπλής διακρίσεως.

Στο κεφάλαιο 1 εξηγείται τι είναι τα ὁμώνυμα: πράγματα που έχουν κοινό μόνο το όνομα, ενώ ο λόγος της ουσίας τους είναι διαφορετικός (Κατ. 1, 1a1–6)· τα συνώνυμα: πράγματα που έχουν κοινό τόσο το όνομα όσο και τον λόγο της ουσίας (Κατ. 1, 1a6–12)· και τα παράγωγα ή, σύμφωνα με την παραδοσιακή μετάφραση, παρώνυμα: πράγματα που λαμβάνουν την ονομασία τους από κάτι άλλο, από το οποίο όμως διαφέρουν ως προς την κατάληξη (Κατ. 1, 1a12–15).
Η διάκριση αυτή, η οποία εκ πρώτης όψεως φαίνεται «ασύνδετη»¹, είναι ωστόσο καλά οργανωμένη και παρουσιάζει ταξινομήσεις οι οποίες, κατά κάποιον τρόπο, προπαρασκευάζουν για την κατανόηση όσων θα εισαχθούν στη συνέχεια. Ίσως πρόκειται για θεμελιώδεις διακρίσεις ήδη γνωστές στο κοινό στο οποίο απευθύνεται το έργο, τις οποίες χρειαζόταν απλώς να κατανοήσει και να απομνημονεύσει κανείς ή ακόμη και να συμβουλεύεται ως μια «λίστα»²· αυτό θα εξηγούσε και τη βραχυλογία του ύφους.

Στο κεφάλαιο 2 τίθεται μια διάκριση ανάμεσα στα λεγόμενα που λέγονται με σύνδεση (κατὰ συμπλοκήν), όπως, για παράδειγμα, «ὁ ἄνθρωπος τρέχει» ή «ὁ ἄνθρωπος νικᾷ», και σε εκείνα που λέγονται χωρίς σύνδεση (ἄνευ συμπλοκῆς), όπως «ἄνθρωπος», «βοῦς», «τρέχει», «νικᾷ» (Κατ. 2, 1a16–19).
Παρουσιάζεται επίσης μια διαίρεση των όντων (τὰ ὄντα) σε τέσσερις ομάδες, οι οποίες προκύπτουν από τον συνδυασμό δύο θεμελιωδών τρόπων συνδέσεως των όρων μέσω συμπλοκῆς: το λέγεσθαι καθ’ ὑποκειμένου και το εἶναι ἐν ὑποκειμένῳ, τα οποία εξηγούν αντίστοιχα την ενδοκατηγορική και τη διακατηγορική κατηγόρηση.
Ειδικότερα, το λέγεσθαι καθ’ ὑποκειμένου είναι η κατηγόρηση που εκφράζει κάτι το οποίο ανήκει κατ’ ανάγκην στην ουσία του υποκειμένου και μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τον ορισμό του· το εἶναι ἐν ὑποκειμένῳ δηλώνει την ενύπαρξη, κάτι δηλαδή που βρίσκεται μέσα σε ένα υποκείμενο και δεν θα μπορούσε να υπάρχει χωριστά από εκείνο στο οποίο ενυπάρχει.


Από αυτά προκύπτουν τέσσερις τάξεις πραγματικοτήτων:
Εκείνα που λέγονται καθ’ υποκειμένου, αλλά δεν είναι σε κανένα υποκείμενο: ο «άνθρωπος», για παράδειγμα, λέγεται για ένα υποκείμενο, δηλαδή για έναν συγκεκριμένο άνθρωπο (ο Σωκράτης είναι άνθρωπος, δηλαδή ανήκει αναγκαίως και κατ’ ουσίαν στο ανθρώπινο είδος), αλλά δεν είναι σε κανένα υποκείμενο, διότι ο άνθρωπος δεν εξαντλείται σε ένα μεμονωμένο άτομο, αλλά κατηγορείται για περισσότερα υποκείμενα, δηλαδή για όλους τους ανθρώπους, και επομένως είναι χωριστός από το μεμονωμένο υποκείμενο, επειδή αποτελεί κοινό κατηγορούμενο (Κατ. 2, 1a20–22).
Εκείνα που είναι σε ένα υποκείμενο, αλλά δεν λέγονται για κανένα υποκείμενο (Κατ. 2, 1a23–30): μια συγκεκριμένη γραμματική γνώση, για παράδειγμα, είναι σε ένα υποκείμενο, δηλαδή στην ψυχή, διότι δεν θα μπορούσε να χωριστεί από αυτήν χωρίς να πάψει να υπάρχει· δεν λέγεται όμως για κανένα υποκείμενο, επειδή δεν αποτελεί κοινό κατηγορούμενο αλλά δηλώνει μια εξατομίκευση της επιστήμης.
Εκείνα που λέγονται για ένα υποκείμενο και είναι σε ένα υποκείμενο (Κατ. 2, 1b1–2): η επιστήμη, για παράδειγμα, είναι σε ένα υποκείμενο, δηλαδή στην ψυχή, διότι δεν θα μπορούσε να υπάρξει επιστήμη εάν δεν υπήρχε κάποιο υπόστρωμα που να τη φέρει· και λέγεται για ένα άλλο υποκείμενο, για παράδειγμα για τη γραμματική· η γραμματική γνώση, πράγματι, αποτελεί μια ειδικότερη μορφή της επιστήμης.
Εκείνα που ούτε λέγονται για κανένα υποκείμενο ούτε είναι σε κανένα υποκείμενο (Κατ. 2, 1b3–5): πρόκειται για τις πρώτες ουσίες, όπως ένας συγκεκριμένος άνθρωπος ή ένα συγκεκριμένο άλογο.


Στο κεφάλαιο 3 υπογραμμίζονται ορισμένες όψεις της κατηγορήσεως:
Όταν κάτι κατηγορείται για ένα υποκείμενο, όλα όσα λέγονται για το κατηγορούμενο λέγονται επίσης και για το υποκείμενο (πρβλ. Κατ. 3, 1b10–15). Στη συνέχεια παρουσιάζονται οι σχέσεις που υπάρχουν ανάμεσα στο γένος, στα είδη και στις διαφορές: εάν τα γένη και τα υπογένη είναι διαφορετικά, δηλαδή ετερογενή, και δεν υπάγονται το ένα στο άλλο, τότε διαφορετικές είναι και οι ειδοποιές διαφορές που τα αφορούν· εάν, αντίθετα, έχουμε ένα ή περισσότερα υπογένη υπαγόμενα στο ίδιο γένος, οι ειδοποιές διαφορές μπορούν να είναι οι ίδιες.

Με το κεφάλαιο 4 αρχίζει το δεύτερο μέρος, το λεγόμενο των praedicamenta, που αποτελείται από τα κεφάλαια 4–9. Τα πράγματα που λέγονται χωρίς σύνδεση δηλώνουν είτε μια ουσία, είτε μια ορισμένη ποσότητα, είτε μια ορισμένη ποιότητα, είτε ένα προς τι, είτε ένα πού, είτε ένα πότε, είτε ένα κεῖσθαι, είτε ένα ἔχειν, είτε ένα ποιεῖν είτε ένα πάσχειν (Κατ. 4, 1b25–2a4)· ανάγονται δηλαδή σε μία από τις δέκα κατηγορίες.

Στο προηγούμενο κεφάλαιο είχε δειχθεί πώς η σχέση «υποκείμενο–κατηγορούμενο» αντιστοιχεί στη σχέση «είδος–γένος» και πώς είδη και γένη υπάγονται το ένα στο άλλο μέχρι να φθάσουμε στα ανώτατα γένη. Τα τελευταία, ακριβώς επειδή είναι ανώτατα, μπορούν να λειτουργούν μόνο ως κατηγορούμενα· είναι επομένως τα κατηγορούμενα κατεξοχήν, οι κατηγορίες, αφού η ελληνική λέξη κατηγορία δεν σημαίνει τίποτε άλλο παρά κατηγορούμενο.

Στη συνέχεια αναλύονται με συστηματικό τρόπο η ουσία (κεφάλαιο 5), με τη διάκριση ανάμεσα στην «πρώτη ουσία» —το άτομο— και στις «δεύτερες ουσίες» —το γένος και το είδος—, η ποσότητα (κεφάλαιο 6), τα πρός τι (κεφάλαιο 7), η ποιότητα (κεφάλαιο 8), το ποιεῖν και το πάσχειν (κεφάλαιο 9). Αντίθετα, οι κατηγορίες του κεῖσθαι, του πότε, του ποῦ και του ἔχειν απλώς μνημονεύονται, καθώς δηλώνονται τόσο σαφείς ώστε να μη χρειάζονται περαιτέρω πραγμάτευση (Κατ. 9, 11b10–16).

Το τρίτο μέρος, το λεγόμενο των postpraedicamenta, που αποτελείται από τα κεφάλαια 10–15, παρουσιάζει μια μελέτη των διαφορετικών τρόπων με τους οποίους λέγονται έξι έννοιες: η ἀντίθεσις (κεφάλαιο 10), η ἐναντιότης (κεφάλαιο 11), το πρότερον (κεφάλαιο 12), το ἅμα (κεφάλαιο 13), η μεταβολή (κεφάλαιο 14), το ἔχειν (κεφάλαιο 15).

Στο διάγραμμα που αναπαράγεται στην επόμενη σελίδα συνοψίζονται σύντομα τα περιεχόμενα που περιγράφηκαν παραπάνω.

Ο οργανικός χαρακτήρας και η ενότητα της πραγματεύσεως δεν είναι βεβαίως από μόνα τους προφανή. Ειδικότερα, αυτή η διάρθρωση «[…] τείνει να υπογραμμίσει την ύπαρξη μιας τομής κυρίως ανάμεσα στις δύο πρώτες ενότητες από κοινού, οι οποίες περιέχουν την παρουσίαση των κατηγοριών —των praedicamenta, έστω και όχι όλων, δηλαδή της ουσίας, της ποσότητας, της σχέσεως, της ποιότητας, του ποιεῖν και του πάσχειν— και εκείνων των προκαταρκτικών εννοιών που χρησιμεύουν ως εισαγωγή σε αυτές —όπως, για παράδειγμα, η ομωνυμία, η συνωνυμία, η κατηγόρηση κ.ο.κ.—, και στην τρίτη ενότητα, της οποίας ο χαρακτήρας ως “προσθήκης” είχε υπογραμμιστεί ήδη από την αρχαιότητα.

Και πράγματι, εάν σήμερα ορισμένοι μελετητές θεωρούν ότι μπορούν να διατυπώσουν υποψίες περί μη γνησιότητας σε σχέση με τις Κατηγορίες, τείνουν να αναφέρονται κυρίως στο τελικό μέρος, δηλαδή ακριβώς στα postpraedicamenta, σαν να μπορούσε να διαπιστωθεί μια τέλεια συνοχή ανάμεσα στα antepraedicamenta και τα praedicamenta από κοινού και, επομένως, σαν τα κεφάλαια 1–9 να συγκροτούσαν ένα συμπαγές όλον»60.

Πρέπει, επομένως, να αξιολογηθεί καταρχάς κατά πόσον το πρώτο μέρος μπορεί να θεωρηθεί χρήσιμο για την κατανόηση του υπόλοιπου συγγράμματος και, στη συνέχεια, να εξεταστεί αν το τρίτο μέρος έχει έναν ιδιαίτερο λόγο να βρίσκεται μετά την αναλυτική πραγμάτευση των κατηγοριών, στο πλαίσιο μιας ολοκληρωμένης προοπτικής και μιας ενιαίας αναγνώσεως του κειμένου.

2.2. Η φύση του κειμένου και η εσωτερική του ενότητα

Σημειώσεις:

50 Μολονότι έχουμε επίγνωση ότι διακόπτουμε μια παγιωμένη παράδοση, για λόγους σαφήνειας επιλέξαμε, στο παρόν κείμενο και στα Τοπικά, να αποδίδουμε τα παρώνυμα [τὰ] (paronyma [ta]) ως «παράγωγα». Πρβλ. το αναλυτικό Ευρετήριο των εννοιών. Ο όρος «παράγωγο» έχει το μειονέκτημα ότι μπορεί να δημιουργήσει την εντύπωση πως γίνεται αναφορά αποκλειστικά στις λέξεις και όχι στα πράγματα (πρβλ. J. Owens, The Doctrine of Being in the Aristotelian Metaphysics: a Study in the Greek Background of Mediaeval Thought, με πρόλογο του Étienne Gilson, Pontifical Institute of Mediaeval Studies, Toronto 1951, σ. 330), αποφεύγει όμως τη σύγχυση με τη σύγχρονη σημασία της παρωνυμίας, ενός είδους συνωνύμου του «μαλαπροπισμού» (malapropism) —όρου που προέρχεται από το αγγλικό malapropos (το οποίο με τη σειρά του προέρχεται από το γαλλικό mal à propos), «ακατάλληλος», «ακατάλληλα»— και συνίσταται στην εκούσια ή ακούσια αντικατάσταση λέξεων που μοιάζουν ως προς τη μορφή αλλά διαφέρουν ως προς τη σημασία. Πρβλ. G. Basile, Le parole nella mente: relazioni semantiche e struttura del lessico, πρόλογος Tullio De Mauro, Franco Angeli, Milano 2001, σ. 68.

51 Το ζήτημα που προέκυψε γύρω από το παράξενο incipit των Κατηγοριών έχει μακρότατη ιστορία, η οποία ανάγεται ήδη στους αρχαίους σχολιαστές· πρβλ. Σιμπλίκιο, In Cat., 21,1 κ.ε.

52 Πρόκειται δηλαδή για μια δομή συγγενή προς εκείνη της πραγματείας που μας παραδόθηκε με τον τίτλο Διαιρέσεις από τουλάχιστον τρία χειρόγραφα, τα οποία την αποδίδουν στον Αριστοτέλη. Για το έργο αυτό ο E. Berti, Presentazione, στο Aristotele e altri Autori, Divisioni..., σ. 11, γράφει: «Πρέπει πάντως να έχουμε κατά νου ότι ο σκοπός ενός εγχειριδίου διαιρέσεων, όπως ακριβώς είναι το εν λόγω έργο, ήταν πρωτίστως να προσφέρει έναν κατάλογο (check-list, όπως έχει γράψει επανειλημμένα ο Mansfeld), από τον οποίο θα μπορούσε κανείς να αντλήσει χρήσιμες διακρίσεις τόσο για μια διαλεκτική συζήτηση όσο και για μια επιστημονική πραγματεία και, τέλος, για έναν ρητορικό λόγο που αποβλέπει στην πειθώ δικαστών και πολιτικών».

53 Για την έννοια της «ενυπάρξεως» πρβλ. G.E.L. Owen, Inherence, «Phronesis» 10 (1965), σ. 97–105· J. Duerlinger, Predication and Inherence in Aristotle’s Categories, «Phronesis» 15 (1970), σ. 179–203.

54 Ο Αριστοτέλης εξηγεί στις Κατηγορίες 2, 1a24–26: «λέγω ότι κάτι είναι ἐν ὑποκειμένῳ, όταν, ενώ ανήκει σε κάτι, όχι όμως ως μέρος αυτού, δεν μπορεί να υπάρχει χωριστά από εκείνο μέσα στο οποίο είναι».

55 Όπως υπογραμμίζει ο M. Mignucci, La teoria aristotelica della scienza, Sansoni, Firenze 1965, σ. 227: «Όλοι συμφωνούν ότι αυτή η τελευταία περίπτωση της ταξινομήσεως δηλώνει τον τρόπο υπάρξεως που προσιδιάζει στην πρώτη οὐσία, δηλαδή στην ατομική, συγκεκριμένη ουσία, η οποία ορίζεται τόσο στις Κατηγορίες όσο και αλλού από αυτά ακριβώς τα χαρακτηριστικά».

56 Για τη διευκρίνιση αυτών των εννοιών, όπως και εκείνων που θα ακολουθήσουν, παραπέμπουμε στην αναλυτική πραγμάτευση που περιέχεται στις περιλήψεις κάθε κεφαλαίου και στις σημειώσεις του κειμένου.

57 Δεν είναι σε όλα τα χωρία του Corpus Aristotelicum οι κατηγορίες δέκα: στα Μεταφυσικά V, 1017a22–27, για παράδειγμα, απαριθμούνται μόνο οκτώ. Για τη διακύμανση του αριθμού των κατηγοριών πρβλ. τον πίνακα των χωρίων στα οποία αυτές απαριθμούνται στον Prantl, Geschichte der Logik im Abendlande, τ. 1: Die Entwicklung der Logik im Altertum, σ. 207 σημ. 356· O. Apelt, Die Kategorienlehre des Aristoteles, στο Beiträge zur Geschichte der griechischen Philosophie, B.G. Teubner, Leipzig 1891, σ. 140 κ.ε.· πρβλ. επίσης F. Brentano, Von der mannigfachen Bedeutung des Seienden nach Aristoteles, Freiburg im Breisgau 1862, ανατ. Darmstadt 1960 και Hildesheim 1963· ιταλ. μτφρ. S. Tognoli, Sui molteplici significati dell’essere secondo Aristotele, πρόλογος, εισαγωγή, μετάφραση των ελληνικών κειμένων, εκδοτικός σχεδιασμός και επιμέλεια G. Reale, Vita e Pensiero, Milano 1995, σ. 91–93· J.M.E. Moravcsik, Aristotle’s Theory of Categories, στο J.M.E. Moravcsik (επιμ.), Aristotle: A Collection of Critical Essays, Doubleday & Co., New York 1967, σ. 125–148.

58 D. Pesce, Aristotele, Le categorie, εισαγωγή και σχόλια D. Pesce, Liviana, Padova 1966, σ. 31.

59 Για περαιτέρω ενδείξεις σχετικά με αυτά τα κεφάλαια παραπέμπουμε, εκτός από τις αναλυτικές περιλήψεις και τις σημειώσεις στο αριστοτελικό κείμενο, και στην παράγραφο με τίτλο «Αξία και λειτουργία των κεφ. 10–15», κατωτέρω, σ. 35–40.

60 C. Rossitto, Aristotele, Categorie, 10. Gli “opposti” e la loro classificazione, στο M. Bonelli – F. Guadalupe Masi (επιμ.), Studi sulle Categorie di Aristotele, Adolf M. Hakkert, Amsterdam 2011, σ. 249–264, εδώ σ. 250.