Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Claudio Ciancio - ΣΕΛΛΙΝΓΚ: ΑΠΟ ΤΟ ΑΤΟΜΟ ΣΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Claudio Ciancio - ΣΕΛΛΙΝΓΚ: ΑΠΟ ΤΟ ΑΤΟΜΟ ΣΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Δευτέρα 21 Σεπτεμβρίου 2026

ΣΕΛΛΙΝΓΚ: ΑΠΟ ΤΟ ΑΤΟΜΟ ΣΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ (3)

   Συνέχεια από: Τετάρτη 16 Σεπτεμβρίου 2026

ΣΕΛΛΙΝΓΚ: ΑΠΟ ΤΟ ΑΤΟΜΟ ΣΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ.

Τού Claudio Ciancio.

 2. Αμφιθυμία τής ατομικότητος(συνέχεια)

  Η αμφιθυμία τής ατομικότητος λύνεται στο τέλος στην μονοσήμαντη άρνηση τού Είναι της: είτε υπολογίζεται στην ιδιαιτερότητά της είτε τοποθετείται στο Απόλυτο, η πεπερασμένη ατομικότης δεν είναι, διότι στην πρώτη περίπτωση χωρίζει από το μοναδικό και αληθινό είναι, το Απόλυτο, ενώ στην δεύτερη διαλύεται σ’αυτό. Η διπλή προοπτική από την οποία μπορούμε να υπολογίσουμε το πεπερασμένο δεν αντιστοιχεί σε δύο διαφορετικά επίπεδα οντολογικά. Μάλιστα δε δεν υπάρχουν δύο διαφορετικά επίπεδα, καθότι στο επίπεδο του ιδεατού, το πεπερασμένο δεν είναι πλέον πεπερασμένο, ενώ στο επίπεδο της πραγματικότητος αυτό δεν υπάρχει πλέον. Γι’αυτό ο Σέλλινγκ μπορεί να δηλώσει ότι η “αιώνια ζωή και εκείνη η χρονική κάθε πράγματος είναι μόνον μία και η αυτή ζωή”. Η δημιουργία τού πεπερασμένου δεν είναι λοιπόν μία οντολογική αύξηση. Η σημασία του είναι τού εργαλείου τής αποκαλύψεως τού Απολύτου. “Τα πράγματα υπάρχουν μόνον καθόσον το αιώνιο υπάρχει σ’αυτά σαν η δική του αυτοαποκάλυψη”!

          Για το νόημα και για την γένεση τής πεπερασμένης πραγματικότητος ο Σέλινγκ ασχολείται κυρίως στην "Φιλοσοφία και θρησκεία". Σ’αυτό το έργο εισάγει το θέμα τής (αιωνίου) πτώσεως τού αντικειμενοποιημένου Απολύτου (Το οποίο ακριβώς επειδή απόλυτο είναι ελεύθερο) σαν αρχή τού πεπερασμένου κόσμου και ενώ υπογραμμίζει το αβάσιμο και αστήρικτο, καθότι καταγωγική πράξη, χωρίς διαμεσολάβηση, αναγνωρίζει τήν σημασία του στο γεγονός ότι γίνεται όργανο τής πλήρους αποκαλύψεως του Θεού. Σχετίζεται μ’αυτό το θέμα η επανεμφάνιση τής φιγούρας τής πνευματικής ατομικότητος, η οποία λαμβάνει χαρακτηριστικά ανάλογα εκείνων των άλλων πεπερασμένων όντων. Απ’αρχής το πέρασμα στην εμπειρική περατότητα, το οποίο στην φιλοσοφία και θρησκεία ορίζεται σαν πτώση, έχει τον φορέα του στην Εγωϊκότητα: “Το υπέρτατο και πιο γενικό σημείο τού περάσματος από την απόλυτη ιδεατότητα στην πραγματικότητα, είναι  η σχετική ενότης τού ιδεατού και τού πραγματικού, η σχετική εγωϊκότης. Αλλά αυτή είναι πάντοτε η πράξη της”. Αυτή η γρήγορη σημείωση βρίσκει την εξήγησή της στην φιλοσοφία και θρησκεία, όπου η αντικειμενοποίηση τού Απολύτου, η οποία τιθέμενη σαν ανεξάρτητη από αυτό παράγει έναν φαινομενικό κόσμο (ακριβώς επειδή χωρισμένος από το Είναι) ταυτίζεται (τουλάχιστον καθόσον γίνεται δημιουργός του πεπερασμένου) με την ψυχή. Η ψυχή με την σειρά της είναι ταυτισμένη με την νόηση και με την εγωϊκότητα, εννοημένες σαν την πρωτογενή ενότητα, την ιδέα, στην εμφάνισή της  σ’εκείνον τον φαινομενικό κόσμο, τον οποίο αυτή η ίδια, στον διαχωρισμό της, παράγει. Η ψυχή σαν εγωϊκότης, δηλαδή όχι μόνον σαν περατότης αλλά σαν αρχή κάθε περατότητος, αντιπροσωπεύει “το σημείο τής μέγιστης απομάκρυνσης από τον Θεό”, αλλά από το άλλο μέρος είναι με την σειρά της, η στιγμή τής επιστροφής στο Απόλυτο. Και πράγματι η ψυχή γνωρίζοντας την πτώση της, προσπαθεί να είναι σ’αυτή της την πτώση ένα άλλο απόλυτο, και επομένως να δημιουργήσει κάτι απόλυτο, και να συλλάβει κατόπιν, μέσω των επιστημών, της τέχνης και της ηθικής πράξης, τον πρωταρχικό κόσμο στον χρονικό. Τώρα λοιπόν, η κίνηση τής απομάκρυνσης από τον Θεό και η επιστροφή τής ψυχής σ’αυτό είναι αντιστοίχως μία κίνηση εξατομίκευσης και αρνήσεως τής ατομικότητος, “εάν το πλέξιμο (το σύμπλεγμα της ψυχής με το σώμα-αυτό που λένε οι θεολογούντες σήμερα σύνθεση ψυχής και σώματος, η οποία αποτελεί την ψυχολογία, την ειδικότητα που είναι εις τύπον και τόπον ψυχής, από την στιγμή που εγκατελείφθη η ψυχή διότι φορέας του Νου, του Θείου στοιχείου μέσα στον άνθρωπο), της ψυχής με το σώμα-το οποίο ονομάζεται συγκεκριμένα ατομικότης-είναι η συνέπεια μίας αρνήσεως μέσα στην ψυχή την ίδια και είναι μία τιμωρία, τότε η ψυχή αναγκαίως θα είναι αιώνια, δηλαδή αληθινώς αθάνατη, στο μέτρο στο οποίο έχει ελευθερωθεί από εκείνη τήν άρνηση”. Η ατομικότης είναι λοιπόν η απλή αρνητική στιγμή της ψυχής και η επιστροφή της στην υπερχρονική κατάσταση απαιτεί την εγκατάλειψη. Η αθανασία της ψυχής υπολογίζεται λοιπόν σαν εκμηδένιση της πεπερασμένης της ατομικότητος η οποία υπεισέρχεται σαν τιμωρία της αμαρτίας της πτώσεως.

          Με αυτό ο Σέλλινγκ δεν σκέπτεται μία απλή και καθαρή διάλυση τών ψυχών στην ταυτότητα του Απολύτου! “Ο υπέρτατος σκοπός όλων των πνευμάτων δεν είναι να παύουν απολύτως να είναι ο εαυτός τους, αλλά αυτό, να είναι στον εαυτό τους (εις εαυτόν) σημαίνει να πάψουν να είναι άρνηση και να μεταμορφωθούν στο αντίθετο”. Έτσι λοιπόν, όπως ήδη για όλα τα πράγματα, έτσι και για τις ψυχές, από την στιγμή που τους χρεώθηκε μία σημασία απολύτως αρνητική στην πεπερασμένη ατομικότητα, σ’αυτή δεν μένει τίποτε άλλο θετικό παρά να είναι τόπος της φανέρωσης του Απολύτου. Βεβαίως υπάρχει μία διαφορά ανάμεσα στις ψυχές και στα άλλα πράγματα, αλλά αυτή συνίσταται στο γεγονός ότι, ενώ όλα τα πλάσματα τείνουν να βεβαιώσουν την ατομικότητά τους, η ψυχή είναι ακριβώς “αυτό μέσω του οποίου ο άνθρωπος υψώνεται υπεράνω της ατομικότητος του, μέσω της οποίας γίνεται ικανός να αφήσει τον εαυτό του”. Η ψυχή λοιπόν είναι ταυτοχρόνως, περισσότερο και λιγότερο ατομικίζουσα από τα άλλα πεπερασμένα πράγματα: εάν πράγματι από την μία είναι η καταγωγή τής διαδικασίας τής εξατομικεύσεως, από την άλλη αντιπροσωπεύει το σημείο στροφής και επιστροφής, κάτι που συμβαίνει μέσω τής γνώσεως, τής ηθικής και τής τέχνης, οδούς για τις οποίες αυτή απογυμνώνεται από την προσκόλλησή της στο ατομικό για να υψωθεί στο καθολικό.

Συνεχίζεται

Αμέθυστος.

Τετάρτη 16 Σεπτεμβρίου 2026

ΣΕΛΛΙΝΓΚ: ΑΠΟ ΤΟ ΑΤΟΜΟ ΣΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ (2)

Συνέχεια από:  Κυριακή 13 Σεπτεμβριου 2026

ΣΕΛΛΙΝΓΚ: ΑΠΟ ΤΟ ΑΤΟΜΟ ΣΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ.

Τού Claudio Ciancio.

          1. To άτομο σάν φανέρωση τού Απολύτου.

   Όπως απεδείχθη τελευταίως ο Σέλλινγκ μέσω τού Λάιμπνιτς και τού Γιακόμπι, έθεσε στο κέντρο τής φιλοσοφίας την φιγούρα τού πνεύματος σαν ατομικότητος. Το πνεύμα είναι ο τόπος στον οποίο πραγματοποιείται η μεσολάβηση απείρου και πεπερασμένου, αποφεύγοντας εκείνο το πέρασμα από το ένα στο άλλο, το οποίο ο Σέλινγκ θεωρούσε αδύνατο. Το πνεύμα είναι πράγματι πρωταρχικώς άπειρο καθότι απόλυτο υποκείμενο, αλλά καθότι επίσης σαν πνεύμα πρέπει να γίνει αντικείμενο στον εαυτό του, τότε σαν αντικείμενο, γίνεται πεπερασμένο. Γι’αυτό λοιπόν δεν είναι ούτε άπειρο ούτε πεπερασμένο, αλλά σ’αυτό υπάρχει η πιο πρωτότυπη ένωση τού απείρου και του πεπερασμένου.  Σύμφωνα με τον Σέλλινγκ στο πνεύμα, καθορισμένο τοιουτοτρόπως, ανήκει ουσιωδώς ο χαρακτήρας τής τέλειας ατομικότητος, δηλαδή ο χαρακτήρας τού ορισμού και μαζί τής αδιαιρέτου ενότητος. Αυτή είναι η έννοια τής οργανικότητος, μία έννοια χάρη στην οποία γίνεται δυνατή η συνέχεια και μάλιστα η ομοιογένεια πνεύματος και φύσεως και συνεπώς η εφαρμογή και στα φυσικά προϊόντα τών χαρακτήρων τής πνευματικής ατομικότητος. Έτσι εάν το ανθρώπινο πνεύμα ορίζεται σαν “φύσις η οποία οργανώνει τον εαυτό της” ότι δηλαδή αντλεί τα πάντα από τον εαυτό της καθώς είναι ταυτοχρόνως αιτία και αποτέλεσμα τού εαυτού της και στην οποία αυτό που παράγεται δεν είναι άλλο από την παραχθείσα αρχή (να η αδιαίρετος ενότης), με τον ίδιο τρόπο ο φυσικός οργανισμός είναι μία ενότης στην οποία τα μέρη είναι δυνατά μόνον μέσω τού όλου και το όλον μέσω τής αμοιβαίας πράξης των μερών. Μία ενότης στην οποία εφαρμόζεται η έννοια τής ατομικότητος. Στο “Μέσα στην παγκόσμια ψυχή” (1798) ενώ επαναλαμβάνει την αμοιβαία μεταστρεψιμότητα ατομικότητος και οργανώσεως, ο Σέλινγκ αναγνωρίζει και μάλιστα στην πρόοδο τής εξατομικεύσεως τήν σημασία τής αναπτύξεως τής φύσεως: ήδη η διαμόρφωση τής ύλης είναι “το πρώτο πέρασμα στην ατομικότητα” και κάθε στερεό σώμα έχει ένα είδος ατομικότητος”. Γενικότερα μπορούμε να πούμε : “η ουσία της προόδου της οργάνωσης συνίσταται στην εξατομίκευση της ύλης στο άπειρο”!

          2. Αμφιθυμία τής ατομικότητος.

          Μία άλλη σημασία λιγότερο θετική, θα προσλάβει η ατομικότης όταν, χωρίς να τροποποιηθεί η δομή, θα υπολογισθεί στην διαφορετικότητά της και την διάκρισή της από το Απόλυτο, και θα προκύψει όταν ο νεαρός Σέλλινγκ θα φέρει σε πλήρη ωριμότητα την μετακίνηση από την οπτική γωνία τής υπερβατικότητος σε εκείνη τής οντολογίας. Σ’αυτή την νέα προοπτική το Απόλυτο δεν θα είναι μόνον συνθήκη τής δυνατότητος τού πεπερασμένου, όσο η οπτική γωνία από όπου μπορεί να υπολογισθεί. Από εδώ λοιπόν η ατομικότης θα εμφανισθεί οριζόμενη από έναν αμφίθυμο χαρακτήρα: από το ένα μέρος αξιολογούμενη σαν φιγούρα πεπερασμένη του Απολύτου και από το άλλο μειωμένη σαν ακατάλληλη αντιπροσώπευση του. Γι’αυτή την δεύτερη όψη το πρώτο σχέδιο μιας φιλοσοφίας τής φύσεως (1799) δηλώνει ότι το άτομο “ντροπιάζει την φύση”. Η δημιουργική ώθηση τής φύσης, σταθεροποιείται σε συγκεκριμένους βαθμούς ανάπτυξης, οι οποίοι αντιστοιχούν στα γένη. Σταθεροποιημένα καθότι γένη, τα προϊόντα τής φύσεως δεν υφίστανται όμως επειδή είναι ατομικά. “Το άτομο πρέπει να φανεί σαν μέσον και το γένος ο σκοπός της φύσεως-το άτομο πρέπει να χαθεί και το γένος να παραμείνει-εάν είναι αλήθεια ότι τα ξεχωριστά προϊόντα πρέπει να υπολογισθούν, στην φύση, αποτυχημένες προσπάθειες αντιπροσώπευσης του Απολύτου. Και αυτό επειδή εάν η φύση, παρά το ότι είναι άπειρη “πρέπει να παρουσιασθεί μέσω πεπερασμένων προϊόντων”, δεν μπορεί όμως να σταματήσει σ’αυτά τα προϊόντα τα οποία γίνονται, καταλήγουν, ένα “όριο τής δραστηριότητός της, τα οποία θα ενεργήσει για να τα καταστρέψει”. Η αμφιθυμία τής ατομικότητος επανέρχεται στα γραπτά τής φιλοσοφίας τής ταυτότητος, στα οποία εκείνη η διττότης τίθεται σαν θέμα και εξηγείται στην γένεσή της. Από το ένα μέρος η πεπερασμένη ατομικότης αναγνωρίζεται σαν αναγκαία έκφραση τού Απολύτου. “Κάθε ξεχωριστό όν εάν δεν είναι απόλυτο είναι όμως άπειρο στο γένος του. Εκφράζει το γένος του, το είναι τής απολύτου ταυτότητος, με τον ίδιο τρόπο με τον οποίο το εκφράζει το άπειρο”. Έτσι και στον Bruno επίσης (1802), ισχυρίζεται ότι σε κάθε συγκεκριμένο όν υπάρχει ολόκληρο το σύμπαν, έτσι ώστε λόγω ή εκ της ουσίας κάθε πράγμα είναι ίσο προς τα άλλα, μία θέση που θα επαναλάβει στην συνέχεια! Αλλά μ’αυτόν τον τρόπο καταλήγει να αφαιρέσει κάθε αυτονομία στην πεπερασμένη ατομικότητα: εάν η ουσία της είναι το άπειρο, στο οποίο κάθε πράγμα εξομοιώνεται στα άλλα, τότε σαν ιδιαίτερο, είναι αμέσως και αναγκαίως ένα πράγμα ξεχωριστό, η μορφή της οποίας είναι ακατάλληλη στην ουσία [το καθόλου] και σε αντίφαση μ’αυτή. Από αυτή την άποψη η ατομικότης δεν επιτελεί πλέον την λειτουργία τής μεσολαβήσεως τού απείρου με το πεπερασμένο, διότι έλειψε ακριβώς ο χώρος αυτής τής μεσολαβήσεως και μάλιστα αντικαθίσταται η ίδια η έννοια τής ατομικότητος (τουλάχιστον όταν γίνεται λόγος για τον άνθρωπο) από εκείνη τής ιδιαιτερότητος, μία έννοια η οποία μοιάζει να παρουσιάζει καλύτερα τήν αρνητικότητα τού πεπερασμένου (ενώ η έννοια τής ατομικότητος παραπέμπει σε μία άτμητη ενότητα, σε ένα ενωμένο όλον). Αντί για μεσολάβηση έχουμε μάλλον μία διάλυση τού ξεχωριστού, τού ιδιαιτέρου, στην ολότητα. Αυτή η διάλυση είναι η αληθινή ταυτότης τού απείρου και τού πεπερασμένου. Το πεπερασμένο είναι μόνον στο άπειρο αλλά ακριβώς γι’αυτό παύει να είναι πεπερασμένο!

          Πολλαπλασιάζονται στα γραπτά αυτών τών ετών οι εκφράσεις οι σχετικές με την αρνητικότητα και τον μηδενισμό τού πεπερασμένου καθότι μερικότης και ατομικότης, ιδιαιτερότης. “Αυτή (εκείνη η πραγματική) περατότης όχι μόνον δεν είναι σε ενότητα με το άπειρο, αλλά δεν είναι απολύτως τίποτε”. Το απόλυτο είναι το μόνο πραγματικό, ενώ τα περασμένα πράγματα δεν είναι πραγματικά. Το θεμέλιο τους δεν είναι δυνατόν να βρεθεί λοιπόν σε μία μετοχή πραγματικότητος σ’αυτά ή στο υπόβαθρό τους, μία μετοχή η οποία θα προερχόταν από το Απόλυτο, αλλά αντιθέτως μόνον σε μία απομάκρυνση και σε μία πτώση από το Απόλυτο”. “Το πεπερασμένο δεν έχει τίποτε θετικό, είναι μόνον η όψη των ιδεών λόγω του ότι αυτές είναι ανεξάρτητες. Το συγκεκριμένο, ιδιαίτερο πράγμα δεν είναι άλλο παρά το σχετικό μη-είναι του ιδιαιτέρου αυτού πράγματος σε σχέση με την ιδέα. Η χρονικότης τής ζωής τών πραγμάτων είναι μία οδός τού μηδενός. Το πεπερασμένο δεν μπορεί, αιωνίως να ζήσει στ’αλήθεια. Κάθε περατότης είναι άρνηση τού Είναι”. Ίσως δεν υπάρχει χωρίο να εκφράζει τον μηδενισμό των ξεχωριστών πραγμάτων με μεγαλύτερη πληρότητα από το ΙΧ απόφθεγμα της φιλοσοφίας της Φύσεως: “Με τον ίδιο τρόπο με τον οποίο τόσο η ουσία τού φωτός όσο και η παρουσία της δεν μας επιτρέπει να δούμε τον καθαρό αέρα, έτσι δεν μπορούμε να δούμε τα πράγματα ούτε χωρίς την ουσία ούτε με αυτή. Όχι χωρίς αυτή, διότι έτσι χάνονται στην νύχτα, ούτε με αυτή, διότι μ’αυτόν τον τρόπο είναι το Ένα που διαφαίνεται διεισδύοντας μέσω αυτών”.

Συνεχίζεται

ΓΙ' ΑΛΛΗ ΜΙΑ ΦΟΡΑ ΔΕΝ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΠΑΡΑ ΝΑ ΘΑΥΜΑΣΟΥΜΕ ΤΗΝ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΟΥ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΥΠΕΡΒΑΣΗ ΤΗΣ ΑΙΧΜΑΛΩΣΙΑΣ ΤΗΣ ΣΤΟΝ ΑΚΙΝΑΤΗ (ΤΡΕΜΠΕΛΑΣ), ΣΤΗΝ ΑΓΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΓΕΡΜΑΝΙΚΟΥ ΙΔΕΑΛΙΣΜΟΥ.

ΘΑ ΜΑΣ ΖΗΛΕΥΟΥΝ ΟΙ ΑΓΙΟΙ ΣΥΜΕΩΝ ΚΑΙ ΟΙ ΠΑΛΑΜΑΔΕΣ ΓΙΑ ΤΑ ΠΡΟΝΟΜΙΑ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΜΑΣ Η ΟΠΟΙΑ ΜΑΣ ΔΙΝΕΙ ΤΗΝ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ copy paste ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΙΔΙΑ ΤΗΝ ΑΓΙΑ ΤΡΙΑΔΑ.

Κυριακή 13 Σεπτεμβρίου 2026

ΣΕΛΛΙΝΓΚ: ΑΠΟ ΤΟ ΑΤΟΜΟ ΣΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ (1).

 ΣΕΛΛΙΝΓΚ: ΑΠΟ ΤΟ ΑΤΟΜΟ ΣΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ.

Τού Claudio Ciancio.

          1. To άτομο σάν φανέρωση τού Απολύτου.

  Μία από τις πλέον ενδιαφέρουσες διαδρομές, παρότι οι λιγότερο προσεγμένες, για να κατορθώσουμε να φωτίσουμε την πρωτοτυπία και την σημασία τής τελευταίας φιλοσοφίας τού Σέλλινγκ είναι εκείνη η οποία ακολουθεί τις μεταμορφώσεις στις οποίες η θεματική τής υποκειμενικότητος γνωρίζει στην ανάπτυξη τής σκέψης του. Είναι μεταμορφώσεις τόσο βαθιές ώστε να θέτουν την έννοια τής υποκειμενικότητος σχεδόν σε αχρησία για να προσδιοριστεί αυτό που ο τελευταίος Σέλινγκ εννοεί όταν ομιλεί για Εγώ, για πνεύμα ή για πρόσωπο.

          Εάν στις διαλέξεις Erlangen τού 1821, που προαναγγέλλουν θέματα τής τελευταίας φιλοσοφίας, το Απόλυτο, καθότι απόλυτη ελευθερία, ορίζεται ακόμη σαν απόλυτο υποκείμενο και ο άνθρωπος με την σειρά του, σαν υποκείμενο αυτής της ελευθερίας, στο τελευταίο του έργο, η Καθαρή φιλοσοφική λογική, η κατηγορία τού υποκειμένου θα μειωθεί σε μία απλή αρχή ή δύναμη τού ουσιώδους. Παρ’όλα αυτά ευκαιριακώς χρησιμοποιείται, σ’αυτή την παρουσίαση, ο όρος υποκείμενο για να δείξει όχι μόνον μία δύναμη, αλλά και αυτό που είναι, με την έννοια τής ουσίας, αυτό που δεν είναι απλώς περιεχόμενο τού Είναι αλλά υπαρκτική του υποστήριξη, “αυτό στο οποίο το ουσιώδες αναφέρεται”. Ο όρος όμως εμφανίζεται μόνον στην γενική του όψη και όχι πλέον όταν εκείνη η ουσία ακριβολογείται σαν ψυχή ή πνεύμα ή εγώ ή πρόσωπο. Όμως η καταφυγή στον παραδοσιακό όρος της υποκειμενικότητος δεν είναι χωρίς σημασία: σημαίνει ότι υπήρξε μία εμβάθυνση και μία επανερμηνεία εκείνης της έννοιας, οι οποίες δημιούργησαν φιγούρες στις οποίες η παραδοσιακή ιδεαλιστική υποκειμενικότης (τόσο η υπερβατική όσο και η μεταφυσική) καταλήγει βαθύτατα μεταμορφωμένη, και αυτό ισχύει τόσο για τον Θεό όσο και για το πεπερασμένο πνεύμα. Αυτή η μεταμόρφωση -η οποία οδηγεί στον καθορισμό τής υποκειμενικότητος σαν ατομική αρχή τής υπάρξεως αντί για καθολική δύναμη τού Είναι, σαν το Είναι τού δυνατού παρά σαν την δυνατότητά τού Είναι, σαν το απολύτως συγκεκριμένο στο οποίο τα κατηγορήματα προσδίδουν νόηση, αντί για το αόριστο από το οποίο απορρέουν οι ορισμοί- αναγνωρίζεται πάνω απ’όλα στις καταστάσεις που οι έννοιες του ατόμου και του προσώπου διέρχονται στις διάφορες φάσεις της σκέψης του Σέλινγκ πριν από την τελική στροφή. Ας τις δούμε με συντομία!

          Δεν μπορούμε να αρνηθούμε στον Σέλλινγκ μία δυνατή αίσθηση τής ατομικότητος, ιδιαιτέρως στο πρώιμο έργο του, τόσο στα γραπτά τής υπερβατικής φιλοσοφίας όσο και σε εκείνα τής φιλοσοφίας της φύσεως. Όσον αφορά τα πρώτα, εάν παρουσιάζεται προσεκτικός στην προβληματική τού εμπειρικού Εγώ, ιδιαιτέρως στο Vom Ich (1795) [από εμένα], αλλά καί στο “Νέα απαγωγή τής φύσεως” (1795) το ατομικό Εγώ όχι μόνον γίνεται θέμα, αλλά κυριαρχεί στην σκέψη του. Στην διαλεκτική τής ατομικής βουλήσεως και της καθολικής βουλήσεως, η οποία εγκαθίσταται στο εσωτερικό τής πρακτικής σφαίρας, η ατομική βούληση τίθεται σαν τόπος μεσολάβησης στον οποίο πραγματοποιείται η θεμελιώδης κατηγορική πρακτική, εκείνη δηλαδή τής τάσεως προς το ανεξάρτητο, το ελεύθερο. Ακριβώς αυτή η κατηγορική προσταγή μού επιβάλλει να επιβεβαιώσω την ελευθερία μου κάτι που δεν επιτυγχάνεται χωρίς να εισέλθω σε διαμάχη με την ελευθερία τών άλλων, συγκροτώντας με χάρη σ’αυτή την διαμάχη σαν “ηθικό άτομο”! Βεβαίως αυτή η αποθέωση τής ατομικότητος έχει συγκεκριμένα όρια: η διαφορετικότητα τών ατόμων, από την οποία εξαρτάται η διαμάχη, είναι σχετική μόνο στην διαφορετικότητα τής θελήσεως, τής ύλης τής βουλήσεως, ενώ σχετικά με την μορφή, την ελευθερία τής βουλήσεως -τα άτομα είναι ίσα- και επι πλέον η διαφορετικότης τής ύλης πρέπει να απορριφθεί εν όψει τής πραγματοποιήσεως τής καθολικότητος τής βουλήσεως, αυτό στο οποίο προσβλέπει η επιταγή τού ήθους (η οποία μ’αυτή την έννοια διακρίνεται από την ηθική επιταγή).

          Από αυτή την οπτική γωνία μοιάζει να υπάρχει μία τέλεια συμμετρία ανάμεσα στην ατομική βούληση και την καθολική: και πράγματι “το πρόβλημα κάθε φιλοσοφίας τού ήθους είναι εκείνο μίας απολύτου βουλήσεως” και αυτό μπορεί να λυθεί ή από την πλευρά τής ηθικής (εννοημένης σαν ένα μέρος της φιλοσοφίας τού ήθους), καθότι ταυτίζει την ατομική βούληση με την καθολική, ή από την πλευρά της επιστήμης τού δικαίου, καθότι ταυτίζει την καθολική βούληση με την ατομική. Χωρίς να μπορεί καμία από τις δυό τους να ολοκληρώσει το χρέος της, κάτι που θα καθόριζε το τέλος εκείνων τών επιστημών. Και όμως ακόμη και ο περιορισμός τής ατομικής βουλήσεως τον οποίο απαιτεί το ήθος γίνεται μόνον εν όψει της δηλώσεώς του: “Η βούλησή μου υποκύπτει στην καθολική βούληση για να μην υποδουλώνεται σε καμία ατομική βούληση”. Μπορώ να υποχωρήσω στην καθολική βούληση μόνον στο μέτρο στο οποίο μέσω αυτής επιβεβαιώνω την ατομική βούληση! Από αυτή την άποψη όμως αποκλείεται το θέμα τής ταυτότητος τής φόρμας τής βουλήσεως σε όλους τούς ανθρώπους καί η ελευθερία εξελίσσεται με την έννοια μίας αρνήσεως των ατομικών βουλήσεων υπέρ μιας ανώτερης καθολικής βούλησης!

          Ο λόγος όμως αυτής τής αξιολόγησης τής ατομικότητος δεν είναι τόσο η ίδια η ατομικότης, όσο το γεγονός ότι μόνον σ’αυτή φανερώνεται το Απόλυτο: "Εγώ πρέπει να σκεφθώ το απόλυτο Είναι το οποίο εκδηλώνεται σε κάθε ύπαρξη, σαν ταυτόσημο (ταυτόν) με μένα τον ίδιο και η θεμελιώδης επιταγή είναι η πραγματοποίηση τού αναίτιου (γινόμενοι τοιουτοτρόπως απολύτως ελεύθεροι)". Καθότι μ’αυτόν τον τρόπο το Εγώ ταυτίζεται με τον εαυτό του, και τότε ο ηθικός νόμος μπορεί να εκφρασθεί και σαν επιταγή (διαταγή) να γίνουμε αυτοί (τέτοιοι). Μόνον εάν αυτή η ταυτότης, την οποία ορίζει ο Σέλινγκ και σαν προσωπικότητα, πραγματοποιηθεί απολύτως, το ατομικό εγώ θα μεταβαλλόταν στο Απόλυτο!

Συνεχίζεται

Τρίτη 22 Απριλίου 2025

ΣΕΛΛΙΝΓΚ: ΑΠΟ ΤΟ ΑΤΟΜΟ ΣΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ (5)

   Συνέχεια από: Τρίτη 11 Μαρτίου 2025

ΣΕΛΛΙΝΓΚ: ΑΠΟ ΤΟ ΑΤΟΜΟ ΣΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ.

Τού Claudio Ciancio.

        3. Το πρόσωπο καί η ψυχή.

Γενικότερα όμως θα μπορούσαμε να πούμε ότι τα ανθρωπολογικά μοντέλα τα οποία περιέχονται στα γραπτά αυτής της περιόδου κινούνται προς την έννοια μιας επιβεβαίωσης, αλλά ταυτοχρόνως, και προς μία μείωση τής αξίας της προσωπικότητος. Έτσι σύμφωνα με τα Μαθήματα της Στουτγάρδης το ανθρώπινο πνεύμα γενικώς διαρθρώνεται σε τρείς δυνάμεις: το θάρρος, ο χαρακτήρας (που είναι το μέρος που στρέφεται στον πραγματικό κόσμο), η ψυχή (που είναι το μέρος που στρέφεται στον ιδανικό κόσμο) και στην μέση αυτών των δύο, σαν αρχή του δεσμού τους (ή του χωρισμού τους) το πνεύμα με την στενή έννοια. Αυτό το τελευταίο είναι “αυτό που υπάρχει σαν ιδιαίτερα προσωπικό στον άνθρωπο”, είναι ελεύθερη θέληση η οποία προκύπτει από την τυφλή βούληση και την νόηση. Αλλά εδώ ο Σέλλινγκ, αρνούμενος ότι η συνθετική λειτουργία τού πνεύματος φτιάχνει την ανώτερη δύναμη, δίνει μία ξαφνική στροφή στην ανάλυσή του, για την οποία διαθέτει την συνείδηση τόσο ώστε να την εισάγει με την παρατήρηση: “Είναι χωρίς αμφιβολία κοινή γνώμη ότι το πνεύμα είναι αυτό το πιο υψηλό που υπάρχει στον άνθρωπο”. Αλλά δηλώνει αμέσως μετά ότι όμως το πνεύμα δεν μπορεί να είναι το πιο υψηλό πράγμα, διότι είναι ικανό για το κακό. Εάν το πνεύμα ήταν το πιο υψηλό πράγμα-συνεχίζει- δεν θα υπήρχε πλέον διαφορά ανάμεσα στην αλήθεια και το λάθος. Το πνεύμα, καθότι μπορεί να πει και να κάνει όχι μόνον το καλό αλλά και το κακό, απαιτεί κάτι ανώτερο που θα του επιτρέπει ακριβώς να διακρίνει το καλό και το κακό. Έτσι λοιπόν η αναγνώριση τής προσωπικότητος τού ανθρώπου σαν ελευθερίας ικανής για καλό και για κακό (και μάλιστα για κακό στην θετικοτητά του, και όχι σαν απλή απουσία τού καλού) αν καί αποφεύγει να συνορεύσει με το μη είναι, αυτό που είναι ατομική ιδιαιτερότητα, δεν κατορθώνει όμως να ανατρέψει τις προηγούμενες θέσεις και να αποδώσει στην προσωπικότητα, τουλάχιστον όσον αφορά τον άνθρωπο, ένα οντολογικό πρωτείο. Και αυτό επειδή οι ανθρώπινες ελευθερία και προσωπικότης δεν στοχάζονται μέχρι το βάθος τής πρωτοτυπίας τους, αλλά περισσότερο σαν συνθετικά αποτελέσματα, έτσι ώστε στην οντολογική ιεραρχία το πρωτείο παραμένει στην ανώτερη αρχή (την ιδανική) η οποία εισέρχεται στην σύνθεση. Γι’αυτό ακριβώς πάνω από το πνεύμα ο Σέλλινγκ τοποθετεί την ψυχή, σαν “αυτό που είναι με απόλυτη ακρίβεια το Θείο μέσα στον άνθρωπο, επομένως αυτό που είναι απρόσωπο, το αληθινό ουσιώδες, στο οποίο το προσωπικό στοιχείο οφείλει να υποταχτεί σαν ένα μη-ουσιώδες”.

          Από την ψυχή προέρχονται τα έργα τέχνης, τά έργα τής φιλοσοφίας, της αρετής και της θρησκείας και “σε όλα τα έργα, ακόμη και σε αυτά της τέχνης και τής επιστήμης, η υψηλότερη στιγμή γεννάται ακριβώς επειδή σ’αυτά ενεργεί το απρόσωπο”. Αυτό που είναι προσωπικό γίνεται λοιπόν οδός και όργανο εν όψει τής επιβεβαιώσεως του ιδανικού, το απλό του θεμέλιο (το μη ουσιώδες του), παρότι απαραίτητο. Το πρωτείο της ψυχής διακόπτει την οντολογική επανόρθωση τής πνευματικής ατομικότητος στην οποία η επεξεργασία τής έννοιας τής προσωπικότητος είχε ανοίξει τον δρόμο.

          Με την σειρά του ο διάλογος Clara, αποδίδοντας στην ψυχή (σύμφωνα και με την παράδοση) την επιβίωση μετά τον θάνατο, αναγνωρίζει ότι αυτό που πραγματικά συστήνει την ανθρωπότητα του ανθρώπου δεν είναι το πνεύμα, αλλά η ψυχή. Η επιχειρηματολογία τού Σέλλινγκ είναι πειστική: τόσο το σώμα όσο και το πνεύμα είναι αυτό το οποίο στον άνθρωπο αλλάζει συνεχώς (ας σκεφτούμε όσον αφορά το πνεύμα την συνεχή αλλαγή των πεποιθήσεων). Ο αληθινός εαυτός του ανθρώπου λοιπόν δεν μπορεί να είναι ούτε το σώμα ούτε το πνεύμα και εάν η αθανασία αφορά αυτό που είναι το πιο ιδιαίτερο του ανθρώπου, οφείλουμε να το αποδώσουμε στην ψυχή. Η ψυχή τώρα υπολογίζεται σαν τον ενδιάμεσο όρο ανάμεσα στο πνεύμα και το σώμα, σαν αυτό που τα περικλείει στον εαυτό της και καθιστά εφικτή την επικοινωνία. Είναι η ενοποιός συνείδηση και των δύο. Ακόμη και από αυτό το σημείο ο διάλογος Clara ξεχωρίζει για μία επιβεβαίωση τής αρχής τής προσωπικής ατομικότητος πολύ πιο έντονης από εκείνη που υποστηρίχθηκε από σύγχρονα Μαθήματα τής Στουτγάρδης. Στα δύο κείμενα είναι κοινή η θέση τής υποταγής του πνεύματος στην ψυχή, αλλά ενώ στα Μαθήματα το πνεύμα είναι η αρχή της προσωποποιήσεως και η ψυχή είναι η ανώτερη απροσωπικότης, στον διάλογο Clara ήδη η ψυχή γίνεται φορέας τής προσωπικής ιδιαιτερότητος, διαδραματίζοντας εκείνη την διαμεσολαβητική λειτουργία, ανάμεσα στα αντίθετα στοιχεία, που εξασκείτο, στα Μαθήματα, από το πνεύμα.

Συνεχίζεται

Περί της ουσίας της ανθρώπινης ελευθερίας ζ (9)

Γιὰ τὴν πλατωνικὴ ἄποψη,  ἡ μοναδικὴ αἰτία [Grund] τοῦ κακοῦ εἶναι ἡ αἰσθητι κότητα [Sinnlichkeit] ἢ ἡ ζωϊκότητα [Animalität], ἢ ἡ γήινη ἀρχή, ἀφοῦ στὸν οὐρανὸ δὲν ἀντιθέτουν, ὅπως θὰ ἔπρεπε, τὴν κόλαση, ἀλλὰ τὴ γῆ. Ἡ ἀντίληψη αὐτὴ ἔρχεται ὡς φυσικὴ συνέπεια τοῦ δόγματος ὅτι ἡ ἐλευθερία ἔγκειται στὴν ἁπλῆ κυριαρχία τῆς νοήμονος [intelligenten] ἀρχῆς ἐπάνω στὶς ἐπιθυμίες καὶ τὶς ὁρμὲς [Neigungen] τῶν αἰσθήσεων καὶ ὅτι τὸ καλὸ ὀφείλεται στὸν καθαρό λόγο ποὺ εὐνοήτως δὲν ἀφήνει καμμιὰ ἐλευθερία γιὰ τὸ κακό (ἐφόσον ἐδῶ κυριαρχοῦν οἱ αἰσθη-τικὲς ὁρμές)· γιὰ νὰ ἀκριβολογήσουμε, ἐδῶ τὸ κακὸ καταργεῖται πλήρως. Διότι ἡ ἀδυναμία ἢ τὸ ἀτελέσφορο τῆς νοητικῆς [verständigen] ἀρχῆς μπορεῖ κάλλιστα νὰ εἶναι ἡ αἰτία [Grund] τῆς ἐλαττωματικότη-τας ἀγαθῶν καὶ ἐνάρετων πράξεων, ὄχι ὅμως καὶ ἡ αἰτία θετικὰ κακῶν καὶ φαύλων [tugendwidriger]. ᾿Αλλὰ ἂν δεχτοῦμε ὅτι ἡ αἰσθητικότητα, ἢ ἡ παθητική στάση ἀπέναντι σὲ ἐξωτερικὲς ἐντυπώσεις (372) θὰ προκα-λοῦσε κατὰ κάποιου εἴδους ἀναγκαιότητα κακές πράξεις, μέσα σ' αὐτὲς ὁ ἄνθρωπος θὰ ἦταν μόνο παθητικός, τὸ κακὸ ἑπομένως, ὅσον ἀφορᾶ τὸν ἴδιο, ὑποκειμενικὰ δηλαδή, δὲν θὰ ἐσήμαινε τίποτε, καὶ καθὼς ὅ,τι εἶναι ἀπὸ τὴν φύση καθορισμένο δὲν μπορεῖ οὔτε ἀντικειμε νικὰ νὰ εἶναι κακό, δὲν θὰ ἐσήμαινε τὸ κακὸ τίποτε ἀπολύτως. Ὅτι ὅμως λέγεται δὲν σημαίνει ὅτι εἶναι καὶ σωστό, πὼς ἡ ἔλλογη [vernünftige] ἀρχὴ εἶναι ἀνεν εργὸς μέσα στὸ κακό. Διότι τότε γιατί δὲν ἀσκεῖ τὴν δύναμή της; Αν θέλει καὶ εἶναι ἀνενεργός, τότε ἡ αἰτία τοῦ κακοῦ ἔγκειται σὲ αὐτὸ τὸ θέλημα [Willen] καὶ ὄχι στὴν αἰσθητικότητα.. Εἰδάλλως, ἂν δὲν μπορεῖ μὲ κανένα τρόπο νὰ ὑπερνικήση τὴν ἀντίρροπη δύναμη τῆς τελευταίας, ὑπάρχει ἐδῶ ἀδυναμία καὶ ἐλάττωμα, ὁπωσδήποτε ὅμως ὄχι κάτι κακό. Σύμφωνα μὲ αὐτὴ τὴ διευκρίνηση ὑπάρχει λοιπὸν μόνο μιὰ βούληση (ἂν ἐξάλλου μπορεῖ νὰ ὀνομαστῆ ἔτσι) καὶ ὄχι μιὰ διπλῆ, καὶ θὰ μποροῦσε κανεὶς ἀπὸ αὐτὴ τὴν ἄποψη νὰ ὀνο μάση τοὺς ὀπαδοὺς τῆς θεωρίας αὐτῆς, ἀφότου εἰσήχθησαν ἐπιτυχῶς στὴ φιλοσοφικὴ κριτικὴ ὀνόματα ὅπως ἀρειανοί, κλπ., μὲ ἕνα ἐπίσης ἀπὸ τὴν ἐκκλη-σιαστικὴ ἱστορία ἀντλημένο, ἀλλὰ μὲ παραλλαγμένο νόημα, ὄνομα: μονοθελῆτες.  Καθώς ὅμως ἐδῶ δὲν εἶναι ἡ νοήμων ἀρχή, ἢ ἡ ἀρχὴ τοῦ φωτός, καθ' ἑαυτήν, ἀλλὰ ἡ δεμένη μὲ ἑαυτότητα, αὐτὴ δηλαδὴ ποὺ ἔχει ἀρθῆ ὡς τὸ πνεῦμα, ἡ ὁποία δρᾶ μέσα στὸ καλό, τὸ κακὸ δὲν προκύπτει ἀπὸ μόνη τὴν ἀρχὴ τῆς περατότητας, παρὰ ἀπὸ τὴν φερμένη σὲ συνάφεια μὲ τὸ κέντρο σκοτεινὴ ἢ αὐτιστικὴ [selbstische] ἀρχή· καὶ ὅπως μπορεῖ κανεὶς νὰ ἐνθουσιάζεται [Εnthusiasmus] ἀπὸ τὸ καλό, ἔτσι μπορεῖ καὶ νὰ ἐμπνέεται [Begeisterung] ἀπὸ τὸ κακό. Στὸ ζῶο, ὅπως καὶ σὲ κάθε ἄλλο φυσικὸ ὄν, ἐνυπάρχει δρῶσα καὶ αὐτὴ ἡ σκοτεινὴ ἀρχή· ἀλλὰ σὲ αὐτὸ δὲν ἔχει γεννηθῆ στὸ φῶς, ὅπως στὸν ἄνθρωπο, δὲν εἶναι πνεῦμα καὶ νόηση, παρὰ τυφλὸ πάθος [Sucht] καὶ ἐπιθυμία [Begierde]. Ἐν ὀλίγοις δὲν εἶναι δυνατὸς ἐδῶ κανένας ἐκπεσμός, καμμιὰ διάκριση τῶν ἀρχῶν, ἀφοῦ δὲν ὑπάρχει καμμιὰ ἀπόλυτη, δηλ. προσωπική, ἑνότητα. Τὸ χωρὶς συνείδηση καὶ τὸ ἐνσυνείδητο εἶναι ἑνωμένα στὸ ζωϊκὸ ἔνστικτο κατὰ συγκεκριμένο καὶ καθορισμένο τρόπο, ποὺ ἀκριβῶς γι' αὐτὸ δὲν μπορεῖ νὰ παραλλάσση. Διότι γι' αὐτὸ ἀκριβῶς, ἐπειδὴ εἶναι σχετικές μόνο ἐκφράσεις τῆς ἑνότητας, ὑπόκεινται σ' αὐτήν, καὶ ἡ δύναμη ποὺ δρὰ στὸν βυθὸ διατηρεῖ τὴν ἑνότητα τῶν ἀρχῶν σὲ μιὰ σταθερή σχέση. Τὸ ζῶο ποτὲ δὲν μπορεῖ (373) νὰ βγῆ ἀπὸ τὴν ἑνότητα, ἐνῶ ὁ ἄνθρωπος μπορεῖ κατὰ βούλησιν νὰ διαρρήξη τὸν αἰώνιο δεσμὸ τῶν δυνάμεων.

᾿Αλλὰ ἀποδείξαμε μιὰ γιὰ πάντα ὅτι τὸ κακὸ ὡς τέτοιο μποροῦσε νὰ ἀναβλύση μόνο μέσα στὴν δημιουργία, ἐφόσον μόνο μέσα σ' αὐτὴν τὸ φῶς καὶ τὸ σκότος, οἱ (375) δύο ἀρχές, μποροῦν νὰ ὑπάρξουν ἑνωμένες μὲ τρόπο ποὺ νὰ ἐπιτρέπη τὸν χωρισμό τους. Τὸ ἀρχικό θεμελιακὸ ὂν δὲν μπορεῖ ποτὲ νὰ εἶναι καθ' ἑαυτὸ κακό, ἀφοῦ δὲν ὑπάρχει σ' αὐτὸ καμμιὰ διττότητα τῶν ἀρχῶν. ᾿Αλλὰ δὲν μποροῦμε ἐπίσης νὰ δεχτοῦμε οὔτε ἕνα κάποιο δημιουργημένο πνεῦμα πού, πεπτωκὸς τὸ ἴδιο, παρέσυρε τὸν ἄνθρωπο στὴν πτώση· διότι τὸ ἐρώτημα εἶναι ἀκριβῶς πῶς πρωτοανέβλυσε τὸ κακὸ μέσα στὴν δημιουργία. Καὶ οὔτε αὐτὴ ἡ παραδοχὴ μᾶς δίνει γιὰ τὴν ἐξήγηση τοῦ κακοῦ τίποτε πέρα ἀπὸ τὶς δύο ἀρχὲς μέσα στὸν θεό. Ὁ θεὸς ὡς πνεῦμα (ὁ αἰώνιος δεσμὸς τῶν δύο ἀρχῶν), εἶναι ἡ καθαρὴ ἀγάπη, στὴν ἀγάπη ὅμως δὲν μπορεῖ ποτὲ νὰ ὑπάρξη μιὰ θέληση [Wille] τοῦ κακοῦ· οὔτε ἐπίσης στὴν ἰδεατὴ ἀρχή. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ ἴδιος ὁ θεὸς γιὰ νὰ ὑπάρξη χρειάζεται ἕνα θεμέλιο, μόνο ποὺ αὐτὸ τὸ θεμέλιο δὲν βρίσκεται ἔξω, ἀλλὰ μέσα του· ἔχει μέσα του ὁ θεὸς μιὰ φύση, ἡ ὁποία, καίτοι τοῦ ἀνήκει, εἶναι ὅμως διαφορετικὴ ἀπὸ αὐτόν. Ἡ βούληση τῆς ἀγάπης καὶ ἡ βούληση τοῦ θεμελίου εἶναι δυὸ διαφορετικές βουλήσεις ποὺ ἡ καθεμιά τους ὑπάρ χει γιὰ λογαριασμό της· ἀλλὰ ἡ βούληση τῆς ἀγάπης δὲν μπορεῖ νὰ ἀντιταχθῆ στὴ βούληση τοῦ θεμελίου, οὔτε νὰ τὴν ἄρη [aufheben], γιατὶ τότε θὰ ἔπρεπε νὰ ἀντιταχθῆ στὸν ἑαυτό της. Γιατὶ γιὰ νὰ μπορέση να ὑπάρξη ἡ ἀγάπη, τὸ θεμέλιο πρέπει νὰ δράση, καὶ πρέ-πει νὰ δράση ἀνεξάρτητα ἀπὸ αὐτὴν γιὰ νὰ ὑπάρξη ἡ ἀγάπη πραγματικά. Ἂν ἤθελε ἡ ἀγάπη νὰ καταστρέψη τὴ βούληση τοῦ βυθοῦ, θὰ πολεμοῦσε τὸν ἴδιο της τὸν ἑαυτό, καὶ δὲν θὰ ἦταν πλέον ἡ ἀγάπη. Νὰ ἀφήση τὸ θεμέλιο νὰ δράση εἶναι ἡ μοναδικὴ νοητὴ ἔννοια ἀνοχῆς [Zulassung], ἡ ὁποία ὅμως, ἀναφερόμενη, ὅπως γίνεται συνήθως, στὸν ἄνθρωπο, εἶναι ἀπολύτως ἀπαράδεκτη. Τὸ θεμέλιο δὲν εἶναι παρὰ μιὰ θέληση [Willen] ἀποκαλύψεως, ἀλλὰ ἀκριβῶς γιὰ νὰ συμβῆ αὐτὴ πρέπει νὰ ἐπικαλεστῆ τὸ θεμέλιο τὴν ἰδιαιτερότητα καὶ τὴν ἀντίθεση. Ἡ βούληση τῆς ἀγάπης καὶ ἐκείνη τοῦ θεμελίου ἑπομένως ἔτσι ἑνώνονται, μὲ τὸ νὰ εἶναι χωρισμένες καὶ ἡ καθεμιὰ νὰ δρᾶ ἐξαρχῆς γιὰ τὸν ἑαυτό της. Γι' αὐτὸ ἡ βούληση τοῦ θεμελίου ἐρεθίζει μαζὶ ἤδη στὴν πρώτη δημιουργία καὶ τὸ ἴδιον θέλημα [Eigenwille] τοῦ δημιουργήματος, ὥστε ὅταν τὸ πνεῦμα προβάλλη [aufgeht] ὡς βούληση (376) τῆς ἀγάπης νὰ βρίσκη μιὰν ἀντίσταση, ὅπου νὰ μπορῆ νὰ πραγματωθῆ.

ΤΟ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟ ΛΟΙΠΟΝ ΕΙΝΑΙ Ο ΑΣΤΑΘΗΣ ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ, ΤΟ ΕΓΩ ΣΑΝ ΣΚΕΨΗ ΤΗΣ ΥΠΑΡΞΕΩΣ ΠΟΥ ΓΕΝΝΑ ΤΟ ΚΑΚΟ ΚΑΙ ΣΑΝ ΕΡΜΗΝΕΙΑ Η ΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ.

Αμέθυστος.

Κυριακή 16 Μαρτίου 2025

ΣΕΛΛΙΝΓΚ: ΑΠΟ ΤΟ ΑΤΟΜΟ ΣΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ (5)

  Συνέχεια από: Τρίτη 11 Μαρτίου 2025

ΣΕΛΛΙΝΓΚ: ΑΠΟ ΤΟ ΑΤΟΜΟ ΣΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ.

Τού Claudio Ciancio.

        3. Το πρόσωπο καί η ψυχή.

Γενικότερα όμως θα μπορούσαμε να πούμε ότι τα ανθρωπολογικά μοντέλα τα οποία περιέχονται στα γραπτά αυτής της περιόδου κινούνται προς την έννοια μιας επιβεβαίωσης, αλλά ταυτοχρόνως, και προς μία μείωση τής αξίας της προσωπικότητος. Έτσι σύμφωνα με τα Μαθήματα της Στουτγάρδης το ανθρώπινο πνεύμα γενικώς διαρθρώνεται σε τρείς δυνάμεις: το θάρρος, ο χαρακτήρας (που είναι το μέρος που στρέφεται στον πραγματικό κόσμο), η ψυχή (που είναι το μέρος που στρέφεται στον ιδανικό κόσμο) και στην μέση αυτών των δύο, σαν αρχή του δεσμού τους (ή του χωρισμού τους) το πνεύμα με την στενή έννοια. Αυτό το τελευταίο είναι “αυτό που υπάρχει σαν ιδιαίτερα προσωπικό στον άνθρωπο”, είναι ελεύθερη θέληση η οποία προκύπτει από την τυφλή βούληση και την νόηση. Αλλά εδώ ο Σέλλινγκ, αρνούμενος ότι η συνθετική λειτουργία τού πνεύματος φτιάχνει την ανώτερη δύναμη, δίνει μία ξαφνική στροφή στην ανάλυσή του, για την οποία διαθέτει την συνείδηση τόσο ώστε να την εισάγει με την παρατήρηση: “Είναι χωρίς αμφιβολία κοινή γνώμη ότι το πνεύμα είναι αυτό το πιο υψηλό που υπάρχει στον άνθρωπο”. Αλλά δηλώνει αμέσως μετά ότι όμως το πνεύμα δεν μπορεί να είναι το πιο υψηλό πράγμα, διότι είναι ικανό για το κακό. Εάν το πνεύμα ήταν το πιο υψηλό πράγμα-συνεχίζει- δεν θα υπήρχε πλέον διαφορά ανάμεσα στην αλήθεια και το λάθος. Το πνεύμα, καθότι μπορεί να πει και να κάνει όχι μόνον το καλό αλλά και το κακό, απαιτεί κάτι ανώτερο που θα του επιτρέπει ακριβώς να διακρίνει το καλό και το κακό. Έτσι λοιπόν η αναγνώριση τής προσωπικότητος τού ανθρώπου σαν ελευθερίας ικανής για καλό και για κακό (και μάλιστα για κακό στην θετικοτητά του, και όχι σαν απλή απουσία τού καλού) αν καί αποφεύγει να συνορεύσει με το μη είναι, αυτό που είναι ατομική ιδιαιτερότητα, δεν κατορθώνει όμως να ανατρέψει τις προηγούμενες θέσεις και να αποδώσει στην προσωπικότητα, τουλάχιστον όσον αφορά τον άνθρωπο, ένα οντολογικό πρωτείο. Και αυτό επειδή οι ανθρώπινες ελευθερία και προσωπικότης δεν στοχάζονται μέχρι το βάθος τής πρωτοτυπίας τους, αλλά περισσότερο σαν συνθετικά αποτελέσματα, έτσι ώστε στην οντολογική ιεραρχία το πρωτείο παραμένει στην ανώτερη αρχή (την ιδανική) η οποία εισέρχεται στην σύνθεση. Γι’αυτό ακριβώς πάνω από το πνεύμα ο Σέλλινγκ τοποθετεί την ψυχή, σαν “αυτό που είναι με απόλυτη ακρίβεια το Θείο μέσα στον άνθρωπο, επομένως αυτό που είναι απρόσωπο, το αληθινό ουσιώδες, στο οποίο το προσωπικό στοιχείο οφείλει να υποταχτεί σαν ένα μη-ουσιώδες”.

          Από την ψυχή προέρχονται τα έργα τέχνης, τά έργα τής φιλοσοφίας, της αρετής και της θρησκείας και “σε όλα τα έργα, ακόμη και σε αυτά της τέχνης και τής επιστήμης, η υψηλότερη στιγμή γεννάται ακριβώς επειδή σ’αυτά ενεργεί το απρόσωπο”. Αυτό που είναι προσωπικό γίνεται λοιπόν οδός και όργανο εν όψει τής επιβεβαιώσεως του ιδανικού, το απλό του θεμέλιο (το μη ουσιώδες του), παρότι απαραίτητο. Το πρωτείο της ψυχής διακόπτει την οντολογική επανόρθωση τής πνευματικής ατομικότητος στην οποία η επεξεργασία τής έννοιας τής προσωπικότητος είχε ανοίξει τον δρόμο.

          Με την σειρά του ο διάλογος Clara, αποδίδοντας στην ψυχή (σύμφωνα και με την παράδοση) την επιβίωση μετά τον θάνατο, αναγνωρίζει ότι αυτό που πραγματικά συστήνει την ανθρωπότητα του ανθρώπου δεν είναι το πνεύμα, αλλά η ψυχή. Η επιχειρηματολογία τού Σέλλινγκ είναι πειστική: τόσο το σώμα όσο και το πνεύμα είναι αυτό το οποίο στον άνθρωπο αλλάζει συνεχώς (ας σκεφτούμε όσον αφορά το πνεύμα την συνεχή αλλαγή των πεποιθήσεων). Ο αληθινός εαυτός του ανθρώπου λοιπόν δεν μπορεί να είναι ούτε το σώμα ούτε το πνεύμα και εάν η αθανασία αφορά αυτό που είναι το πιο ιδιαίτερο του ανθρώπου, οφείλουμε να το αποδώσουμε στην ψυχή. Η ψυχή τώρα υπολογίζεται σαν τον ενδιάμεσο όρο ανάμεσα στο πνεύμα και το σώμα, σαν αυτό που τα περικλείει στον εαυτό της και καθιστά εφικτή την επικοινωνία. Είναι η ενοποιός συνείδηση και των δύο. Ακόμη και από αυτό το σημείο ο διάλογος Clara ξεχωρίζει για μία επιβεβαίωση τής αρχής τής προσωπικής ατομικότητος πολύ πιο έντονης από εκείνη που υποστηρίχθηκε από σύγχρονα Μαθήματα τής Στουτγάρδης. Στα δύο κείμενα είναι κοινή η θέση τής υποταγής του πνεύματος στην ψυχή, αλλά ενώ στα Μαθήματα το πνεύμα είναι η αρχή της προσωποποιήσεως και η ψυχή είναι η ανώτερη απροσωπικότης, στον διάλογο Clara ήδη η ψυχή γίνεται φορέας τής προσωπικής ιδιαιτερότητος, διαδραματίζοντας εκείνη την διαμεσολαβητική λειτουργία, ανάμεσα στα αντίθετα στοιχεία, που εξασκείτο, στα Μαθήματα, από το πνεύμα.

Συνεχίζεται

Αμέθυστος.

Τρίτη 11 Μαρτίου 2025

ΣΕΛΛΙΝΓΚ. ΑΠΟ ΤΟ ΑΤΟΜΟ ΣΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ (4)

  Συνέχεια από: Δευτέρα 10 Μαρτίου 2025 

ΣΕΛΛΙΝΓΚ: ΑΠΟ ΤΟ ΑΤΟΜΟ ΣΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ.

Τού Claudio Ciancio.

        3. Το πρόσωπο καί η ψυχή.

Ξεκινώντας από τις φιλοσοφικές έρευνες στην ανθρώπινη ελευθερία τού 1809- οι οποίες αντιπροσωπεύουν την αρχή μιας νέας φάσης τής σκέψης του-ο Σέλλινγκ αναπτύσσει με νέο τρόπο και εμβαθύνει το θέμα τής πνευματικής ατομικότητος, την οποία ερμηνεύει με όρους της προσωπικότητος. Η έννοια τού προσώπου στην επεξεργασία τού Σέλλινγκ στοχεύει στην σύλληψη τού πνεύματος σαν ζωντανού και ταυτοχρόνως στην αποφυγή τού πανθεϊσμού. Ο Σέλλινγκ αναγνωρίζει ότι μπορεί να υπάρξει και “ένας ιδεαλιστικός πανθεϊσμός” : “για τον πανθεϊσμό καθαυτό είναι εντελώς αδιάφορο να υπάρχουν ξεχωριστά πράγματα συμπεριλαμβανόμενα σε μία απόλυτη ουσία (ρεαλιστικός πανθεϊσμός) ή πολλές ξεχωριστές θελήσεις συμπεριλαμβανόμενες σε μία καταγωγική θέληση (ιδεαλιστικός πανθεϊσμός). Αυτές οι ξεχωριστές θελήσεις είναι εξασφαλισμένες στην ανεξαρτησία τους μόνον εάν έχουν ένα θεμέλιο διαφορετικό από τον Θεό, κάτι που δικαιολογείται από το νέο δόγμα του Σέλλινγκ το οποίο ξεχωρίζει το θεμέλιο του Θεού από τον ίδιο τον Θεό, έτσι ώστε καθίσταται εφικτό να στηριχθεί όλη η πεπερασμένη πραγματικότης σε ένα θεμέλιο που είναι διαφορετικό από τον Θεό, παρότι είναι στον Θεό. Επειδή δε το θεμέλιο είναι μία ασυνείδητη επιθυμία να γεννήσει τον Θεό, το ξύπνημά του αναδύει την νόηση, το φως, καθορίζοντας μία διαλεκτική των δύο αντιθέτων αρχών, οι οποίες μόνο στον άνθρωπο γίνονται ενότης.

          Χάρη σ’αυτή την ενότητα, αρκετά διαφορετικά από όσα συνέβαιναν στα προηγούμενα γραπτά, η ατομικότης τού ανθρώπου δεν αντιτίθεται με την πνευματικότητα του, αλλά μάλιστα την συνιστά και την καθορίζει σαν προσωπικότητα: “Η αρχή που αναδύεται από το θεμέλιο της φύσεως, με την οποία ο άνθρωπος χωρίζεται από τον Θεό, είναι η ατομικότης σ’αυτόν, η οποία όμως, λόγω της ενότητος της με την ιδανική αρχή, γίνεται πνεύμα. Η καθαυτή ατομικότης είναι πνεύμα, δηλαδή ο άνθρωπος είναι πνεύμα σαν καθαυτό όν, ιδιαίτερο (χωρισμένο από τον Θεό) και αυτός ο δεσμός αποτελεί την προσωπικότητα”, η έννοια τής προσωπικότητος δεν διακρίνεται ακριβώς από εκείνη τού πνεύματος και παρ’όλα αυτά εάν η έννοια τού πνεύματος δείχνει την   ζωντανή ενότητα των αντιθέτων αρχών, εκείνη τής προσωπικότητος υπογραμμίζει σ’αυτή την ενότητα, το γεγονός ότι το θεμέλιο (η σκοτεινή αρχή) τού πνεύματος είναι μία ανεξάρτητη αρχή με μία ανεξάρτητη βάση από αυτό, με έναν τρόπο δηλαδή ώστε και οι δύο διεισδύουν η μία στην άλλη εσωτερικά και είναι μόνον “ένα όν”, "κάθε ύπαρξη απαιτεί μία συνθήκη για να πραγματοποιηθεί, για να γίνει δηλαδή προσωπική ύπαρξη. Και ακριβώς αυτή η ανεξαρτησία των αρχών (υπάρχει μία θέληση του θεμελίου όπως υπάρχει μία θέληση της νοήσεως) και ιδιαιτέρως του θεμελίου, αυτή είναι που κάνει την προσωπικότητα. Όπως λέει το "Μνημείο των Γραφών των Θείων πραγμάτων" (1812), “η αρνητική δύναμις η οποία επιστρέφει στον εαυτό της είναι η αληθινή δύναμις τής προσωπικότητος, η δύναμις η εγωϊκή”. Χωρίς αυτή την συνθήκη, αυτή η σκοτεινή βάση, η άλογη, την οποία πρέπει να μορφοποιήσει και να τακτοποιήσει η νόηση, δεν θα υπήρχε προσωπικότης, αλλά μόνον αφηρημένος ιδεαλισμός. Και δεν θα υπήρχε ούτε ελευθερία, διότι το πνεύμα, μόνον καθότι ενώνει αρχές που είναι ανεξάρτητες και αντίθετες, δεν εξαρτάται από καμία από αυτές. Στον άνθρωπο, καθότι η ταυτότης των αρχών είναι παράγωγη, όχι καταγωγική δηλαδή, και καθεαυτή δεν είναι μόνιμη και αδιάλυτη, η ελευθερία γίνεται ελευθερία συντηρήσεως ή ανατροπής τής τάξεως των αρχών (το θεμέλιο πρέπει να είναι υποταγμένο στην νόηση) να είναι δηλαδή ελευθερία του καλού και του κακού. Η σημαντική θέση που λαμβάνουν αυτή την περίοδο η ελευθερία και η ατομικότης πιστοποιείται και από την προσοχή που αφιερώνει ο Σέλινγκ στο πρόβλημα της αθανασίας της ψυχής στα Μαθήματα τής Στουτγάρδης (1810) και στο Κλάρα (1810). Έχει μεγάλη σημασία ότι τώρα διορθώνει την θέση τής Φιλοσοφίας και θρησκείας η οποία απέκλειε την φυσικότητα (σωματικότητα) από το πλαίσιο τής αθανασίας, για να δηλώσει ότι “ο θάνατος δεν είναι ένας χωρισμός απόλυτος του πνεύματος από το σώμα” και ότι “αθάνατο δεν είναι μόνον ένα μέρος του ανθρώπου, αλλά ολόκληρος ο άνθρωπος σύμφωνα με το αληθινό του Είναι”, ώστε να μπορέσει να συμπεριλάβει και την φυσική διάσταση, παρότι υπολογιζόμενη στο πνευματικό στοιχείο που της ανήκει, εκείνο που ονομάζει το δαιμονικό. Αλλά ο διάλογος Κλάρα προβάλλει και την δυσκολία να συνθέσει την αδιάπτωτη ιδιαιτερότητα τής πεπερασμένης προσωπικότητος με τον προορισμό τής ενώσεως με τον Θεό. Βρίσκουμε σ’αυτόν εικόνες μυστικισμού οι οποίες τείνουν να ωθήσουν τήν αδιακρισία, την ταυτότητα, συνοδευόμενες από στενούς περιορισμούς αυτής τής τάσεως: “Η σταγόνα στον ωκεανό, παρότι δεν διακρίνεται πλέον από τις άλλες, είναι πάντοτε μία σταγόνα και η ξεχωριστή σπίθα στην φωτιά ή η ξεχωριστή ακτίνα του ήλιου είναι πάντοτε αυτή η μικρή σπίθα και αυτή η ακτίνα, παρότι δεν μπορούμε να τις συλλάβουμε στην ιδιαιτερότητά τους”. Με τον ίδιο τρόπο ενώ περιγράφεται η συνθήκη τών ανθρώπων μετά τον θάνατο, σαν όντα τα οποία “είναι βυθισμένα στην ηδονή τού πνεύματος και διαπερασμένα από την Θεία παρουσία”, προσθέτει ότι σε μας παραμένει κάτι διαφορετικό από τον Θεό, “η καταγωγική πρωτογενής δυνατότητα να χωριστούμε από αυτόν, ή να είμαστε θεληματικά σ’αυτόν. Η προσωπική ιδιαιτερότης και συνεπώς η διάκριση από τον Θεό δεν χάνονται. Αυτό που χάνεται μετά τον θάνατο είναι ο χωρισμός. Για να φανερώσει αυτή την συνθήκη ο Σέλλινγκ χρησιμοποιεί την εικόνα τής μεταμορφώσεως τής σωματικότητος σε φως, όπως συμβαίνει στο πιο διαφανές διαμάντι το οποίο παρότι γίνεται όλο φως, δεν παύει να είναι βαρύ και γενικώς σωματικό. Χωρίς αμφιβολία με τον διάλογο Κλάρα ο Σέλλινγκ έφτασε την καθολική πεποίθηση της αθανασίας (και επομένως το αναλλοίωτο) της προσωπικής, αλλά ίσως δεν βρήκε ακόμη τις κατάλληλες κατηγορίες για να στηρίξει και να εξασφαλίσει την αξία της προσωπικής πεπερασμένης ιδιαιτερότητάς, η οποία στο δόγμα της αθανασίας μοιάζει να περιορίζεται σε ένα υπόλοιπο της διαδικασίας σε φως και της ταυτίσεως με τον Θεό, αντί να επιβεβαιώνεται στην πρωτογενή της θετικότητα!

          Το πρόβλημα του Σέλλινγκ το οποίο δεν έχει ακόμη λύσει καθαρά είναι πως να συνδυάσει με την Θεία προσωπικότητα ένα διαγεγραμμένο προφίλ τής ανθρώπινης προσωπικότητος. Ένα προφανές σημείο είναι το γεγονός ότι στις Έρευνες η ελευθερία τού ανθρώπου και η πτώση του καταλήγουν να είναι ακόμη αναγκαίες στιγμές τής θεογονικής διαδικασίας και ότι τα Μαθήματα τής Στουτγάρδης καταλήγοντας με την δήλωση τής αποκαταστάσεως, την ερμηνεύουν στο πλαίσιο τής αλήθειας του πανθεϊσμού.

Συνεχίζεται

Αμέθυστος.

Δευτέρα 10 Μαρτίου 2025

ΣΕΛΛΙΝΓΚ: ΑΠΟ ΤΟ ΑΤΟΜΟ ΣΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ (3)

   Συνέχεια από: Πέμπτη 6 Μαρτίου 2025

ΣΕΛΛΙΝΓΚ: ΑΠΟ ΤΟ ΑΤΟΜΟ ΣΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ.

Τού Claudio Ciancio.

 2. Αμφιθυμία τής ατομικότητος(συνέχεια)

  Η αμφιθυμία τής ατομικότητος λύνεται στο τέλος στην μονοσήμαντη άρνηση τού Είναι της: είτε υπολογίζεται στην ιδιαιτερότητά της είτε τοποθετείται στο Απόλυτο, η πεπερασμένη ατομικότης δεν είναι, διότι στην πρώτη περίπτωση χωρίζει από το μοναδικό και αληθινό είναι, το Απόλυτο, ενώ στην δεύτερη διαλύεται σ’αυτό. Η διπλή προοπτική από την οποία μπορούμε να υπολογίσουμε το πεπερασμένο δεν αντιστοιχεί σε δύο διαφορετικά επίπεδα οντολογικά. Μάλιστα δε δεν υπάρχουν δύο διαφορετικά επίπεδα, καθότι στο επίπεδο του ιδεατού, το πεπερασμένο δεν είναι πλέον πεπερασμένο, ενώ στο επίπεδο της πραγματικότητος αυτό δεν υπάρχει πλέον. Γι’αυτό ο Σέλλινγκ μπορεί να δηλώσει ότι η “αιώνια ζωή και εκείνη η χρονική κάθε πράγματος είναι μόνον μία και η αυτή ζωή”. Η δημιουργία τού πεπερασμένου δεν είναι λοιπόν μία οντολογική αύξηση. Η σημασία του είναι τού εργαλείου τής αποκαλύψεως τού Απολύτου. “Τα πράγματα υπάρχουν μόνον καθόσον το αιώνιο υπάρχει σ’αυτά σαν η δική του αυτοαποκάλυψη”!

          Για το νόημα και για την γένεση τής πεπερασμένης πραγματικότητος ο Σέλινγκ ασχολείται κυρίως στην "Φιλοσοφία και θρησκεία". Σ’αυτό το έργο εισάγει το θέμα τής (αιωνίου) πτώσεως τού αντικειμενοποιημένου Απολύτου (Το οποίο ακριβώς επειδή απόλυτο είναι ελεύθερο) σαν αρχή τού πεπερασμένου κόσμου και ενώ υπογραμμίζει το αβάσιμο και αστήρικτο, καθότι καταγωγική πράξη, χωρίς διαμεσολάβηση, αναγνωρίζει τήν σημασία του στο γεγονός ότι γίνεται όργανο τής πλήρους αποκαλύψεως του Θεού. Σχετίζεται μ’αυτό το θέμα η επανεμφάνιση τής φιγούρας τής πνευματικής ατομικότητος, η οποία λαμβάνει χαρακτηριστικά ανάλογα εκείνων των άλλων πεπερασμένων όντων. Απ’αρχής το πέρασμα στην εμπειρική περατότητα, το οποίο στην φιλοσοφία και θρησκεία ορίζεται σαν πτώση, έχει τον φορέα του στην Εγωϊκότητα: “Το υπέρτατο και πιο γενικό σημείο τού περάσματος από την απόλυτη ιδεατότητα στην πραγματικότητα, είναι  η σχετική ενότης τού ιδεατού και τού πραγματικού, η σχετική εγωϊκότης. Αλλά αυτή είναι πάντοτε η πράξη της”. Αυτή η γρήγορη σημείωση βρίσκει την εξήγησή της στην φιλοσοφία και θρησκεία, όπου η αντικειμενοποίηση τού Απολύτου, η οποία τιθέμενη σαν ανεξάρτητη από αυτό παράγει έναν φαινομενικό κόσμο (ακριβώς επειδή χωρισμένος από το Είναι) ταυτίζεται (τουλάχιστον καθόσον γίνεται δημιουργός του πεπερασμένου) με την ψυχή. Η ψυχή με την σειρά της είναι ταυτισμένη με την νόηση και με την εγωϊκότητα, εννοημένες σαν την πρωτογενή ενότητα, την ιδέα, στην εμφάνισή της  σ’εκείνον τον φαινομενικό κόσμο, τον οποίο αυτή η ίδια, στον διαχωρισμό της, παράγει. Η ψυχή σαν εγωϊκότης, δηλαδή όχι μόνον σαν περατότης αλλά σαν αρχή κάθε περατότητος, αντιπροσωπεύει “το σημείο τής μέγιστης απομάκρυνσης από τον Θεό”, αλλά από το άλλο μέρος είναι με την σειρά της, η στιγμή τής επιστροφής στο Απόλυτο. Και πράγματι η ψυχή γνωρίζοντας την πτώση της, προσπαθεί να είναι σ’αυτή της την πτώση ένα άλλο απόλυτο, και επομένως να δημιουργήσει κάτι απόλυτο, και να συλλάβει κατόπιν, μέσω των επιστημών, της τέχνης και της ηθικής πράξης, τον πρωταρχικό κόσμο στον χρονικό. Τώρα λοιπόν, η κίνηση τής απομάκρυνσης από τον Θεό και η επιστροφή τής ψυχής σ’αυτό είναι αντιστοίχως μία κίνηση εξατομίκευσης και αρνήσεως τής ατομικότητος, “εάν το πλέξιμο (το σύμπλεγμα της ψυχής με το σώμα-αυτό που λένε οι θεολογούντες σήμερα σύνθεση ψυχής και σώματος, η οποία αποτελεί την ψυχολογία, την ειδικότητα που είναι εις τύπον και τόπον ψυχής, από την στιγμή που εγκατελείφθη η ψυχή διότι φορέας του Νου, του Θείου στοιχείου μέσα στον άνθρωπο), της ψυχής με το σώμα-το οποίο ονομάζεται συγκεκριμένα ατομικότης-είναι η συνέπεια μίας αρνήσεως μέσα στην ψυχή την ίδια και είναι μία τιμωρία, τότε η ψυχή αναγκαίως θα είναι αιώνια, δηλαδή αληθινώς αθάνατη, στο μέτρο στο οποίο έχει ελευθερωθεί από εκείνη τήν άρνηση”. Η ατομικότης είναι λοιπόν η απλή αρνητική στιγμή της ψυχής και η επιστροφή της στην υπερχρονική κατάσταση απαιτεί την εγκατάλειψη. Η αθανασία της ψυχής υπολογίζεται λοιπόν σαν εκμηδένιση της πεπερασμένης της ατομικότητος η οποία υπεισέρχεται σαν τιμωρία της αμαρτίας της πτώσεως.

          Με αυτό ο Σέλλινγκ δεν σκέπτεται μία απλή και καθαρή διάλυση τών ψυχών στην ταυτότητα του Απολύτου! “Ο υπέρτατος σκοπός όλων των πνευμάτων δεν είναι να παύουν απολύτως να είναι ο εαυτός τους, αλλά αυτό, να είναι στον εαυτό τους (εις εαυτόν) σημαίνει να πάψουν να είναι άρνηση και να μεταμορφωθούν στο αντίθετο”. Έτσι λοιπόν, όπως ήδη για όλα τα πράγματα, έτσι και για τις ψυχές, από την στιγμή που τους χρεώθηκε μία σημασία απολύτως αρνητική στην πεπερασμένη ατομικότητα, σ’αυτή δεν μένει τίποτε άλλο θετικό παρά να είναι τόπος της φανέρωσης του Απολύτου. Βεβαίως υπάρχει μία διαφορά ανάμεσα στις ψυχές και στα άλλα πράγματα, αλλά αυτή συνίσταται στο γεγονός ότι, ενώ όλα τα πλάσματα τείνουν να βεβαιώσουν την ατομικότητά τους, η ψυχή είναι ακριβώς “αυτό μέσω του οποίου ο άνθρωπος υψώνεται υπεράνω της ατομικότητος του, μέσω της οποίας γίνεται ικανός να αφήσει τον εαυτό του”. Η ψυχή λοιπόν είναι ταυτοχρόνως, περισσότερο και λιγότερο ατομικίζουσα από τα άλλα πεπερασμένα πράγματα: εάν πράγματι από την μία είναι η καταγωγή τής διαδικασίας τής εξατομικεύσεως, από την άλλη αντιπροσωπεύει το σημείο στροφής και επιστροφής, κάτι που συμβαίνει μέσω τής γνώσεως, τής ηθικής και τής τέχνης, οδούς για τις οποίες αυτή απογυμνώνεται από την προσκόλλησή της στο ατομικό για να υψωθεί στο καθολικό.

Συνεχίζεται

Αμέθυστος.

Πέμπτη 6 Μαρτίου 2025

ΣΕΛΛΙΝΓΚ : ΑΠΟ ΤΟ ΑΤΟΜΟ ΣΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ (2)

 Συνέχεια από:  Τρίτη 4 Μαρτίου 2025

ΣΕΛΛΙΝΓΚ: ΑΠΟ ΤΟ ΑΤΟΜΟ ΣΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ.

Τού Claudio Ciancio.

          1. To άτομο σάν φανέρωση τού Απολύτου.

   Όπως απεδείχθη τελευταίως ο Σέλλινγκ μέσω τού Λάιμπνιτς και τού Γιακόμπι, έθεσε στο κέντρο τής φιλοσοφίας την φιγούρα τού πνεύματος σαν ατομικότητος. Το πνεύμα είναι ο τόπος στον οποίο πραγματοποιείται η μεσολάβηση απείρου και πεπερασμένου, αποφεύγοντας εκείνο το πέρασμα από το ένα στο άλλο, το οποίο ο Σέλινγκ θεωρούσε αδύνατο. Το πνεύμα είναι πράγματι πρωταρχικώς άπειρο καθότι απόλυτο υποκείμενο, αλλά καθότι επίσης σαν πνεύμα πρέπει να γίνει αντικείμενο στον εαυτό του, τότε σαν αντικείμενο, γίνεται πεπερασμένο. Γι’αυτό λοιπόν δεν είναι ούτε άπειρο ούτε πεπερασμένο, αλλά σ’αυτό υπάρχει η πιο πρωτότυπη ένωση τού απείρου και του πεπερασμένου.  Σύμφωνα με τον Σέλλινγκ στο πνεύμα, καθορισμένο τοιουτοτρόπως, ανήκει ουσιωδώς ο χαρακτήρας τής τέλειας ατομικότητος, δηλαδή ο χαρακτήρας τού ορισμού και μαζί τής αδιαιρέτου ενότητος. Αυτή είναι η έννοια τής οργανικότητος, μία έννοια χάρη στην οποία γίνεται δυνατή η συνέχεια και μάλιστα η ομοιογένεια πνεύματος και φύσεως και συνεπώς η εφαρμογή και στα φυσικά προϊόντα τών χαρακτήρων τής πνευματικής ατομικότητος. Έτσι εάν το ανθρώπινο πνεύμα ορίζεται σαν “φύσις η οποία οργανώνει τον εαυτό της” ότι δηλαδή αντλεί τα πάντα από τον εαυτό της καθώς είναι ταυτοχρόνως αιτία και αποτέλεσμα τού εαυτού της και στην οποία αυτό που παράγεται δεν είναι άλλο από την παραχθείσα αρχή (να η αδιαίρετος ενότης), με τον ίδιο τρόπο ο φυσικός οργανισμός είναι μία ενότης στην οποία τα μέρη είναι δυνατά μόνον μέσω τού όλου και το όλον μέσω τής αμοιβαίας πράξης των μερών. Μία ενότης στην οποία εφαρμόζεται η έννοια τής ατομικότητος. Στο “Μέσα στην παγκόσμια ψυχή” (1798) ενώ επαναλαμβάνει την αμοιβαία μεταστρεψιμότητα ατομικότητος και οργανώσεως, ο Σέλινγκ αναγνωρίζει και μάλιστα στην πρόοδο τής εξατομικεύσεως τήν σημασία τής αναπτύξεως τής φύσεως: ήδη η διαμόρφωση τής ύλης είναι “το πρώτο πέρασμα στην ατομικότητα” και κάθε στερεό σώμα έχει ένα είδος ατομικότητος”. Γενικότερα μπορούμε να πούμε : “η ουσία της προόδου της οργάνωσης συνίσταται στην εξατομίκευση της ύλης στο άπειρο”!

          2. Αμφιθυμία τής ατομικότητος.

          Μία άλλη σημασία λιγότερο θετική, θα προσλάβει η ατομικότης όταν, χωρίς να τροποποιηθεί η δομή, θα υπολογισθεί στην διαφορετικότητά της και την διάκρισή της από το Απόλυτο, και θα προκύψει όταν ο νεαρός Σέλλινγκ θα φέρει σε πλήρη ωριμότητα την μετακίνηση από την οπτική γωνία τής υπερβατικότητος σε εκείνη τής οντολογίας. Σ’αυτή την νέα προοπτική το Απόλυτο δεν θα είναι μόνον συνθήκη τής δυνατότητος τού πεπερασμένου, όσο η οπτική γωνία από όπου μπορεί να υπολογισθεί. Από εδώ λοιπόν η ατομικότης θα εμφανισθεί οριζόμενη από έναν αμφίθυμο χαρακτήρα: από το ένα μέρος αξιολογούμενη σαν φιγούρα πεπερασμένη του Απολύτου και από το άλλο μειωμένη σαν ακατάλληλη αντιπροσώπευση του. Γι’αυτή την δεύτερη όψη το πρώτο σχέδιο μιας φιλοσοφίας τής φύσεως (1799) δηλώνει ότι το άτομο “ντροπιάζει την φύση”. Η δημιουργική ώθηση τής φύσης, σταθεροποιείται σε συγκεκριμένους βαθμούς ανάπτυξης, οι οποίοι αντιστοιχούν στα γένη. Σταθεροποιημένα καθότι γένη, τα προϊόντα τής φύσεως δεν υφίστανται όμως επειδή είναι ατομικά. “Το άτομο πρέπει να φανεί σαν μέσον και το γένος ο σκοπός της φύσεως-το άτομο πρέπει να χαθεί και το γένος να παραμείνει-εάν είναι αλήθεια ότι τα ξεχωριστά προϊόντα πρέπει να υπολογισθούν, στην φύση, αποτυχημένες προσπάθειες αντιπροσώπευσης του Απολύτου. Και αυτό επειδή εάν η φύση, παρά το ότι είναι άπειρη “πρέπει να παρουσιασθεί μέσω πεπερασμένων προϊόντων”, δεν μπορεί όμως να σταματήσει σ’αυτά τα προϊόντα τα οποία γίνονται, καταλήγουν, ένα “όριο τής δραστηριότητός της, τα οποία θα ενεργήσει για να τα καταστρέψει”. Η αμφιθυμία τής ατομικότητος επανέρχεται στα γραπτά τής φιλοσοφίας τής ταυτότητος, στα οποία εκείνη η διττότης τίθεται σαν θέμα και εξηγείται στην γένεσή της. Από το ένα μέρος η πεπερασμένη ατομικότης αναγνωρίζεται σαν αναγκαία έκφραση τού Απολύτου. “Κάθε ξεχωριστό όν εάν δεν είναι απόλυτο είναι όμως άπειρο στο γένος του. Εκφράζει το γένος του, το είναι τής απολύτου ταυτότητος, με τον ίδιο τρόπο με τον οποίο το εκφράζει το άπειρο”. Έτσι και στον Bruno επίσης (1802), ισχυρίζεται ότι σε κάθε συγκεκριμένο όν υπάρχει ολόκληρο το σύμπαν, έτσι ώστε λόγω ή εκ της ουσίας κάθε πράγμα είναι ίσο προς τα άλλα, μία θέση που θα επαναλάβει στην συνέχεια! Αλλά μ’αυτόν τον τρόπο καταλήγει να αφαιρέσει κάθε αυτονομία στην πεπερασμένη ατομικότητα: εάν η ουσία της είναι το άπειρο, στο οποίο κάθε πράγμα εξομοιώνεται στα άλλα, τότε σαν ιδιαίτερο, είναι αμέσως και αναγκαίως ένα πράγμα ξεχωριστό, η μορφή της οποίας είναι ακατάλληλη στην ουσία [το καθόλου] και σε αντίφαση μ’αυτή. Από αυτή την άποψη η ατομικότης δεν επιτελεί πλέον την λειτουργία τής μεσολαβήσεως τού απείρου με το πεπερασμένο, διότι έλειψε ακριβώς ο χώρος αυτής τής μεσολαβήσεως και μάλιστα αντικαθίσταται η ίδια η έννοια τής ατομικότητος (τουλάχιστον όταν γίνεται λόγος για τον άνθρωπο) από εκείνη τής ιδιαιτερότητος, μία έννοια η οποία μοιάζει να παρουσιάζει καλύτερα τήν αρνητικότητα τού πεπερασμένου (ενώ η έννοια τής ατομικότητος παραπέμπει σε μία άτμητη ενότητα, σε ένα ενωμένο όλον). Αντί για μεσολάβηση έχουμε μάλλον μία διάλυση τού ξεχωριστού, τού ιδιαιτέρου, στην ολότητα. Αυτή η διάλυση είναι η αληθινή ταυτότης τού απείρου και τού πεπερασμένου. Το πεπερασμένο είναι μόνον στο άπειρο αλλά ακριβώς γι’αυτό παύει να είναι πεπερασμένο!

          Πολλαπλασιάζονται στα γραπτά αυτών τών ετών οι εκφράσεις οι σχετικές με την αρνητικότητα και τον μηδενισμό τού πεπερασμένου καθότι μερικότης και ατομικότης, ιδιαιτερότης. “Αυτή (εκείνη η πραγματική) περατότης όχι μόνον δεν είναι σε ενότητα με το άπειρο, αλλά δεν είναι απολύτως τίποτε”. Το απόλυτο είναι το μόνο πραγματικό, ενώ τα περασμένα πράγματα δεν είναι πραγματικά. Το θεμέλιο τους δεν είναι δυνατόν να βρεθεί λοιπόν σε μία μετοχή πραγματικότητος σ’αυτά ή στο υπόβαθρό τους, μία μετοχή η οποία θα προερχόταν από το Απόλυτο, αλλά αντιθέτως μόνον σε μία απομάκρυνση και σε μία πτώση από το Απόλυτο”. “Το πεπερασμένο δεν έχει τίποτε θετικό, είναι μόνον η όψη των ιδεών λόγω του ότι αυτές είναι ανεξάρτητες. Το συγκεκριμένο, ιδιαίτερο πράγμα δεν είναι άλλο παρά το σχετικό μη-είναι του ιδιαιτέρου αυτού πράγματος σε σχέση με την ιδέα. Η χρονικότης τής ζωής τών πραγμάτων είναι μία οδός τού μηδενός. Το πεπερασμένο δεν μπορεί, αιωνίως να ζήσει στ’αλήθεια. Κάθε περατότης είναι άρνηση τού Είναι”. Ίσως δεν υπάρχει χωρίο να εκφράζει τον μηδενισμό των ξεχωριστών πραγμάτων με μεγαλύτερη πληρότητα από το ΙΧ απόφθεγμα της φιλοσοφίας της Φύσεως: “Με τον ίδιο τρόπο με τον οποίο τόσο η ουσία τού φωτός όσο και η παρουσία της δεν μας επιτρέπει να δούμε τον καθαρό αέρα, έτσι δεν μπορούμε να δούμε τα πράγματα ούτε χωρίς την ουσία ούτε με αυτή. Όχι χωρίς αυτή, διότι έτσι χάνονται στην νύχτα, ούτε με αυτή, διότι μ’αυτόν τον τρόπο είναι το Ένα που διαφαίνεται διεισδύοντας μέσω αυτών”.

Συνεχίζεται

Τρίτη 4 Μαρτίου 2025

ΣΕΛΛΙΝΓΚ: ΑΠΟ ΤΟ ΑΤΟΜΟ ΣΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ (1).

   ΣΕΛΛΙΝΓΚ: ΑΠΟ ΤΟ ΑΤΟΜΟ ΣΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ.

Τού Claudio Ciancio.

          1. To άτομο σάν φανέρωση τού Απολύτου.

  Μία από τις πλέον ενδιαφέρουσες διαδρομές, παρότι οι λιγότερο προσεγμένες, για να κατορθώσουμε να φωτίσουμε την πρωτοτυπία και την σημασία τής τελευταίας φιλοσοφίας τού Σέλλινγκ είναι εκείνη η οποία ακολουθεί τις μεταμορφώσεις στις οποίες η θεματική τής υποκειμενικότητος γνωρίζει στην ανάπτυξη τής σκέψης του. Είναι μεταμορφώσεις τόσο βαθιές ώστε να θέτουν την έννοια τής υποκειμενικότητος σχεδόν σε αχρησία για να προσδιοριστεί αυτό που ο τελευταίος Σέλινγκ εννοεί όταν ομιλεί για Εγώ, για πνεύμα ή για πρόσωπο.

          Εάν στις διαλέξεις Erlangen τού 1821, που προαναγγέλλουν θέματα τής τελευταίας φιλοσοφίας, το Απόλυτο, καθότι απόλυτη ελευθερία, ορίζεται ακόμη σαν απόλυτο υποκείμενο και ο άνθρωπος με την σειρά του, σαν υποκείμενο αυτής της ελευθερίας, στο τελευταίο του έργο, η Καθαρή φιλοσοφική λογική, η κατηγορία τού υποκειμένου θα μειωθεί σε μία απλή αρχή ή δύναμη τού ουσιώδους. Παρ’όλα αυτά ευκαιριακώς χρησιμοποιείται, σ’αυτή την παρουσίαση, ο όρος υποκείμενο για να δείξει όχι μόνον μία δύναμη, αλλά και αυτό που είναι, με την έννοια τής ουσίας, αυτό που δεν είναι απλώς περιεχόμενο τού Είναι αλλά υπαρκτική του υποστήριξη, “αυτό στο οποίο το ουσιώδες αναφέρεται”. Ο όρος όμως εμφανίζεται μόνον στην γενική του όψη και όχι πλέον όταν εκείνη η ουσία ακριβολογείται σαν ψυχή ή πνεύμα ή εγώ ή πρόσωπο. Όμως η καταφυγή στον παραδοσιακό όρος της υποκειμενικότητος δεν είναι χωρίς σημασία: σημαίνει ότι υπήρξε μία εμβάθυνση και μία επανερμηνεία εκείνης της έννοιας, οι οποίες δημιούργησαν φιγούρες στις οποίες η παραδοσιακή ιδεαλιστική υποκειμενικότης (τόσο η υπερβατική όσο και η μεταφυσική) καταλήγει βαθύτατα μεταμορφωμένη, και αυτό ισχύει τόσο για τον Θεό όσο και για το πεπερασμένο πνεύμα. Αυτή η μεταμόρφωση -η οποία οδηγεί στον καθορισμό τής υποκειμενικότητος σαν ατομική αρχή τής υπάρξεως αντί για καθολική δύναμη τού Είναι, σαν το Είναι τού δυνατού παρά σαν την δυνατότητά τού Είναι, σαν το απολύτως συγκεκριμένο στο οποίο τα κατηγορήματα προσδίδουν νόηση, αντί για το αόριστο από το οποίο απορρέουν οι ορισμοί- αναγνωρίζεται πάνω απ’όλα στις καταστάσεις που οι έννοιες του ατόμου και του προσώπου διέρχονται στις διάφορες φάσεις της σκέψης του Σέλινγκ πριν από την τελική στροφή. Ας τις δούμε με συντομία!

          Δεν μπορούμε να αρνηθούμε στον Σέλλινγκ μία δυνατή αίσθηση τής ατομικότητος, ιδιαιτέρως στο πρώιμο έργο του, τόσο στα γραπτά τής υπερβατικής φιλοσοφίας όσο και σε εκείνα τής φιλοσοφίας της φύσεως. Όσον αφορά τα πρώτα, εάν παρουσιάζεται προσεκτικός στην προβληματική τού εμπειρικού Εγώ, ιδιαιτέρως στο Vom Ich (1795) [από εμένα], αλλά καί στο “Νέα απαγωγή τής φύσεως” (1795) το ατομικό Εγώ όχι μόνον γίνεται θέμα, αλλά κυριαρχεί στην σκέψη του. Στην διαλεκτική τής ατομικής βουλήσεως και της καθολικής βουλήσεως, η οποία εγκαθίσταται στο εσωτερικό τής πρακτικής σφαίρας, η ατομική βούληση τίθεται σαν τόπος μεσολάβησης στον οποίο πραγματοποιείται η θεμελιώδης κατηγορική πρακτική, εκείνη δηλαδή τής τάσεως προς το ανεξάρτητο, το ελεύθερο. Ακριβώς αυτή η κατηγορική προσταγή μού επιβάλλει να επιβεβαιώσω την ελευθερία μου κάτι που δεν επιτυγχάνεται χωρίς να εισέλθω σε διαμάχη με την ελευθερία τών άλλων, συγκροτώντας με χάρη σ’αυτή την διαμάχη σαν “ηθικό άτομο”! Βεβαίως αυτή η αποθέωση τής ατομικότητος έχει συγκεκριμένα όρια: η διαφορετικότητα τών ατόμων, από την οποία εξαρτάται η διαμάχη, είναι σχετική μόνο στην διαφορετικότητα τής θελήσεως, τής ύλης τής βουλήσεως, ενώ σχετικά με την μορφή, την ελευθερία τής βουλήσεως -τα άτομα είναι ίσα- και επι πλέον η διαφορετικότης τής ύλης πρέπει να απορριφθεί εν όψει τής πραγματοποιήσεως τής καθολικότητος τής βουλήσεως, αυτό στο οποίο προσβλέπει η επιταγή τού ήθους (η οποία μ’αυτή την έννοια διακρίνεται από την ηθική επιταγή).

          Από αυτή την οπτική γωνία μοιάζει να υπάρχει μία τέλεια συμμετρία ανάμεσα στην ατομική βούληση και την καθολική: και πράγματι “το πρόβλημα κάθε φιλοσοφίας τού ήθους είναι εκείνο μίας απολύτου βουλήσεως” και αυτό μπορεί να λυθεί ή από την πλευρά τής ηθικής (εννοημένης σαν ένα μέρος της φιλοσοφίας τού ήθους), καθότι ταυτίζει την ατομική βούληση με την καθολική, ή από την πλευρά της επιστήμης τού δικαίου, καθότι ταυτίζει την καθολική βούληση με την ατομική. Χωρίς να μπορεί καμία από τις δυό τους να ολοκληρώσει το χρέος της, κάτι που θα καθόριζε το τέλος εκείνων τών επιστημών. Και όμως ακόμη και ο περιορισμός τής ατομικής βουλήσεως τον οποίο απαιτεί το ήθος γίνεται μόνον εν όψει της δηλώσεώς του: “Η βούλησή μου υποκύπτει στην καθολική βούληση για να μην υποδουλώνεται σε καμία ατομική βούληση”. Μπορώ να υποχωρήσω στην καθολική βούληση μόνον στο μέτρο στο οποίο μέσω αυτής επιβεβαιώνω την ατομική βούληση! Από αυτή την άποψη όμως αποκλείεται το θέμα τής ταυτότητος τής φόρμας τής βουλήσεως σε όλους τούς ανθρώπους καί η ελευθερία εξελίσσεται με την έννοια μίας αρνήσεως των ατομικών βουλήσεων υπέρ μιας ανώτερης καθολικής βούλησης!

          Ο λόγος όμως αυτής τής αξιολόγησης τής ατομικότητος δεν είναι τόσο η ίδια η ατομικότης, όσο το γεγονός ότι μόνον σ’αυτή φανερώνεται το Απόλυτο: "Εγώ πρέπει να σκεφθώ το απόλυτο Είναι το οποίο εκδηλώνεται σε κάθε ύπαρξη, σαν ταυτόσημο (ταυτόν) με μένα τον ίδιο και η θεμελιώδης επιταγή είναι η πραγματοποίηση τού αναίτιου (γινόμενοι τοιουτοτρόπως απολύτως ελεύθεροι)". Καθότι μ’αυτόν τον τρόπο το Εγώ ταυτίζεται με τον εαυτό του, και τότε ο ηθικός νόμος μπορεί να εκφρασθεί και σαν επιταγή (διαταγή) να γίνουμε αυτοί (τέτοιοι). Μόνον εάν αυτή η ταυτότης, την οποία ορίζει ο Σέλινγκ και σαν προσωπικότητα, πραγματοποιηθεί απολύτως, το ατομικό εγώ θα μεταβαλλόταν στο Απόλυτο!

Συνεχίζεται