Δευτέρα 16 Νοεμβρίου 2026

«Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΝΑ ΕΠΙΛΕΞΟΥΜΕ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΕΧΟΥΝ ΗΔΗ ΕΠΙΛΕΞΕΙ ΓΙΑ ΕΜΑΣ» Από Σύνταξη Inchiostronero

Καταναλωτική Κοινωνία | Η Επιθυμία ως Νέα Μορφή Προϋπόθεσης

«Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΝΑ ΕΠΙΛΕΞΟΥΜΕ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΕΧΟΥΝ ΗΔΗ ΕΠΙΛΕΞΕΙ ΓΙΑ ΕΜΑΣ»

Μεταξύ διαφήμισης, αλγορίθμων και επαγόμενων επιθυμιών, ο καταναλωτής επιλέγει ελεύθερα χωρίς να αναγνωρίζει πάντα ποιος καθοδηγεί τις επιλογές του.

                                                          Σύνταξη Inchiostronero 

Είμαστε πραγματικά ελεύθεροι να επιλέγουμε αυτό που επιθυμούμε; Μια λαμπρή διαφήμιση της Amazon, στην οποία ακόμη και ένα ρομαντικό φιλί γίνεται ευκαιρία για αγορά, μας παρακινεί να σκεφτούμε μια κοινωνία που έχει μετατρέψει την κατανάλωση σε μόνιμο χαρακτηριστικό της ύπαρξής μας. Αντλώντας έμπνευση από τη σκέψη του Zygmunt Bauman, το δοκίμιο διερευνά το παράδοξο των ατόμων με ολοένα και περισσότερες επιλογές που αγωνίζονται να αναγνωρίσουν την προέλευση των επιθυμιών τους. Από τη διαφήμιση μέχρι την ψηφιακή δημιουργία προφίλ, από τον ενθουσιασμό μιας νέας αγοράς μέχρι την ταχεία δυσαρέσκεια που ακολουθεί, προκύπτει ένα θεμελιώδες ερώτημα: είμαστε ακόμα ικανοί να διακρίνουμε αυτό που πραγματικά χρειαζόμαστε από αυτό που η αγορά μας έχει διδάξει να επιθυμούμε;

Όταν η αγορά μαθαίνει να γνωρίζει τις επιθυμίες μας
πριν καν καταλάβουμε ότι τα έχουμε.

Υπάρχει μια διαφήμιση στο Amazon που αξίζει ένα βραβείο. Όχι μόνο για την κινηματογραφική της εκτέλεση, αλλά και για την εξαιρετική της ικανότητα να μεταφέρει, σε λίγες μόνο στιγμές, κάτι που επηρεάζει βαθιά την κοινωνία στην οποία ζούμε. Η σκηνή διαδραματίζεται σε έναν σιδηροδρομικό σταθμό, μέσα σε καταρρακτώδη βροχή. Ένας άντρας ετοιμάζεται να φύγει, μια γυναίκα φτάνει τρέχοντας, αναζητώντας τον απεγνωσμένα μέσα στο πλήθος. Τελικά, τον βλέπει, τρέχει προς το μέρος του, αγκαλιάζονται και φιλιούνται. Είναι μια από εκείνες τις ρομαντικές σκηνές που ο κινηματογράφος μας έχει μάθει να αγαπάμε, στις οποίες ο κόσμος φαίνεται να σταματά, αφήνοντας χώρο μόνο για δύο άτομα. Αλλά ακριβώς όπως το φιλί θα έπρεπε να αντιπροσωπεύει την κορύφωση του συναισθήματος, συμβαίνει κάτι απροσδόκητο. Η γυναίκα νιώθει το μούσι του άντρα να τσούζει και, χωρίς να διακόψει τη στιγμή, παραγγέλνει ένα ηλεκτρικό ξυράφι στο κινητό της. Τότε συνειδητοποιεί ότι τα πόδια της είναι βρεγμένα, έχοντας φορέσει σανδάλια στη βροχή, και αγοράζει επίσης ένα ζευγάρι μπότες. Με αυτές τις μικρές ενοχλήσεις να έχουν λυθεί, μπορεί επιτέλους να αφεθεί στην αγκαλιά.

Είναι μια έξυπνη, ειρωνική, ακόμη και απολαυστική διαφήμιση στην κατασκευή της. Θα ήταν άδικο να μην το αναγνωρίσουμε αυτό. Ωστόσο, η ίδια η καλλιτεχνική της επιτυχία αποτυπώνει κάτι πολύ πέρα ​​από την προώθηση μιας εμπορικής υπηρεσίας. Η γυναίκα δεν διακόπτει το φιλί για να αγοράσει. Αγοράζει ενώ φιλάει. Δεν χρειάζεται να επιλέξει ανάμεσα στην αγάπη και την κατανάλωση, επειδή η τεχνολογία της επιτρέπει να βιώσει και τα δύο ταυτόχρονα. Η αγορά παρουσιάζεται όχι ως ένας εισβολέας που αφαιρεί χρόνο από τη ζωή, αλλά ως ένας διακριτικός σύντροφος, πάντα διαθέσιμος για να εξαλείψει κάθε μικρή ταλαιπωρία. Ένα τσούξιμο στα γένια και τα βρεγμένα πόδια, ασήμαντες ταλαιπωρίες σε σύγκριση με τη χαρά μιας συνάντησης, γίνονται προβλήματα που απαιτούν άμεση λύση. Και αυτή η λύση, φυσικά, περιλαμβάνει μια αγορά.

Η ευφυΐα της διαφήμισης έγκειται στο ότι δεν ζητά από τον θεατή να εγκαταλείψει τίποτα. Δεν υπονοεί να θυσιάσει κανείς την αγάπη για την κατανάλωση, ούτε να βάλει τα αντικείμενα πάνω από τα συναισθήματα. Υπόσχεται ακριβώς το αντίθετο: μπορείς να αγαπάς, να ταξιδεύεις, να συγκινείσαι και να ζεις κάθε εμπειρία χωρίς να χρειάζεται να διακόπτεις την ικανότητά σου να αγοράζεις. Η κατανάλωση δεν χρειάζεται πλέον να βρει μια θέση στην ημέρα σου, επειδή κάθε στιγμή της ημέρας μπορεί να γίνει ένας χώρος για κατανάλωση. Δεν είναι πλέον απαραίτητο να μπαίνεις σε ένα κατάστημα, να ψάχνεις για ένα προϊόν ή να περιμένεις την κατάλληλη στιγμή. Μια χειρονομία, μια οθόνη, λίγα δευτερόλεπτα είναι αρκετά. Η ζωή συνεχίζεται και η αγορά συνεχίζεται μαζί της.

Θα ήταν εύκολο να τα απορρίψουμε όλα αυτά ως ένα απλό διαφημιστικό κόλπο. Αλλά οι καλύτερες διαφημίσεις δεν πωλούν απλώς προϊόντα: ερμηνεύουν τις επιθυμίες, τις συνήθειες και τις φιλοδοξίες της εποχής τους, βοηθώντας μερικές φορές να τις αλλάξουν. Η διαφήμιση της Amazon δεν αποδεικνύει ότι έχουμε γίνει ανίκανοι να αγαπάμε χωρίς να αγοράζουμε κάτι. Δείχνει, ωστόσο, πόσο φυσικό έχει γίνει να φανταζόμαστε μια ύπαρξη στην οποία κάθε μικρή ενόχληση μπορεί να διορθωθεί άμεσα μέσω της κατανάλωσης. Και πάνω απ 'όλα, πώς αυτή η πιθανότητα γίνεται αντιληπτή ως κατάκτηση της ελευθερίας.

Τι εννοούμε όμως σήμερα όταν μιλάμε για ελευθερία;

Ζούμε σε μια κοινωνία που τιμά αδιάκοπα την ατομική επιλογή. Μπορούμε να αγοράσουμε οτιδήποτε ανά πάσα στιγμή, να συγκρίνουμε εκατοντάδες προϊόντα, να επιλέξουμε υπηρεσίες, να εξατομικεύσουμε εμπειρίες και να χτίσουμε μια δημόσια εικόνα για τον εαυτό μας. Ποτέ πριν δεν είχαμε στη διάθεσή μας τόσο μεγάλη ποικιλία εμπορικών επιλογών. Ωστόσο, ακόμη και καθώς οι δυνατότητες πολλαπλασιάζονται, γίνεται όλο και πιο δύσκολο να διακρίνουμε αυτό που επιθυμούμε αυθόρμητα από αυτό που έχουμε μάθει να επιθυμούμε.

Μπαίνουμε σε ένα σούπερ μάρκετ και βρίσκουμε δεκάδες μάρκες του ίδιου προϊόντος. Μπορούμε να επιλέξουμε ελεύθερα. κανείς δεν μας αναγκάζει να επιλέξουμε μία. Αλλά αυτή η ελευθερία ασκείται μέσα σε ένα προσεκτικά οργανωμένο περιβάλλον: η θέση στα ράφια, το χρώμα της συσκευασίας, οι προσφορές, η εξοικείωση των εμπορικών σημάτων, η διαφήμιση που έχουμε συναντήσει τις τελευταίες ημέρες. Η απόφασή μας είναι πραγματική, αλλά δεν προκύπτει στο κενό. Κάποιος έχει μελετήσει πώς να τραβήξει την προσοχή μας, πώς να κάνει ένα αντικείμενο επιθυμητό, ​​πώς να μετατρέψει μια διστακτική προτίμηση σε αγορά.


Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε επιλογή είναι χειραγώγηση. Οι επιρροές είναι αναπόφευκτο μέρος της κοινωνικής ζωής. Ακόμα και ένα βιβλίο που μας προτείνει ένας φίλος μπορεί να διαμορφώσει τα γούστα μας και θα ήταν παράλογο να το θεωρήσουμε αυτό παραβίαση της ελευθερίας. Η διαφορά αναδύεται όταν η επιρροή γίνεται μια συστηματική δραστηριότητα, υποστηριζόμενη από τεράστιους οικονομικούς πόρους, σχεδιασμένη να καθοδηγεί τη συμπεριφορά και συχνά μη αναγνωρίσιμη από τους αποδέκτες της. Το πρόβλημα δεν είναι πλέον απλώς η ικανότητα επιλογής μεταξύ διαφορετικών προϊόντων, αλλά η ικανότητα κατανόησης του πώς προέρχονται οι επιθυμίες που μας οδηγούν σε αυτά τα προϊόντα.

Κάποτε, τουλάχιστον στη λαϊκή φαντασία, αγοράζαμε κάτι επειδή το χρειαζόμασταν. Ένα σακάκι επειδή το παλιό ήταν φθαρμένο, ένα ψυγείο επειδή το προηγούμενο δεν λειτουργούσε, ένα αυτοκίνητο επειδή χρειαζόμασταν να μετακινούμαστε. Φυσικά, ακόμη και τότε, η πολυτέλεια, η ματαιοδοξία, η κοινωνική άμιλλα και η επιθυμία να κατέχει κανείς περιττά αντικείμενα υπήρχαν. Ο καταναλωτισμός δεν επινόησε καμία από αυτές τις τάσεις. Ωστόσο, έχει μάθει να τις οργανώνει, να τις καλλιεργεί και να τις μετατρέπει σε ένα μόνιμο συστατικό της οικονομικής ζωής.

Σήμερα, ένα τηλέφωνο μπορεί να λειτουργεί άψογα και όμως να φαίνεται ξεπερασμένο. Ένα αυτοκίνητο μπορεί να είναι ακόμα αξιόπιστο και ξαφνικά να φαίνεται παλιό. Μια τηλεόραση μπορεί να προσφέρει ακόμα ικανοποιητικές εικόνες, αλλά η έλευση ενός μεγαλύτερου, λεπτότερου μοντέλου ή ενός με νέα χαρακτηριστικά μπορεί να την κάνει λιγότερο επιθυμητή στα μάτια μας. Δεν είναι απαραίτητα το αντικείμενο που έχει επιδεινωθεί. Η σχέση μας με αυτό έχει αλλάξει. Αυτό που κάποτε ήταν ένα επίτευγμα κινδυνεύει να εμφανιστεί ως περιορισμός σήμερα.


Και εδώ συναντάμε ένα περίεργο φαινόμενο, ένα φαινόμενο που ο καθένας μας πιθανότατα έχει βιώσει χωρίς να το σκεφτεί πολύ. Επιθυμούμε κάτι για εβδομάδες, μερικές φορές μήνες. Κάνουμε έρευνα, συγκρίνουμε τιμές, φανταζόμαστε την ευχαρίστηση που θα νιώσουμε όταν τελικά το αποκτήσουμε. Η προσμονή γίνεται μέρος της καθημερινής μας ρουτίνας. Έπειτα φτάνει η μέρα της αγοράς. Ανοίγουμε τη συσκευασία, εξετάζουμε το αντικείμενο, το χρησιμοποιούμε, εκτιμούμε τις ιδιότητές του. Είμαστε ικανοποιημένοι. Αλλά αυτή η ικανοποίηση, που φαινόταν προορισμένη να διαρκέσει, αρχίζει σιγά σιγά να ξεθωριάζει. Το αντικείμενο γίνεται φυσιολογικό. Δεν είναι πλέον ένα επίτευγμα, είναι απλώς κάτι που κατέχουμε. Και σχεδόν χωρίς να το καταλάβουμε, αρχίζουμε να ψάχνουμε αλλού.

Περάσαμε μήνες λαχταρώντας αυτό που μας χρειάζονται μόνο λίγες μέρες για να σταματήσουμε να εκτιμούμε.

Παλαιότερα έλεγαν ότι ορισμένα παιχνίδια διαρκούσαν από τα Χριστούγεννα μέχρι την επόμενη μέρα των Χριστουγέννων. Μερικές φορές επειδή έσπαγαν, πιο συχνά επειδή το παιδί είχε ήδη εξαντλήσει τη θαυμασμό της κατοχής τους. Σήμερα, αυτά τα Χριστούγεννα φαίνεται να έχουν επεκταθεί σε ολόκληρο το ημερολόγιο. Δεν περιμένουμε πλέον μια ειδική περίσταση για να επιθυμήσουμε κάτι καινούργιο: κάθε μέρα η αγορά μας προσφέρει ένα ακόμα πακέτο για να ξετυλίξουμε. Και η επόμενη μέρα των Χριστουγέννων φτάνει όλο και νωρίτερα.
Το παιδί που βαρέθηκε το παιχνίδι δεν ήταν απαραίτητα θύμα της εξαρτημένης μάθησης. Η καινοτομία χάνει φυσικά μέρος της γοητείας της και η ανθρώπινη επιθυμία διαθέτει μια ανεξάντλητη ικανότητα να αναζητά νέα αντικείμενα. Χωρίς αυτή την τάση, πιθανότατα δεν θα είχαμε αναπτύξει την περιέργεια, την εφευρετικότητα, την έρευνα και πολλά από τα επιτεύγματα που έχουν μεταμορφώσει την ύπαρξή μας. Επομένως, δεν είναι η επιθυμία αυτή καθαυτή που είναι το πρόβλημα. Το πρόβλημα προκύπτει όταν ένα οικονομικό σύστημα μαθαίνει να ευδοκιμεί με τη συνεχή δυσαρέσκειά του, καθιστώντας την ικανοποίηση που επιτυγχάνεται απλώς μια σύντομη παύση πριν από την επόμενη επιθυμία.

Εδώ είναι που η σκέψη του Zygmunt Bauman γίνεται ιδιαίτερα διαφωτιστική. Ο Πολωνός κοινωνιολόγος αφιέρωσε ένα σημαντικό μέρος των στοχασμών του στον μετασχηματισμό της σύγχρονης κοινωνίας και στην αυξανόμενη κεντρικότητα της κατανάλωσης. Στο βιβλίο του «Καταναλώνω, άρα υπάρχω», ο Bauman διακρίνει την κοινωνία των παραγωγών από την κοινωνία των καταναλωτών, καταδεικνύοντας πώς η κατανάλωση έχει πάψει να είναι απλώς μια δραστηριότητα απαραίτητη για την επιβίωση και έχει γίνει μια οργανωτική αρχή της ύπαρξης. Δεν αγοράζουμε απλώς αντικείμενα:

Μέσα από τα αντικείμενα κατασκευάζουμε ταυτότητες, αναζητούμε αναγνώριση, εκφράζουμε την αίσθηση του ανήκειν και επιδιώκουμε εικόνες ευτυχίας.

Σε μια καταναλωτική κοινωνία, παρατηρεί ο Μπάουμαν, η επιθυμία πρέπει να ανανεώνεται συνεχώς. Η απόλυτη ικανοποίηση θα ερχόταν σχεδόν σε αντίθεση με τη λειτουργία ενός συστήματος που ευδοκιμεί στην αδιάκοπη ζήτηση για νέα αγαθά. Όχι επειδή κάποιος έχει διαπιστώσει ότι οι άνθρωποι πρέπει να είναι δυστυχισμένοι, αλλά επειδή η μονιμότητα της ικανοποίησης θα επιβράδυνε τη συνεχή κίνηση μέσω της οποίας η αγορά τροφοδοτείται. Ο ιδανικός καταναλωτής δεν είναι κάποιος που τελικά κατέχει όλα όσα επιθυμεί. Είναι κάποιος που, μετά από κάθε αγορά, καταφέρνει να βρει έναν νέο λόγο για να επιθυμεί.

Αυτή η μεταμόρφωση δεν αφορά μόνο τα αντικείμενα. Επηρεάζει προοδευτικά τον τρόπο που παρουσιάζουμε τον εαυτό μας. Δεν αρκεί πλέον να έχουμε κάτι χρήσιμο. Συχνά θέλουμε αυτό που έχουμε να λέει κάτι για τον εαυτό μας. Ένα αυτοκίνητο γίνεται ένδειξη επιτυχίας, ένα φόρεμα ένδειξη γούστου, ένα τηλέφωνο σύμβολο τεχνολογικής προόδου. Τα αντικείμενα συμμετέχουν στην κατασκευή της κοινωνικής μας εικόνας και γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο γίνονται ιδιαίτερα ευάλωτα στη συμβολική γήρανση. Μπορεί να εξακολουθούν να λειτουργούν τέλεια, αλλά παύουν να αντιπροσωπεύουν αυτό που φιλοδοξούμε να είμαστε.

Το αποτέλεσμα είναι μια μορφή δυσαρέσκειας που είναι δύσκολο να αναγνωριστεί, επειδή σπάνια εμφανίζεται με το δικό της όνομα. Δεν λέμε απαραίτητα ότι είμαστε απογοητευμένοι από το αντικείμενο που τόσο επιθυμούσαμε. Λέμε ότι έχει κυκλοφορήσει ένα καλύτερο μοντέλο, ότι η αγορά μας αρχίζει να δείχνει τους περιορισμούς της, ότι θα άξιζε να ενημερωθεί, ότι ένα νέο χαρακτηριστικό θα μπορούσε να κάνει τη ζωή μας ευκολότερη. Μερικές φορές αυτοί οι λόγοι είναι απολύτως βάσιμοι. Η τεχνολογία πραγματικά προοδεύει και ορισμένες βελτιώσεις είναι ουσιαστικές. Άλλες φορές, ωστόσο, η ορθολογική δικαιολόγηση έρχεται μόνο αφού η επιθυμία έχει ήδη αρχίσει να αναδύεται.

Και ενώ η αγορά συνεχίζει να μας προσφέρει νέα αντικείμενα, η ψηφιακή τεχνολογία έχει αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζονται αυτά τα αντικείμενα. Η παραδοσιακή διαφήμιση επιδίωκε να προσεγγίσει ένα ευρύ κοινό, προσδιορίζοντας ποια μηνύματα θα είχαν απήχηση στον μεγαλύτερο αριθμό. Σήμερα, πολλές πλατφόρμες διαθέτουν πληροφορίες που τους επιτρέπουν να εξατομικεύουν τις εμπορικές προσφορές με βάση τη συμπεριφορά των χρηστών. Οι αναζητήσεις, η περιήγηση, οι αγορές, οι αλληλεπιδράσεις και οι προτιμήσεις μπορούν να συμβάλουν στη δημιουργία προφίλ που χρησιμοποιούνται για την επιλογή διαφημίσεων και περιεχομένου.

Δεν είμαστε πλέον απλώς θεατές μιας διαφήμισης που προσπαθεί να μας πείσει. Γινόμαστε επίσης παραγωγοί, συχνά άθελά μας, των πληροφοριών που μας βοηθούν να αποφασίσουμε ποια διαφήμιση θα μας δείξουμε.

Η διαφορά είναι ουσιαστική. Ενώ ένα εμπορικό μήνυμα κάποτε έπρεπε να προκαλέσει το ενδιαφέρον σε άτομα που γνώριζε μόνο κατά προσέγγιση, σήμερα μπορεί να απευθύνεται σε άτομα ή ομάδες με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά συμπεριφοράς. Το σύστημα δεν γνωρίζει απαραίτητα τις σκέψεις μας, αλλά μπορεί να κάνει υποθέσεις σχετικά με τα ενδιαφέροντά μας. Δεν γνωρίζει με βεβαιότητα τι θα επιθυμούμε αύριο, αλλά μπορεί να χρησιμοποιήσει ίχνη του παρελθόντος μας για να προσπαθήσει να το προβλέψει.

Μερικές φορές αυτή η ικανότητα παράγει εκπληκτικές συμπτώσεις. Μπορεί να συζητάτε την πιθανότητα αντικατάστασης μιας τηλεόρασης στο σπίτι και σύντομα να βρεθείτε αντιμέτωποι με εμπορικές προσφορές για τις ίδιες ακριβώς τηλεοράσεις. Η φυσική αντίδραση είναι να αναρωτηθείτε αν κάποια συσκευή έχει ακούσει τη συνομιλία. Είναι ένα κατανοητό ερώτημα, ειδικά αν λάβουμε υπόψη πόσες οικιακές συσκευές διαθέτουν μικρόφωνα και πόσες πληροφορίες μπορούν να συλλεχθούν μέσω ψηφιακών υπηρεσιών. Αλλά η εμφάνιση μιας διαφήμισης από μόνη της δεν αποδεικνύει ότι μια ιδιωτική συνομιλία έχει καταγραφεί ή χρησιμοποιηθεί για διαφημιστικούς σκοπούς. Προηγούμενες αναζητήσεις, συνδέσεις μεταξύ συσκευών, η δραστηριότητα άλλων μελών της οικογένειας, ήδη διαθέσιμα εμπορικά δεδομένα ή απλές συμπτώσεις μπορεί να διαδραματίσουν κάποιο ρόλο.

Το πιο σημαντικό ερώτημα, ωστόσο, παραμένει ακόμη και αν αποκλείσουμε εντελώς την πιθανότητα ακρόασης. Αν ένα σύστημα μπορεί να προτείνει κάτι που ήδη σκεφτόμασταν να αγοράσουμε χρησιμοποιώντας μόνο τα ψηφιακά ίχνη που έχουμε αφήσει, αυτό σημαίνει ότι μέρος των προθέσεών μας μπορεί να ανακατασκευαστεί χωρίς ποτέ να αποφασίσουμε συνειδητά να τις επικοινωνήσουμε.

Φυσικά, η εξατομίκευση μπορεί να είναι χρήσιμη. Η λήψη σχετικών πληροφοριών, η γρήγορη εύρεση ενός προϊόντος ή η ανακάλυψη ενός βιβλίου που σας ενδιαφέρει αποτελούν πραγματικά πλεονεκτήματα. Θα ήταν αφελές να το αρνηθούμε. Αλλά η ευκολία έχει ένα τίμημα, και αυτό δεν εκφράζεται πάντα σε χρήματα. Για να λάβουμε πιο αποτελεσματικές υπηρεσίες, συχνά αποδεχόμαστε μορφές συλλογής και επεξεργασίας δεδομένων των οποίων το εύρος κατανοούμε μόνο εν μέρει. Και καθώς συνηθίζουμε να λαμβάνουμε ολοένα και πιο σχετικές προτάσεις, κινδυνεύουμε να αμφισβητούμε όλο και λιγότερο τα κριτήρια με βάση τα οποία επιλέγονται αυτές οι προτάσεις.

Είναι μια ανεπαίσθητη μεταμόρφωση, επειδή δεν απαιτεί απαραίτητα κάποια επιβολή. Κανείς δεν μας αναγκάζει να ανοίξουμε μια διαφήμιση, να αγοράσουμε ένα προϊόν ή να ακολουθήσουμε μια σύσταση. Μπορούμε να την αγνοήσουμε, να την απορρίψουμε, να ψάξουμε αλλού. Αλλά η ελευθερία μας ασκείται σε ένα περιβάλλον πληροφοριών που δεν σχεδιάσαμε και του οποίου γνωρίζουμε μόνο ένα μέρος. Οι εναλλακτικές λύσεις που συναντάμε δεν συμπίπτουν απαραίτητα με όλες τις διαθέσιμες. Η ορατότητά τους εξαρτάται επίσης από εμπορικές αποφάσεις, συστήματα ταξινόμησης, οικονομικά συμφέροντα και τεχνολογικούς μηχανισμούς.

Δεν είναι το ίδιο πράγμα να επιλέγουμε ελεύθερα και να γνωρίζουμε ελεύθερα όλα όσα μπορούμε να επιλέξουμε.

Εδώ, ο καταναλωτισμός αντιμετωπίζει ένα ζήτημα που υπερβαίνει τα οικονομικά. Επειδή το πρόβλημα δεν είναι μόνο η ποσότητα των αγαθών που αγοράζουμε, αλλά η σχέση που δημιουργούμε με τις επιθυμίες μας. Αν κάθε στιγμή δυσαρέσκειας αντιμετωπίζεται αμέσως με μια εμπορική προσφορά, γίνεται πιο δύσκολο να διακρίνουμε μεταξύ μιας γνήσιας ανάγκης και μιας φευγαλέας παρόρμησης. Αν κάθε μικρή ταλαιπωρία μπορεί να λυθεί με μια αγορά, κινδυνεύουμε να χάσουμε την εξοικείωση με την αναμονή, με τις θυσίες, ακόμη και με την ατέλεια των πραγμάτων.

Ας επιστρέψουμε στη γυναίκα στη διαφήμιση του Amazon. Η γενειάδα του άντρα τσούζει, η βροχή μουσκεύει τα πόδια της. Αυτές είναι πραγματικές ενοχλήσεις, αλλά είναι άσχετες με την ευτυχία της συνάντησης. Ωστόσο, η διαφημιστική αφήγηση τις μετατρέπει σε προβλήματα που πρέπει να λυθούν άμεσα. Όχι επειδή μας εμποδίζουν στην πραγματικότητα να βιώσουμε εκείνη τη στιγμή, αλλά επειδή υπάρχει η τεχνολογική και εμπορική δυνατότητα εξάλειψής τους.


Το έμμεσο μήνυμα είναι συναρπαστικό: γιατί να ανεχόμαστε κάτι, έστω και για λίγα λεπτά, όταν μπορούμε να αγοράσουμε μια λύση;

Εδώ ακριβώς η διαφήμιση, παρά την επιπολαιότητά της, αποκαλύπτει μια από τις βαθύτερες υποσχέσεις της καταναλωτικής κοινωνίας. Δεν μας προσφέρει απλώς αντικείμενα. Μας προσφέρει τη δυνατότητα να φανταστούμε μια ύπαρξη προοδευτικά απαλλαγμένη από ταλαιπωρίες, προσδοκίες και απογοητεύσεις. Κάθε εμπόδιο μπορεί να γίνει ανάγκη, κάθε ανάγκη εμπόρευμα, κάθε εμπόρευμα υπόσχεση βελτίωσης.

Αλλά θα ήταν όντως μια ζωή χωρίς αποτυχίες πιο ευτυχισμένη; Και πάνω απ' όλα, πόση από τη δυσαρέσκειά μας πηγάζει από αυτά που μας λείπουν και πόσο από τις συνεχείς φαντασιώσεις για το τι θα μπορούσαμε να έχουμε;

Ο Μπάουμαν μας βοηθά να κατανοήσουμε γιατί αυτό το ερώτημα είναι τόσο δύσκολο να απαντηθεί. Σε μια κοινωνία όπου η ίδια η ταυτότητα τείνει να γίνεται κάτι που πρέπει να ενημερώνεται συνεχώς, η διακοπή μπορεί να μοιάζει με ήττα. Η μη επιθυμία για την τελευταία καινοτομία κινδυνεύει να ερμηνευτεί ως αδιαφορία, οπισθοδρόμηση ή αδυναμία παρακολούθησης. Η ικανοποίηση γίνεται εύθραυστη επειδή η σύγκριση με αυτό που δεν κατέχουμε ακόμη είναι δυνητικά άπειρη.

Ωστόσο, δεν είμαστε απλώς παθητικά θύματα αυτού του μηχανισμού. Είμαστε επίσης συμμετέχοντες. Αγαπάμε την ευκολία, εκτιμούμε την ταχύτητα, επιθυμούμε όμορφα αντικείμενα, μας ενδιαφέρουν οι καινοτομίες. Δεν υπάρχει τίποτα απαραίτητα κατακριτέο σε όλα αυτά. Θα ήταν ηθικολογικό να υποστηρίξουμε ότι η αγορά είναι αμαρτία ή ότι η ευχαρίστηση της κατοχής κάτι πρέπει να αντιμετωπίζεται με καχυποψία. Το πρόβλημα ξεκινά όταν η ικανότητα αγοράς μετατρέπεται σε ψυχολογική ανάγκη να συνεχίσουμε να το κάνουμε αυτό, όταν η κατοχή δεν γίνεται πλέον σταθερή συνθήκη ικανοποίησης, όταν αυτό που έχουμε χάνει αξία απλώς επειδή υπάρχει κάτι που δεν έχουμε ακόμα.

Ίσως αυτή να είναι η πιο σημαντική αντίφαση της εποχής μας. Έχουμε πολλαπλασιάσει τα εργαλεία με τα οποία ικανοποιούμε τις επιθυμίες, αλλά δεν έχουμε μάθει απαραίτητα να αναγνωρίζουμε ποια από αυτά αξίζουν να ικανοποιηθούν. Έχουμε περιορίσει την απόσταση μεταξύ ανάγκης και απόκτησης, αλλά όχι μεταξύ κατοχής και εκπλήρωσης. Έχουμε διαθέσει εξαιρετικές ποσότητες αγαθών, υπηρεσιών και εμπειριών, κι όμως δεν έχουμε απελευθερωθεί από το συναίσθημα ότι πάντα κάτι λείπει.

Έτσι, η ελευθερία της επιλογής, που τόσο πολύ γιορτάζεται στη σύγχρονη κοινωνία, αποκαλύπτει μια διάσταση που σπάνια συζητείται. Το να είσαι ελεύθερος δεν σημαίνει απλώς ότι μπορείς να αγοράσεις αυτό που επιθυμούμε. Σημαίνει επίσης ότι μπορείς να αμφισβητήσεις την επιθυμία σου, να αναγνωρίσεις την προέλευσή της, να κατανοήσεις τους λόγους της και, όταν είναι απαραίτητο, να αποφασίσεις να μην την ακολουθήσεις.

Μια ελευθερία που δεν επιτρέπει τη δυνατότητα αποποίησης κινδυνεύει να μοιάζει ολοένα και περισσότερο με υποχρέωση μεταμφιεσμένη σε ευκαιρία.

Δεν υπάρχει λόγος να φανταστούμε μια παντοδύναμη δύναμη που ελέγχει κάθε μας σκέψη ή κατευθύνει κρυφά κάθε μας απόφαση. Αυτή θα ήταν μια απλοϊκή αναπαράσταση, ανίκανη να εξηγήσει την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Αρκεί να παρατηρήσουμε πώς ένα οικονομικό σύστημα μπορεί να οργανώσει κίνητρα, εικόνες, συνήθειες και τεχνολογικά εργαλεία για να κάνει ορισμένες επιλογές πιο ελκυστικές, πιο άμεσες και πιο συχνές από άλλες. Η ελευθερία δεν εξαφανίζεται. Συνεχίζει να υπάρχει, αλλά ασκείται σε ένα περιβάλλον που την καθοδηγεί.

Και ίσως αυτή είναι η βαθύτερη έννοια του παράδοξού μας: η ελευθερία να επιλέγουμε αυτό που έχει ήδη επιλεγεί για εμάς.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε επιθυμία επινοήθηκε από κάποιον άλλο. Σημαίνει ότι, ακόμη και πριν πάρουμε μια απόφαση, μπορεί να έχουμε εκτεθεί σε μια μακρά διαδικασία παρακλήσεων που μας βοήθησαν να την κάνουμε επιθυμητή. Και όσο πιο οικεία, διακριτική και ενσωματωμένη στην καθημερινότητά μας γίνεται αυτή η διαδικασία, τόσο λιγότερο νιώθουμε την ανάγκη να την αναγνωρίσουμε.

Η γυναίκα στη διαφήμιση συνεχίζει να φιλάει τον άντρα που αγαπά. Δεν εγκαταλείπει το συναίσθημα, δεν χάνει απαραίτητα την ελευθερία της, δεν γίνεται ξαφνικά σκλάβα της αγοράς. Αλλά φέρνει μαζί της, σε αυτή την αγκαλιά, τη μόνιμη δυνατότητα αγοράς. Αυτή είναι η πραγματική καινοτομία: δεν χρειάζεται πλέον να συναντάμε την αγορά, επειδή η αγορά μπορεί να μας συνοδεύει παντού.

Παραμένει, λοιπόν, ένα ερώτημα στο οποίο καμία διαφήμιση δεν μπορεί να απαντήσει και κανένας αλγόριθμος δεν θα έπρεπε να αποφασίζει για εμάς. Όταν επιθυμούμε κάτι, είμαστε ακόμα ικανοί να σταματήσουμε αρκετά για να καταλάβουμε αν αυτή η επιθυμία μας ανήκει πραγματικά; Ή μήπως έχουμε μάθει να θεωρούμε την άμεση ικανοποίησή της τόσο φυσική που να μην αναρωτιόμαστε πλέον από πού προέρχεται;

Ίσως η ελευθερία δεν έχει να κάνει με το να έχεις τα πάντα άμεσα διαθέσιμα, χωρίς αναμονή ή εμπόδια. Ίσως έχει να κάνει και με το να ξέρεις πότε να αφήνεις κάτι στο καλάθι σου, με το να μην απαντάς σε κάθε αίτημα, με το να διατηρείς μια γωνιά της ύπαρξής σου απαλλαγμένη από την ανάγκη να αγοράζεις.

Και ίσως, πριν αναζητήσουμε το επόμενο αντικείμενο ικανό να μας κάνει ευτυχισμένους, θα έπρεπε να επιστρέψουμε για να παρατηρήσουμε αυτό που τόσο πολύ επιθυμούσαμε και το οποίο τώρα βρίσκεται κάπου ξεχασμένο.

Όχι για να μας κατηγορήσουν που το αγοράσαμε.

Αλλά να αναρωτηθούμε τι έχει συμβεί, εν τω μεταξύ, με την ευτυχία που φανταζόμασταν ότι θα βρίσκαμε μέσα σε αυτό το πακέτο.

Επειδή το πρόβλημα δεν είναι απλώς να γνωρίζουμε ποιος επέλεξε για εμάς αυτό που επιθυμούμε. Είναι να κατανοήσουμε αν, αφού το αποκτήσουμε, είμαστε ακόμα ικανοί να αναγνωρίσουμε τη στιγμή που θα μπορέσουμε επιτέλους να πούμε: φτάνει.

Το Συντακτικό Προσωπικό

 

 «LA LIBERTÀ DI SCEGLIERE CIÒ CHE HANNO GIÀ SCELTO PER NOI» - Inchiostronero

Riccardo Alberto Quattrini. Συγγραφέας, δοκιμιογράφος και συγγραφέας του ιστολογίου Inchiostronero.

Δεν υπάρχουν σχόλια: