Αθήνα, 1930: Το Τέταρτο Διεθνές Συνέδριο Παραψυχολογίας[1]

Αθήνα, 1930: Το Τέταρτο Διεθνές Συνέδριο Παραψυχολογίας[1]

Zeitschrift für Anomalistik, τόμος 17 (2017), σ. 321–333
https://www.anomalistik.de/images/pdf/zfa/zfa2017_03_321_pallikari.pdf?

Φωτεινή Παλληκάρη[2]

Περίληψη — Κατά τις διακοπές του Πάσχα του 1930 —από την Κυριακή 20 Απριλίου έως την Κυριακή 27 Απριλίου— πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα μια διεθνής εκδήλωση, μοναδική για την Ελλάδα της εποχής. Σημαντικοί επιστήμονες και λόγιοι ήρθαν από το εξωτερικό για να συμμετάσχουν στο Τέταρτο Διεθνές Συνέδριο Παραψυχολογίας. Τα τρία προηγούμενα συνέδρια παραψυχολογίας είχαν πραγματοποιηθεί στην Κοπεγχάγη (1921), στη Βαρσοβία (1923) και στο Παρίσι (1927). Το παρόν άρθρο σκιαγραφεί τις εισηγήσεις και τις δραστηριότητες κατά τη διάρκεια του συνεδρίου στην Αθήνα.

Λέξεις-κλειδιά: Πολιτισμική ιστορία – Ιστορία – Παραψυχολογία – Ψυχολογία – Βιογραφία – Ελλάδα

Εισαγωγή

Το ταξίδι από τις διάφορες ευρωπαϊκές πόλεις διαρκούσε πολύ. Ο δρ. Paul Sünner και η σύζυγός του χρειάστηκαν τρεις ημέρες για να φτάσουν από το Βερολίνο· αρχικά ταξίδεψαν χερσαίως και έπειτα με πλοίο από το Μπρίντιζι στον Πειραιά. Η Ελληνική Εταιρεία Παραψυχολογίας (Hellenic SPR)[4] είχε φροντίσει ώστε οι συμμετέχοντες να μπορούν να προμηθευτούν εισιτήρια με έκπτωση για τα ελληνικά τρένα, καθώς και για τα ελληνικά και τα ιταλικά πλοία. Όταν έφτασαν επιτέλους στο λιμάνι του Πειραιά, ο δρ. Τανάγρας τούς περίμενε ήδη για να τους καλωσορίσει και να τους οδηγήσει στο ξενοδοχείο τους.

Στο συνέδριο συμμετείχαν περίπου 80 αντιπρόσωποι, από τους οποίους μόλις 21 είχαν τη δυνατότητα να παρουσιάσουν την εργασία τους: (1) ο καθηγητής Hans Driesch, Πανεπιστήμιο Λειψίας, βιολόγος· (2) ο καθηγητής T. K. Oesterreich, Πανεπιστήμιο Τυβίγγης, φιλόσοφος και ψυχολόγος· (3) ο καθηγητής Karl Camillo Schneider, Πανεπιστήμιο Βιέννης, βιολόγος· (4) ο δρ. βαρόνος Alfred von Winterstein, Βιέννη, γιατρός και πρόεδρος της Αυστριακής Εταιρείας Παραψυχολογίας· (5) ο Prosper Szmurlo, πρόεδρος της Ψυχοφυσικής Εταιρείας της Βαρσοβίας· (6) ο δρ. Άγγελος Τανάγρας, Αθήνα, γιατρός, πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Παραψυχολογίας· (7) ο δρ. Μιλτιάδης Βλαστός, Αθήνα, νευρολόγος, γενικός γραμματέας της Ελληνικής Εταιρείας Παραψυχολογίας· (8) ο δρ. Κ. Κωνσταντινίδης, Αθήνα, νευρολόγος, Ελληνική Εταιρεία Παραψυχολογίας· (9) ο W. H. Salter, Λονδίνο, ταμίας και γραμματέας της Βρετανικής Εταιρείας Ψυχικών Ερευνών· (10) ο Sir Oliver Lodge, Λονδίνο, κάτοχος του Βραβείου Νόμπελ Φυσικής· (11) ο δρ. Th. Wereide, φυσικός, διδάσκων στο Πανεπιστήμιο του Όσλο· (12) ο Theodore Besterman, Λονδίνο, Εταιρεία Ψυχικών Ερευνών, βιβλιοθηκάριος· (13) ο Everard Feilding· (14) ο ιατρικός σύμβουλος δρ. Pagenstecher, Μεξικό· (15) ο δρ. Johannes Hohlenberg, Κοπεγχάγη· (16) ο καθηγητής δρ. Daniel Walter, Γκρατς, εκπαιδευτικός· (17) ο καθηγητής V. Mikuška, Κέμνιτς, μηχανικός· (18) η κόμισσα Zoé Wassiliko-Serecki, Βιέννη, γραμματέας της Αυστριακής Εταιρείας Παραψυχολογίας· (19) ο κ. Carl Vett, Κοπεγχάγη, επιχειρηματίας, γραμματέας της Διεθνούς Επιτροπής Συνεδρίων Παραψυχολογίας· (20) ο δρ. Walther Kröner· και (21) ο δρ. T. Kindborg, Μπρεσλάου, Πολωνία.

Οι περισσότεροι από αυτούς παρουσίασαν μία μόνο επιστημονική εισήγηση· μόνο ο καθηγητής Oesterreich, ο δρ. Τανάγρας, ο δρ. Κωνσταντινίδης και ο Besterman παρουσίασαν από δύο εισηγήσεις ο καθένας. Οι ανακοινώσεις των Feilding και Pagenstecher διαβάστηκαν κατά την απουσία τους. Άλλοι συμμετέχοντες ήταν ο καθηγητής Μαθηματικών Hahn από τη Βιέννη, ο διευθυντής Makourek από τα Σκόπια, ο καθηγητής Μαθηματικών Paul Heegart από το Όσλο, ο αρχιμηχανικός Karl Röthy από τη Βουδαπέστη, μαζί με φίλους και συναδέλφους, ο δρ. Rob. Schmitz από τη Βέρνη, καθώς και διάφορες κυρίες από τη Βέρνη και τη Ζυρίχη κ.ά. (Sünner, 1930).

Το πρόγραμμα του συνεδρίου

Ο δρ. Τανάγρας είχε προετοιμάσει προσεκτικά το πρόγραμμα του συνεδρίου. Άρεσε πολύ στους συμμετέχοντες και αποτελούσε έναν καλά μελετημένο συνδυασμό πνευματικά απαιτητικών ενοτήτων το πρωί και δραστηριοτήτων αναψυχής το απόγευμα και το βράδυ. Στο τεύχος του Ιουνίου 1930 του μηνιαίου περιοδικού Ψυχικαί Έρευναι («Ψυχικές Έρευνες») της Ελληνικής Εταιρείας Παραψυχολογίας, ο Τανάγρας περιγράφει τη διεξαγωγή του συνεδρίου (Pallikari, 2016):

Το Τέταρτο Διεθνές Συνέδριο που πραγματοποιήθηκε πρόσφατα —υπό τη διεύθυνση του επίτιμου προέδρου και καθηγητή του Πανεπιστημίου της Λειψίας Hans Driesch και του προέδρου της Ελληνικής Εταιρείας Παραψυχολογίας Α. Τανάγρα— σημείωσε πλήρη επιτυχία χάρη στην οργάνωσή του, τη διεξαγωγή του, καθώς και την ελληνική φιλοξενία. Ήδη πριν από έναν χρόνο αρχίσαμε τις προετοιμασίες για το συνέδριο, τυπώσαμε το πρόγραμμα στα γαλλικά, στα αγγλικά και στα γερμανικά και το στείλαμε σε όλα τα επιστημονικά κέντρα του κόσμου. Καθώς πλησίαζε η εκδήλωση, φροντίσαμε για την τελική ρύθμιση των λεπτομερειών του συνεδρίου. Πράγματι, λάβαμε πολυάριθμες απαντήσεις στις προσκλήσεις μας από επιστήμονες όλου του κόσμου. Περίπου 80 ψυχοφυσιολόγοι[5] συγκεντρώθηκαν στην Αθήνα, μερικοί ήδη από τις 16 Απριλίου· πολλοί από αυτούς είναι καθηγητές πανεπιστημίου, ανάμεσά τους κορυφαίοι εκπρόσωποι του επιστημονικού κλάδου διεθνώς, όπως ο καθηγητής Driesch ή ο διάσημος φυσικός καθηγητής Sir Oliver Lodge, ο καθηγητής Oesterreich από το Πανεπιστήμιο της Τυβίγγης κ.ά.

Χάρη στην ευγενική βοήθεια του κ. Κοσμόπουλου, προέδρου των ελληνικών ξενοδοχείων, οδηγήθηκαν όλοι σε διάφορα ξενοδοχεία της Αθήνας και ξεναγήθηκαν στην πόλη. Το βράδυ της 20ής Απριλίου πραγματοποιήθηκε η επίσημη υποδοχή στο μεγαλοπρεπές «Acropole Palace Hotel» —απέναντι από το Κρατικό Αρχαιολογικό Μουσείο—, παρουσία του κ. Μερκούρη, δημάρχου Αθηναίων, ο οποίος διέθεσε τη δημοτική ορχήστρα για την ψυχαγωγία των συμμετεχόντων. Ο κ. Τανάγρας εκφώνησε χαιρετισμό προς τους συμμετέχοντες και στη συνέχεια η κυρία Λουκία Μάτλη, στεφανωμένη με τριαντάφυλλα, παρουσίασε αρχαίους ελληνικούς χορούς, τους οποίους το ιδιαίτερα ενθουσιώδες κοινό χειροκρότησε θερμά. Τη Δευτέρα 21 Απριλίου, στις 10 το πρωί, πραγματοποιήθηκε η επίσημη έναρξη του συνεδρίου στην κεντρική αίθουσα του Πανεπιστημίου. Παρευρίσκονταν ορισμένοι υπουργοί της κυβέρνησης, ο δήμαρχος Αθηναίων, μέλη του διπλωματικού σώματος, καθηγητές του Πανεπιστημίου, καθώς και άλλοι διακεκριμένοι επιστήμονες.

Πρώτα απ’ όλα, ο κ. Τανάγρας κήρυξε την έναρξη του συνεδρίου στα γαλλικά. Έπειτα οι δύο ιδιαίτερα διάσημες προσωπικότητες, ο καθηγητής Driesch και ο Sir Oliver Lodge, εκφώνησαν τις εναρκτήριες ομιλίες τους, ο πρώτος στα γερμανικά και ο δεύτερος στα αγγλικά. Στη συνέχεια, ο Carl Vett μίλησε στα γαλλικά για «προβλήματα που είχαν πλέον επιλυθεί και τα οποία είχαν προκληθεί από ορισμένα πρόσωπα που, παρακινούμενα από μεγάλη φιλοδοξία, είχαν προσπαθήσει να οργανώσουν αλλού παράλληλες εκδηλώσεις».

Με αυτό το σχόλιο ο κ. Vett αναφερόταν στους Γάλλους παραψυχολόγους, οι οποίοι είχαν αποφασίσει να μη συμμετάσχουν στο συνέδριο της Αθήνας. Ο λόγος ήταν η ανησυχία ότι ο Vett θα μπορούσε να επιδείξει τόσο μεγάλο ενθουσιασμό κατά τη διοργάνωση αυτής της σειράς συνεδρίων, ώστε να παραμελήσει την επιστημονική αυστηρότητα που απαιτούνταν για την επιλογή των ανακοινώσεων. Γι’ αυτό οι Γάλλοι παραψυχολόγοι είχαν ιδρύσει στη Γενεύη ένα δικό τους, μόνιμο κέντρο για παραψυχολογικά συνέδρια. Για τον ίδιο λόγο δεν ήρθαν στο συνέδριο της Αθήνας ούτε οι Ιταλοί παραψυχολόγοι (Lachapelle, 2005).

Την αναφορά του κ. Vett ακολούθησαν τρεις εισηγήσεις. Η πρώτη ήταν του Hans Driesch, ο οποίος μίλησε για το «Personne et Suprapersonne» [Πρόσωπο και Υπερπρόσωπο]· ακολούθησε ο καθηγητής T. K. Oesterreich με θέμα «Το ψυχοφυσικό πρόβλημα από παραψυχολογική και φαινομενολογική σκοπιά» και, τέλος, ο K. C. Schneider με θέμα «Το ψυχοφυσικό ενεργειακό πεδίο ως φορέας του αισθητηριακού και του υπεραισθητού βιώματος» (Bestermann, 1930· Pallikari, 2001). Το απόγευμα οι συμμετέχοντες επισκέφθηκαν το Στάδιο, χτισμένο από λευκό μάρμαρο, και απόλαυσαν εκεί τις στρατιωτικές, ναυτικές και θρησκευτικές εκδηλώσεις για την εκατονταετηρίδα της ελληνικής ανεξαρτησίας.

Τη δεύτερη ημέρα του συνεδρίου, την Τρίτη 22 Απριλίου 1930, οι εισηγήσεις άρχισαν στις 9 το πρωί, αυτή τη φορά όμως στην αίθουσα διαλέξεων του Φιλολογικού Συλλόγου «Παρνασσός», στο κέντρο της Αθήνας, πέντε λεπτά με τα πόδια από το Πανεπιστήμιο. Εκεί πραγματοποιήθηκαν και οι υπόλοιπες εργασίες του συνεδρίου. Εκείνη την ημέρα παρουσιάστηκαν πέντε ανακοινώσεις: του βαρόνου A. von Winterstein για το «Le médium Frieda Weissl» [Το μέντιουμ Frieda Weissl]· του M. P. Szmurlo για το «Le Dessin médiumnique» [Το μεντιουμικό σχέδιο]· του Α. Τανάγρα για το «Le Télèpathie de la Memoire Latent» [Η τηλεπάθεια της λανθάνουσας μνήμης]· του δρ. Μ. Βλαστού για το «La Suggestibilité des Hystériques en Grèce» [Η υποβλητικότητα των υστερικών γυναικών στην Ελλάδα]· καθώς και του δρ. Κ. Κωνσταντινίδη για τα «Παραψυχολογικά φαινόμενα στους ψυχικά ασθενείς».

Το απόγευμα εκείνης της Τρίτης οι συμμετέχοντες επισκέφθηκαν την Ακρόπολη των Αθηνών· τους ξενάγησε ο κ. Α. Φιλαδελφεύς, έφορος αρχαιοτήτων και μέλος του διοικητικού συμβουλίου της Ελληνικής Εταιρείας Παραψυχολογίας. Αργότερα το απόγευμα πραγματοποιήθηκε οργανωτική συνεδρίαση υπό την προεδρία του καθηγητή Driesch, στην οποία αποφασίστηκε ότι το επόμενο συνέδριο παραψυχολογίας θα διεξαγόταν δύο χρόνια αργότερα στο Λονδίνο. Ωστόσο, η ημέρα δεν είχε ακόμη τελειώσει.

Το βράδυ ο κ. Αντώνιος Σταθάτος, πρόεδρος της «Ελληνικής Λέσχης Περιηγήσεων και Αυτοκινήτου», ΕΛΠΑ, παρέθεσε επίσημο δείπνο προς τιμήν των συνέδρων και τους προσέφερε επίσης ελεύθερη πρόσβαση σε όλους τους χώρους της Λέσχης, για την αναψυχή και την ξεκούρασή τους κατά την παραμονή τους στην Αθήνα. Στη διάρκεια αυτής της δεξίωσης προσφέρθηκαν στους συμμετέχοντες χρωμολιθογραφίες ελληνικών τοπίων. Στο τέλος, ο αντιστράτηγος Βλαχόπουλος, αντιπρόεδρος της ΕΛΠΑ, απηύθυνε ομιλία στους συμμετέχοντες, στην οποία απάντησαν ο καθηγητής Driesch και ο δρ. Τανάγρας.

Για την πρωινή συνεδρίαση της Τετάρτης 23 Απριλίου είχαν προγραμματιστεί πέντε ομιλητές. Αρχικά, ο κ. W. H. Salter παρουσίασε την εισήγησή του με θέμα «Ορισμένες προτάσεις για τη βελτίωση των συνθηκών διερεύνησης ελεγχόμενων φαινομένων». Η δεύτερη ανακοίνωση ήταν του Sir Oliver Lodge και είχε τίτλο «Για τους λόγους της μη αναγνώρισης της ψυχικής έρευνας από την πλειονότητα του επιστημονικού κόσμου». Έπειτα ο καθηγητής δρ. Th. Wereide μίλησε για «Τα φαινόμενα έκστασης της κυρίας Ingeborg». Οι δύο τελευταίες ανακοινώσεις ήταν του κ. Th. Besterman, με θέμα «Κριτική αποτίμηση της παρούσας κατάστασης της ψυχικής έρευνας», και του εντιμότατου Everard Feilding —την οποία διάβασε ο κ. Salter—, με θέμα «Η περίπτωση του αββά Vachère».

Το απόγευμα της Τετάρτης, που ήταν μια υπέροχη, ηλιόλουστη ημέρα, προσφέρθηκε για αναψυχή μια δωρεάν εκδρομή με αυτοκίνητα στον αρχαιολογικό χώρο της Ελευσίνας. Εκεί ο κ. Φιλαδελφεύς εκφώνησε μια κατατοπιστική ομιλία για το αρχαίο αυτό ιερό. Στη συνέχεια, ο κ. Θανασουλόπουλος, δήμαρχος Ελευσίνας, προσέφερε στους συμμετέχοντες ένα παραδοσιακό ελληνικό πασχαλινό γεύμα: υπήρχαν αρνί στη σούβλα, κόκκινα πασχαλινά αυγά, φρούτα, ποτά και ελληνικοί παραδοσιακοί χοροί.

Την Πέμπτη 24 Απριλίου, στις 9 το πρωί, παρουσιάστηκαν και πάλι πέντε εισηγήσεις. Η πρώτη, του δρ. Pagenstecher, είχε θέμα «Η ανεστραμμένη εικόνα στην τηλεπάθεια» και διαβάστηκε από τον H. Driesch· η δεύτερη, του καθηγητή Oesterreich, αφορούσε «Τη σχέση του ισραηλιτικού προφητισμού με τα προβλήματα της διάσπασης της συνείδησης». Ακολούθησαν οι ανακοινώσεις του δρ. Hohlenberg «Περί πνευματισμού», του καθηγητή D. Walter «Μια νέα ερευνητική μέθοδος στην παραψυχολογία» και του καθηγητή V. Mikuška «Καθορισμός σκοπών και επιδίωξη στόχων στη βιολογία και την παραβιολογία». Αργά το απόγευμα, οι σύνεδροι προσκλήθηκαν από τον κ. Μερκούρη, δήμαρχο Αθηναίων, σε δεξίωση στην οποία παρευρισκόταν και το δημοτικό συμβούλιο. Ένα μουσικό συγκρότημα φρόντιζε για την ψυχαγωγία των προσκεκλημένων, παίζοντας εμβατήρια, ελληνικούς ύμνους και χορευτική μουσική. Ο δήμαρχος καλωσόρισε τους καλεσμένους του και στη συνέχεια ο δρ. Τανάγρας, ο καθηγητής Driesch και ο Sir Oliver Lodge απηύθυναν λίγα λόγια.

Την Παρασκευή 25 Απριλίου παρουσιάστηκαν τέσσερις ανακοινώσεις, με έναρξη στις 9 το πρωί. Ο τίτλος της εισήγησης της κόμισσας Wassilko-Serecki ήταν «Un Cas de Connaissance Paranormale» [Μια περίπτωση παραφυσικής γνώσης], ενώ ο Carl Vett μίλησε για το «Un Cas de Lévitation chez les Derviches» [Μια περίπτωση αιώρησης στους δερβίσηδες]. Οι δύο τελευταίες ανακοινώσεις ήταν του δρ. W. Kröner, με θέμα «Η διαμάχη γύρω από τον Valiantine», και του κ. Th. Besterman, με θέμα «Πρόσφατες και εν εξελίξει έρευνες της Εταιρείας Ψυχικών Ερευνών».

Μετά την πρωινή συνεδρίαση, οι σύνεδροι οδηγήθηκαν στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας, όπου ο κ. Φιλαδελφεύς έδωσε μια κατατοπιστική διάλεξη. Το βράδυ, ο κ. Δημήτριος Ποσειδώνας, μέλος της Ελληνικής Εταιρείας Παραψυχολογίας, προσκάλεσε τους συμμετέχοντες σε δεξίωση στο σπίτι του. Προσφέρθηκαν εδέσματα χαρακτηριστικά της ελληνικής πασχαλινής παράδοσης και υπήρχε ζωντανή μουσική με τσίτερ. Οι καλεσμένοι χόρεψαν ελληνικούς χορούς με τις πανέμορφες Ελληνίδες, φίλες της κόρης του οικοδεσπότη, όλες ντυμένες με πολύχρωμες παραδοσιακές φορεσιές από διάφορες περιοχές της Ελλάδας. Ύστερα από αίτημα του Τανάγρα, η Ακρόπολη φωταγωγήθηκε ειδικά εκείνη τη νύχτα προς τέρψη των επισκεπτών.

Το Σάββατο 26 Απριλίου ήταν η τελευταία ημέρα του συνεδρίου. Οι πρώτες τέσσερις ομιλίες της ημέρας άρχισαν και πάλι στις 9 το πρωί. Ο Α. Τανάγρας ξεκίνησε με μια εισήγηση για το «Les Médiums Télékinetiques en Grèce» [Τα τηλεκινητικά μέντιουμ στην Ελλάδα]· έπειτα μίλησε ο δρ. T. Kindborg για τις «Τριετείς έρευνές μου με το μέντιουμ κυρία S. από το Μπρεσλάου», ο δρ. Κ. Κωνσταντινίδης για τα «Τηλεπαθητικά πειράματα μεταξύ Αθήνας, Παρισιού, Βαρσοβίας και Βιέννης» και, τέλος, ο καθηγητής C. K. Schneider «Περί χρονικά μετατοπισμένης τηλεπάθειας». Μετά από αυτές τις εισηγήσεις, ο δρ. Τανάγρας έκλεισε ανεπίσημα τις εργασίες.

Ο κ. Μπότσαρης, υπουργός Ναυτικών, έδωσε στους συμμετέχοντες τη δυνατότητα να πραγματοποιήσουν το απόγευμα μια θαλάσσια εκδρομή στον κόλπο της Σαλαμίνας και γύρω από την Αίγινα, για να δουν τον ναό της Αφαίας. Κατά τη διάρκεια αυτής της εκδρομής, ο δρ. Τανάγρας έδωσε μια διάλεξη για την ιστορία του ναού και τη ναυμαχία της Σαλαμίνας. Το βράδυ του Σαββάτου, στις 22:00, προσφέρθηκε στους συμμετέχοντες μπουφές στο πολυτελές σπίτι του κ. Λοβέρδου, διευθυντή της Λαϊκής Τράπεζας, όπου οι επισκέπτες μπόρεσαν να θαυμάσουν μια μοναδική συλλογή βυζαντινών έργων τέχνης.

Το φωτεινό, ηλιόλουστο πρωινό της επόμενης ημέρας, Κυριακής 27 Απριλίου, ο δρ. Τανάγρας μετέφερε με αυτοκίνητο ορισμένους από τους συμμετέχοντες —τον Sünner και τη σύζυγό του, την κόμισσα Wassilko και τον βαρόνο Winterstein— στο χαριτωμένο εξοχικό σπιτάκι του, στη γαλήνη της υπαίθρου κοντά στο Φάληρο, δίπλα στη θάλασσα. Το απόγευμα πραγματοποιήθηκε η μεγαλοπρεπής τελετή μιας παρέλασης σημαιών προς την Ακρόπολη, στην οποία συμμετείχαν περίπου 2.000 νέοι με παραδοσιακές ελληνικές φορεσιές. Ορισμένοι σύνεδροι μπόρεσαν μάλιστα να την παρακολουθήσουν από τα ξενοδοχεία τους (Pallikari, 2017).

Το βράδυ της Κυριακής 27 Απριλίου, οι σύνεδροι παρευρέθηκαν, ύστερα από πρόσκληση της Ελληνικής Εταιρείας Παραψυχολογίας —και με την οικονομική ενίσχυση μιας γενναιόδωρης δωρεάς της κυρίας Αλεξάνδρας Χωρέμη—, στο εορταστικό αποχαιρετιστήριο δείπνο στο Acropole Palace Hotel. Συμμετείχαν επίσης οι πρεσβευτές της Αγγλίας, της Αυστρίας, των ΗΠΑ και της Γερμανίας, καθώς και άλλες σημαντικές προσωπικότητες. Το μενού του συμποσίου, με την επιγραφή «Carte du Jour», το οποίο είχε ετοιμάσει ειδικά ο δρ. Τανάγρας, ήταν γραμμένο στα γαλλικά με άψογη καλλιγραφία. Κάτω από την ονομασία κάθε πιάτου, ο Τανάγρας πρόσθεσε έναν χαρακτηρισμό με γενικότερη επιστημονική ή παραψυχολογική σημασία. Το μενού ήταν το ακόλουθο:

1 Consommé en Cassé Madriléne — Electronique («ηλεκτρονικό»)
2 Délices de Soup Nantua — Radioactif («ραδιενεργό»)
3 Dindonneau Rôti Byron — Ectoplasmique («εκτοπλασματικό»)
4 Petits pois Française — Télékinétiques («τηλεκινητικά»)
5 Bombe maison Biscuits — Pseudopodes («ψευδοπόδια»)
6 Corbeilles de fruits — Psychometriques («ψυχομετρικά»)
7 Café — télépathique («τηλεπαθητικός»)

Εκείνο το βράδυ ο δρ. Τανάγρας εκφώνησε την αποχαιρετιστήρια ομιλία του· στη συνέχεια, ο καθηγητής Driesch, ο κ. Vett, ο κ. Salter, ο βαρόνος von Winterstein και ορισμένοι άλλοι εξέφρασαν, εκ μέρους όλων, την ευγνωμοσύνη τους για την επιτυχία του συνεδρίου, η οποία οφειλόταν σε καθοριστικό βαθμό στις μεγάλες προσπάθειες του Τανάγρα και των μελών της Ελληνικής Εταιρείας Παραψυχολογίας. Κατά τη διάρκεια του συνεδρίου έφτασε μια επιστολή του καθηγητή Richet, στην οποία εξέφραζε τη λύπη του για την απουσία του. Επιπλέον, ο Τανάγρας έλαβε τηλεγραφικά πολλούς χαιρετισμούς από άλλα παραψυχολογικά κέντρα της Ευρώπης. Στα απομνημονεύματά του ο Τανάγρας θυμάται (Pallikari, 2016: 396):

«Στην αρχή, ο επίτιμος πρόεδρος του συνεδρίου, καθηγητής Driesch, είπε ότι κανένα από τα είκοσι συνέδρια στα οποία είχε παρευρεθεί μέχρι τότε δεν ήταν τόσο καλά οργανωμένο και ότι πουθενά δεν τον είχαν υποδεχτεί με τέτοια φιλοξενία και ενθουσιασμό, που σε κάνουν να ξεχνάς ότι στην πραγματικότητα είσαι ξένος στην Ελλάδα. Πρόσθεσε ότι η επιτυχία αυτού του έργου είχε επιτευχθεί χάρη σε έναν και μόνο άνθρωπο. Όλοι σας γνωρίζετε αυτόν τον άνθρωπο, είπε. Είναι ο αγαπητός μας πρόεδρος, ο δρ. Τανάγρας, στον οποίο μπορούμε να δείξουμε με τον καλύτερο τρόπο, με αυτό το δάφνινο στεφάνι, πόσο ευγνώμονες είμαστε — για τις προσπάθειες, τη φιλοξενία και την υποδειγματική οργάνωση του συνεδρίου. Οι μελλοντικές παρόμοιες εκδηλώσεις θα δυσκολευτούν εξαιρετικά να ξεπεράσουν αυτή την επιτυχία. Και όταν, μέσα σε ενθουσιώδεις επευφημίες, φόρεσε στον Τανάγρα το δάφνινο στεφάνι, η ορχήστρα έπαιξε τον εθνικό μας ύμνο.»

Επίλογος

Πολλές εισηγήσεις που παρουσιάστηκαν στο Τέταρτο Συνέδριο Παραψυχολογίας το 1930 ασχολούνταν με τον πνευματισμό, ανεξήγητα φαινόμενα και μέντιουμ. Ο βαρόνος A. von Winterstein μίλησε για τα εντυπωσιακά φαινόμενα θορυβοποιών πνευμάτων —poltergeist— που συνδέονταν με το μέντιουμ Frieda Weissl από την Αυστρία. Ο Prosper Szmurlo μίλησε για τους τύπους συμπεριφοράς διάφορων μέντιουμ. Ο Μιλτιάδης Βλαστός ταξινόμησε τους διάφορους τύπους ανθρώπινης συμπεριφοράς στην Ελλάδα που συνδέονταν με ασυνήθιστα φαινόμενα· η Πυθία και οι Δελφοί, για παράδειγμα, ερμηνεύτηκαν ως περιπτώσεις υστερίας. Η ανακοίνωση του καθηγητή Wereide είχε επίσης σαφώς πνευματιστικό προσανατολισμό· εξέτασε τα φαινόμενα που συνδέονταν με το αμφιλεγόμενο νορβηγικό μέντιουμ κυρία Ingeborg Dahl (Parker & Puhle, 2008). Ο Feilding μίλησε για φαινόμενα στη Γαλλία που δεν μπορούσε να εξηγήσει· αναφέρθηκε στην αιμορραγία θρησκευτικών ομοιωμάτων και αγαλμάτων. Ο καθηγητής Oesterreich εξέτασε περιπτώσεις προφητειών από φιλοσοφική σκοπιά. Και η ανακοίνωση του δρ. Hohlenberg αφορούσε τον πνευματισμό. Η κόμισσα Wassilko-Serecki μίλησε για ένα τηλεπαθητικό μέντιουμ στη Βιέννη.

Η ανακοίνωση του W. Kröner αφορούσε επίσης πνευματιστικά, μεντιουμικά φαινόμενα. Ο δρ. Τανάγρας μίλησε για τηλεκινητικά μέντιουμ στην Ελλάδα, ενώ και ο δρ. T. Kindborg πραγματεύτηκε στην εισήγησή του τα μέντιουμ και τα πνευματιστικά φαινόμενα. Στο μεταξύ, με τη γενικότερη πρόοδο της επιστήμης και της τεχνολογίας, εξελίχθηκαν αντίστοιχα και τα θέματα και οι μέθοδοι διερεύνησης στο πλαίσιο της παραψυχολογικής έρευνας. Ωστόσο, υπάρχει μια ιδιαιτερότητα, ένα ερώτημα που συναντά κανείς στις παραψυχολογικές δημοσιεύσεις και το οποίο παρέμεινε αναλλοίωτο στο πέρασμα των χρόνων. Οι παραψυχολόγοι του 21ου αιώνα, όπως ακριβώς και οι συνάδελφοί τους του 20ού αιώνα, εξακολουθούν να θέτουν το ερώτημα: «Γιατί η επιστημονική κοινότητα δεν παίρνει στα σοβαρά την παραψυχολογική έρευνα;»

Κατά τη διάρκεια του Τέταρτου Διεθνούς Συνεδρίου του 1930, το ζήτημα αυτό έθεσαν ο Sir Oliver Lodge και ο κ. Salter. Στην πραγματικότητα, όμως, επανέλαβαν το ερώτημα που είχε ήδη θέσει ο René Sudre στο Τρίτο Διεθνές Συνέδριο Παραψυχολογίας, στο Παρίσι, το 1927 (Sudre, 1927). Θα μπορούσε επομένως κανείς να αναρωτηθεί: θα χρειάζεται οι παραψυχολόγοι να θέτουν αυτό το ερώτημα και στα επόμενα ενενήντα χρόνια;

Ευχαριστίες

Ο Eberhard Bauer, συντονιστής ερευνών στο Ινστιτούτο Οριακών Πεδίων της Ψυχολογίας και Ψυχικής Υγιεινής στο Φράιμπουργκ του Μπράισγκαου, με υποστήριξε στην έρευνα για αυτό το άρθρο.

Σημειώσεις:

1 Το παρόν άρθρο αποτελεί μετάφραση ενός κειμένου γραμμένου στα αγγλικά, το οποίο μέχρι τώρα είναι προσβάσιμο μόνο διαδικτυακά. Για τη γερμανική μετάφραση έγιναν μικρές προσαρμογές στη μορφή του κειμένου. Η μετάφραση και η δημοσίευση πραγματοποιήθηκαν με την ευγενική άδεια της συγγραφέως. Το πρωτότυπο άρθρο βρίσκεται στον ακόλουθο σύνδεσμο: https://www.facebook.com/pg/Tanagras.Memoirs/posts/ (Σημ. της σύνταξης).

2 Η δρ. Φωτεινή Παλληκάρη είναι ομότιμη αναπληρώτρια καθηγήτρια Φυσικής στον Τομέα Φυσικής Στερεάς Κατάστασης του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Τα ερευνητικά της πεδία ήταν η φασματοσκοπία λέιζερ, η επιστήμη των υλικών, η πολυμορφοκλασματική ανάλυση πολύπλοκων διεργασιών, τα θεμέλια της κβαντικής θεωρίας και της συνείδησης. Από το 2000 διεύρυνε το ερευνητικό της πεδίο, συμπεριλαμβάνοντας και τη ζωή και το έργο του πρώην προέδρου της Ελληνικής Εταιρείας Ψυχοφυσιολογίας, δρ. Άγγελου Τανάγρα.

3 Οι περιστάσεις που οδήγησαν στην επιλογή της Αθήνας ως τόπου διεξαγωγής του Τέταρτου Διεθνούς Συνεδρίου Παραψυχολογίας έχουν ήδη εξηγηθεί στο άρθρο «Why the 4th parapsychology convention in 1930 took place in Athens» (Pallikari, 2017).

4 Για την ακρίβεια, ο ιδρυτής Άγγελος Τανάγρας ονόμασε την οργάνωση «Εταιρεία Ψυχοφυσιολογίας», γεγονός που αντανακλούσε την τότε αντίληψή του για τα παραψυχολογικά φαινόμενα. Από τη σημερινή οπτική, η απόδοση «Ελληνική Εταιρεία Παραψυχολογίας» είναι η καταλληλότερη (Σημ. του μεταφραστή).

5 Εννοούνται οι ερευνητές ψυχικών φαινομένων —παραψυχολόγοι— (Σημ. του μεταφραστή).

Η ΕΞΑΠΛΩΣΗ ΕΙΝΑΙ ΤΡΟΜΑΚΤΙΚΗ, Η ΓΥΜΝΗ ΕΛΛΑΔΑ ΑΝΟΙΓΕΙ ΠΟΡΤΕΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΘΥΡΙΑ ΣΕ ΚΑΘΕ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ Η ΟΠΟΙΑ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΦΕΡΕΙ  ΔΟΞΑ ΚΑΙ ΔΥΝΑΜΗ.

ΤΗΝ ΣΚΥΤΑΛΗ ΣΤΑ ΔΙΑΣΗΜΑ ΣΥΝΕΔΡΙΑ ΠΑΡΕΛΑΒΕ ΜΕ ΕΠΑΙΝΟΥΣ Η ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΒΟΛΟΥ.