
Πηγή: Il Fatto Quotidiano
Θα προσπαθήσω να εστιάσω την προσοχή μου στις πιο αισθητικές πτυχές της σκέψης του Φλωρένσκι, ενός από τους μεγαλύτερους φιλοσόφους του 20ού αιώνα.
Η ιδέα της εικόνας συμβολίζει τη ριζική αντίθεση του Φλωρένσκι στα δύο μεγάλα ρεύματα της δυτικοευρωπαϊκής σκέψης κατά τον 19ο αιώνα. Δηλαδή, τη σκέψη, το ρεύμα των ιδεαλιστικών παραδόσεων, και τη θετικιστική παράδοση, που για τον Φλωρένσκι αποτελούν τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Τόσο για τον ιδεαλισμό όσο και για τον θετικισμό, η πραγματικότητα είναι δράση, η δράση του υποκειμένου που διαθέτει την πραγματικότητα, την κρατάει στα χέρια του, την μετασχηματίζει. Τόσο για τον ιδεαλισμό όσο και για τον θετικισμό, τελικά, η πραγματικότητα δεν έχει δική της ενέργεια. καθορίζεται και μπορεί να προσδιοριστεί πλήρως από το υποκείμενο, από τον εαυτό. Αυτή η αντίληψη της πραγματικότητας αντικρούεται πλήρως από τον Φλωρένσκι, βασισμένη σε μια παράδοση που είναι επίσης χαρακτηριστική ολόκληρης της προηγούμενης ρωσικής φιλοσοφικής και θεολογικής παράδοσης. Όλοι τους είναι απόλυτα εξοικειωμένοι με τον ιδεαλισμό και τον θετικισμό. Πολλοί από αυτούς σπούδασαν ιδιαίτερα στη Γερμανία και γνώριζαν άμεσα τη μεταγενέστερη φιλοσοφία του Χέγκελ και του Σέλινγκ. Είναι πλήρως ενημερωμένοι για την ιστορία της δυτικής σκέψης και διαισθάνονται τον κίνδυνο η συζήτηση μεταξύ αυτών των δύο Ευρώπων να μετατραπεί σε χωρισμό, σε διχασμό.
Κατανοούν τη διάκριση μεταξύ των κύριων ρευμάτων της ευρωπαϊκής φιλοσοφίας και της δυτικής φιλοσοφίας, και της ρωσικής φιλοσοφίας, αλλά εργάζονται, ιδιαίτερα ο Φλωρένσκι, για να διασφαλίσουν ότι πρόκειται για διάκριση, δηλαδή για συζήτηση, όχι για προσπάθεια συμφιλίωσης. Η διάκριση είναι ριζοσπαστική. Ο Φλωρένσκι επιμένει σε αυτή τη διάκριση, αλλά αυτή η διάκριση πρέπει να επεξεργαστεί, πρέπει να συζητηθεί, και έτσι ο Φλωρένσκι αισθάνεται την ανάγκη να παρουσιάσει τους φιλοσοφικούς και θεολογικούς λόγους για τη ρωσική θέση σε σύγκριση με τη δυτική. (...)
Πραγματικό , η συζήτηση περιστρέφεται εξ ολοκλήρου γύρω από αυτόν τον όρο. Τι είναι πραγματικό ; Είναι το υποκείμενο πραγματικό , ο ιδεαλισμός; Είναι το γεγονός πραγματικό, τα δεδομένα στα οποία πρέπει να προσπαθήσουμε να δημιουργήσουμε επαρκείς εικόνες, και όταν δημιουργούμε μια επαρκή εικόνα του πράγματος, η εργασία, η προσπάθεια, τελειώνει; Αυτή η εικόνα, αυτή η αναπαράσταση, μπορεί να είναι μια καλλιτεχνική αναπαράσταση, μπορεί να είναι μια φιλοσοφική αναπαράσταση, μια επαρκής εικόνα του πράγματος. Όταν αυτή η προσαρμογή ολοκληρωθεί, τελειώνει το πρόβλημα, τελειώνει; Είναι η σχέση μεταξύ του αντικειμένου και της επαρκούς αναπαράστασής του πραγματική ; Είναι το υποκείμενο που παράγει αυτήν την επαρκή αναπαράσταση πραγματικό ; Ή μήπως είναι κάτι άλλο πραγματικό; (...) Υπάρχει κάτι άλλο που περιπλέκει την εικόνα της πραγματικότητας, που υπερβαίνει αυτές τις διαστάσεις που μόλις ανέφερα;
Σε αυτό το φιλοσοφικό και θεολογικό φόντο, ανακύπτει το πρόβλημα της εικόνας. Και από άλλες απόψεις, όλες οι πραγματικά θεμελιώδεις ασκήσεις και μελέτες του Φλωρένσκι πάνω στο όνομα, πάνω στη λέξη, πάνω στη γλώσσα. Η γλώσσα μου, αυτή η γλώσσα, κάθε γλώσσα - επομένως η γλώσσα της ζωγραφικής, η γλώσσα της ποίησης - μπορεί να εξηγηθεί μόνο ακριβώς σύμφωνα με αυτή τη διάσταση, αυτή την οπτική, σύμφωνα με την οποία η γλώσσα εξυπηρετεί την επαρκή αναπαράσταση του πράγματος με τον έναν ή τον άλλον τρόπο; Ή μήπως η γλώσσα έχει τη δική της ενέργεια; Ή μήπως το πράγμα έχει τη δική του ενέργεια; Εξαντλείται το πράγμα στην αναπαράστασή μου; Είναι η γλώσσα ένα απλό εργαλείο στη διάθεσή μου; Ή μήπως υπάρχει κάτι που υπερβαίνει αυτή τη λειτουργική διάσταση της γλώσσας; (...) Και έτσι, δεν θα έπρεπε να προσπαθήσω να ωθήσω τη λέξη πέρα από την απλώς λειτουργική της διάσταση; Για τον Φλωρένσκι, η λέξη το απαιτεί, επειδή η λέξη είναι στην υπηρεσία μου, είναι ένα εργαλείο σαν ένα σφυρί με το οποίο καρφώνω ένα καρφί, η λέξη είναι ένα εργαλείο, αλλά δεν βλέπετε ότι η λέξη έχει ήδη τη δική της ενέργεια; Και τι είναι αυτή η ενέργεια; Είναι μια συμβολική ενέργεια που υπερβαίνει την απλώς λειτουργική διάσταση. Πέρα, όχι ενάντια. Δεν υπάρχει δυϊσμός.
Η λέξη έχει ήδη τη δική της ενέργεια. Η λέξη είναι γλώσσα, όχι όργανο, όχι μέσο. Έχει τη δική της ζωή. Έτσι, ο ποιητής, αλλά και ο θεολόγος, αλλά και ο θεοσοφιστής, πρέπει να επιδιώξει να εκφράσει αυτή την ένταση της λέξης προς μια διάσταση που υπερβαίνει την απλώς φαινομενική της προοπτική. Και το ίδιο ισχύει και για την εικονιστική εικόνα. Ολόκληρη η δυτική εικονιστική παράδοση κυριαρχείται από την ιδέα μιας επαρκούς αναπαράστασης της πραγματικότητας όπως την αντιλαμβανόμαστε. Η οποία δεν έχει καμία σχέση με τη δουλική μίμηση. Δεν είναι μίμηση.
Ακόμα και η μίμηση στα ελληνικά δεν σημαίνει κυριολεκτική μίμηση, ας πούμε. Η μίμηση , στην κλασική αρχαιότητα, είναι πρώτα και κύρια ένας χορός. Ένας χορός που μιμείται το πέταγμα των πουλιών. Λοιπόν, αλλά δεν είναι το πέταγμα των πουλιών. Γνέφει στο πέταγμα των πουλιών. Έτσι, η δυτική τέχνη γνέφει πάντα στην πραγματικότητα. Είναι πάντα μια συμβολική μορφή. Ωστόσο, από τι συνίσταται η συγκεκριμένη συμβολική μορφή της δυτικοευρωπαϊκής τέχνης; Συνίσταται στη θέληση του υποκειμένου, αυτού που δημιουργεί το σχέδιο, που δημιουργεί την προοπτική, που την επινόησε με τους γεωμετρικούς-μαθηματικούς της όρους, να δώσει μια επαρκή αναπαράσταση του πράγματος. Είναι μια συμβολική μορφή επειδή δεν είναι το πράγμα. Αλλά είναι μια αναπαράσταση που στοχεύει να είναι μια επαρκής απόδοση του πράγματος όπως το αντιλαμβανόμαστε. Και εδώ, πάλι, όπως έλεγα, αυτή η δημιουργική διαδικασία φαίνεται να σταματά. Η πραγματικότητα, ακόμη και η πραγματικότητα που βλέπω, έχει μια ενέργεια που υπερβαίνει την ίδια την πραγματικότητα. Και έτσι κάθε πραγματικότητα πρέπει να γίνει κατανοητή, και αυτό είναι θεμελιώδες για την κατανόηση του Φλωρένσκι, κατά κάποιο τρόπο με μια τριαδική έννοια. Αυτή είναι η φιλοσοφία του Φλωρένσκι. Η θεολογία του Φλωρένσκι είναι μια Τριαδική θεολογία. Επομένως, παραπέμπει στο μεγάλο σύμβολο της Νίκαιας για την ομοιότητα , την ενότητα, την ουσία, στη διάκριση των προσώπων.
Η δυτική τέχνη βλέπει το πράγμα και το αναπαριστά από μια οπτική γωνία που είναι η οπτική γωνία του υποκειμένου. Εγώ, ένα υποκείμενο, ο ακρογωνιαίος λίθος ολόκληρης της προσέγγισης, ολόκληρου του λόγου. Και δεν πάει παραπέρα. Τι δεν είναι καλό; Ο συμβολισμός, δηλαδή η σύνδεση με μια άλλη διάσταση. Δεν είναι μια άλλη διάσταση σε σχέση με το πράγμα, είναι το ίδιο το πράγμα που περιέχει μέσα του αυτή την άλλη διάσταση, την οποία ο καλλιτέχνης πρέπει να επιδιώξει να εκφράσει. (...) Υπάρχει η πραγματικότητα, αυτή η πραγματικότητα, και μια άλλη διάσταση και η άλλη επιλογή συνδέονται με αυτήν. Υπάρχει ένα πρόσωπο που εμφανίζεται, αλλά αυτό το πρόσωπο που εμφανίζεται είναι το σύμβολο ενός προσώπου που δεν εμφανίζεται, που δεν μπορεί να εμφανιστεί. Η εικόνα κατ' εξοχήν είναι η εικόνα του Χριστού. Το πρόσωπο, αυτό το πραγματικό, ιστορικό πρόσωπο. Το πραγματικό πρόσωπο. Αλλά αυτό το πραγματικό πρόσωπο είναι το πρόσωπο του Πατέρα που δεν εμφανίζεται. Και έτσι πρέπει να κάνω το πρόσωπο του Πατέρα που δεν εμφανίζεται να εμφανιστεί στο πρόσωπο του Χριστού. Αυτός είναι συμβολισμός. Η δυτική τέχνη, λέει ο Florenskij, δείχνει το πρόσωπο του Χριστού, βασανισμένου, ποδοπατημένου, θύματος ή το πρόσωπο του Χριστού σε άλλες καταστάσεις, δεν δείχνει το πρόσωπο του Χριστού ως σύμβολο του αόρατου, ως σύμβολο αυτού που υπερβαίνει το φαινόμενο που φαίνεται, το φαινόμενο του Χριστού.
Αυτή η συζήτηση για την εικόνα είναι θεμελιώδης (…) Σαν τον αγιογράφο που μοχθεί, πρέπει να κληθεί στην εργασία του. (…) Παίρνει το ξύλο του, το επεξεργάζεται, παίρνει τα χρώματά του, τα επεξεργάζεται, λερώνει τα χέρια του με το ξύλο και το χρώμα, διασχίζει ολόκληρη τη διάσταση της σωματικότητας. Αλίμονο σε όποιον κατανοεί την τέχνη της εικόνας υπό το φως ενός αόριστου πνευματισμού. Δεν έχει καμία σχέση με αυτό. Δεν υπάρχει αόριστος πνευματισμός. Υπάρχει εργασία, προσπάθεια και προσευχή.
Και εσείς οι Δυτικοί, και εσείς οι Ευρωπαίοι καλλιτέχνες, αναγνωρίζετε αυτή την άλλη διάσταση; Μπορείτε να την αγαπήσετε ή όχι; Ή επειδή είναι διαφορετική από την εικαστική σας, και επομένως πολιτιστική, παράδοση, πιστεύετε ότι είναι κάτι που πρέπει να απορριφθεί; Κατανοείτε τη σημασία της; Ο Φλωρένσκι είναι ένα πρότυπο για εμάς με αυτή την έννοια. Κατανοείτε τη σημασία αυτής της διάστασης που είναι διαφορετική από τη δική σας, ξεχωριστή από τη δική σας; (...) Τι είναι διαφορετικό από εσάς, τι είναι διαφορετικό από εσάς, είστε σε θέση να το αναγνωρίσετε και ίσως να το αγαπήσετε, ή θεωρείτε οτιδήποτε είναι διαφορετικό από εσάς εχθρό σας; Αυτό είναι το ερώτημα που ο Φλωρένσκι έθεσε με αγωνία στον εαυτό του (και) (...) σε όλους τους μεγάλους Ρώσους. Αλλά και στους μεγάλους Ευρωπαίους που κατάλαβαν καλά ότι μια ζωντανή σχέση, μια διαλογική σχέση, μια αυθεντική σχέση, βασισμένη στην αμοιβαία κατανόηση με τη Ρωσία ήταν απαραίτητη, ακόμη και από φιλοσοφική, πολιτιστική και θεολογική άποψη. Ελπίζουμε ότι αυτή η πρωτοβουλία της Μπιενάλε θα μας κάνει να σκεφτούμε όλα αυτά.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου