Συνέχεια από: Τετάρτη 11 Νοεμβρίου 2026
Έντμουντ Χούσερλ
Μετάφραση: J. N. Findlay
από τη δεύτερη γερμανική έκδοση του Logische Untersuchungen
με νέο Πρόλογο του Michael Dummett
και επιμέλεια με νέα Εισαγωγή του Dermot Moran
Εισαγωγή του Dermot Moran (συνέχεια)
Η ανάδυση της φαινομενολογίας
Στην πρώτη έκδοση του 1901, ο Husserl υιοθέτησε τον ήδη υπάρχοντα όρο «φαινομενολογία» (Phänomenologie) —όρο που χρησιμοποιούνταν ήδη από την εποχή του Lambert, του Kant και του Hegel, αλλά στον οποίο ο Brentano και οι μαθητές του είχαν προσδώσει νέα δυναμική— με τρόπο που δεν ήταν ακόμη πλήρως συστηματικός, για να χαρακτηρίσει τη νέα του προσέγγιση των όρων δυνατότητας της γνώσης εν γένει. Ο Husserl έγραψε στην Εισαγωγή του:
Η καθαρή φαινομενολογία αποτελεί πεδίο ουδέτερων ερευνών, στο οποίο έχουν τις ρίζες τους διάφορες επιστήμες. Αφενός, επικουρεί την ψυχολογία ως εμπειρική επιστήμη. Προχωρώντας με αμιγώς εποπτικό τρόπο, αναλύει και περιγράφει, στην ουσιώδη γενικότητά τους —ειδικότερα ως φαινομενολογία της σκέψης και της γνώσης—, τα βιώματα της παράστασης, της κρίσης και της γνώσης· τα βιώματα αυτά, όταν αντιμετωπίζονται ως κατηγορίες πραγματικών συμβάντων στο πλαίσιο της φυσικής πραγματικότητας των έμβιων όντων, υποβάλλονται σε επιστημονική διερεύνηση από την εμπειρική ψυχολογία. Αφετέρου, η φαινομενολογία φανερώνει τις «πηγές» από τις οποίες «αναβλύζουν» οι θεμελιώδεις έννοιες και οι ιδεατοί νόμοι της καθαρής λογικής και στις οποίες πρέπει εκ νέου να αναχθούν, ώστε να τους προσδοθεί όλη η «σαφήνεια και ευκρίνεια» που απαιτείται για την κατανόηση και την επιστημολογική κριτική της καθαρής λογικής.
(LI, Findlay I: 166· Hua XIX/1: 6–7)
Ο λογικός δεν ενδιαφέρεται για τις νοητικές πράξεις ως τέτοιες, αλλά μόνο για τις αντικειμενικές σημασίες και την τυπική τους ρύθμιση· ο φαινομενολόγος, αντίθετα, ασχολείται με τις ουσιώδεις δομές της γνώσης και την ουσιώδη συσχέτισή τους με τα γνωριζόμενα αντικείμενα. Όταν ο Husserl λέει σε αυτή την Εισαγωγή «πρέπει να επιστρέψουμε στα ίδια τα πράγματα» (Wir wollen auf die „Sachen selbst“ zurückgehen, LI, Findlay I: 168· Hua XIX/1: 10), εννοεί ειδικότερα ότι έργο της φαινομενολογίας είναι να διασαφηνίσει τη φύση των λογικών εννοιών, ανιχνεύοντας την προέλευσή τους στην εποπτεία:
Μεγάλο έργο μας είναι τώρα να προσδώσουμε στις ιδέες της λογικής, στις λογικές έννοιες και στους νόμους (die logischen Ideen, Begriffe und Gesetze) επιστημολογική σαφήνεια και ευκρίνεια. Εδώ πρέπει να αρχίσει η φαινομενολογική ανάλυση.
(LI, Findlay I: 168· Hua XIX/1: 9)
Γενικότερα, ο Husserl θέλει να καταγράψει όλα τα ζητήματα που παρουσιάζονται στη συνείδηση με τους ποικίλους τρόπους της εποπτικής τους δεδομενότητας (χωρίς να περιορίζει αυθαίρετα εκ των προτέρων τις πηγές της εποπτείας, όπως είχαν παραδοσιακά κάνει ο εμπειρισμός και άλλες θεωρίες). Αρχικά χαρακτήρισε τη φαινομενολογία με αμφίσημο τρόπο: είτε ως κλάδο παράλληλο προς την επιστημολογία είτε ως ριζικότερη θεμελίωσή της, η οποία επιδίωκε να διασαφηνίσει τις ουσίες των πράξεων γνώσης με την πιο γενική τους έννοια. Αναλύοντας τη γνώση, ο Husserl ήθελε να αποδώσει δικαιοσύνη τόσο στην αναγκαία ιδεατότητα των αληθειών που γνωρίζουμε —δηλαδή στην ταυτότητά τους με τον εαυτό τους και στην ανεξαρτησία τους από τον χώρο και τον χρόνο— όσο και να αναγνωρίσει δεόντως την ουσιώδη συμβολή των γνωστικών πράξεων του υποκειμένου. Έτσι, ανατρέχοντας στο παρελθόν το 1925, περιέγραψε ως εξής τον στόχο των Λογικών Ερευνών:
Το 1900–1901 εμφανίστηκαν οι Λογικές Έρευνές μου, αποτέλεσμα των δεκαετών προσπαθειών μου να διασαφηνίσω την Ιδέα της καθαρής λογικής, ανατρέχοντας στα επιτεύγματα της νοηματοδότησης ή της γνώσης που συντελούνται μέσα στο πλέγμα των βιωμάτων της λογικής σκέψης.⁸
Ο γενικός στόχος του Husserl είναι να θέσει αυτό που ο ίδιος περιγράφει ως «φαινομενολογική θεμελίωση της λογικής» (die phänomenologische Fundierung der Logik, LI, Findlay I: 175· Hua XIX/1: 22): να διασαφηνίσει την ουσιώδη φύση της λογικής γνώσης, ως προπαρασκευή για τη συστηματική τυπική λογική και την επιστήμη εν γένει.⁹ Με τη στενότερη έννοια, η «φαινομενολογία των λογικών βιωμάτων» (Phänomenologie der logischen Erlebnisse, LI, Findlay I: 168· Hua XIX/1: 10) αποβλέπει στην περιγραφική κατανόηση των ψυχικών καταστάσεων και των «νοημάτων που ενυπάρχουν σε αυτές» (des ihnen einwohnenden Sinnes*), με σκοπό να καθορίσει τις σημασίες των βασικών λογικών εννοιών και πράξεων μέσω λεπτομερών και προσεκτικών διακρίσεων και διασαφηνίσεων. «Φαινομενολογία», επομένως, σήμαινε στην πρώτη έκδοση την προσπάθεια να ανατρέξουμε ριζικά και με συνέπεια από τις κατηγορίες των αντικειμενικοτήτων στις υποκειμενικές πράξεις, στις δομές των πράξεων και στα βιωματικά θεμέλια μέσα στα οποία αντικειμενικότητες του αντίστοιχου είδους γίνονται αντικείμενα συνείδησης και ενάργους αυτοδεδομενότητας. Η διερεύνηση αυτή κινείται στο πεδίο της καθαρής εποπτείας, αντί να κατασκευάζει θεωρητικά ή υποθετικά σχήματα κατά τον τρόπο της φυσιοκρατικής ψυχολογίας. Όπως το έθεσε ο Husserl το 1925, αυτή η «αναδρομική διερεύνηση» φέρνει στο φως έναν νέο κόσμο.¹⁰ Πρόκειται για το πεδίο της συσχέτισης αντικειμενικότητας και υποκειμενικότητας.
Ειδικότερα, ο Husserl θέλει να αναλύσει προσεκτικά το προθετικό περιεχόμενο των εκφραστικών βιωμάτων (ausdrückliche Erlebnisse), όπου η «έκφραση» νοείται ως άρθρωση σημασίας. Η προσοχή του στρέφεται έτσι στο ιδεατό νόημα της πρόθεσης που κατευθύνεται προς το αντικείμενο (ihr intentionaler Gehalt, der ideale Sinn ihrer gegenständlichen Intention, LI, Findlay I: 174· Hua XIX/1: 21). Καθώς εκθέτει την έννοια της σημασίας ή της έκφρασης, ο Husserl αναλύει τις έννοιες στα συστατικά τους και αναπτύσσει διεξοδικά τις πολλές σημασίες τους προτού στραφεί σε άλλες συναφείς έννοιες. Έτσι, για παράδειγμα, διακρίνει προσεκτικά τις διαφορετικές σημασίες του όρου «παράσταση» (Vorstellung), ξεχωρίζοντας τις ποικίλες ψυχολογικές, λογικές και επιστημολογικές χρήσεις του. Παρομοίως, προβαίνει σε εννοιολογικές αναλύσεις βασικών όρων όπως «περιεχόμενο», «κρίση» και «συνείδηση». Αναγνωρίζει έτσι την ανάγκη να διακρίνει τις πολλές σημασίες του «περιεχομένου» (Inhalt, ενίοτε Gehalt), όρου που χρησιμοποιούσαν πολύ συχνά οι λογικοί και οι ψυχολόγοι της εποχής. Ιδιαίτερα σημαντική είναι η αντίθεση ανάμεσα σε αυτό που ο Husserl ονομάζει στην πρώτη έκδοση πραγματικό (reell) και ιδεατό περιεχόμενο και, αργότερα, η διάκριση ανάμεσα σε φαινομενολογικό και προθετικό περιεχόμενο (LI V §16). Χαρακτηριστικό παράδειγμα της διασαφήνισης που επιδιώκει ο Husserl αποτελεί η διάκριση που κάνει στην Έκτη Έρευνα (§§30–35) ανάμεσα στους διάφορους τύπους ενότητας και σύγκρουσης των περιεχομένων σημασίας, οι οποίοι αποτελούν τη βάση των λογικών νόμων της συνέπειας και της αντίφασης. Αυτά τα επιτεύγματα αυστηρής ανάλυσης ήταν που προκάλεσαν τον θαυμασμό των πρώτων αναγνωστών και, πιο πρόσφατα, των αναλυτικών φιλοσόφων.
Μολονότι οι ίδιες οι «συγκεκριμένες» αναλύσεις του Husserl εστίαζαν αρχικά κυρίως στα θεμέλια της αριθμητικής και της λογικής, καθώς και στις δομές της γνώσης, σταδιακά εκείνος και οι οπαδοί του διεύρυναν τη φαινομενολογία, ώστε να εξετάζει τις a priori δομές της συνείδησης εν γένει, περιλαμβάνοντας τη συναισθηματική, τη βουλητική, την πρακτική, την αξιολογική, την αισθητική, τη θρησκευτική, τη νομική και την πολιτική επίγνωση, καθώς και άλλες μορφές συνειδητής σύλληψης και άρθρωσης της σημασίας. Η φαινομενολογία επρόκειτο να είναι επιστήμη των ουσιών και, ως τέτοια, καθαρός, a priori κλάδος, που θα εξέταζε τη φύση των πραγμάτων όπως δίνονται στην «εποπτεία της ουσίας» (Wesensschau). Θα διεύρυνε τις πηγές της εποπτείας περισσότερο από όσο είχαν επιτρέψει οι προηγούμενες φιλοσοφίες και θα διασαφήνιζε τη θεμελιώδη σχέση της σκέψης με την αλήθεια.
Αρκετά νωρίς, οι Έρευνες τράβηξαν την προσοχή των μαθητών του φιλοσόφου και ψυχολόγου Theodor Lipps (1851–1914), που δίδασκε στο Μόναχο. Ο ίδιος είχε δεχθεί κριτική για ψυχολογισμό στα Προλεγόμενα και, ως συνέπεια, αναθεώρησε τις απόψεις του, πλησιάζοντας σε μεγάλο βαθμό τις θέσεις του Husserl. Μέσω των μαθητών του Lipps, ιδιαίτερα του Johannes Daubert (1877–1947), οι Λογικές Έρευνες έγιναν το σημαντικότερο φιλοσοφικό κείμενο για μια γενιά Γερμανών φιλοσόφων. Σε αυτούς συγκαταλεγόταν ο Alexander Pfänder (1870–1941), του οποίου η βραβευμένη υφηγετική διατριβή, γραμμένη υπό την επίβλεψη του Lipps στο Μόναχο, Φαινομενολογία της βούλησης. Μια ψυχολογική ανάλυση (Phänomenologie des Wollens. Eine psychologische Analyse, 1900), περιείχε στον τίτλο της τη λέξη «φαινομενολογία», αν και ο όρος δεν εμφανίζεται πουθενά αλλού στο έργο.¹¹ Αργότερα, ο Max Scheler (1874–1928), ο Adolf Reinach (1883–1917), η Edith Stein (1891–1942) και ο Roman Ingarden (1893–1970) στράφηκαν όλοι σε αυτή την πρώιμη αντίληψη της φαινομενολογίας, με τον έντονα ρεαλιστικό προσανατολισμό της και την υπόσχεσή της να επιλύσει διαμάχες της φιλοσοφίας που έως τότε φαίνονταν δυσεπίλυτες.
Η καθαρή φαινομενολογία αποτελεί πεδίο ουδέτερων ερευνών, στο οποίο έχουν τις ρίζες τους διάφορες επιστήμες. Αφενός, επικουρεί την ψυχολογία ως εμπειρική επιστήμη. Προχωρώντας με αμιγώς εποπτικό τρόπο, αναλύει και περιγράφει, στην ουσιώδη γενικότητά τους —ειδικότερα ως φαινομενολογία της σκέψης και της γνώσης—, τα βιώματα της παράστασης, της κρίσης και της γνώσης· τα βιώματα αυτά, όταν αντιμετωπίζονται ως κατηγορίες πραγματικών συμβάντων στο πλαίσιο της φυσικής πραγματικότητας των έμβιων όντων, υποβάλλονται σε επιστημονική διερεύνηση από την εμπειρική ψυχολογία. Αφετέρου, η φαινομενολογία φανερώνει τις «πηγές» από τις οποίες «αναβλύζουν» οι θεμελιώδεις έννοιες και οι ιδεατοί νόμοι της καθαρής λογικής και στις οποίες πρέπει εκ νέου να αναχθούν, ώστε να τους προσδοθεί όλη η «σαφήνεια και ευκρίνεια» που απαιτείται για την κατανόηση και την επιστημολογική κριτική της καθαρής λογικής.
(LI, Findlay I: 166· Hua XIX/1: 6–7)
Ο λογικός δεν ενδιαφέρεται για τις νοητικές πράξεις ως τέτοιες, αλλά μόνο για τις αντικειμενικές σημασίες και την τυπική τους ρύθμιση· ο φαινομενολόγος, αντίθετα, ασχολείται με τις ουσιώδεις δομές της γνώσης και την ουσιώδη συσχέτισή τους με τα γνωριζόμενα αντικείμενα. Όταν ο Husserl λέει σε αυτή την Εισαγωγή «πρέπει να επιστρέψουμε στα ίδια τα πράγματα» (Wir wollen auf die „Sachen selbst“ zurückgehen, LI, Findlay I: 168· Hua XIX/1: 10), εννοεί ειδικότερα ότι έργο της φαινομενολογίας είναι να διασαφηνίσει τη φύση των λογικών εννοιών, ανιχνεύοντας την προέλευσή τους στην εποπτεία:
Μεγάλο έργο μας είναι τώρα να προσδώσουμε στις ιδέες της λογικής, στις λογικές έννοιες και στους νόμους (die logischen Ideen, Begriffe und Gesetze) επιστημολογική σαφήνεια και ευκρίνεια. Εδώ πρέπει να αρχίσει η φαινομενολογική ανάλυση.
(LI, Findlay I: 168· Hua XIX/1: 9)
Γενικότερα, ο Husserl θέλει να καταγράψει όλα τα ζητήματα που παρουσιάζονται στη συνείδηση με τους ποικίλους τρόπους της εποπτικής τους δεδομενότητας (χωρίς να περιορίζει αυθαίρετα εκ των προτέρων τις πηγές της εποπτείας, όπως είχαν παραδοσιακά κάνει ο εμπειρισμός και άλλες θεωρίες). Αρχικά χαρακτήρισε τη φαινομενολογία με αμφίσημο τρόπο: είτε ως κλάδο παράλληλο προς την επιστημολογία είτε ως ριζικότερη θεμελίωσή της, η οποία επιδίωκε να διασαφηνίσει τις ουσίες των πράξεων γνώσης με την πιο γενική τους έννοια. Αναλύοντας τη γνώση, ο Husserl ήθελε να αποδώσει δικαιοσύνη τόσο στην αναγκαία ιδεατότητα των αληθειών που γνωρίζουμε —δηλαδή στην ταυτότητά τους με τον εαυτό τους και στην ανεξαρτησία τους από τον χώρο και τον χρόνο— όσο και να αναγνωρίσει δεόντως την ουσιώδη συμβολή των γνωστικών πράξεων του υποκειμένου. Έτσι, ανατρέχοντας στο παρελθόν το 1925, περιέγραψε ως εξής τον στόχο των Λογικών Ερευνών:
Το 1900–1901 εμφανίστηκαν οι Λογικές Έρευνές μου, αποτέλεσμα των δεκαετών προσπαθειών μου να διασαφηνίσω την Ιδέα της καθαρής λογικής, ανατρέχοντας στα επιτεύγματα της νοηματοδότησης ή της γνώσης που συντελούνται μέσα στο πλέγμα των βιωμάτων της λογικής σκέψης.⁸
Ο γενικός στόχος του Husserl είναι να θέσει αυτό που ο ίδιος περιγράφει ως «φαινομενολογική θεμελίωση της λογικής» (die phänomenologische Fundierung der Logik, LI, Findlay I: 175· Hua XIX/1: 22): να διασαφηνίσει την ουσιώδη φύση της λογικής γνώσης, ως προπαρασκευή για τη συστηματική τυπική λογική και την επιστήμη εν γένει.⁹ Με τη στενότερη έννοια, η «φαινομενολογία των λογικών βιωμάτων» (Phänomenologie der logischen Erlebnisse, LI, Findlay I: 168· Hua XIX/1: 10) αποβλέπει στην περιγραφική κατανόηση των ψυχικών καταστάσεων και των «νοημάτων που ενυπάρχουν σε αυτές» (des ihnen einwohnenden Sinnes*), με σκοπό να καθορίσει τις σημασίες των βασικών λογικών εννοιών και πράξεων μέσω λεπτομερών και προσεκτικών διακρίσεων και διασαφηνίσεων. «Φαινομενολογία», επομένως, σήμαινε στην πρώτη έκδοση την προσπάθεια να ανατρέξουμε ριζικά και με συνέπεια από τις κατηγορίες των αντικειμενικοτήτων στις υποκειμενικές πράξεις, στις δομές των πράξεων και στα βιωματικά θεμέλια μέσα στα οποία αντικειμενικότητες του αντίστοιχου είδους γίνονται αντικείμενα συνείδησης και ενάργους αυτοδεδομενότητας. Η διερεύνηση αυτή κινείται στο πεδίο της καθαρής εποπτείας, αντί να κατασκευάζει θεωρητικά ή υποθετικά σχήματα κατά τον τρόπο της φυσιοκρατικής ψυχολογίας. Όπως το έθεσε ο Husserl το 1925, αυτή η «αναδρομική διερεύνηση» φέρνει στο φως έναν νέο κόσμο.¹⁰ Πρόκειται για το πεδίο της συσχέτισης αντικειμενικότητας και υποκειμενικότητας.
Ειδικότερα, ο Husserl θέλει να αναλύσει προσεκτικά το προθετικό περιεχόμενο των εκφραστικών βιωμάτων (ausdrückliche Erlebnisse), όπου η «έκφραση» νοείται ως άρθρωση σημασίας. Η προσοχή του στρέφεται έτσι στο ιδεατό νόημα της πρόθεσης που κατευθύνεται προς το αντικείμενο (ihr intentionaler Gehalt, der ideale Sinn ihrer gegenständlichen Intention, LI, Findlay I: 174· Hua XIX/1: 21). Καθώς εκθέτει την έννοια της σημασίας ή της έκφρασης, ο Husserl αναλύει τις έννοιες στα συστατικά τους και αναπτύσσει διεξοδικά τις πολλές σημασίες τους προτού στραφεί σε άλλες συναφείς έννοιες. Έτσι, για παράδειγμα, διακρίνει προσεκτικά τις διαφορετικές σημασίες του όρου «παράσταση» (Vorstellung), ξεχωρίζοντας τις ποικίλες ψυχολογικές, λογικές και επιστημολογικές χρήσεις του. Παρομοίως, προβαίνει σε εννοιολογικές αναλύσεις βασικών όρων όπως «περιεχόμενο», «κρίση» και «συνείδηση». Αναγνωρίζει έτσι την ανάγκη να διακρίνει τις πολλές σημασίες του «περιεχομένου» (Inhalt, ενίοτε Gehalt), όρου που χρησιμοποιούσαν πολύ συχνά οι λογικοί και οι ψυχολόγοι της εποχής. Ιδιαίτερα σημαντική είναι η αντίθεση ανάμεσα σε αυτό που ο Husserl ονομάζει στην πρώτη έκδοση πραγματικό (reell) και ιδεατό περιεχόμενο και, αργότερα, η διάκριση ανάμεσα σε φαινομενολογικό και προθετικό περιεχόμενο (LI V §16). Χαρακτηριστικό παράδειγμα της διασαφήνισης που επιδιώκει ο Husserl αποτελεί η διάκριση που κάνει στην Έκτη Έρευνα (§§30–35) ανάμεσα στους διάφορους τύπους ενότητας και σύγκρουσης των περιεχομένων σημασίας, οι οποίοι αποτελούν τη βάση των λογικών νόμων της συνέπειας και της αντίφασης. Αυτά τα επιτεύγματα αυστηρής ανάλυσης ήταν που προκάλεσαν τον θαυμασμό των πρώτων αναγνωστών και, πιο πρόσφατα, των αναλυτικών φιλοσόφων.
Μολονότι οι ίδιες οι «συγκεκριμένες» αναλύσεις του Husserl εστίαζαν αρχικά κυρίως στα θεμέλια της αριθμητικής και της λογικής, καθώς και στις δομές της γνώσης, σταδιακά εκείνος και οι οπαδοί του διεύρυναν τη φαινομενολογία, ώστε να εξετάζει τις a priori δομές της συνείδησης εν γένει, περιλαμβάνοντας τη συναισθηματική, τη βουλητική, την πρακτική, την αξιολογική, την αισθητική, τη θρησκευτική, τη νομική και την πολιτική επίγνωση, καθώς και άλλες μορφές συνειδητής σύλληψης και άρθρωσης της σημασίας. Η φαινομενολογία επρόκειτο να είναι επιστήμη των ουσιών και, ως τέτοια, καθαρός, a priori κλάδος, που θα εξέταζε τη φύση των πραγμάτων όπως δίνονται στην «εποπτεία της ουσίας» (Wesensschau). Θα διεύρυνε τις πηγές της εποπτείας περισσότερο από όσο είχαν επιτρέψει οι προηγούμενες φιλοσοφίες και θα διασαφήνιζε τη θεμελιώδη σχέση της σκέψης με την αλήθεια.
Αρκετά νωρίς, οι Έρευνες τράβηξαν την προσοχή των μαθητών του φιλοσόφου και ψυχολόγου Theodor Lipps (1851–1914), που δίδασκε στο Μόναχο. Ο ίδιος είχε δεχθεί κριτική για ψυχολογισμό στα Προλεγόμενα και, ως συνέπεια, αναθεώρησε τις απόψεις του, πλησιάζοντας σε μεγάλο βαθμό τις θέσεις του Husserl. Μέσω των μαθητών του Lipps, ιδιαίτερα του Johannes Daubert (1877–1947), οι Λογικές Έρευνες έγιναν το σημαντικότερο φιλοσοφικό κείμενο για μια γενιά Γερμανών φιλοσόφων. Σε αυτούς συγκαταλεγόταν ο Alexander Pfänder (1870–1941), του οποίου η βραβευμένη υφηγετική διατριβή, γραμμένη υπό την επίβλεψη του Lipps στο Μόναχο, Φαινομενολογία της βούλησης. Μια ψυχολογική ανάλυση (Phänomenologie des Wollens. Eine psychologische Analyse, 1900), περιείχε στον τίτλο της τη λέξη «φαινομενολογία», αν και ο όρος δεν εμφανίζεται πουθενά αλλού στο έργο.¹¹ Αργότερα, ο Max Scheler (1874–1928), ο Adolf Reinach (1883–1917), η Edith Stein (1891–1942) και ο Roman Ingarden (1893–1970) στράφηκαν όλοι σε αυτή την πρώιμη αντίληψη της φαινομενολογίας, με τον έντονα ρεαλιστικό προσανατολισμό της και την υπόσχεσή της να επιλύσει διαμάχες της φιλοσοφίας που έως τότε φαίνονταν δυσεπίλυτες.
Ο ρόλος των Ερευνών στην εξέλιξη του Husserl
Ο ίδιος ο Husserl θεωρούσε τις Λογικές Έρευνές του «έργο τομής και, συνεπώς, όχι τέλος αλλά αρχή» (ein Werk des Durchbruchs, und somit nicht ein Ende, sondern ein Anfang, LI, Findlay I: 3· Hua XVIII: 8).¹² Σε αυτό το έργο εγκατέλειψε τις προηγούμενες προσεγγίσεις του στη λογική και στα μαθηματικά, τις οποίες είχε εκθέσει στο πρώτο του βιβλίο, Philosophie der Arithmetik (Φιλοσοφία της αριθμητικής, 1891),¹³ και τις οποίες ο σημαντικότερος επικριτής του, ο Gottlob Frege (1848–1925), είχε κρίνει ψυχολογιστικές. Ο Husserl ανακάλυψε έναν πολύ γονιμότερο τρόπο να φιλοσοφεί με αυστηρά επιστημονικό τρόπο, διασαφηνίζοντας τις ουσίες των θεμελιωδών γνωστικών μας επιτευγμάτων· η πορεία αυτή οδήγησε τελικά στη μεταγενέστερη μεταμόρφωση της φαινομενολογίας σε μια συνολική υπερβατολογική φιλοσοφική θεώρηση. Ως ανήσυχος καινοτόμος, επανερμήνευε διαρκώς τη σημασία της δικής του συμβολής· έτσι, οι Έρευνες έπαιξαν μοναδικό ρόλο στη φιλοσοφική του εξέλιξη. Τόσο στις πανεπιστημιακές παραδόσεις του όσο και στα προσωπικά ερευνητικά του χειρόγραφα, επεξεργαζόταν ξανά και ξανά τα ζητήματα που είχε πραγματευτεί στις Λογικές Έρευνες: για παράδειγμα, στις διαλέξεις του στο Γκέτινγκεν για τη λογική (1906–1907), για τη σημασία (1907–1908) και πάλι για τη λογική (1910–1911), στις διαλέξεις του στο Φράιμπουργκ για τη λογική και στη Φαινομενολογική ψυχολογία (1925), στις διαλέξεις που εξελίχθηκαν τελικά στην Τυπική και υπερβατολογική λογική (1929), ακόμη και στην Κρίση των ευρωπαϊκών επιστημών (1936) και στη μεταθανάτια δημοσιευμένη Εμπειρία και κρίση (1938). Η ίδια η «τομή» του Husserl φαινόταν τόσο απροσδόκητη ακόμη και στον ίδιο, ώστε χρειαζόταν να την επανεξετάζει διαρκώς.
Στα μεταγενέστερα χρόνια του, ο Husserl προσπάθησε να αποστασιοποιηθεί από τη διαδεδομένη αντίληψη ότι το έργο ήταν αποκλειστικά μια άσκηση στη φιλοσοφία της λογικής. Παραπονιόταν ότι τον χαρακτήριζαν, με τρόπο που περιόριζε το έργο του, ως λογικό, ενώ ο ίδιος έβλεπε τον εαυτό του ευρύτερα ως θεωρητικό της επιστήμης εν γένει και ως ιδρυτή μιας νέας θεμελιώδους επιστήμης —της πρώτης φιλοσοφίας ή φαινομενολογίας—, που στόχευε στην προσεκτική περιγραφή όλων των μορφών παραγωγής και αναγνώρισης του νοήματος και, συνεπώς, ολόκληρου του πεδίου της υποκειμενικότητας. Ισχυρίστηκε μάλιστα (σε επιστολή του προς τον E. Spranger το 1918, την οποία παραθέτει το Hua XVIII: xiii) ότι η φαινομενολογία έχει «τόσο λίγη σχέση με τη λογική όσο και με την ηθική, την αισθητική και άλλους ανάλογους κλάδους». Με άλλα λόγια, ο Husserl υποστήριξε αργότερα ότι το γεγονός πως έφτασε στη φαινομενολογία μέσα από λογικές έρευνες οφειλόταν απλώς σε μια συγκυρία της προσωπικής του πορείας· θα μπορούσε εξίσου εύκολα να είχε εισέλθει στο πεδίο από μια εντελώς διαφορετική κατεύθυνση. Σε επιστολή του προς τον Georg Misch, με ημερομηνία 16 Νοεμβρίου 1930, ο Husserl είπε ότι έχασε το ενδιαφέρον του για την τυπική λογική και την οντολογία του πραγματικού όταν έκανε την τομή προς το υπερβατολογικό και ότι στη συνέχεια επικεντρώθηκε στη θεμελίωση μιας θεωρίας της υπερβατολογικής υποκειμενικότητας και διυποκειμενικότητας.¹⁴ Πριν αναλύσουμε λεπτομερέστερα τις Έρευνες, ας στραφούμε λοιπόν τώρα σε μια σύντομη παρουσίαση του συγγραφέα τους, του Edmund Husserl.
Ο ίδιος ο Husserl θεωρούσε τις Λογικές Έρευνές του «έργο τομής και, συνεπώς, όχι τέλος αλλά αρχή» (ein Werk des Durchbruchs, und somit nicht ein Ende, sondern ein Anfang, LI, Findlay I: 3· Hua XVIII: 8).¹² Σε αυτό το έργο εγκατέλειψε τις προηγούμενες προσεγγίσεις του στη λογική και στα μαθηματικά, τις οποίες είχε εκθέσει στο πρώτο του βιβλίο, Philosophie der Arithmetik (Φιλοσοφία της αριθμητικής, 1891),¹³ και τις οποίες ο σημαντικότερος επικριτής του, ο Gottlob Frege (1848–1925), είχε κρίνει ψυχολογιστικές. Ο Husserl ανακάλυψε έναν πολύ γονιμότερο τρόπο να φιλοσοφεί με αυστηρά επιστημονικό τρόπο, διασαφηνίζοντας τις ουσίες των θεμελιωδών γνωστικών μας επιτευγμάτων· η πορεία αυτή οδήγησε τελικά στη μεταγενέστερη μεταμόρφωση της φαινομενολογίας σε μια συνολική υπερβατολογική φιλοσοφική θεώρηση. Ως ανήσυχος καινοτόμος, επανερμήνευε διαρκώς τη σημασία της δικής του συμβολής· έτσι, οι Έρευνες έπαιξαν μοναδικό ρόλο στη φιλοσοφική του εξέλιξη. Τόσο στις πανεπιστημιακές παραδόσεις του όσο και στα προσωπικά ερευνητικά του χειρόγραφα, επεξεργαζόταν ξανά και ξανά τα ζητήματα που είχε πραγματευτεί στις Λογικές Έρευνες: για παράδειγμα, στις διαλέξεις του στο Γκέτινγκεν για τη λογική (1906–1907), για τη σημασία (1907–1908) και πάλι για τη λογική (1910–1911), στις διαλέξεις του στο Φράιμπουργκ για τη λογική και στη Φαινομενολογική ψυχολογία (1925), στις διαλέξεις που εξελίχθηκαν τελικά στην Τυπική και υπερβατολογική λογική (1929), ακόμη και στην Κρίση των ευρωπαϊκών επιστημών (1936) και στη μεταθανάτια δημοσιευμένη Εμπειρία και κρίση (1938). Η ίδια η «τομή» του Husserl φαινόταν τόσο απροσδόκητη ακόμη και στον ίδιο, ώστε χρειαζόταν να την επανεξετάζει διαρκώς.
Στα μεταγενέστερα χρόνια του, ο Husserl προσπάθησε να αποστασιοποιηθεί από τη διαδεδομένη αντίληψη ότι το έργο ήταν αποκλειστικά μια άσκηση στη φιλοσοφία της λογικής. Παραπονιόταν ότι τον χαρακτήριζαν, με τρόπο που περιόριζε το έργο του, ως λογικό, ενώ ο ίδιος έβλεπε τον εαυτό του ευρύτερα ως θεωρητικό της επιστήμης εν γένει και ως ιδρυτή μιας νέας θεμελιώδους επιστήμης —της πρώτης φιλοσοφίας ή φαινομενολογίας—, που στόχευε στην προσεκτική περιγραφή όλων των μορφών παραγωγής και αναγνώρισης του νοήματος και, συνεπώς, ολόκληρου του πεδίου της υποκειμενικότητας. Ισχυρίστηκε μάλιστα (σε επιστολή του προς τον E. Spranger το 1918, την οποία παραθέτει το Hua XVIII: xiii) ότι η φαινομενολογία έχει «τόσο λίγη σχέση με τη λογική όσο και με την ηθική, την αισθητική και άλλους ανάλογους κλάδους». Με άλλα λόγια, ο Husserl υποστήριξε αργότερα ότι το γεγονός πως έφτασε στη φαινομενολογία μέσα από λογικές έρευνες οφειλόταν απλώς σε μια συγκυρία της προσωπικής του πορείας· θα μπορούσε εξίσου εύκολα να είχε εισέλθει στο πεδίο από μια εντελώς διαφορετική κατεύθυνση. Σε επιστολή του προς τον Georg Misch, με ημερομηνία 16 Νοεμβρίου 1930, ο Husserl είπε ότι έχασε το ενδιαφέρον του για την τυπική λογική και την οντολογία του πραγματικού όταν έκανε την τομή προς το υπερβατολογικό και ότι στη συνέχεια επικεντρώθηκε στη θεμελίωση μιας θεωρίας της υπερβατολογικής υποκειμενικότητας και διυποκειμενικότητας.¹⁴ Πριν αναλύσουμε λεπτομερέστερα τις Έρευνες, ας στραφούμε λοιπόν τώρα σε μια σύντομη παρουσίαση του συγγραφέα τους, του Edmund Husserl.
Σημειώσεις της Εισαγωγής
8. Husserl, «Task and Significance of the Logical Investigations», κείμενο από τις διαλέξεις του 1925 για τη Phänomenologische Psychologie, Hua IX (Χάγη: Martinus Nijhoff, 1962), σ. 20· αγγλική μετάφραση του John Scanlon στο Phenomenological Psychology. Lectures, Summer Semester 1925 (Χάγη: Martinus Nijhoff, 1977), σ. 14. Στο εξής παραπέμπεται ως «Phenomenological Psychology».
9. Ο Husserl χρησιμοποιεί διάφορες διατυπώσεις για να εκφράσει τον στόχο του: «φιλοσοφική θεμελίωση της καθαρής λογικής» (eine philosophische Grundlegung der reinen Logik, Findlay I: 237· Hua XIX/1: 112), «φαινομενολογική θεμελίωση της καθαρής λογικής» (phänomenologische Fundamentierung der reinen Logik, LI VI §34, Findlay II: 257· Hua XIX/2: 643).
10. Phenomenological Psychology, σ. 20· Hua IX: 28.
11. Alexander Pfänder, Phänomenologie des Wollens. Eine psychologische Analyse (Λειψία: Johan Ambrosius Barth Verlagsbuchhandlung, 1900)· η τρίτη έκδοση ανατυπώθηκε στο Alexander Pfänders gesammelte Schriften, τόμ. 1 (Μόναχο, 1963). Η εισαγωγή του έργου μεταφράστηκε στα αγγλικά στο A. Pfänder, Phenomenology of Willing and Motivation and Other Phaenomenologica, μτφρ. Herbert Spiegelberg (Evanston, IL: Northwestern University Press, 1967).
12. Βλ. επίσης Husserl, Draft Preface, σ. 32.
13. Η κριτική έκδοση δημοσιεύτηκε στη σειρά Husserliana, τόμος XII, Philosophie der Arithmetik. Mit ergänzenden Texten (1890–1901), επιμ. L. Eley (Χάγη: Martinus Nijhoff, 1970).
14. Ανατυπώθηκε στο E. Husserl, Briefwechsel, επιμ. Karl Schuhmann και Elizabeth Schuhmann, 10 τόμοι (Dordrecht: Kluwer, 1994), τόμ. VI, σ. 282.
* Στο indwelling senses ο Moran χρησιμοποιεί πληθυντικό, ενώ το γερμανικό χωρίο έχει ενικό: des ihnen einwohnenden Sinnes. Κράτησα τον πληθυντικό της αγγλικής βάσης και παρέθεσα τον γερμανικό τύπο, ώστε η διαφορά να παραμένει ορατή. Επίσης, το «πραγματικό» συνοδεύεται από το reell: η τελική απόδοση αυτού του όρου, σε διάκριση από το real, παραμένει ανοιχτή.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου