Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Paul Friedländer - Πλάτων. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Paul Friedländer - Πλάτων. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Τετάρτη 11 Νοεμβρίου 2026

PAUL FRIEDLȀNDER, ΠΛΑΤΩΝ (195)

 Συνέχεια από Τετάρτη, 28 Οκτωβρίου 2026

PAUL FRIEDLȀNDER

ΠΛΑΤΩΝ ΤΡΙΤΟΣ ΤΟΜΟΣ
ΤΑ ΠΛΑΤΩΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ –
ΔΕΥΤΕΡΗ ΚΑΙ ΤΡΙΤΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ
ΤΡΙΤΗ ΜΕΣΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ:
ΤΟ ΟΨΙΜΟ ΕΡΓΟ
ΠΡΩΤΗ ΟΜΑΔΑ ΔΙΑΛΟΓΩΝ : ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ

31. Νόμοι

Για την καταγωγή, τη διατήρηση και την παρακμή τής πόλης.

Πριν παρουσιάση ωστόσο ο Αθηναίος τη δική του άποψη, απορρίπτεται μια λανθασμένη γνώμη, εκφραζόμενη συνήθως πολύ εύκολα σε μια τέτοια περίσταση, με το εξής περίπου «σκεπτικό»: αν είχατε αρκετή δύναμη, ώστε να διαφυλάξετε την ίδια σας την ελευθερία, να κυβερνήσετε σε όποιον θέλατε και να πραγματοποιήσετε αυτό που επιζητούσατε σε όλους τούς ανθρώπους, θα είχατε ακόμα το πολίτευμά σας σήμερα σε ισχύ. Τί παρουσιάζεται μ’ αυτήν τη συνηθισμένη «κρίση»; Ναι, δεν αναδύεται μάταια, πάλι και πάλι, δίπλα στο «θέλειν» το «επιθυμείν» και η μεγάλη δύναμη, που θα επιθυμούσε να εξασκήση κανείς πάνω σε Έλληνες και σε βαρβάρους. Και παρατηρούμε πως εμφανίζεται πάλι, έστω και από μακριά, ο πόλεμος εκείνος που έχει ήδη διεξαχθή στον «Θρασύμαχο», στον «Αλκιβιάδη» και στον «Γοργία». Ενώ σαν να ακούγεται ξανά και ο διάλογος απ’ τον «Λύση», όπου αγαπά μεν ο πατέρας τον γυιό του, αντιτίθεται δε, λόγω αυτής ακριβώς τής αγάπης, στις επιθυμίες του. Έχουμε μάλιστα συχνά κι εδώ, όπως σε όλο το όψιμο πλατωνικό έργο, την εντύπωση, ότι υποδηλώνεται «σκιαγραφικά» ένα μέρος πολεμικού διαλόγου, ο οποίος και είχε ζωντανέψει κατά τη σύγκρουση δύο συζητητών σε προηγούμενες εποχές τής πλατωνικής διαλογικής τέχνης. Υπό τη συνηθισμένη λοιπόν «κρίση», ότι είναι η έλλειψη ισχύος που προκάλεσε την κατάρρευση (μιας πολιτείας...), διακρίνει και καταπολεμά ο Αθηναίος την «επιθυμία για περισσότερο» και τη «θέληση (βούληση...) για δύναμη», τη θέση δηλ. του Καλλικλή, αντιπαραθέτοντας σ’ αυτά τη φρόνηση και τον νού («φρόνησις, νούς»), για τα οποία και θά ’πρεπε πράγματι κάποιος να προσεύχεται και να παρακαλή (687 Ε). Ο υπαινισσόμενος τώρα αγώνας ανακαλεί κι έναν πραγματικόν αγώνα, που διεξήχθη στην αρχή τού όλου έργου (των «Νόμων»...) γύρω απ’ τον σκοπό μιας πολιτείας. Τον ίδιον, κατά βάσιν, όπως κι εδώ αγώνα, με μια διαφορετική και μόνον έκφραση. Λεγόταν δηλ. εκεί ότι η «ταξιθεσία» τής Σπάρτης, της καλλίστης άρα τών πόλεων, ευθυγραμμιζόταν αποκλειστικά προς την ανδρεία. Ενώ κι εδώ λέγεται, ότι ήταν η έλλειψη ακριβώς δύναμης που ανέτρεψε τις άλλες δυό δωρικές πολιτειακές κοινότητες (το Άργος και τη Μεσσήνη...) – απ’ το οποίο και συνεπαγόταν, ότι ήταν μόνον η δύναμη που «κρατούσε ζωντανή» τη Σπάρτη. Έναν πόλεμο που ολοκληρώθηκε με κείνον τον καινούργιο πίνακα αξιών, τον ανερχόμενο μέχρι το «καθοδηγητικό πνεύμα», στο Πρώτο Βιβλίο. Υπάρχει δε μια σαφής αναφορά σε κείνο το σημείο (688 ΑΒ), καθώς και μια παραπομπή σε ό,τι είχε διδαχθή για τα πάθη στο Δεύτερο Βιβλίο. Καθώς συνδέεται εδώ με την κατανόηση και το πνεύμα «η συνδεδεμένη με την αγάπη και την επιθυμία (τον πόθο, την όρεξη...) γνώμη («δόξα»)». Πρέπει να υπήρξε άρα το ακριβώς αντίθετο εκείνο που οδήγησε τους Δωριείς στην πτώση, και που οδηγεί γενικά στην παρακμή τις πόλεις, δηλ. η άγνοια («αμαθία» 688 D 1). Η οποία και προσδιορίζεται ακριβέστερα όχι ως έλλειψη θεωρητικής κρίσης, αλλά – και μένει καθοριστική η διδασκαλία για τα πάθη – ως «μια ασυμφωνία μεταξύ ευχαρίστησης ή λύπης και της λογικής άποψης» («τήν διαφωνίαν λύπης καί ηδονής πρός τήν κατά λόγον δόξαν» 689 Α7). Το πόσο σημαντικό είναι να επιτευχθή μια τέτοια συμφωνία, και πόσο επικίνδυνη είναι η ασυμφωνία, αυτό το δείχνει μια εικόνα, βασισμένη στη γνωστή απ’ την «Πολιτεία» ομολογία πόλεως και κάθε ξεχωριστής ψυχής: Σ’ αυτό το οποίο προκαλεί ηδονή και πόνο στην ξεχωριστή ψυχή αντιστοιχεί το μεγάλο πλήθος τού λαού στην κοινότητα της πόλης. Και όπως χάνει μια πολιτειακή κοινότητα το νόημά της, όταν ο λαός δεν υπακούη στους άρχοντές του, έτσι χάνει και ο κάθε ξεχωριστός άνθρωπος το νόημά του, όταν ακούγεται μεν σ’ αυτόν η γλώσσα τής λογικής, δεν μπορεί όμως και να επιβληθή. Απ’ όλα αυτά καλούμαστε κι εμείς να συμπεράνουμε για κάθε μελλοντική (οργάνωση και...) τάξη, ότι πρέπει να καλούνται να διοικήσουν μόνον εκείνοι, στους οποίους και υφίσταται αυτή η συμφωνία, η οποία και ονομάζεται δικαίως, ως η ανώτατη και ωραιότατη συμφωνία, ανώτατη σοφία (869 D 6).

Αν υπήρξε λοιπόν αιτία τής παρακμής και της πτώσης τής Μεσσήνης και του Άργους η εν λόγω «ασυμφωνία» τών αρχόντων (στους άρχοντες...), πρέπει να κοιτάξουμε τώρα και την περίπτωση της Σπάρτης, όπου ο λαός είχε απαλλαγή απ’ την υπερβολική ισχύ ενός εκάστου. Ο θεός τούς χάρισε πράγματι τη διπλή βασιλεία, το συμβούλιο επιπλέον τών γερόντων (γερουσία, σύγκλητος) και τους εκλεγμένους απ’ τον λαό εφόρους. Είναι αυτός ακριβώς ο διαχωρισμός τών εξουσιών που στερέωσε την ύπαρξή τους, και πρέπει κι εμείς να διδαχθούμε – η πληθώρα τών «πρέπει («έδει, δεί» 693 Β) καθιστά σαφές ότι δεν πρόκειται μόνο για τον καθορισμό αυτού που κάποια φορά υπήρξε – πρέπει λοιπόν να διδαχθούμε για κάθε μελλοντική εγκαθίδρυση, ότι δεν επιτρέπεται να εγκαταστήση μιαν οποιαδήποτε, μη ανάμεικτη αρχή («αρχάς αμείκτους» 693 Β 3) ο εκάστοτε νομοθέτης, αν πρέπη να επιτευχθή τελικά ο σκοπός, που μπορούμε να τον ονομάσουμε «πειθαρχία και τάξη» ή «λογική» ή «ελευθερία» ή «φιλία» , παραμένοντας πάντοτε, και υπό διαφορετικά ονόματα, ένας και ο αυτός (693 CD). Είναι δε γνωστό το πόσο πολλά πράγματα διδάχθηκε ο Πολύβιος απ’ τον Πλάτωνα για να μελετήση το ρωμαϊκό πολίτευμα, και πόσο πολλά και απ’ τους δυό ο Μοντεσκιέ.

Η διδασκαλία που μας παρέχει το πολίτευμα της Σπάρτης συμπληρώνεται εδώ από κάποιες πλευρές τής ιστορίας τής Περσίας και της Αθήνας, απ’ όπου και προέρχεται κάθε άλλο πολίτευμα, και τις οποίες θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε αντίστοιχα ως μοναρχία και ως δημοκρατία. Φανερώνει λοιπόν η ιστορία ακριβώς τής Περσίας και της Αθήνας, ότι πρέπει να αναμιγνύονται τρόπον τινά αυτές οι δυό μορφές πολιτεύματος, ώστε να μην εκπέση εκείνη η ελευθερία, η φιλία και η λογική. Αναμεμειγμένες υπήρξαν στην Περσία υπό τον Κύρο. Η ελλειπής όμως αγωγή τών μελλοντικών ηγεμόνων – και η λέξη αγωγή γίνεται, με διάφορες παραλλαγές, η βασική σχεδόν λέξη στα επόμενα – επέτρεψε να καταστή όλο και πιο ισχυρό το στοιχείο τής τυραννίας. Απ’ αυτό θα μπορούσε να μάθη ο (εκάστοτε...) νομοθέτης («σκεπτέον» 696 Α 4), πόσο σημαντικό είναι να λάβη κανείς υπ’ όψιν του την ιεραρχία τών αγαθών και των εκτιμήσεων και των ατιμώσεων, την οποία και γνωρίζουμε απ’ τον πίνακα αγαθών και εκτιμήσεων του Πρώτου Βιβλίου (631 κ.ε.) – όπου η λέξη «τιμώ» - «εκτιμώ» και οι συγγενείς μ’ αυτήν λέξεις κυριαρχούν για ένα διάστημα στη συζήτηση. Η Αθήνα δεν στερείτο καθόλου, ακόμα και στην εποχή τών περσικών πολέμων, κυριαρχικών δυνάμεων, και εκφυλίστηκε σταδιακά κατ’ αρχάς σε κείνη την αχαλίνωτη ελευθερία, που κατέστρεψε, μαζί με τον φόβο και τον σεβασμό, και τη «φιλία». Αυτή η παρακμή ωστόσο τών πολιτειακών κανόνων βρίσκεται σε ακριβέστατη αλληλεπίδραση με την παρακμή τής μουσικής: απ’ τον αυστηρό διαχωρισμό τών (εξ)αγιασμένων γενών έφτασε κανείς στην κατάργηση κάθε δεσμευτικού κανόνα˙ η κρίση και η γνώμη τών μορφωμένων διαλύθηκε μέσα στην κρίση τού θεατρικού όχλου, η αριστοκρατία μέσα στη θεατροκρατία.

Η Περσία και η Αθήνα βρίσκονται απέναντι στη Σπάρτη κατά παρόμοιον τρόπο όπως στην «Πολιτεία» τα χειρότερα απ’ τα αποτυχημένα πολιτεύματα, η δημοκρατία και η τυραννία, απέναντι στην αληθινή πολιτεία. Εκεί μάς θυμίζει η περιγραφή, πότε-πότε, της τυραννίας, η δε περιγραφή, μέχρι και κατά λέξιν, της δημοκρατίας το βασίλειο των Περσών και την Αθήνα τών «Νόμων». Όταν όμως περιγράφεται η παρακμή, όχι τών θεσμών, αλλά τής μουσικής σ’ αυτήν την Αθήνα, πρέπει και ’μείς να θυμηθούμε την «Πολιτεία»: τη βαθύνοα γνώση τού θεωρητικού τής μουσικής Δάμωνα, όπου δεν συμβαίνει καμμιά αλλαγή στη μουσική, χωρίς να επηρεαστή και μετακινηθή και ολόκληρη η δομή τής πόλης («Πολιτεία» IV 424 CD)˙ την αρχή τής μεγάλης παρακμής, που είναι πρώτ’ απ’ όλα μια παρακμή τής μουσικής (VIII 546 D)˙ και το πλήγμα που προκαλείται (VIII 568 B), όταν η τραγωδία – και εννοείται εδώ η τραγωδία τού Ευριπίδη – προσαρμόζεται στη δημοκρατική και τυραννική πολιτειακή μορφή. Μπορούμε λοιπόν να πούμε, εντελώς γενικά, ότι καθώς το Τρίτο Βιβλίο τών «Νόμων» περιγράφει την ανάπτυξη, από μιας αρχής, της τελειότερης μέχρι τώρα, της δωρικής πολιτείας, για να δείξη μετά την παρακμή της, και την πτώση στο τέλος τής μετριοπαθούς σε άμετρη μοναρχία και δημοκρατία, διαγράφει μια καμπύλη παρόμοια με εκείνη τη μεγαλύτερη καμπύλη που διανύει η «Πολιτεία» από το Δεύτερο μέχρι το Ένατό της Βιβλίο. Και πρέπει να αντιληφθούμε αυτήν την ομοιότητα, για να φανερωθούν και οι διαφορές: στο βασικό έργο, την «Πολιτεία», μια ιδεατά τυπική κατασκευή, έστω και με τη μορφή τού γίγνεσθαι και του παρέρχεσθαι˙ στους δε «Νόμους» η ιστορική ανάπτυξη συγκεκριμένων ιστορικών πόλεων, έστω κι αν υπάρχη κι εδώ αρκετή βοηθητική κατασκευή. Εκεί τα περιλαμβάνει όλα η κατασκευή, ενώ εδώ χρησιμεύει η ιστορική εικόνα στο να διασαφηνίση τη δομή όσων ακολουθούν.

Και ανακεφαλαιώνονται πράγματι στο τέλος τού Τρίτου Βιβλίου (702 Α) όλα όσα προηγήθηκαν – όχι μόνον η μόλις ολοκληρωθείσα ιστορική διερεύνηση, αλλά και οι διάλογοι εμφανώς τού Δεύτερου και του Πρώτου Βιβλίου, που είχαν ακολουθήσει έναν δικό τους φαινομενικά, διακρινόμενον τρόπον τινά από το Τρίτο Βιβλίο δρόμο – ανακεφαλαιώνονται λοιπόν και αποκτούν ένα ενιαίο, κοινό νόημα. Το οποίο και υπηρετεί την κρίση για το ποια ύπαρξη είναι η αρίστη τόσο για τον καθέναν ξεχωριστά όσο και για την πόλη – όπου και καθίσταται σαφές το αρχικό ερώτημα για το «αγαθό» και ο παλαιός παραλληλισμός πόλεως και εκάστου πολίτη. Για να εμφανιστή μάλιστα εδώ κι ένας άξονας του όλου έργου.

( συνεχίζεται )

Τετάρτη 28 Οκτωβρίου 2026

PAUL FRIEDLȀNDER, ΠΛΑΤΩΝ (194)

 Συνέχεια από Παρασκευή, 9 Οκτωβρίου 2026

PAUL FRIEDLȀNDER

ΠΛΑΤΩΝ ΤΡΙΤΟΣ ΤΟΜΟΣ
ΤΑ ΠΛΑΤΩΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ –
ΔΕΥΤΕΡΗ ΚΑΙ ΤΡΙΤΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ
ΤΡΙΤΗ ΜΕΣΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ:
ΤΟ ΟΨΙΜΟ ΕΡΓΟ
ΠΡΩΤΗ ΟΜΑΔΑ ΔΙΑΛΟΓΩΝ : ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ


31. Νόμοι


Για την καταγωγή, τη διατήρηση και την παρακμή τής πόλης.

Με μιαν αλματώδη παρεμβολή ξεκινά το Τρίτο Βιβλίο: Από πού κατάγεται, γενικώς – ξεκίνημα και αρχή («αρχή»), η πόλη; Αντί γι’ αυτό που είναι κι αυτό που πρέπει να είναι εξετάζεται τώρα το γίγνεσθαι μέσα στον χρόνο, θέλοντας βέβαια πάλι να μας διδάξη τόσο για το είναι όσο και για το πρέπει να είναι. Ας θυμηθούμε πάλι το Δεύτερο Βιβλίο τής «Πολιτείας». Τόσο εκεί όσο κι εδώ, προέρχεται η πολιτειακή κοινότητα από αφανείς αρχές. Τόσο εκεί όσο κι εδώ, περιλαμβάνεται η αρχή κάθε περαιτέρω πολιτειακής διαμόρφωσης σε κείνο, καθώς φαίνεται, το πρωταρχικό ξεκίνημα, ή εντυπώνεται σ’ αυτό. Τόσο εκεί όσο κι εδώ, περιγράφεται εκείνη η αρχική κατάσταση με μιαν ανάλαφρη ειρωνία, στην «Πολιτεία» (372 κ.ε.) περισσότερο απ’ την πλευρά μιας «φυσικής» ευχαρίστησης, στους δε «Νόμους» απ’ την πλευρά μιας πνευματικής και ηθικής απλότητας, χωρίς καμμιάν ακόμα γνώση. Ενώ και στα δυό αυτά έργα κάθε τι μεταγενέστερο προέρχεται κατά απόλυτη συνέπεια από εκείνη την αρχική ύπαρξη. Μπορούμε όμως να δούμε τώρα και τις διαφορές. Γιατί ο σκοπός είναι εντελώς διαφορετικός, άρα και η κατεύθυνση όλων εκείνων που τείνουν προς αυτόν τον σκοπό. Σκοπός είναι εκεί η αληθινή πολιτεία, ενώ εδώ η Σπάρτη, μια ιδεατή εκεί, και μια ιστορική εδώ πραγματικότητα. Γι’ αυτό και προσδιορίζεται εδώ ο χρόνος και ο τόπος τής ιδρύσεως – μετά τον τελευταίο κατακλυσμό, ψηλά επάνω στα βουνά –, και ο ομιλητής έχει μπροστά του ένα «τότε» (683 C 8), και περιγράφει με τους χρόνους ενός παρελθόντος. Ενώ εκεί απουσιάζουν τόσο το παρελθόν όσο κι ένας συγκεκριμένος τόπος˙ θεωρούνται όλα τα συμβάντα (να επιτελούνται) στο παρόν (369 Α), διαμορφωμένα και, τρόπον τινά, «σφραγισμένα» απ’ την αναγκαιότητα ή την «ουσιαστικότητα», επεκτεινόμενα μάλιστα βαθειά μέσα στο μέλλον (370 Ε κ.ε.). Εδώ αναφέρονται γενικά οι ιστορικοί μάρτυρες –ο Όμηρος-, ενώ εκεί είναι ο καθαρός λόγος υπεύθυνος, αλλά και ικανός να αναδείξη το αναγκαίο.

Ο Αθηναίος επισκέπτης αναπτύσσει σε τέσσερις βαθμίδες το ιστορικό γίγνεσθαι. Η πρώτη βαθμίδα αφορά στην ορεινή εγκατοίκηση απολίτιστων ποιμένων, μακριά απ’ τις βλαβερές επιδράσεις τής θάλασσας, σε μεγάλη απόσταση αναμεταξύ τους και χωρίς τη δυνατότητα να φτάσουν ο ένας στον άλλον χωρίς εσωτερική έχθρα και εξωτερικό πόλεμο, μια ζωή στην απλότητα, δίχως κακία και δίχως γνώση. Η «πολιτειακή» τους μορφή – ή μια προτύπωση μάλλον μιας πόλεως – είναι η πατριαρχική διακυβέρνηση («δυναστεία» 680 Β 2, «πατρονομούμενοι» 680 ς 3), όπως αυτή που αποδίδει ο Όμηρος στον λαό τών Κυκλώπων. (Δεν χρειάζεται να σκεφτούμε εδώ την ανθρωποφαγία τού Πολύφημου). Οι διάφορες οικογένειες αυτού τού είδους συνενώνονται όπως τα σμήνη τών πουλιών, μέσα από μια φυσική άρα διαδικασία, σε μια κοινότητα, στο «δικαιότατο βασίλειο», το οποίο και πρέπει να είναι η πρώτη στη σειρά πολιτειακή μορφή. Στη δεύτερη τώρα βαθμίδα συγχωνεύονται περισσότερες απ’ αυτές τις εγκαταστάσεις σε μια «πόλη». Εδώ κυριαρχούν οι αγροί αντί για τα βοσκοτόπια, και η συνένωση διαφόρων συνιστωσών τού λαού, με διαφορετικές συνήθειες, απαιτεί μιαν εξισορρόπηση και γι’ αυτό μια πρώτη νομοθεσία. Αυτή η πολιτειακή μορφή ονομάζεται αριστοκρατία ή βασιλεία ανάλογα με τη διακυβέρνηση που επιτάσσει ο εκάστοτε νομοθέτης. Στην τρίτη βαθμίδα υπάρχουν όλες οι δυνατές μορφές πολιτειακών κοινοτήτων και πολιτευμάτων, η ίδια δε η πόλη υφίσταται τώρα στην πεδιάδα και πάνω σ’ έναν χαμηλό λόφο. Οι πόλεις είναι πιο κοντά η μια στην άλλη, ενώ προκύπτει ο πόλεμος – με τον τρωϊκό πόλεμο σαν το μεγάλο παράδειγμα – και εσωτερική διχόνοια κατά την επιστροφή τών πολεμιστών. Στην τέταρτη βαθμίδα συναντάμε τις δωρικές πόλεις τής Πελοποννήσου: τη Σπάρτη, το Άργος και τη Μεσσήνη. Κι εδώ βρισκόμαστε στο ιστορικό παντελώς πεδίο˙ καθώς ο Μέγιλλος ανήκει σε μιαν απ’ αυτές τις τρεις πόλεις, και είναι εδώ μπροστά μας παρών, για να εγερθή ένα εντελώς συγκεκριμένο ερώτημα, απ’ το οποίο και καλούμαστε προφανώς να μάθουμε αυτό που είναι το πιο σημαντικό για την υπόθεσή μας. Γιατί, παρ’ όλον τον ισχυρότατο όρκο, με τον οποίον και επιβεβαίωσαν σε κάθε μιαν απ’ τις καινούργιες αυτές πόλεις κυβερνήτης και κυβερνώμενοι το πολίτευμά τους, και υποσχέθηκαν μάλιστα οι πόλεις αναμεταξύ τους, τόσο οι ηγεμόνες όσο και οι λαοί, να υποστηρίζουν η μια την άλλη, μόνον η Σπάρτη διαθέτει μια σταθερότητα, με τους παλαιούς της εν ισχύι νόμους. Πώς μπορεί να εξηγηθή άραγες αυτή η πραγματικότητα (685 Α); Πρέπει να απαντήσουμε εδώ λοιπόν στο ερώτημα, ποια καταστατικά διατηρούν και ποια καταστρέφουν μια πόλη (683 Β ).

Ας κοιτάξουμε για λίγο πίσω! Η συζήτηση ξεκίνησε στο Πρώτο Βιβλίο με τα δωρικά έθιμα, φανερώνοντας την αξία και τις ελλείψεις τους, για να ανέλθη πολεμικά πάνω κι απ’ αυτά σε θεσμούς – τα συμπόσια και την ακρόαση των αοιδών –, τους οποίους και θα μπορούσουμε να ονομάσουμε υπερ-δωρικούς. Στο Τρίτο Βιβλίο παράγεται τώρα το δωρικό πολίτευμα ως τέταρτο από τα τρία προηγούμενα, και θα προσπαθήσουμε εμείς να διδαχθούμε απ’ τη διατήρηση και την παρακμή τών τριών δωρικών πόλεων, την ουσία γενικά τής πολιτειακής τάξης. Για να συνδεθή εδώ εμφανώς η καινούργια γραμμή τού Τρίτου Βιβλίου με τη γραμμή τών δύο πρώτων Βιβλίων: απομακρυνθήκαμε, και επιστρέφουμε τώρα στο κρητικό και το σπαρτιατικό πολίτευμα (682 Ε κ.ε.). Πρέπει να αναρωτηθούμε, γιατί δεν ξεκινά αμέσως το Τρίτο Βιβλίο απ’ τους δωρικούς κανόνες, όπως και το Πρώτο; Και για ποιον λόγο υπάρχει εδώ αυτή η αργή άνοδος μέσα απ’ τις τρεις προ-βαθμίδες; Τί κερδίζεται μ’ αυτό, καθώς ο Πλάτων δεν αναλαμβάνει ποτέ μόνο και μόνο για ιστορικούς λόγους τέτοιες αναζητήσεις, όπως θα το έκανε ένας σημερινός ιστορικός ή κοινωνιολόγος; Πρέπει μάλιστα να διαπιστώσουμε, ότι αυτό το οποίο διαχωρίζει την τέταρτη απ’ την τρίτη βαθμίδα είναι κάτι το εντελώς διαφορετικό από εκείνο που διαχώριζε την πρώτη απ’ τη δεύτερη και τη δεύτερη απ’ την τρίτη βαθμίδα. Στις τρεις πρώτες βαθμίδες επρόκειτο για διαφορές στον τρόπο εποικισμού, που τις συνόδευαν διαφορές στα πολιτεύματα. Από την τρίτη στην τέταρτη τώρα βαθμίδα δεν αλλάζει καθόλου ή σχεδόν καθόλου αυτός ο τρόπος. Και η μοναδική βασική διαφορά βρίσκεται στους θεσμούς: στον ένορκο σύνδεσμο μεταξύ αρχόντων και αρχομένων και μεταξύ τών πόλεων. Δεν ανεβαίνει κανείς παρόμοια από βαθμίδα σε βαθμίδα, όπως βλέπουμε. Ας αναρωτηθούμε λοιπό άλλη μια φορά: προς τί γενικώς η ύπαρξη των τριών προ-βαθμίδων;

Συναντάμε ένα πολυ-συζητημένο πρόβλημα εδώ, που μπορεί και να μας βοηθήση. «Ποτέ», λέει ο Αθηναίος (683 Ε), «δεν έχει καταλυθή («κατελύθη») κάποιο βασίλειο ή οποιαδήποτε μορφή κυριαρχίας μέσα από ξένες δυνάμεις αλλά πάντοτε μέσα απ’ τον ίδιο της τον εαυτό. Δεν το προσδιορίσαμε αυτό ακριβώς προηγουμένως («νυνδή, ολίγον έμπροσθεν»), καθώς ξεκινούσαμε αυτή τη συζήτηση; Θα το λησμονήσουμε λοιπόν τώρα;» Οι εμηνευτές ερμηνεύουν με τον πιο διαφορετικό τρόπο αυτό το «λίγο προηγουμένως», καθώς δεν έχει διατυπωθή τίποτα το παρόμοιο ρητά και κατηγορηματικά. Χρειαζόταν όμως άραγες να διατυπωθή ρητά και κατηγορηματικά; «Το προσδιορίσαμε»...Και αναρωτιόμαστε, σε τί ακριβώς αναφέρονται αυτά τα λόγια. Αναζητήθηκε προηγουμένως το πού σκοπεύει η εξιστόρηση της εξέλιξης των πολιτευμάτων. Μήπως μπορούν να απαντηθούν διασταυρούμενα τα δυό ερωτήματα; Γιατί, πού το προσδιορίσαμε – αν όχι σε κείνην ακριβώς την εξιστόρηση; Και πού βρίσκει αυτή η εξιστόρηση το νόημά της – αν όχι σε κείνον ακριβώς τον «νόμο» και τη νομοτέλεια, ότι οι μορφές διακυβέρνησης δεν καταλύονται, δεν μετατρέπονται και δεν καταστρέφονται ποτέ από τα έξω, αλλά πάντοτε από τα μέσα;

Στην «Πολιτεία» τού Πλάτωνα αναπτύχθηκε, τρόπον τινά, το μοναδικό αληθινό πολίτευμα εν όψει τού καθαρού λόγου, με ουσιαστική αναγκαιότητα απ’ τις ελάχιστες έμφυτες καταβολές, παρούσες και στο ολοκληρωμένο και τέλειο πολίτευμα. Η δε παρακμή εμφανίζεται ακριβώς εκεί, όπου ο «νόμος» τής προέλευσης και της καταβολής προσβάλλεται. Στο όψιμο αυτό έργο τών «Νόμων» παρακολουθούμε ιστορικά, αναζητώντας στο γίγνεσθαι το είναι και στην ιστορία τη φύση, να έχη διαφυλαχθή μόνον εν μέρει, μέσα από μιαν ελάχιστη φυσικο-ιστορική προέλευση της βαθμιαίας ανάπτυξης της δωρικής πολιτείας, μια ανώτερη αλλά κατά κανέναν τρόπο εντελής μορφή, η οποία και έχει εκπέσει πρώιμα ως ολότητα. Πρέπει λοιπόν να αναζητήσουμε τον «νόμο», τη νομοτέλεια τόσο τής υπάρξεως όσο και της παρακμής της, αν θέλουμε να αναδείξουμε την ίδια τη δική μας θεμελίωση πέρα κι απ’ αυτήν (688 BC).

( συνεχίζεται )

Παρασκευή 9 Οκτωβρίου 2026

PAUL FRIEDLȀNDER, ΠΛΑΤΩΝ (193)

 Συνέχεια από Παρασκευή, 2 Οκτωβρίου 2026

PAUL FRIEDLȀNDER

ΠΛΑΤΩΝ ΤΡΙΤΟΣ ΤΟΜΟΣ
ΤΑ ΠΛΑΤΩΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ –
ΔΕΥΤΕΡΗ ΚΑΙ ΤΡΙΤΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ
ΤΡΙΤΗ ΜΕΣΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ:
ΤΟ ΟΨΙΜΟ ΕΡΓΟ
ΠΡΩΤΗ ΟΜΑΔΑ ΔΙΑΛΟΓΩΝ : ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ

31. Νόμοι


Οίνος, Διαπαιδαγώγηση, Μουσική.


Δίπλα στην καινούργια θεώρηση της χαράς εμφανίζεται και μια καινούργια θεώρηση της μιμήσεως. Η μίμηση ήταν στην «Πολιτεία» το μέσον, με το οποίο και διεξήχθη εκεί ο αγώνας ενάντια στους ποιητές. Απο-μίμηση: αυτό σήμαινε απομάκρυνση απ’ την αλήθεια. Όπως όμως αποκτά για τον όψιμο Πλάτωνα θετική αξία η χαρά, έτσι και η μίμηση. Η «μουσική» και οι άλλες «απεικονιστικές δεξιότητες» («εικαστικαί τέχναι») έχουν αυτό το κοινό χαρακτηριστικό, ότι σκοπεύουν από τη φύση τους σε κάτι το εντελώς διαφορετικό απ’ ό,τι μόνο στην ευχαρίστηση, όπως φαινόταν προηγουμένως. Θέλουν να απεικονίσουν, και μάλιστα να απεικονίσουν σωστά. Θέλουν άρα την αλήθεια. Όπως στα πρώιμα χρόνια του ο Πλάτων αντιλαμβανόταν μόνο το παροδικό, τρόπον τινά, στη «χαρά», για να αναγνωρίση κατόπιν στον «Φίληβο» και την αλήθεια που περιεχόταν σ’ αυτήν, έτσι έβλεπε και στη μίμηση στην «Πολιτεία» την απόσταση απ’ την αλήθεια, βλέποντας τώρα και την αναγκαία σχέση της προς αυτήν. Μια καθαρή ωστόσο θεωρία τής τέχνης όπως στον Αριστοτέλη δεν διατυπώνεται καθόλου στον Πλάτωνα με την έννοια της μιμήσεως. Στη μεν «Πολιτεία» βοηθούσε στη διεξαγωγή τού αγώνα απέναντι στο σύγχρονό του δράμα˙ εδώ δε στους «Νόμους» προστατεύει την πολιτειακή ποίηση απ’ το να εκπέση σ’ ένα καθαρό «οτιδήποτε», και διακρίνει ανάμεσα στο σωστό και το λάθος. «Σωστή μουσική» δεν είναι λοιπόν αυτή που αποσκοπεί στην ευχαρίστηση, αλλά εκείνη που επιτυγχάνει την ομοιότητα με το απεικονιζόμενο αντικείμενο, στον ύψιστο δε βαθμό της με το ωραίο. Η πιο ωραία ποίηση πρέπει άρα, όχι μόνο να προσφέρη χαρά, αλλά να είναι και «σωστή». Το πρώτο ερώτημα που τίθεται εδώ, όπως και σε κάθε εκπαιδευτική τέχνη, είναι: τί παριστάνεται; Το δεύτερο: είναι αυτό το σωστό; Και το τρίτο: αναπαρίσταται καλώς («εύ»); – έτσι έχει και η «μουσική», ως ύψιστη των τεχνών, το πιο δύσκολο έργο: ο λόγος, το μέλος και η κίνηση πρέπει να ταιριάζουν στο αντικείμενο και πρέπει να συμφωνούν και αναμεταξύ τους˙ εφ’ όσον απεικονίζουν κάτι το ενιαίο (669 Ε). Κι εδώ ξεκινά ο αγώνας ενάντια στην ανάμειξη και τη διάλυση.

Το να ενταχθή η «μουσική» σ’ αυτήν την καινούργια θεμελίωση, αυτό δεν ήταν δυνατόν να συμβή στην «Πολιτεία» χωρίς αγώνα, τον αγώνα ενάντια στους ποιητές. Αυτό το έργο αναλαμβάνει και το όψιμο έργο τών «Νόμων» και τον διεξάγει με ολοένα καινούργιες προσπάθειες σε όλο το Δεύτερο Βιβλίο. Στη μανία τού νεωτερισμού στην ποίηση, που προέρχεται απ’ την επιθυμία τού κάθε καλλιτέχνη, αντιπαρατίθεται η εμμένεια της Αιγύπτου στις αείποτε αναγνωρισμένες ωραίες κινήσεις και μελωδίες. Καταπολεμάται δε η «θεατροκρατία» (ΙΙΙ 701 Α), η κυριαρχία τού όχλου στους θεατές τού θεάτρου, που αντί να εξευγενίσουν την ευχαρίστησή τους, πράττουν το αντίθετο, εξαναγκάζοντας δηλ. τους ποιητές να ακολουθούν το δικό τους γούστο. Συνακολουθεί δε στο παράδειγμα της Αιγύπτου εκείνο τών δωρικών πόλεων, ενώ απ’ την άλλη πλευρά ταιριάζει στη Σικελία και την Ιταλία η Αθήνα. Καταπολεμάται λοιπόν και η δεξιοτεχνία τών ποιητών, που τους οδηγεί να συσσωρεύουν και να αναμιγνύουν απ’ τη μια όλα τα μέσα τής τέχνης τους, και να διαλύουν απ’ την άλλη το συνολικό έργο τους προς χάριν μονόπλευρων επιδεξιοτήτων.

Πρέπει να αναφερθή και μια τελευταία ιδιαιτερότητα, σημαντική γι’ αυτό που κατανοεί ο όψιμος Πλάτων ως διαπαιδαγώγηση, σημαντική όμως και για τη συνολική δομή των «Νόμων». Δεν ήταν άραγες παράξενο το ότι εξισώθηκε στην αρχή ακόμα τού Βιβλίου η διαπαιδαγώγηση με τη χορωδιακή τέχνη («χορεία»), και το ότι έπρεπε να πιστοποιήση ένα ετυμολογικό παιχνίδι («χορός» - «χαρά» 654 Α 4, 5) την καταγωγή τού χορού απ’ τη χαρά; Η χορωδιακή ή χορική τέχνη συνενώνει όμως τραγούδι και χορό (654 Β) ή ακριβέστερα: χειρονομία, μέλος, άσμα και χορό (654 Ε). Και σύντομα θα θεωρηθούν ακριβέστερα ο ρυθμός και η αρμονία σ’ αυτό το συνολικό καλλιτεχνικό έργο (655 Α). Ακούμε λοιπόν για άλλη μια φορά προς το τέλος τού Βιβλίου, ότι η χορική τέχνη συνολικά, ταυτίζεται με τη διαπαιδαγώγηση συνολικά (672 Ε). Για να φανή εδώ και το νόημα αυτής τής σκόπιμης ταυτίσεως, που καλείται εμφανώς να χαρακτηρίση με οξύτητα την ενότητα της παιδαγωγικής οδού. Γιατί αυτό που είναι σωματική κίνηση στη χορική τέχνη αποδεικνύει την τέχνη αυτή ως μια προετοιμασία για τη γυμναστική (( Απ’ τον χορό θα περάσουν τα παιδιά, μεγαλώνοντας, στη γυμναστική... )) . Η μουσική και η γυμναστική διασταυρώνονται λοιπόν εδώ, και τη στιγμή που μιλάμε για τον χορό, έχουμε ήδη διαπραγματευθή κατά το ήμισυ τη γυμναστική (673 Β). Όπως ακριβώς συνέβη στο Πρώτο Βιβλίο με την ανδρεία και τη σωφροσύνη. Κι ενώ νομίζαμε πως παραμέναμε ή θα παραμείνουμε στο Πρώτο, ακούγαμε ή βρισκόμασταν ήδη στο Δεύτερο Βιβλίο. Η γυμναστική και η μουσική διακρίνονταν στη διασταυρωτική συνείδηση, διανεμημένες στο σώμα και την ψυχή. Ενώ ο Πλάτων στην «Πολιτεία» τούς απέδιδε ένα κοινό τέλος, αναφέροντάς τες αμφότερες στην «ψυχή». Και η αξιοσημείωτη διασταύρωσή τους εδώ στο Δεύτερο Βιβλίο τών «Νόμων» δεν αποτελεί παρά μιαν άλλη έκφραση αυτής τής κοινότητας.

Είπαμε λοιπόν, πως έχουμε ήδη διαπραγματευθή κατά το ήμισυ τη γυμναστική. Και θα επιχειρήσουμε να διαπραγματευθούμε το άλλο ήμισυ «συνδεδεμένο με τα προηγούμενα στη συνέχεια» («εφεξής» 673 D 8). Κάτι που δεν θα συμβή όμως τώρα, αλλά στο Έβδομο κατ’ αρχάς Βιβλίο, όπου και θα επανέλθουμε στο σημείο αυτό τού Δευτέρου Βιβλίου, και η σύνδεση ανάμεσα στα δύο χωρία θα τονισθή τότε εμφαντικά («εξής» 796 Ε 4, 8). Όπως μάς παρουσιάζεται τώρα ωστόσο το όλο έργο, με τον τρόπο που θέλησε δηλ. τελικά να το παρουσιάση ο Πλάτων, η όλη προπαρασκευαστική συζήτηση παραπέμπει σαφώς στη συστηματική δομή και ανοικοδόμηση μιας νομοθεσίας.

Μια «τελευταία πινελιά» διαγράφεται στο τέλος τού Δευτέρου Βιβλίου – ανάγεται λοιπόν κάτι, ακόμα κι απ’ την κατανομή τών Βιβλίων, στον ίδιον τον Πλάτωνα; Θα περιμέναμε, αυτή η τελευταία πινελιά να σηματοδοτή το τέλος τής διαπραγμάτευσης περί μουσικής. Αντί γι’ αυτό γίνεται εδώ, στο τέλος τού Βιβλίου, λόγος για την οινοποσία, κι η «πινελιά» αυτή υπογραμμίζει «μια συζήτηση για το κρασί». Πρόκειται για την παράδοξη περιπλοκή τόσο διαφορετικών φαινομενικά αντικειμένων όπως το κρασί και η μουσική, στην οποία και παραπέμψαμε προηγουμένως. Μήπως πρόκειται για άλλη μιαν ειρωνία του όψιμου Πλάτωνα το ότι, ενώ εμείς πιστεύουμε ότι αναφερόμαστε στη μουσική στο τέλος τού Βιβλίου, διδασκόμαστε ότι βρισκόμαστε στο τέλος τής διαπραγμάτευσης της οινοποσίας, οπότε και θυμόμαστε πόσο στενά διαπλεκόμενα είναι τα δύο θέματα – στην ζωή όσο και στο Πρώτο και Δεύτερο Βιβλίο τών «Νόμων»; Που είναι ωστόσο ταυτόχρονα και τόσο απομακρυσμένα το ένα απ’ το άλλο!

( συνεχίζεται )

Παρασκευή 2 Οκτωβρίου 2026

PAUL FRIEDLȀNDER, ΠΛΑΤΩΝ (192)

 Συνέχεια από Κυριακή, 13 Σεπτεμβρίου 2026

PAUL FRIEDLȀNDER

ΠΛΑΤΩΝ ΤΡΙΤΟΣ ΤΟΜΟΣ
ΤΑ ΠΛΑΤΩΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ –
ΔΕΥΤΕΡΗ ΚΑΙ ΤΡΙΤΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ
ΤΡΙΤΗ ΜΕΣΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ
: ΤΟ ΟΨΙΜΟ ΕΡΓΟ
ΠΡΩΤΗ ΟΜΑΔΑ ΔΙΑΛΟΓΩΝ : ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ

31. Νόμοι
Οίνος, Διαπαιδαγώγηση, Μουσική.


Το Δεύτερο Βιβλίο συνδέεται λοιπόν τεχνηέντως με το Πρώτο, αλλά υφίσταται και καθ’ εαυτό. Κάτι που το εκφράζει η εξής ασήμαντη, κατά τα άλλα, παρατήρηση: Με την παραπομπή στην «αρχή τής συζήτησης» («κατ’ αρχάς τών λόγων») μπορεί να εννοείται η αρχή τού Δευτέρου Βιβλίου (ΙΙ 671 Α 2 – ΙΙ 664 Ε 3), αλλ’ αμέσως μετά κι ένα σημείο τού Πρώτου (00 671 Α 7 –Ι 640 C).

Το Δεύτερο Βιβλίο χωρίζεται με κάποια σαφήνεια σε δυό σχεδόν όμοια ως προς την έκτασή τους μέρη˙ το πρώτο (μέχρι το 664 Β) αφορά στη διαπαιδαγώγηση γενικά, ενώ το δεύτερο εφαρμόζει αυτές τις σκέψεις σε έναν θεσμό: την τριμερή ανδρική χορωδία.


Ο Αθηναίος επανέρχεται συνεχώς στην προσπάθεια να δείξη με ποιαν έννοια καλούμαστε να εννοήσουμε τη διαπαιδαγώγηση (Ι 643 Α κ.ε. ΙΙ 652 Ε κ.ε. 659 C κ.ε.). Ο Πλάτων απομακρύνει εδώ απ’ τον ορισμό αυτόν τόσο κάθε πρακτική εκπαίδευση ως «τραχεία και ανάξια ενός ελευθέρου ανθρώπου» (644 Α), όσο και την επιστημονική μόρφωση, μέχρι και τη διαλεκτική, όπως τη γνωρίζουμε απ’ το μέσον τής «Πολιτείας» (παιδεία – Πολιτεία VII 534 D 8). Η «παιδεία» συνδέεται στους «Νόμους», κατά την ελληνική αίσθηση της γλώσσας, απ’ τη μια με τα «παιδιά» (τα «αγόρια»...) κι απ’ την άλλη με το «παιχνίδι» («παίζειν, παιδιά»). Διαπαιδαγώγηση σημαίνει λοιπόν να οδηγήσης με παιχνίδι και σοβαρότητα τα παιδιά (643 Β 6) στο να αγαπήσουν αυτό, το οποίο και θα πρέπη να εξασκήσουν κάποτε με τη μορφή μιας τέλειας πράξης ως άνδρες (643 D). Η διαπαιδαγώγηση δείχνει στα παιδιά τον δρόμο προς την αρετή, ξυπνά μέσα τους την επιθυμία να γίνουν τέλειοι πολίτες, που θα μπορούν τόσο να κυβερνούν όσο και να κυβερνώνται, να υπηρετούν σωστά (643 Ε). Βασίζεται άρα σε κείνη την προηγούμενη μορφή αρετής, που ταιριάζει στα παιδιά. Για να γίνη έτσι σαφές, ότι δεν πρέπει να αποβλέπη στη λογική, αλλά στα πάθη. Η παιδική ψυχή πρέπει να μάθη να αισθάνεται με σωστό τρόπο την ευχαρίστηση και την επιθυμία (την κλίση), την αποστροφή και την απροθυμία έτσι, ώστε να παρουσιάζεται αργότερα, όταν και «θα προσλάβη τον λόγο», μια αρμονία ανάμεσα στην ήδη κεκτημένη συνήθεια και την ίδια – την αρμονία, την οποίαν και ονομάζουμε αρετή (ΙΙ 653 Β). «Όταν θα έρθη ο λόγος», είχε ήδη ειπωθή αντίστοιχα στην «Πολιτεία» (ΙΙΙ402 Α). Όπου και αναφερόταν ήδη η μουσική διαπαιδαγώγηση, η τροφή δηλ. της νεαρής ψυχής, που καλείται να συνηθίση να χαίρεται με το ωραίο και να το προσλαμβάνη στον εαυτό της, και να μέμφεται και να μισή το άσχημο. Είναι και στην «Πολιτεία» μέσον μιας τέτοιας μόρφωσης τόσο η «μουσική», όσο και η γυμναστική.

Ας παρατηρήσουμε όμως ταυτόχρονα και μια διαφορά. Τί είναι ακριβώς ο λόγος στην πόλη-πολιτεία; Οι μαθηματικές επιστήμες και η διαλεκτική. Κι απ’ αυτά τα δυό υπάρχουν μόνον ίχνη στους «Νόμους». Οι νέοι πρέπει εδώ να μαθαίνουν μόνο στοιχειωδώς να υπολογίζουν, να μετρούν και να παρατηρούν τα άστρα (817 Ε κ.ε.). Η διδασκαλία τών μαθηματικών πρέπει να είναι μόνον πρακτικά παραστατική «όπως στους Αιγύπτιους». Η δε αστρονομική διδασκαλία, στην περίπτωση που υπάρχει, πρέπει να αναπαριστά την τάξη στο αστρικό σύστημα. Πόσο απέχουν όλα αυτά από εκείνο που έχουν π.χ. διδαχθή ο Πλάτων και ο Θεαίτητος από τον Θεόδωρο τον Κυρηναίο, ή από εκείνο που δίδασκε ο Εύδοξος στην ίδιαν την Ακαδημία! Και μόνο στο τέλος τού όλου έργου (ΧΙΙ 965 Β) βρίσκουμε μιαν αναφορά στο ότι οι φρουροί-φύλακες «πρέπει να έχουν μια πιο συγκεκριμένη μόρφωση, απ’ αυτήν που έχει ως τώρα περιγραφεί». Πρέπει να μάθουν να θεωρούν τη «μιαν Ιδέα», και πρέπει να έχουν κάποια γνώση για τους θεούς, και σ’ αυτό χρησιμεύει – όπως έχει δειχθή στη θεολογία τού Δεκάτου Βιβλίου – η διπλή εκείνη γνώση για τα αστέρια πάνω από εμάς και για την ψυχή μέσα μας. Το πόσο σύντομα αναφέρονται όλα αυτά σε σύγκριση με την οδό τής μορφώσεως στην «Πολιτεία» αποδεικνύεται ήδη και από το ότι ο Φίλιππος o Oπούντιος (μαθητής τού Πλάτωνα στην Ακαδημία και εκδότης τών «Νόμων»...) θεωρούσε απαραίτητο να συμπληρώση όσα λείπουν στην «Επινομία» του. Και δεν θεωρεί πραγματικά ο λόγος, τον οποίον θα πρέπη να αναλάβη στον εαυτό της αργότερα η ψυχή, καθόλου πρωτεύουσες εκείνες τις επιστήμες. Αλλά θεωρείται πρωταρχικός «ο ορθός (σωστός..) λόγος, που διατυπώνεται με τους νόμους, και τον οποίον καταφάσκουν οι επιφανέστεροι και πιο ηλικιωμένοι άνδρες (της πολιτείας...), βασισμένοι στην εμπειρία τους» (ΙΙ 659 Β). Δεν αποτελεί άρα επιστημονική γνώση εδώ ο λόγος, έστω κι αν τοποθετείται στο μέσον τής πόλεως-πολιτείας, αλλά την ενσαρκωμένη στους νόμους τάξη και σοφία τής ίδιας της πολιτείας. Το γνωσιακό σύστημα αποτελούσε στην «Πολιτεία» τον πυρήνα της, χωρίς τον οποίον η πόλη θα έμενε ένα κενό κέλυφος, ενώ ο πυρήνας μπορεί να υφίσταται και χωρίς κέλυφος και μπορεί να αποσπαστή τρόπον τινά κάθε στιγμή από το κέλυφος. Στους «Νόμους» δεν υφίσταται ωστόσο σχεδόν παντελώς αυτή η αντίθεση. Γιατί ο Πλάτων αποφεύγει τώρα συνειδητά, αυτό που θα μπορούσε να παρεμποδίση την παντοδυναμία τής μετριοπαθούς ιδανικής πολιτείας του.

«Όταν έρχεται ο λόγος» – αυτό παραπέμπει εξίσου στην «Πολιτεία» και στους «Νόμους» σε συστήματα τάξης, διαφορετικού όμως επιπέδου: στη μεν «Πολιτεία» στις μαθηματικές επιστήμες και τη διαλεκτική μαζί με τα αντικείμενά τους, στους δε «Νόμους» στη νομοθεσία. Δεν θεωρείται έτσι και η προπαρασκευαστική «μουσική» κατά τον ίδιον εντελώς τρόπο στους δυό διαλόγους. Η «Πολιτεία» είχε ήδη ξεκινήσει να διευκρινίζη τούς θεσμούς της, τους οποίους και πρέπει να εξυπηρετή η ποίηση. Γι’ αυτό υπήρχε και η κριτική τών μύθων, η απώθηση της «μιμητικής» ποίησης, η επιλογή τών ευγενών ρυθμών και μουσικών τόνων. Οι «Νόμοι» δεν διαθέτουν εδώ ακόμα μια τέτοιαν επιλεκτική διαδρομή, ξεκινούν από πρωτογενείς εμπειρίες. Όλες οι νεαρές υπάρξεις (όλα τα νεαρά ζώα...) ρέπουν στο να κινούνται ακατάπαυστα, με σώμα και φωνή. Μια τάξη σ’ αυτές τις κινήσεις, δηλ. ρυθμό και αρμονία, έχουν μόνον οι άνθρωποι, που χαίρονται ταυτόχρονα να αντιλαμβάνονται αυτήν την τάξη. Και είναι αυτός ακριβώς ο παράγοντας της ευχαρίστησης που όχι μόνον δεν καταπολεμάται – σε απόλυτη συμφωνία με τον «Φίληβο» -, αλλά τίθεται ως θεμέλιο ως μια πρωταρχική ορμή τής ίδιας της ζωής. «Αναγκαίως ομοιάζει κανείς σ’ αυτό με το οποίο και χαίρεται» ((Προδρομική έκφραση και αλήθεια του καινοδιαθηκικού λόγου: «Όπου είναι ο θησαυρός σας, εκεί είναι και η καρδιά σας»... )) . Κάτι που θυμίζει τη φράση τής «Πολιτείας», ότι κάποιος θα ομοιάση σε κείνο, στο οποίο και αγαπητικά παραμένει. Και όσο πιο αρχέγονα και καθολικά κατανοείται εδώ στους «Νόμους» η εμπειρία, τόσο περισσότερο διευκρινίζεται το πόσο τεράστια σημασία έχει η χαρά για τη διαμόρφωση των παιδιών. Η χαρά είναι εκείνη που προσδιορίζει, τώρα και πάντα, και την κρίση περί μουσικής. Για να επικεντρωθή όμως τότε η προσοχή στο να μη μπορή να καταργήση την ισχύ αυτής τής κρίσης μια «τυχαία», και τρόπον τινά «αυθαίρετη» ευχαρίστηση. Γι’ αυτό και πρέπει να καταπολεμηθή κι εδώ – κάτι στο οποίο πάντοτε απέβλεπε ο Πλάτων – η συνηθισμένη άποψη, σαν να μπορούσε να είναι κάτι ταυτόχρονα κακό και ευχάριστο (656 Α)˙ γι’ αυτό και δεν πρέπει να μετράται η χαρά με τη χαρά που παίρνει ο καθένας και οιοσδήποτε, αλλά με τη χαρά τών αρίστων και πιο καλλιεργημένων (658 Ε)˙ γι’ αυτό και πρέπει «να εξαναγκαστούν» οι ποιητές να εγκαθιδρύσουν σε κείνη τη γνήσια ιεραρχία τών αγαθών – όπως είχε ήδη απαγγελθή εμφαντικά στον πίνακα των αγαθών τού Πρώτου Βιβλίου (631 Β) – τα ποιήματά τους (661 Α κ.ε.) και να φανερώσουν τη σύγκλιση της πιο δίκαιης με την πιο μακαριστή ζωή, η οποία και εμφανίζεται, απέναντι στην κοινή αντίληψη, στο τέλος τής «Πολιτείας» (ΙΧ 580 Β κ.ε.). Το ότι αντιλαμβάνεται λοιπόν τόσο πρωταρχικά την ευχαρίστηση και τη χαρά ο Πλάτων, το ότι την εξυψώνει σ’ αυτό το ύψος, και το ότι αναζητά τόσο πολύ τη σύγκλισή της με άλλες μετρήσιμες αξίες – το ότι υπάρχουν τέτοιες μετρήσιμες αξίες, – όλα αυτά αποδεικνύουν ότι και η τέχνη δεν μπορεί να θεωρηθή μόνον καθεαυτή.

( συνεχίζεται )

Κυριακή 13 Σεπτεμβρίου 2026

PAUL FRIEDLȀNDER, ΠΛΑΤΩΝ (191)

Συνέχεια από Δευτέρα, 10 Αυγούστου 2026

PAUL FRIEDLȀNDER


ΠΛΑΤΩΝ ΤΡΙΤΟΣ ΤΟΜΟΣ
ΤΑ ΠΛΑΤΩΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ –
ΔΕΥΤΕΡΗ ΚΑΙ ΤΡΙΤΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ
ΤΡΙΤΗ ΜΕΣΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ
: ΤΟ ΟΨΙΜΟ ΕΡΓΟ
ΠΡΩΤΗ ΟΜΑΔΑ ΔΙΑΛΟΓΩΝ : ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ

31. Νόμοι


Η δοκιμασία τών αρετών ως θεμέλιο για την ίδρυση της πολιτείας

Α ν δ ρ ε ί α – Ο διάλογος των τριών ηλικιωμένων ανδρών δεν ξεκίνησε τυχαία με την «ανδρειοσύνη», κι όταν ξεπεράστηκε η μονόπλευρη, «δωρική» άποψη, ως να όφειλε να κατευθύνεται το σωστό πολίτευμα σ’ αυτόν τον έναν και μοναδικό στόχο, στερεώθηκε εκεί ακριβώς η πεποίθηση, πως κάθε γνήσια νομοθεσία θα έπρεπε να είναι οικοδομημένη σε μια σαφή επισκόπηση του συστήματος των αγαθών: των ανθρωπίνων και των θείων, όλων δηλ. των αρετών μέχρις «υψηλά» στο «κυρίαρχο πνεύμα». Μ’ αυτήν την καινούργια θεώρηση επιστρέφει ο διάλογος στην ανδρεία, η οποία και πρέπει να θεωρηθή όμως πλέον ως μια «αρετή» μέσα στο σύνολο των «αρετών». Έχουμε λοιπόν μια συζήτηση μπροστά μας όπως στο Τέταρτο Βιβλίο τής «Πολιτείας», τροποποιημένη τρόπον τινά στο ύφος και τον χαρακτήρα τών «Νόμων». Αυτό το καινούργιο ύφος φανερώνει μιαν εξαιρετική κατ’ αρχάς διεύρυνση του πλαισίου, που βασίζεται, τουλάχιστον εν μέρει, σε μια περιπλοκή πολλαπλών συλλογισμών, απ’ τους οποίους και παρακολουθήσαμε τον πιο σημαντικό ανάμεσά τους, τη διαμάχη δηλ. μεταξύ Αθήνας και Σπάρτης-Κρήτης. Η συζήτηση εξελίσσεται ωστόσο σταδιακά: συζητούνται εδώ αντί για τις τέσσερις «αρετές» μόνον η «ανδρεία» και ο «αυτοέλεγχος». Η «ζώσα σύμπτωση» έχει οδηγήσει στο μεταξύ τον διάλογο σε άλλες οδούς έτσι, ώστε να παρατηρήσουμε κατ’ αρχάς μόνον καθ’ υπολογισμόν τη συγκεκριμένη ατέλεια. Η συστηματική και εννοιολογική διαπραγμάτευση έχει ωστόσο αντικατασταθή και στις λεπτομέρειες από μια διαπραγμάτευση, που προέρχεται κι αυτή απ’ τα ζωντανά δεδομένα: η συζήτηση για τη σωφροσύνη αναπτύσσεται σε μια παραδειγματική συζήτηση για την παιδαγωγικότητα της οινοποσίας, για την ζημία που προκαλεί η πλήρης εγκράτεια στην παιδαγωγία. Η συζήτηση για την ανδρεία καθίσταται έτσι υποδειγματική (632 Ε 4). Οι δωρικοί θεσμοί προσανατολίζονται φαινομενικά στην εξάσκηση αυτής τής «δύναμης». Η οποία δεν επιδρά όμως μόνο μεμονωμένα, και στη θέση όλων τών άλλων «δυνάμεων», αλλά δεν εξασκείται ούτε η ίδια πλήρως, παρά μόνο σαν ένας αγώνας απέναντι στον φόβο και τον πόνο. Πού είναι εκείνη η κρυμμένη ανδρεία, που επαληθεύεται απέναντι στη σφοδρή επιθυμία και την ηδονή – που τη γνωρίζουμε από τον «Λάχη» και το Τέταρτο Βιβλίο τής «Πολιτείας»; Λείπει! Μια τέλεια νομοθεσία θα έπρεπε όμως («έδει» - 635 C 4) να φροντίζη, ώστε να μη μένη «ανάπηρη» («χωλήν» - 634 Α 2) η ανδρεία.

Σ ω φ ρ ο σ ύ ν η - Γίνεται κατόπιν η μετάβαση στη δεύτερην αρετή, τη σύνεση, την αυτοπειθαρχία, τη «σωφροσύνη». Παράξενο όμως: αυτό το οποίο αποτελεί την ουσία της, ο νικηφόρος αγώνας απέναντι στην παραπλάνηση της ηδονής, αυτό έχει ήδη καταστή σαφές ως η μια πλευρά τής ανδρείας. Μερικοί μάλιστα ερμηνευτές επισήμαναν ένα «λογικό λάθος» στην άποψη, ότι συντελείται εδώ μια ισχυρή μετάβαση σε κάτι το εντελώς καινούργιο, υποστηρίζοντας πως η συζήτηση παραμένει στην πραγματικότητα στην παλαιά της «τροχιά», και πως υπάρχει μια μεταγενέστερη απλώς επεξεργασία. Αν επιστρέψουμε όμως στο σύστημα των αρετών τής «Πολιτείας», οι πειρασμοί, απέναντι στους οποίους επιβεβαιώνεται η ανδρεία ως ανδρεία ονομάζονται «ηδονή-απόλαυση και πόνος, φόβος και επιθυμία» (430 ΑΒ). Η σωφροσύνη είναι ωστόσο η κυριαρχία ορισμένων απολαύσεων και επιθυμιών (430 Ε) έτσι, ώστε οι δυό αρετές να διατέμνονται, ανεξάρτητα απ’ το ότι ο Πλάτων τις διακρίνει ξανά ως μέλη ενός όλου, μέχρι εναλλακτικότητας. Και δεν πρόκειται για κάτι το αξιοθαύμαστο, καθώς είναι αυτές ακριβώς οι δυό που αντιπαρατίθενται με τον πιο ισχυρό τρόπο η μια στην άλλη ως προς τη γενική κατανόηση, έτσι ώστε ο Πλάτων να βλέπη απ’ την πρώιμή του εποχή ένα έργο στο να τις συμφιλιώση υπό την έννοια μια ενιαίας διαμόρφωσης της ψυχής τού ανθρώπου. Και τα μέσα γι’ αυτό είναι διάφορα: στην «Πολιτεία» το διαμοιρασμένο σύστημα των αρετών, του οποίου υπάρχει ήδη ένα προσχέδιο στον «Πρωταγόρα»˙ στον «Πολιτικό» η υφαντική τέχνη τού βασιλικού πολιτικού ανδρός και στους «Νόμους» αυτή η δικαίως παρατηρούμενη και αδίκως επιπληττόμενη «παράλογη» διαδικασία, με την οποίαν εναποθέτει κατ’ αρχάς στην ανδρεία εκείνα τα χαρακτηριστικά, τα οποία εναπέθετε η λαϊκή συνείδηση στη σωφροσύνη, για να μιλήση μετά με εντελώς καινούργια «ορμή» για τη σωφροσύνη, σαν να μην είχε ποτέ και ήδη αποδώσει στον αγώνα ενάντια στην ηδονή το όνομα «ανδρεία».

Μπορούμε να συμπεράνουμε άλλη μια φορά την ακριβή συμφωνία που έβλεπε να υφίσταται ο Πλάτων ανάμεσα στις δυό αρετές απ’ τα εξής: Παρατίθενται λοιπόν δυό είδη φόβου (646 Ε κ.ε.) το ένα δίπλα στο άλλο: φοβόμαστε το κακό, π.χ. τον κίνδυνο˙ και φοβόμαστε επίσης την κακολογία. Και το μεν πρώτο είναι φόβος με τη στενώτερη έννοια, ενώ το δεύτερο δειλία ή εντροπή («αιδώς»). Και το μεν πρώτο πρέπει να το αποφεύγη κανείς, ενώ το δεύτερο να το αποζητά. Στο πρώτο δοκιμάζεται κανείς στον αγώνα απέναντι στον κίνδυνο, ενώ στο δεύτερο στον αγώνα απέναντι στην ηδονή. Και στο μεν πρώτο αντιστέκεται η ανδρεία απέναντι στη δειλία, ενώ στο δεύτερο η σωφροσύνη απέναντι στην αναισχυντία. Δεν μπορεί να υπάρξη ευστοχώτερος πράγματι παραλληλισμός!

Αντί να μελετηθή συστηματικά η σωφροσύνη, όπως έγινε στην «Πολιτεία», αναδεικνύεται εδώ ένας θεσμός – και είναι κι αυτό ένα χαρακτηριστικό για τη διαφορά ανάμεσα στα δυό έργα –, προσδιορισμένος στο να δοκιμάζη αυτή την αρετή: τα συμπόσια ως μέσον πολιτικής αγωγής. Ένα παράδοξο οπωσδήποτε μέσον, όχι ωστόσο τόσο παράδοξο για έναν Αθηναίο εκείνης τής εποχής, όπως φαίνεται κατ’ αρχάς σε μας τους συγχρόνους. Ας θυμηθούμε πως και οι σπαρτιατικές κοινές εστιάσεις υπήρξαν πάντοτε ένα παρόμοιο παιδαγωγικό μέσον. Γι’ αυτό και προσλαμβάνονται στον θεμελιακό του λόγο απ’ τον Πλάτωνα (IV 780 D κ.ε.), ο οποίος επιτρέπει μάλιστα και στις γυναίκες να συμμετάσχουν, έχοντας πλήρη συνείδηση πως πρόκειται για έναν ξενίζοντα νεωτερισμό. Η Σπάρτη απαγόρευε βέβαια την οινοποσία. Στην Αθήνα επικρατούσε όμως η κωματώδης ζωή στον λαό, και υπενθυμίζονται εδώ οι εικόνες στα αγγεία, οι διάφορες εορτές, και η καταγωγή τής τραγωδίας και της κωμωδίας. Κι όταν λέη ο Θέογνις (499 κ.ε.), πως η φωτιά αναδεικνύει τα ευγενή μέταλλα, και το κρασί το πνεύμα τού ανθρώπου, αυτό είναι κάτι που ίσχυε πολύ πιο πέρα απ’ ό,τι για την τάξη τών ευγενών στα Μέγαρα. Το ελληνικό συμπόσιο δεν πρέπει καθόλου να υπερεκτιμηθή ως πολιτική και παιδαγωγική πραγματικότητα, και ο Πλάτων έχει μόνον αναδεχθή εδώ κάτι που ισχύει ευρύτατα, εξετάζοντάς το με σοβαρότητα ως προς την ηθική του σημασία. Το ότι μιλάει δε εκτενέστερα γι’ αυτό, απ’ ό,τι μάς φαίνεται ίσως δικαιολογημένο, αυτό οφείλεται στην παραδειγματική σημασία τού θεσμού. Η ηδονή και η οδύνη είναι σαν δυό αναβλύζουσες πηγές, λέγεται εκεί όπου ξεκινά ο λόγος για τη σωφροσύνη (Ι 636 D). To αν θα αντλήση κανείς με μέτρο ή μ’ έναν λογικό τρόπο απ’ αυτές, αυτό θα κρίνη και την ευτυχία ή τη δυστυχία στην ζωή τού καθενός αλλά και της κοινότητας. Σ’ αυτά τα πάθη πρέπει λοιπόν να επικεντρωθή κανείς, όταν ετοιμάζεται να μιλήση για νόμους – όπως έγινε ήδη προηγουμένως σαφές (Ι 631 Ε) στον γενικό λόγο για κάθε μελλοντική νομοθεσία, ποια σημασία έχει ο πόνος και η ηδονή, η επιθυμία και το ερωτικό πάθος για κάθε ανθρώπινη συνύπαρξη, άρα και για κάθε νομοθεσία. Εδώ πρόκειται λοιπόν για τη σωφροσύνη, την κυριαρχία πάνω στην ηδονή. Η οινοποσία ως πολιτικό παιδαγωγικό μέσον χρησιμεύει στο να ελεγχθή και να ασκηθή η σωφροσύνη. Και φαίνεται τελικά καθαρά, γιατί ο Πλάτων έχει συμπεριλάβει αυτόν τον θεσμό στη νομοθετημένη πολιτεία του, έναν θεσμό όπου μπορεί να απελευθερωθή η ηδονή-απόλαυση και να επαληθευθή η σωφροσύνη.

Δεν βρίσκεται τυχαία στο μέσον τού αποσπάσματος που αφορά στην οινοποσία μια μεγάλη εικόνα: ο άνθρωπος ως μαριονέττα, που έχουν δημιουργήσει οι θεοί για τον εαυτό τους, χωρίς να γνωρίζουμε αν για παιχνίδι ή για κάποιον άλλον σοβαρό σκοπό (Ι 644 D). Η εικόνα αυτή αποτελεί μια καινούργια χαρακτηριστική έκφραση εκείνης τής πραγματικότητας, την οποίαν και βλέπει να συμβολίζεται ο Πλάτων στα εξίσου διαδεδομένα όσο και βαθειά παράδοξα λόγια για την «υπεροχή απέναντι στον ίδιον τον εαυτό», και τα οποία έχουν υψίστη σημασία για την ούτως επονομαζομένη «ψυχολογία» και «ηθική» του. Κάτι που το εξέφρασε με καινούργιες κάθε φορά εικόνες. Ο «Φαίδρος» απέδωσε θάρρος και απληστία στο πνεύμα τού ηνιόχου, στον αγώνα του με τους δυό ίππους (264 Α κ.ε.), η «Πολιτεία» μίλησε για τον «εσωτερικό άνθρωπο» απέναντι στα λιοντάρια και το πολυκέφαλο τέρας, για να μιλήση τώρα για την κούκλα-άνθρωπο που φέρεται εδώ κι εκεί απ’ τα πιο διαφορετικά σύρματα και νήματα, σ’ αυτό το όψιμο έργο του. Όπου το ένα νήμα είναι χρυσό, «λογική» ή «λόγος» ή «νόμος που ισχύει για όλη την κοινότητα» – μια πραγματοποίηση λοιπόν τού λόγου –, ενώ τα άλλα είναι κάθε είδους, κι ανάμεσά τους μερικά σκληρά και σιδερένια: οι ορμές, οι ηδονές κι οι επιθυμίες. Και έργο τού ανθρώπου είναι να ακολουθή μόνο τη φορά τού χρυσού νήματος, αυτής της «ωραιότερης απ’ όλες τις καθοδηγήσεις». Δεν είναι, πράγματι, μόνον η απεικονιστική δύναμη του ποιητή εδώ αξιοθαύμαστη, που κοπιάζει επί δεκαετίες για μια καινούργια κάθε φορά απεικόνιση. Αλλά θα διαπιστώση κανείς ταυτόχρονα με κάποια συγκίνηση ή και ταραχή πόσο έχει υποβιβαστή η αξία τού ανθρώπου στα μάτια του ηλικιωμένου πια Πλάτωνα: «Ο άνθρωπος δεν είναι παρά ένα τεχνητό παιχνίδι στα χέρια του Θεού, κι αυτό είναι παρ’ όλ’ αυτά το καλύτερο σ’ αυτόν» (VII 803 C). Είναι ασφαλώς μόνον η θεώρηση του Θεού, του ύψιστου Είναι και Πέρα από το Είναι, που δικαιολογεί μια τέτοια γλώσσα. Κι αν θεωρήση κανείς, παρακινημένος απ’ τους συντρόφους του, ξανά το γένος τών ανθρώπων, πρέπει ωστόσο να παραδεχθή ότι κι αυτό «δεν είναι κάτι το ευτελές κι ότι αξίζει μιαν ορισμένη και σοβαρή προσπάθεια» (804 Β) – χωρίς την οποία δεν θα είχε άλλωστε συγγράψει τούς «Νόμους» ο Πλάτων!

Υπάρχει ακόμα μια αξιοπρόσεκτη παράμετρος που μπορούμε να παραθέσουμε σ’ αυτό το ποικιλοτρόπως περιπλεκόμενο, κατά τον παλαιό του τρόπο, έργο-«υφαντό» τού Πλάτωνα. Σε κείνο το τόσο τονισμένο επεισόδιο (Ι 642 Α κ.ε.), όπου οι δυό Δωριείς υποτάσσονται στον Αθηναίο, μιλά ο Αθηναίος διεξοδικά και θεμελιακά για την ουσία τής μόρφωσης – «τί είναι και ποιάν επίδραση εξασκεί» (643 Α) –, για να καταστήση σαφές ότι τα συμπόσια καλούνται να εξασκήσουν ένα σημαντικό μέρος τής πολιτειακής διαπαιδαγώγησης, κι αυτός είναι ο λόγος που επεκτείνεται τώρα τόσο πολύ η ομιλία περί αυτών. Πέρα όμως κι απ’ αυτήν τη γενικότητα, πρέπει να αναλογιστούμε κι ένα ακόμα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό: Δεν μπορεί να εξηγήση κανείς με σαφήνεια και επάρκεια το πώς πρέπει να είναι συγκροτημένα και πλήρη νοήματος τα συμπόσια, χωρίς να ασχοληθή με τη «μουσική», κι αυτό δεν καθίσταται με τη σειρά του δυνατό χωρίς τον συνολικό «κύκλο» τής εκπαίδευσης (642 Α). Το τί εξυπηρετεί εδώ η μουσική, παραμένει κατ’ αρχάς ένα αίνιγμα. Στο Δεύτερο όμως Βιβλίο θα γίνη λόγος για τους αοιδούς και για τη μουσική γενικά εκπαίδευση, κι αυτή η συζήτηση θα είναι, χαλαρότερη βέβαια, συνδεδεμένη, τόσο στην αρχή (642 Α) όσο και στο τέλος (ΙΙ 673 Α κ.ε.) αλλά και ενδιάμεσα (666Α. 671 Α κ.ε.) με το θέμα τής οινοποσίας. Δεν πρόκειται για την παρέμβαση οποιουδήποτε σχολιαστή-διορθωτή. Είναι ο ίδιος ο Πλάτων που συναρμολογεί τεχνητά – και όχι χωρίς κάποια μουσικότητα – αυτά τα αντικείμενα στο κείμενό του, όπως το συμπόσιο, η μουσική και η διαπαιδαγώγηση συνδέονταν ήδη με ποικίλους τρόπους στην ίδια την ζωή τών Ελλήνων.

( συνεχίζεται )

Δευτέρα 10 Αυγούστου 2026

PAUL FRIEDLȀNDER, ΠΛΑΤΩΝ (190)

Συνέχεια από Παρασκευή, 24 Ιουλίου 2026

PAUL FRIEDLȀNDER

ΠΛΑΤΩΝ ΤΡΙΤΟΣ ΤΟΜΟΣ
ΤΑ ΠΛΑΤΩΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ –
ΔΕΥΤΕΡΗ ΚΑΙ ΤΡΙΤΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ
ΤΡΙΤΗ ΜΕΣΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ:
ΤΟ ΟΨΙΜΟ ΕΡΓΟ
ΠΡΩΤΗ ΟΜΑΔΑ ΔΙΑΛΟΓΩΝ : ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ

31. Νόμοι

O αγώνας, που πληροί την αρχή τού Πρώτου Βιβλίου, και κορυφώνεται σε μια νίκη της νέας θεμελίωσης επάνω στη δωρική ιδέα περί πόλεως, διαπερνά σε διάφορα επεισόδια και τη συνέχεια. Πρέπει να ασκηθή κριτική στην Κρήτη και τη Σπάρτη. Αναλαμβάνει λοιπόν ο Αθηναίος το εγκωμιο ενός δωρικού νόμου, που απαγορεύει στη νεότητα αλλά και στους ηλικιωμένους μπροστά στους νέους, κάθε κρίση των υφιστάμενων νόμων, και διεκδικεί με τη συμφωνία τού Κρητός για τον εαυτό του και τους άλλους δύο το δικαίωμα μιας φιλικής και προσεχτικής, ταυτόχρονα όμως και ωφέλιμης κριτικής. Εκεί όπου αποβάλλεται κατηγορηματικά η ζήλεια και ο φθόνος («μή φθόνω»), και η στάση δεν είναι επικριτική («επιτιμών») αλλά ερευνητική και απορητική («απορών»), η κριτική δεν είναι καταστροφική, αλλά προσπάθεια να προχωρήση κανείς, πέρα απ’ το κρινόμενο, προς τη δική του κατεύθυνση, σε κάτι το υψηλότερο.

Ο Αθηναίος μέμφεται στη δωρική νομοθεσία, που θέτει ωστόσο τον αγώνα ενάντια στην οδύνη και τον φόβο στο κέντρο τής παιδαγωγίας της, ότι έχει παραβλέψει να κάνη κάτι παρόμοιο και με τον αγώνα ενάντια στην ηδονή. Πριν όμως προχωρήσει στη δική του, ιδιαίτερα ασυνήθιστη πρόταση, τη θέσπιση δηλ. της οινοποσίας ως παιδαγωγικού μέσου, αναφύεται ξανά ένας αγώνας για τα υφιστάμενα έθιμα. Ο Αθηναίος εφιστά την προσοχή στους κινδύνους ακόμα και τόσο προβεβλημένων ιδρυμάτων όπως τα παλαιστικά σχολεία και οι σιτιστηκές κοινότητες της Σπάρτης, που μπορούν να καταστούν έδρα επαναστατικών ραδιουργιών και παιδεραστίας. Ο Σπαρτιάτης το παρεξηγεί αυτό και «εκδικείται», χλευάζοντας το αχαλίνωτο των αττικών συμποσίων και τις γιορτές προς τιμήν τού Διονύσου. Ο Αθηναίος το αποκρούει ωστόσο με υπέρτερη ηρεμία: Θα μπορούσε να αναφερθή πάλι κανείς στα χαλαρά έθιμα των γυναικών τής Σπάρτης. Δεν θα προχωρούσε όμως τίποτα με όλη αυτή την κριτική στα ήδη υφιστάμενα. Γιατί το ερώτημα δεν αναφέρεται στις πράξεις οιωνδήποτε ανθρώπων, αλλά στο αν ο ίδιος ο νομοθέτης είναι ή όχι άξιος. Το οποίο σημαίνει βέβαια ότι η κριτική δεν πρέπει να επικεντρωθή στην επιτυχία ή την αποτυχία μεμονωμένων θεσπίσεων, αλλά στην ίδια την «αρχή» τής νομοθεσίας.

Εδώ εμφανιζεται για τρίτη φορά μια «ελαφριά» σύγκρουση. Ο Αθηναίος φαίνεται να θέλη να διδάξη στους λαούς, στους οποίους δεν υπάρχει η μέθη, κάτι το οποίο δεν θα μπορούσε κανείς να το διδάξη στους Σπαρτιάτες. Γι’ αυτό επαίρεται άλλωστε η σπαρτιατική υπερηφάνεια: εμείς τους καταβάλλουμε όλους με τα όπλα. Πρόκειται όμως πάλι για εκείνον τον «ανδρισμό», που τον είδαμε περιορισμένο στα όριά του στην αρχή τού όλου έργου. Προειδοποιεί λοιπόν κι εδώ ο Αθηναίος για την υπερτίμηση της νίκης, κι ύστερα από λίγο (641 C) για τους κινδύνους μάλιστα μιας νίκης: η νίκη συνεπάγεται συχνά μιαν αμορφωσιά. Είναι όμως η μόρφωση, που ταυτίζεται τελικά με την ισορροπία τών αρετών. Πρόκειται λοιπόν για μια καινούργια μόρφωση απέναντι στη δύναμη, και θα μπορούσαμε να πούμε: για την αττική απέναντι στη σπαρτιατική ύπαρξη.

Και καθώς έχει ήδη αποδυναμωθή εδώ η δωρική αντίσταση, ο Σπαρτιάτης υποτάσσεται σύντομα εντελώς στον Αθηναίο. Είναι μια εντυπωσιακή στιγμή στη δραματική πορεία τού όλου έργου, η στιγμή που ο Αθηναίος διευρύνει το παράξενο διαλογικό ζήτημα τής μέθης ως παιδαγωγικού μέσου σε «γενική μόρφωση» («παιδείας τής πάσης»). Γιατί να δειλιάσουμε μπροστά σ’ αυτήν την έκταση του αντικειμένου μας; Τότε, ο Μέγιλλος και ο Κλεινίας, ενώ μιλούσε μέχρι τότε ο ένας και για τους δυό, συνενώνονται σ’ ένα αποφασιστικό Όχι. Η Σπάρτη και η Κρήτη υποκλίνονται με σεβασμό μπροστά στην Αθήνα, και είναι ιδιαίτερα σημαντικά εδώ τα λόγια του Μέγιλλου: «Αυτοί που υπερέχουν («αγαθοί») ανάμεσα στους Αθηναίους, υπερέχουν σε εξαιρετικό βαθμό. Γιατί μόνον αυτοί υπερέχουν (είναι «αγαθοί»...) χωρίς εξαναγκασμό και με τη δική τους “ανάπτυξη”, μέσω θεϊκής μοιροδοσίας, αληθινά («αληθώς») και όχι μόνο φαινομενικά («πλαστώς»)». Μπορούμε να σκεφτούμε το τέλος τού όλου έργου (ΧΙΙ 968 Ε κ.ε.), όπου οι δυό Δωριείς συμφωνούν στο εξής: όλη η θεμελιώδης πολιτειακή δύναμη της Κρήτης θα ήταν, όσο πολύ και να την εγκωμιάζη ακόμα ο Αθηναίος, καταδικασμένη να αποτύχη χωρίς τη δική του πνευματική συμμετοχή.

Τί σημαίνουν όλα αυτά; Μόνο στις δωρικές πόλεις υπάρχουν πραγματικά διαμορφωτικές τής πόλεως δυνάμεις, κι ένα σημείο αναφοράς για κάθε πολιτειακή πράξη. Στην Κρήτη και τη Σπάρτη πρέπει λοιπόν να επιτελεσθή η νέα θεμελίωση. Υπερβαίνοντάς τις όμως ταυτόχρονα, αφαιρώντας τη μονομέρεια της παιδαγωγίας, όπως εκεί επιδιώκεται, δημιουργώντας έτσι μιαν κατ’ αρχάς γνήσια μόρφωση. Κι αυτή την υπέρβαση μπορεί να την προσφέρη μόνον ένας Αθηναίος, ένας πολίτης εκείνης της πόλης, που είναι πολύ κατώτερη μεν ως πόλη απ’ την Κρήτη και τη Σπάρτη, η ικανότητά της όμως για πνευματική δημιουργία δεν έχει πουθενά αλλού κατακτήσει την ύψιστη μοναδικότητά της. Και μόνον ένας Αθηναίος μπορεί να «διαπεράση» το πνευματικό περιεχόμενο των δωρικών πόλεων, να το καθάρη, και να το ανυψώση. Κάτι που συμβαίνει στο Πρώτο Βιβλίο τών «Νόμων», ενώ στο τέλος τού Δωδέκατου Βιβλίου η ιδια αυτή η αρχή αντηχεί ακόμα. Ολόκληρο λοιπόν το παρόν έργο κυριαρχείται από αυτήν την άποψη.

Στην «Πολιτεία» τού Πλάτωνα, αφού περατωθή η ανοικοδόμηση της αληθινής πόλης, ακολουθούν τα εσφαλμένα πολιτεύματα, επειδή κατανοούνται μόνον ως ολισθήματα εκείνης τής πόλης˙ η ίδια όμως η (πλατωνική...) πόλη δεν νοείται ως μια ανυψωμένη βαθμίδα πάνω απ’ αυτά, ακόμα κι αν πρόκειται για τα καλύτερα πολιτεύματα που γνωρίζουμε: η πλατωνική πόλη είναι εντελώς ιδιαίτερη και μοναδική. Εδώ στους «Νόμους» δεν έχουμε όμως να κάνουμε με τη γνήσια και «καθαρή» πόλη, αλλά με μια πόλη που είναι η προτιμώτερη σ’ αυτόν τον κόσμο. Κι επειδή πρόκειται γι’ αυτήν ακριβώς την πόλη, μπορεί και πρέπει να αναπτυχθή πέρα και μέσα απ’ τις ιστορικές πόλεις. Γι’ αυτό και αυτή η ανάπτυξη κι αυτή η υπέρβαση βεβαιώνονται απ’ αρχής.

(συνεχίζεται )

Παρασκευή 24 Ιουλίου 2026

PAUL FRIEDLȀNDER, ΠΛΑΤΩΝ (189)

 Συνέχεια από Πέμπτη, 16 Ιουλίου 2026

PAUL FRIEDLȀNDER
ΠΛΑΤΩΝ ΤΡΙΤΟΣ ΤΟΜΟΣ
ΤΑ ΠΛΑΤΩΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ –
ΔΕΥΤΕΡΗ ΚΑΙ ΤΡΙΤΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ
ΤΡΙΤΗ ΜΕΣΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ:
ΤΟ ΟΨΙΜΟ ΕΡΓΟ
ΠΡΩΤΗ ΟΜΑΔΑ ΔΙΑΛΟΓΩΝ : ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ

31. Νόμοι


O ειρηνικός πόλεμος ανάμεσα στους γέρους – πόλεμος ωστόσο! – συνεχίζεται ακόμα πιο ουσιαστικά στο υπόβαθρο μιας αντίθεσης ανάμεσα στους ποιητές Τυρταίο και Θέογνι, όπου ο μεν Τυρταίος εγκωμιάζει την πολεμική ικανότητα πάνω απ’ όλα, ο δε Θέογνις θα ήθελε να αντισταθμίση με χρυσάφι τον πιστό, μέσα στην εμφύλια διαμάχη, άνθρωπο. Η εμφύλια διαμάχη θέτει υψηλότερες απαιτήσεις στον άνθρωπο απ’ ό,τι ο πόλεμος. Στον πόλεμο ανταπεξέρχεται κανείς με την ανδρεία, με ένα μέρος άρα τής αρετής, και μάλιστα το κατώτερο˙ ενώ η εμφύλια διαμάχη απαιτεί εκτός απ’ αυτό και δικαιοσύνη, μέτρο και λογική, «ολόκληρη», εν ολίγοις, «την αρετή». Προς αυτήν άρα, και μπορούμε επίσης να πούμε προς την «υψίστη αρετή» ή την «τέλεια δικαιοσύνη», πρέπει να στρέφεται η πρόθεση του νομοθέτη. Ο Λυκούργος και ο Μίνως, οι «συμβουλευθέντες υπό τού Θεού», παρήγαγαν άρα το νομοθετικό τους έργο αποβλέποντας όχι σ’ ένα μέρος, αλλά σε ολόκληρη την αρετή.

Διακρίνονται και ξεχωρίζουν τρεις βαθμίδες πιθανής νομοθεσίας. Στην πρώτη βαθμίδα σχεδιάζει κανείς – κι αυτό συνηθίζεται «σήμερα» - τους συγκεκριμένους κάθε φορά νόμους σύμφωνα με τις ανάγκες (την ανάγκη). Στην επόμενη, ξεκινά κανείς από μιαν αρετή, ακόμα και την ελαχιστότερη, κατευθύνοντας προς τα εκεί τη νομοθεσία: έτσι αντιλαμβάνονται ο Κλεινίας και ο Μέγιλλος τους δικούς τους νομοθέτες. Την υψίστη βαθμίδα την απαιτεί ο Αθηναίος, λέγοντας – με την απαιτούμενη ειρωνία – πως θα μπορούσε να την ανακαλύψη κανείς με επακριβή αναζήτηση στην Κρήτη. Η νομοθεσία πρέπει να σκοπεύη στην ευδαιμονία, θα πρέπη δηλ. να προετοιμάζη «όλα τα αγαθά». Υπάρχουν ωστόσο δύο ειδών «αγαθά», τα «ανθρώπινα» – τα τέσσερα τιμημένα απ’ την εποχή τού Σόλωνα: η υγεία, η ωραιότητα, η σωματική δύναμη και ο πλούτος – και τα «θεϊκά» – οι αρετές τού Σωκράτη και του Πλάτωνα: η λογική ή φρόνηση, η σωφροσύνη, η δικαιοσύνη και η ανδρεία. Οι πρώτες «εξαρτώνται απ’ τις δεύτερες» («ήρτηται»), και οι πρώτες δεν είναι καν αγαθά χωρίς τις δεύτερες, ενώ όποιος έχει τις δεύτερες έχει και τις πρώτες. Αυτό το σύστημα των αγαθών – του οποίου η διαστρωμάτωση είχε ήδη αναπτυχθή στον «Ευθύδημο» (278 Ε κ.ε.) και τον «Μένωνα» (78 C κ.ε.) – προηγείται κατ’ ουσίαν («έμπροσθεν») κάθε νομοθεσίας. Γι’ αυτό και πρέπει να το προΰποθέση και ο κάθε νομοθέτης. Όλες του οι διατάξεις πρέπει να «σκοπεύουν σ’ αυτό», στο να αποβλέπουν μέσα σ’ αυτό το σύστημα τα ανθρώπινα αγαθά στα θεϊκά, και τα θεϊκά στο «καθοδηγητικό πνεύμα», το θεϊκό πνεύμα, που εμφανίζεται για μια στιγμή ως σκοπός τού όλου (631 D 5) – το πνεύμα, «το οποίο είναι», όπως διαβάζουμε στον «Φίληβο (28 C), «και όπως λένε συμφωνώντας όλοι οι σοφοί, ο βασιλιάς ουρανού και γης». Σ’ αυτό το σύστημα των αρετών και το καθοδηγητικό πνεύμα θα επανέλθη το κείμενο προς το τέλος του (ΧΙΙ 963 Α). Κι αυτό είναι και το πλαίσιο, το οποίο συγκροτεί και συνέχει το σύνολο.

Οι ίδιοι οι νόμοι πρέπει να ξεκινούν με τον γάμο και την τεκνοποιία, τη διατροφή και την αγωγή, και πρέπει να τελειώνουν με την ταφή και την τιμή στους νεκρούς. Είναι λοιπόν η συνάρτηση της ζωής που προσδιορίζει την τάξη τους. Μια τάξη που δεν είναι, ακόμα και μέσα σ’ αυτά τα όρια, νομικά συστηματική αλλά ανθρώπινη. Βλέπουμε τους ανθρώπους, που έχουν γεννηθή και έχουν παιδαγωγηθή, μέσα στη συναναστροφή τους («εν ομιλίαις»). Τους βλέπουμε ως φυσικούς ανθρώπους, περιβαλλόμενους από χαρά και πόνο, από επιθυμίες και τον περιπαθή ζήλο τής αγάπης. Τους βλέπουμε στην οργή και τον φόβο και σε εσωτερικές ταραχές και προκλήσεις («παθήματα»). Τους βλέπουμε να αποκτούν και να παραδίδουν, να συνάπτουν έτσι σχέσεις και πάλι να τις διαλύουν. Σε όλη αυτή την ταραχώδη κινητικότητα των ανθρώπων και των περιστάσεων, που αυξάνεται με ευτυχείς και δυστυχείς συμπτώσεις, με την αρρώστια, τον πόλεμο, τη φτώχεια και τα αντίθετά τους, είναι έργο και αποστολή τών νόμων να προφυλάσσουν τούς ανθρώπους, να προσδιορίζουν τούς κανόνες τών πράξεών τους, να τιμούν ό,τι είναι δίκαιο και ωραίο και να τιμωρούν το αντίθετο. Και στο τέλος τού συνόλου, μετά τις τιμές στους νεκρούς, που στεφανώνουν την τέλεια ζωή, ακολουθεί και η εγκαθίδρυση των φυλάκων τών νόμων. Στους οποίους και αποκτά το πνεύμα – το «καθοδηγητικό» προφανώς «πνεύμα», για το οποίο μιλήσαμε μόλις προηγουμένως – ανθρώπινη μορφή, τα συνδέει όλα αναμεταξύ τους και τα αποδεικνύει να ακολουθούν ψυχική τάξη («σωφροσύνη») και δικαιοσύνη.

Τί «νομική» τάξη είναι αυτή, που παραδίδεται εδώ με τολμηρά μέτρα και με μεγάλα και κάποιες φορές δυσνόητα λόγια (631 Β. 632 D); Έπρεπε να είχατε λοιπόν αποδείξει, λέει ο Αθηναίος (632 D), ότι στους νόμους τού Μίνωα και του Λυκούργου περιέχονται όλα αυτά, ώστε να μπορούν να υποστηρίζουν ότι έχουν υποδεχθή κάποια θεϊκή έμπνευση: γιατί δεν φαίνεται καθόλου σε μας τους υπόλοιπους κάτι τέτοιο. Πρέπει να ακούση κανείς την ειρωνία αυτών τών λόγων και πρέπει να αντιληφθή, ότι η απαίτηση που προβάλλεται εδώ – «Ακόμα και τώρα περιμένω αυτήν την απόδειξη από εσάς» – δεν καλύπτεται ούτε και μπορεί να καλυφθή, ώστε να κατανοήση κανείς, τί θέλει και πού αποσκοπεί αυτή η αμφιλεγόμενη εικόνα ενός νομοθετικού έργου. Είναι μια εικόνα που κοιτά τόσο προς τα πίσω όσο και προς τα μπρος, καθώς αποδεικνύει ως απρόσιτη εκείνη την εγκωμιασθείσα νομοθεσία, κρίνοντάς την δηλαδή απ’ τη μεριά ενός «καθοδηγητικού πνεύματος», ενώ παρέχει ταυτόχρονα και μια πρωταρχική εικόνα για το πώς θα έπρεπε να είναι ένα προσδιορισμένο από το πνεύμα νομοθετικό έργο. Ο Πλάτων θα διευθετήση στην πράξη τη νομοθεσία που θα ακολουθήση – και θα θεωρήση άλλη μια φορά αυτήν τη ρύθμιση προς το τέλος τού διαλόγου (ΧΙΙ 958 CD) – κατά τέτοιον τρόπο, ώστε να συνοδεύη την ανθρώπινη συνάφεια της ζωής ως παιδαγωγός, απ’ τη γέννηση ως τον θάνατο, μάλλον δε απ’ τον χρόνο πριν απ’ τη γέννηση μέχρι και πέρα απ’ τον θάνατο˙ ώστε να συμπεριλάβη μέσα σ’ αυτά τα όρια όλους τούς άλλους προσδιορισμούς με την έννοια μιας παιδαγωγίας˙ και να θέση στο τέλος τούς φύλακες-φρουρούς, που έχουν αποστολή να περιφρουρούν αυτούς τούς νόμους (ΧΙΙ 963 Α). Τόσο πολύ διαφέρει η τάξη τού πλατωνικού έργου, απ’ την τυχαιότητα απ’ τη μια, που κυριαρχεί στον νόμο τής Γόρτυνος (( Ο αρχαιότερος σωζόμενος νομοθετικός κώδικας, απ’ τον 5ον π.Χ. αιώνα... )) , όσο κι απ’ την εννοιολογική συστηματική τού ρωμαϊκού και πολλών κατοπινών συγχρόνων δικαίων: Η νομοθεσία τού Πλάτωνα θέλει και σκοπεύει να είναι παιδαγωγία τού ζωντανού ανθρώπου.

Αυτή η πρώτη γενική εικόνα ενός νομοθετικού έργου περιέχει και έναν αγώνα. Ο Αθηναίος ανέφερε κατηγορηματικά ότι πρόκειται πράγματι για έναν αγώνα, έστω και σε τόσο ήπιες ακόμη μορφές (629 Α). Για ποιο πράγμα αγωνίζεται όμως κανείς; Για το γενικό νόημα της νομοθεσίας. Απέναντι σε ποιον; Όχι απέναντι σ’ αυτούς που νομοθετούν μόνον ενίοτε και κατά περίστασιν, αλλά απέναντι σε μιαν υψηλή, παρ’ όλ’ αυτά, έννοια μιας πραγματικά υφιστάμενης νομοθεσίας. Αυτή τη νομοθεσία ενσαρκώνουν η Κρήτη και η Σπάρτη, καθώς υπάρχει ένα ενιαίο κατευθυντήριο νόημα σε κάθε έναν από τούς νόμους τους. Το ότι υπάρχει γενικώς εκεί ένα νόημα, αυτό το τιμά και το εγκωμιάζει ο Πλάτων. Μόνον που δεν του αρκεί αυτό το νόημα. Και θα οικοδομήση το δικό του νομοθετικό έργο πάνω απ’ το κρητικό και το σπαρτιατικό. Αυτό εξυπηρετεί και ο παρών αγώνας.

Στον αγώνα για την καθαρή ιδέα τής πόλης, στην υπέρβαση ενός πολιτειακού νόμου που αναφέρεται μόνο στην ανδρεία, σ’ ένα «μέρος» άρα «της αρετής» και όχι σε «ολόκληρη την αρετή», αναγνωρίζουμε μια παλαιά και βαθειά, όσο και δυσδιάκριτη, αντίθεση. Όταν ο Κρητικός ερμηνεύη τον πόλεμο όλων εναντίον όλων ως φυσική κατάσταση, την ειρήνη ως ένα απλό «όνομα», τη νίκη ως την μόνη πραγματικότητα και τα υπάρχοντα του ηττημένου ως περιουσία του νικητή, δεν πρόκειται άραγες για τη θέση εκείνη τού φυσικού τελικά δικαίου, την οποία και διατυπώνει ως εξής στον Γοργία (483 Ε) ο Καλλικλής: δίκαιο είναι το να «έχη περισσότερα» ο καλύτερος (ο ισχυρότερος) απ’ τον κατώτερο, και αδικία «ονομάζεται» («λέγεται») η επιθυμία να έχη κανείς περισσότερα απ’ τους πολλούς ; Ή κατά τη διατύπωση του Γλαύκωνα στην «Πολιτεία» (ΙΙ 359 Α): Η αποτροπή τής γενικής πολεμικής κατάστασης, της κατάστασης στην οποίαν ο καθένας αδικεί τον άλλον, είναι μια σύμβαση και μια συμφωνία, που περιέχει το νόμιμο και το δίκαιο, ή που το περιεχόμενό της το έχει «ονομάσει» μάλλον «κανείς νόμιμο και δίκαιο» («ονομάσαι»). Μόνον που αυτό που προτείνουν οι «Νόμοι» είναι ακόμα πιο ριζοσπαστικό. Ο πόλεμος δεν τερματίζεται με μια συμφωνία. Συνεχίζεται στην πραγματικότητα, και καλύπτεται μόνο με το απατηλό όνομα της ειρήνης. Και παραπέρα: αν οι νόμοι τών Σπαρτιατών και των Κρητών κυριαρχούνται απ’ το ιδανικό τής ανδρείας, ας σκεφθούμε ότι ο Καλλικλής συνέδεσε την επιθυμία για περισσότερα με την ανδρεία (Γοργ. 490 Α. 491 Β), κι ότι ο αγώνας τού Σωκράτη στρεφόταν και εκεί ενάντια στην απομόνωση μιας «αρετής», που δεν αποτελεί τότε καν «αρετή». Μήπως πρέπει αυτός που ποθεί να κυριαρχήση, να κυριαρχή και στον εαυτό του; Αυτή ήταν η αποφασιστική, ακατανόητη στον «αντίπαλό» του ερώτηση του Σωκράτη (491 Β). Έτσι και το κρίσιμο σημείο εδώ στους «Νόμους» βρίσκεται εκεί όπου η «νίκη απέναντι στον εαυτό» φαίνεται στον Κλεινία ως η «ωραιότερη» επιβεβαίωση της δικής του βασικής πρότασης, ενώ ο Αθηναίος αναγνωρίζει ήδη εκεί τη μεταβολή τής κοινώς ονομαζομένης ανδρείας σε μιαν ανώτερη ανδρεία.

Κι ας μην ξεχάσουμε, πέρα κι απ’ τη σύγκριση με τον «Γοργία», τον «Θρασύμαχο» ή το Πρώτο Βιβλίο τής «Πολιτείας». Ο Θρασύμαχος εκπροσωπεί εκεί την αρχή μιας απεριόριστης πλεονεξίας – που μπορεί τόσο εύκολα να κρυφτή υπό το όνομα της ανδρείας – , και την αποφασιστική απάντηση τη δίνει (πάλι) ο Σωκράτης, δείχνοντας πως μια πόλη, ένας στρατός, ακόμα και μια συμμορία ληστών και κάθε κοινότητα γενικώς μπορεί τότε μόνο να πράττη, όταν το κοινό τους φρόνημα και η φιλία και οι αιτίες γι’ αυτά, δηλ. η «δικαιοσύνη» κυριαρχούν. Το ίδιο συμβαίνει και με κάθε άνθρωπο, καθώς η ψυχή του είναι κι αυτή μια πολιτεία. Έτσι μιλά ο Σωκράτης μέσα απ’ τον Πλάτωνα. Ο «Αθηναίος» όμως «φιλοξενούμενος», και θα μπορούσαμε να πούμε πάλι: ο Σόλων στον Πλάτωνα, φτιάχνει απ’ τη «δικαιοσύνη» μια νομοθεσία, που συμφιλιώνει τις αντιθέσεις μέσα στην κοινότητα σε μια διαρκή ειρήνη («διαλλάξας» 628 Α 1), και δεν καλύπτει με το φαινομενικό όνομα της ειρήνης τον εσωτερικό πόλεμο που παραμένει. Ο διάλογος «Θρασύμαχος» προορίζεται να παραστήση μέσα στο μεγάλο οικοδόμημα της «Πολιτείας» τη νίκη, η οποία πρέπει να επιτευχθή – όχι μια φορά , αλλά συνεχώς και επανειλημμένα – επάνω στην εχθρική προς την πολιτεία δύναμη, ώστε να μπορέση να θεμελιωθή μια πόλη. Ο διάλογος των «Νόμων» έχει την ίδια, με τον πιο σιωπηλό τρόπο τού παλαιού πλατωνικού ύφους, αποστολή: κι εδώ, μια γνήσια νομοθεσία, μπορεί να βρη την «αρχή» της, αφού το νόημά της θα έχη επιβληθή στον αγώνα ενάντια στην λανθασμένη αρχή. Όσο κι αν αυτό το ίδιο το όψιμο έργο αποτελή ακόμα έναν διάλογο, μας συναντά συνεχώς και η «προκατάληψη», ότι ο Πλάτων διατηρεί («σέρνει»...) εδώ και καιρό αυτή τη μορφή ως μιαν ανάμνηση και μόνο τού ίδιου του τού παρελθόντος.

( συνεχίζεται )

ΤΟ ΑΡΙΣΤΟΥΡΓΗΜΑΤΙΚΟ ΑΠΟΚΟΡΥΦΩΜΑ ΤΗΣ ΣΟΦΙΑΣ  ΤΟΥ ΠΛΑΤΩΝΟΣ ,  Η ΣΥΝΑΨΗ.

Πέμπτη 16 Ιουλίου 2026

PAUL FRIEDLȀNDER, ΠΛΑΤΩΝ (188)

 Συνέχεια από Παρασκευή, 19 Ιουνίου 2026

PAUL FRIEDLȀNDER
ΠΛΑΤΩΝ ΤΡΙΤΟΣ ΤΟΜΟΣ
ΤΑ ΠΛΑΤΩΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ –
ΔΕΥΤΕΡΗ ΚΑΙ ΤΡΙΤΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ
ΤΡΙΤΗ ΜΕΣΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ
: ΤΟ ΟΨΙΜΟ ΕΡΓΟ
ΠΡΩΤΗ ΟΜΑΔΑ ΔΙΑΛΟΓΩΝ : ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ

31. Νόμοι

Η νομοθεσία είναι για τους Έλληνες και για τον Πλάτωνα ένα απ’ τα υψηλότερα ανθρώπινα έργα. Η Διοτίμα (Συμπ. 209 D) ονομάζει δίπλα στον Όμηρο και τον Ησίοδο τον Λυκούργο και τον Σόλωνα για τα έργα τους, τα πνευματικά τους παιδιά, που τους απέφεραν δόξα, τιμή και μνήμη σε όλους τούς καιρούς. Κι αν ο Πλάτων τοποθετή εδώ τους πιο μεγάλους νομοθέτες και τους πιο μεγάλους ποιητές στο ίδιο σκαλοπάτι και την ίδια βαθμίδα, για τον ηλικιωμένον πια Πλάτωνα τα κείμενα των νόμων αποτελούν το μέτρο, με το οποίο και θα πρέπη να αναμετριέται κάθε ποίηση (Νόμ. ΙΧ 858 Ε), και τα δικά του κείμενα για τους Νόμους το άριστο εκείνο κείμενο, το οποίο και θα μπορούσε να δίδεται προς αποστήθιση στα παιδιά (VII 811 CD). Απέναντι σ’ αυτό που αποτελεί για τον Πλάτωνα παράδοση της οικογένειας και της κοινωνικής τάξης αντιτίθεται ασφαλώς ριζικά εκείνη η βαθειά ριζωμένη δυσπιστία απέναντι στον γραπτό λόγο, μια δυσπιστία που τον προφύλασσε απ’ το να πιστεύη πως υπάρχει, ακόμα και στη νομοθεσία, η ύψιστη σοβαρότητα ενός πραγματικά σοβαρού ανθρώπου. Κι αυτό που διατρέχει εδώ ως «ένταση» και «διάσταση» το κείμενό του είναι τελικά η «ένταση» ανάμεσα στον Σόλωνα και τον Σωκράτη εντός του.

Μετά την πρόσκλησή του στις Συρακούσες, δεν μπορούσε να είναι μόνον ένας φιλόσοφος, έπρεπε να είναι και νομοθέτης. Πρόσθεσε ωστόσο στους Νόμους του κάποια «προοίμια», όπως το μαθαίνουμε από κάποιαν απ’ τις Επιστολές του. Το οποίο σημαίνει, πως επιθυμούσε να αποτελή ακόμα και η νομοθεσία για τις Συρακούσες, είτε περισσότερο είτε λιγότερο καταγεγραμμένη, ένα έργο παιδαγωγίας. Η «σολώνεια» δύναμη εντός του τείνει να συνεργαστή σε μια κοινή πράξη με τη «σωκρατική». Σ’ αυτό το όψιμο έργο τών «Νόμων», στο οποίο προαπαιτεί, με ιδιαίτερη έμφαση, ως ιδιαίτατη επινόηση ο συγγραφέας τα «προοίμια», δεν μπορεί παρά να υπάρχουν κάποια , ίσως και πολλά στοιχεία απ’ το πνεύμα, την ύλη και τη μορφή τών συρακουσίων σχεδιασμάτων του. Το ότι δεν πραγματοποιήθηκε μάλιστα άμεσα η εκεί πολιτική του πράξη, αλλά αποκρυσταλλώθηκε σ’ ένα έργο τέχνης, αυτό αντιστοιχεί και σε μια βαθειά νομοτέλεια της ζωής του. Κάτι που το έβλεπε κάποιες φορές και ως έναν «εξαναγκασμό», «να μένη πάντοτε μόνο στον λόγο, και να μην απλώνη ποτέ το χέρι στην ίδια την πράξη» (7η Επιστολή, VII 328 C). Πιο πολύ επρόκειτο όμως για την κατάφαση σε μια «μοίρα», που απέδιδε και σ’ αυτό το έργο την ύψιστη πραγματικότητα και διάρκεια εν τω λόγω. Κι αυτό που θα έμενε παντοτινά ανέφικτο και θα είχε απωλεσθή ως νομοθεσία τών Συρακουσών, κληρονομείται τώρα στους μεταγενέστερους ως το ακροτελεύτιο έργο στη σειρά τών πνευματικών δημιουργημάτων τού Πλάτωνα. Ακόμα κι έτσι δεν χάθηκε όμως εντελώς η επίδρασή του στους δικούς του καιρούς˙ κι όσο για την επίδρασή του στο ελληνιστικό και το ρωμαϊκό, και άμεσα ή έμμεσα και στο μεταγενέστερο δίκαιο, αυτό μένει ακόμα να ερευνηθή.

Ο διάλογος για τους Νόμους επιτελείται συμβολικά στο νησί τής Κρήτης, τη μυθική αρχέγονη χώρα τής ελληνικής νομοθεσίας, απ’ την οποίαν κάθε μεταγενέστερη, άρα και η πλατωνική νομοθεσία αντλεί το κύρος της. Η οδός που διανύουν οι τρεις ηλικιωμένοι άνδρες, απ’ την Κνωσσό στο ορεινό σπήλαιο του Δία, είναι η ίδια άνοδος που διέτρεξε κάποτε ο Μίνωας, ένα σύμβολο για το ότι «κάθε μεγάλος ελληνικός Νόμος είναι πεπληρωμένος απ’ την ζωντανή πνοή τών μεγάλων νομοθετών». Ο Κλεινίας και ο Μέγιλλος εκπροσωπούν τις δυό μεγάλες δωρικές πόλεις τής Κρήτης και της Σπάρτης, στις οποίες είναι βαθειά υποχρεωμένη η καινούργια νομοθεσία, τις οποίες πρέπει όμως και να ξεπεράση. Όταν ο Πλάτων ανέθετε, κάποιες δεκαετίες προηγουμένως, στούς νόμους τής Αθήνας να μιλήσουν προσωπικά στον «Κρίτωνα», τότε αυτοί υπενθύμισαν τη «συμφωνία» που υπάρχει ανάμεσα στους νόμους μιας πόλης και τους πολίτες της, και καθιστούσε σαφές (52 Ε) το ότι ο Σωκράτης τιμούσε μεν πάντοτε στον ύψιστο βαθμό τη νομοθεσία τής Σπάρτης και της Κρήτης, είχε όμως αποδείξει με την ίδια του την ζωή και την ύπαρξη, ότι προέκρινε την Αθήνα, άρα και τους νόμους της, από όλες τις άλλες ελληνικές πόλεις. Υπάρχει λοιπόν σ’ αυτό το όψιμο τώρα έργο ένας Αθηναίος καθοδηγητής τού διαλόγου, επειδή μόνον η Αθήνα διαθέτει αυτή την πνευματική δημιουργική δύναμη κάτι που γίνεται σαφές, όταν στην αρχή (Ι 642 Β κ.ε.) υποβάλλουν από κοινού ο Σπαρτιάτης και ο Κρητικός τα σέβη τους στον Αθηναίο φιλοξενούμενό τους (Ι 641 Ε κ.ε.). Το ότι μάλιστα αυτός ο φιλοξενούμενος δεν έχει ένα συγκεκριμένο όνομα, όπως συμβαίνει και με τις μορφές στο έργο «Φυσικές κόρες» τού Γκαίτε, δεν πρέπει να μας εκπλήσση. Γιατί δεν ήταν μόνον η μεγάλη τοπική απόσταση απ’ την Αθήνα που απαγόρευε την εισαγωγή τού Σωκράτη στον συγκεκριμένο διάλογο, αλλά ακόμα περισσότερο η συνολική απόσταση απ’ αυτό, για το οποίο εγγυάται ο Σωκράτης στον Πλάτωνα. Το ότι η Αθήνα βρίσκεται μακριά και το ότι ο Σωκράτης λείπει, έχουν και τα δυό την ίδια συμβολική σημασία. Το να εισάγη ο Πλάτων τον ίδιο τον εαυτό του, αυτό θα ήταν αντίθετο προς τον πιο βαθύ του νόμο. Και θα ήταν άλλωστε και προφανώς λανθασμένο. Γιατί υπάρχουν στιγμές, στις οποίες ο Αθηναίος τού Πλάτωνα κατέρχεται μακριά στην «προσοχή στις κατ’ εξοχήν προκαταλήψεις» (VII 813 D) ή στον τρόπο με τον οποίον υποχωρεί μπροστά στη λαϊκή πίστη, μέχρι τις φωνές πνευμάτων και τους δαίμονες, που είναι προσκολλημένοι στον τόπο. Ο Πλάτων δεν εισάγει εξάλλου καθόλου το ίδιο το ύψιστο στον διάλογο. Γι’ αυτόν πρώτη θέση κατέχει βέβαια πάντοτε η ιδανική πολιτεία, που κάποτε ίδρυσε, αντί γι’ αυτόν, ο Σωκράτης (V 739 A κ.ε. VII 807 B). Η πολιτεία τών νόμων βρίσκεται εντελώς στη δεύτερη θέση, έστω κι αν είναι τόσο μοναδική ως δεύτερη όσο και εκείνη ως πρώτη («η μία δευτέρως» 739 Ε 4). Στο κέντρο τής ψυχής τού Πλάτωνα βρίσκεται πάντα ακόμα η σωκρατική δύναμη, πλησιέστερα απ’ ό,τι η σολωνική, την οποίαν επίσης φέρει, αλλά ο νομοθετών Αθηναίος του διαθέτει πολύ λιγότερη από εκείνη απ’ ό,τι απ’ αυτήν.

Ο αγώνας για το νόημα της νομοθεσίας

«Θεός» είναι η πρώτη λέξη τού διαλόγου. Την εκφέρει ο Αθηναίος, και την επαναλαμβάνει δυό φορές ο Κρητικός, με τη διαφορά ότι ο Αθηναίος την εννοεί με την υψίστη της έννοια, ενώ στο στόμα τού Κρητικού ακούγεται περισσότερο σαν «ένας θεός», που μπορεί να τον ονομάση κανείς Δία ή Απόλλωνα. Ο Δίας είναι και η πρώτη αιτία τής κρητικής νομοθεσίας, όπως το πιστεύουν οι Κρήτες. Στη διάρκεια του διαλόγου, εκεί όπου πρόκειται να θεμελιωθή η μορφή τού πολιτεύματος και ξεκινά η πραγματική νομοθεσία (ΙV 712 Β), προσκαλείται ο «Θεός» ως αυτός που επιβλέπει την ύπαρξη της πόλης. Και προς το τέλος τού έργου, στο Χ Βιβλίο (893 Β), εκεί όπου πρόκειται για την πεποίθηση για το σύμπαν και για την ύπαρξη των θεϊκών δυνάμεων και προετοιμάζονται οι θρησκευτικοί νόμοι, γίνεται άλλη μια φορά επίκληση στον «Θεό», για να βοηθήση να βεβαιωθή η πίστη στη θεϊκή ύπαρξη ανάμεσα στους πολίτες μας. Οι σοφιστές είχαν από-θεοποιήσει τον Νόμο. Και ο Πλάτων έχει καταστήσει την εκ νέου θεοποίησή του έργο και αποστολή του.

Ο Αθηναίος ανοίγει λοιπόν τη συζήτηση απευθυνόμενος στο κέντρο τού «νόμου» ή του «συντάγματος» των Κρητών. Και γίνεται αμέσως σαφές, πόσο εκτεταμένο είναι γενικά εδώ το νόημα του «νόμου», όταν προβάλλονται και τονίζονται ως ιδιαιτερότητες του νόμου στην Κρήτη οι κοινές εστιάσεις, τα γυμναστικά σχολεία και η ιδιορρυθμία τής χρήσεως των όπλων. Το ερώτημα ανάγεται ωστόσο στο «προς τί» («κατά τί»), για το νόημα αυτών τών διευθετήσεων. Ο νομοθέτης τους τα απέβλεψε όλα προς τον πόλεμο, απαντά ο Κρητικός Κλεινίας, όπως θα μπορούσε εύκολα να το διαπιστώση ο καθένας από τις επικρατούσες συνθήκες. Κάτι το οποίο το γενικεύει όμως αμέσως σε μιαν ιδιαίτερη και βαθύτερη, όπως αυτός το εννοεί, κατανόηση της εν γένει ουσίας τής πόλης. Γιατί η σχέση ανάμεσα στις πόλεις είναι ένας συνεχής και αδυσώπητος πόλεμος. Η ειρήνη δεν είναι παρά μια απλή λέξη, ενώ στην πράξη κυριαρχεί το “bellum omnium contra omnes” («πόλεμος όλων εναντίον όλων»), και μάλιστα όχι ως αρχέγονη κατάσταση – όπως για τον Χόμπς και τον Σπινόζα –, αλλά ουσιωδώς («κατά φύσιν») μόνιμη και διαρκής. Αυτή η κατανόηση που εμψύχωσε, κατά τον Κλεινία, τον Κρητικό νομοθέτη, δεν μας επιτρέπει να παρατηρήσουμε την παραμικρή αντίφαση στα λεγόμενά του, υποστηρίζοντας ότι μόνον η υπεροχή τών όπλων μπορεί να εγγυηθή την περιουσία και τους θεσμούς, ενώ κάθε ιδιοκτησία τού ηττημένου καθίσταται περιουσία τού νικητή. Ο Αθηναίος επιτείνει τώρα το πράγμα ακόμα περισσότερο: Ο ουσιαστικός άρα προσδιορισμός μιας καλής πόλης θα ήταν το να είναι έτσι οργανωμένη, ώστε να κατανικά στον πόλεμο τους άλλους. Σ’ αυτήν τη βασική του πρόταση, ο Κλεινίας έχει αβίαστα μαζί του και τον Μέγιλλο, που πιστεύει πως εκπροσωπεί και τη γνώμη «όλων τών Σπαρτιατών». Όχι μόνον ανάμεσα σε πόλη και πόλη, αλλά και ανάμεσα σε χωριό και χωριό, σπίτι και σπίτι, άνθρωπο και άνθρωπο υφίσταται η ίδια πολεμική κατάσταση, ακόμα και μέσα σε κάθε άνθρωπο. Κι ενώ εγκωμίασε προηγουμένως ο Αθηναίος (626 Β) τον Κλεινία, για το πόσο καλά μπορούσε να διαβλέπη («διειδέναι») μέσα απ’ τις λεπτομέρειες την ουσία τής νομοθεσίας, του ανταποδίδει τώρα ο Κλεινίας, μ’ ένα εγκώμιο προς την Αθήνα και τη θεά της, αυτόν τον σεβασμό λέγοντας, πως επανέφερε τη συζήτηση στην «αρχή» της, καθιστώντας ακόμα πιο σαφές, ότι η νίκη στον πόλεμο είναι ένας γενικός για όλους σκοπός.

Ο Αθηναίος έχει ωστόσο οδηγήσει – ή παρασύρει – τον συνομιλητή του προς τα εκεί, όπου η «αρχή» ενός νικηφόρου πολέμου κορυφώνεται στον αγώνα μέσα στον ίδιον τον άνθρωπο και σε μια νίκη απέναντι στον ίδιο του τον εαυτό. Εκεί όμως όπου ο Κλεινίας χαίρεται γι’ αυτή την ύψιστη ανάβαση της δικής του ακριβώς θέσης, βλέπει ταυτόχρονα πως αυτό είναι ακριβώς και το σημείο, στο οποίο και η θέση του κλονίζεται. Η νίκη επάνω στον εαυτό και η αυτοκυριαρχία («κρείττω εαυτού είναι») καθοδηγούν ως έννοιες αυτό το διαλογικό μέρος. Καταλαβαίνουμε εύκολα, ότι αυτή η πολυχρησιμοποιημένη τότε αποστροφή είχε ευχαρίστως κακοποιηθή στη σοφιστική διαμάχη: γιατί όποιος διαθέτει αυτo-ανωτερότητα (αυτο-υπεροχή), θα έπρεπε να διαθέτη και αυτο-κατωτερότητα (Πολιτεία IV 430 E). Μια τέτοια εριστική διαμάχη τών λέξεων απηχείται μόνον εδώ. Πράγματι, δεν είχε καταθέσει ο Πλάτων στην «Πολιτεία» (430 Ε κ.ε.) αυτήν την εννοιολογική διατύπωση της «αυτο-κυριαρχίας», για να αποσαφηνίση με τη βοήθειά της και στον αγώνα ενάντια σε κείνη την εριστική την πραγματική δομή τής κυριαρχίας μέσα στον κάθε άνθρωπο και στην πολιτειακή κοινότητα; Αρνείται λοιπόν τώρα ο Αθηναίος (627 Β) να κατέλθη μαζί με τον Κλεινία στο εριστικό επίπεδο, υποδεικνύοντας με έμφαση το εξής: δεν πρόκειται για λεκτικά παιχνίδια (πονηριές...), αλλά για κάτι το εντελώς βασικό: για το τί είναι «εκ φύσεως» σωστό ή εσφαλμένο στους Νόμους. Κι αν ονομάζεται αυτο-κυριαρχία στον κάθε άνθρωπο, το να νικά το καλύτερο πάνω στο χειρότερο στοιχείο, τότε μπορούμε να μιλάμε με την ίδιαν έννοια και ως προς τις κοινότητες, μέχρι και την ίδιαν την πόλη, για μια νίκη επάνω στον εαυτό τους (Ας παρατηρήσουμε ότι ο παραλληλισμός ανάμεσα στον κάθε ξεχωριστό άνθρωπο και την πόλη είναι κι εδώ, όπως και στην «Πολιτεία», καθοδηγητικός). Έτσι έχει παραδεχθή, χωρίς να το έχη σχεδόν αντιληφθή, και ο Κλεινίας, ότι δεν είναι αυτόχρημα η νίκη, αλλά η νίκη τού καλύτερου ή, όπως «περιορίζει» διαφωτιστικά ο Αθηναίος το πολυσήμαντο της ελληνικής λέξης «καλύτερο», η νίκη του δίκαιου ο σκοπός τής πόλης.

Η βασική ωστόσο πρόταση μιας «εχθρότητας» ή «αντιπαλότητας» απλώς περιορίστηκε, αλλά δεν υπερκεράστηκε. Και η προσοχή στρέφεται τώρα στην πιο «επικεντρωμένη» κοινότητα, μιαν οικογένεια ανόμοιων, δίκαιων και αδίκων, και άρα εχθρικών αναμεταξύ τους αδελφών. Προτείνεται λοιπόν τώρα και η παρουσία ενός «δικαστού». Ο οποίος μπορεί είτε να εξολοθρεύση τους άδικους, είτε να καταστήση τούς καλούς κυρίαρχους πάνω στους κακούς, είτε – κι αυτό θα ήταν το ύψιστο – να εγκαθιδρύση συνεχή συμφιλίωση ανάμεσα στους εχθρευόμενους αδελφούς και να θεμελιώση μέσω διαρκών και μόνιμων «νόμων» τη φιλία τους. Έτσι πρέπει και στον μεγαλύτερο «κύκλο», που τον αποτελεί η κοινότητα της πόλης, ο νομοθέτης να έχη στραμμένο το βλέμμα του όχι στον πόλεμο προς τα έξω, αλλά στον εσωτερικό πόλεμο, την διχόνοια ανάμεσα στους πολίτες. Να μην την αφήση να ξεσηκωθή ή να τήν καταπραΰνη το δυνατόν ταχύτερα. Το δε ύψιστο εδώ «κατόρθωμα» δεν θα ήταν βέβαια η νίκη ενός κόμματος, αλλά η συμφιλίωση των αντιμαχομένων. Μ’ αυτό εξέπεσε και η «εχθρική» εκείνη θέση. Δεν είναι ο πόλεμος το «καλύτερο»˙ γιατί ακόμα και η νίκη δεν ανήκει στα «βέλτιστα», αλλά μόνο στα «αναγκαία». Σκοπός τής νομοθεσίας δεν μπορεί να είναι παρά η εσωτερική ειρήνη και η ομόνοια-σύμπνοια («φιλοφροσύνη»).

( συνεχίζεται )

Παρασκευή 19 Ιουνίου 2026

PAUL FRIEDLȀNDER, ΠΛΑΤΩΝ (187)

 Συνέχεια από Δευτέρα, 8 Ιουνίου 2026

PAUL FRIEDLȀNDER
ΠΛΑΤΩΝ ΤΡΙΤΟΣ ΤΟΜΟΣ
ΤΑ ΠΛΑΤΩΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ –
ΔΕΥΤΕΡΗ ΚΑΙ ΤΡΙΤΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ
ΤΡΙΤΗ ΜΕΣΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ:
ΤΟ ΟΨΙΜΟ ΕΡΓΟ
ΠΡΩΤΗ ΟΜΑΔΑ ΔΙΑΛΟΓΩΝ : ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ

30. Κριτίας
Ο Πλάτων συμπεριέλαβε τις φανταστικές βάσεις για τον μύθο τής Ατλαντίδας, γι’ αυτό που καλείται να μυθολογήση δηλ. στον ομώνυμό του διάλογο ο Κριτίας, στην αρχή τού «Τίμαιου». Εκεί μαθαίνουμε ότι ο Κριτίας έχει ακούσει απ’ τον παππού του να διηγείται εκείνες τις πανάρχαιες καταστάσεις και γεγονότα στη γιορτή τών Απατουρίων – τη γιορτή τών εξαπατήσεων. Είμαστε λοιπόν προετοιμασμένοι για το ότι η διήγηση θα ακολουθήση εκείνη την εισαγωγή. Ο Πλάτων «αφήνει» ωστόσο τον Κριτία να αλλάξη ξαφνικά την (υποτιθέμενα) προγραμματισμένη συνολική τάξη: πρέπει να μιλήση κατ’ αρχάς ο Τίμαιος˙ γιατί η δημιουργία τού κόσμου θα έπρεπε να βρίσκεται στην αρχή. Πρόκειται πράγματι για μιαν έκπληξη, αλλά μιαν εντελώς «λογική» έκπληξη, μέσω τής οποίας συνυφαίνονται μεταξύ τους τα δυό εντελώς απομακρυσμένα θέματα του «Τίμαιου» και του «Κριτία» – η μυθική φυσική φιλοσοφία και η μυθική ιστορική φιλοσοφία. Προκύπτουν βέβαια κάποιες μικρές «ανωμαλίες» απ’ τη στιγμή που ο Πλάτων αναλαμβάνει αυτήν την εξαρχής μη προγραμματισμένη «συνύφανση», χωρίς να φτάνουμε και σε μια τελική εξίσωση. Γιατί με το που εκφέρει ο Σικελός Ερμοκράτης λίγα λόγια, προετοιμάζεται, υπαινικτικά ακόμα, και ο τρίτος διάλογος της προγραμματισμένης τριλογίας, τον οποίον ο Πλάτων δεν έχει καν ξεκινήσει.

Είναι γνωστό ότι ο Κριτίας ήταν ένας απ’ τους Τριάκοντα (τυράννους...), και για τον Ερμοκράτη μεταφέρουν οι ιστορικοί Θουκυδίδης και Εύφορος μια σαφή ιστορική εικόνα, για τον άνδρα εκείνον που υπήρξε ο πρόδρομος του Διονυσίου τού Πρώτου. Στον Θουκυδίδη φέρεται να εκφωνή δύο λόγους, στους οποίους και μιλά για «όλη τη Σικελία», παρακινώντας στη συνένωση «όλων εκείνων, που ονομάζονται με ένα όνομα Σικελιώτες», απέναντι στον κίνδυνο που τους απειλεί απ’ την Καρχηδόνα και την Αθήνα, βλέπει μάλιστα την αδυναμία τών Αθηναίων στο ότι αποτολμούν μακριά απ’ την ίδια τους την πατρίδα έναν τέτοιον επιθετικό πόλεμο, ενώ έπρεπε να έχουν πάρει το σωστό μάθημα απ’ τους Περσικούς πολέμους! Μπορούμε κατόπιν αυτού να υποθέσουμε, έστω εξ αποστάσεως, για ποιο πράγμα θα παρενέβαινε αυτός ο Ερμοκράτης στον τρίτο διάλογο της τριλογίας. Ο Πλάτων διαμορφώνει τον μύθο του για την Ατλαντίδα και την εισβολή τών Ατλαντιδών κατά το πρότυπο των Περσικών πολέμων, αλλά έχει μπροστά του ταυτόχρονα και τη μεγάλη δύναμη της Καρχηδόνας, που κυριαρχούσε κατά πολύ στη δυτική Μεσόγειο, καθώς και τη μοιραία επίθεση της Αθήνας ενάντια στις Συρακούσες. Αυτό επρόκειτο να υποδηλωθή προφανώς στον διάλογο «Ερμοκράτης», όσο μπορούμε βέβαια να υποθέσουμε για τα σχέδια του Πλάτωνα. Είχε όμως πράγματι σχεδιάσει αυτόν τον τρίτο διάλογο, όσο σίγουρο είναι και το ότι δεν είχε ποτέ σκεφθή να γράψη έναν άλλο διάλογο με το όνομα «Φιλόσοφος».

Και δεν μπορεί να είναι καθόλου συμπτωματικό, το ότι επιλέγει ως βασικούς ομιλητές σε δυό στενά συνδεδεμένους μεταξύ τους διαλόγους δυό άνδρες, που σκοτώθηκαν στους εμφυλίους πολέμους τών πατρικών τους πόλεων. Θέλησε άραγες να υπαινιχθή μ’ αυτό μεταξύ τών άλλων και το ποια μοίρα θα είχε απειλήσει και τον ίδιον, αν δεν είχε μείνει μακριά απ’ την πρακτική πολιτική ζωή τής Αθήνας; Και δεν χρειάζεται να αποδείξουμε ότι δεν υποστηρίζει τούς Τριάκοντα Τυράννους, καθιστώντας τον συγγενή του Κριτία βασικό ομιλητή ενός διαλόγου – έστω κι αν έχουν εκμεταλλευθή ή όχι, σύγχρονοι, εχθρικοί προς τον Πλάτωνα ιστορικοί ή κοινωνιολόγοι αυτήν την περίπτωση. Έχει εκφράσει με αρκετή σαφήνεια στην «Απολογία» (32 CD) το πώς θεωρούσε αυτήν την ολιγαρχία, που θα είχε σκοτώσει και τον Σωκράτη, αν η εξουσία της είχε διαρκέσει αρκετόν καιρό.

Η ιστορία τής Ατλαντίδας θεωρήθηκε προηγουμένως μύθος ως προς την ουσία της. Το πώς εξέτασε ακριβώς ο Πλάτων τη γεωγραφική θέση τής ηπείρου τής Ατλαντίδας και έφερε πνευματικά μπροστά του τη φανταστική εικόνα τής πόλης και της περιοχής, το δείχνουν τα κεφάλαια «Ο Πλάτων ως γεωγράφος» και «Ο Πλάτων ως πολεοδόμος». Τώρα πρέπει να γίνη ακόμα σαφής η ανάπτυξη του μύθου μέσα απ’ το πλατωνικό έργο. Κατανοούμε «γενετικά» τη φανταστική προϊστορία τής Αθήνας αναθυμούμενοι το εγκώμιο της Αθήνας, στην οποία είχε αφιερώσει στον «Μενέξενο» τον τόσο μη-σωκρατικό εγκωμιαστικό του λόγο ο ίδιος ο Σωκράτης. Το πρώτο ήμισυ τόσο αυτού τού λόγου όσο και εκείνου τού «Κριτία» έχουν το ίδιο βασικό σχέδιο ενός εγκωμίου: τιμή στη χώρα και τους κατοίκους της, τιμή τού πολιτεύματός της. Τιμή τών πράξεων. Μέχρι τις λεπτομέρειες φτάνει αυτή η συμφωνία, η οποία διευθετεί κάποιες φορές και όσα έχουν ειπωθή προηγουμένως. Η χώρα είναι «θεοφιλής», κι αυτό το αποδεικνύει η «έρις» τών θεών που φιλονεικούν γι’ αυτήν: ο Πλάτων επέτρεψε τότε αυτή η βαθειά εσωτερική αντιλογία να λειτουργήση ως ένα «αγκάθι» (Μενέξ. 237 C). Τώρα όμως εκφράζεται με έμφαση: οι θεοί δεν βρέθηκαν σε έριδα («ου κατ’ έριν»), αλλά κέρδισαν μέσα από δίκαιον κλήρο την αγάπη με το μέρος τους («το φίλον λαγχάνοντες»). Και στους δυό λόγους αντιπαραβάλλεται κατόπιν η χώρα τής Αττικής σε ολόκληρη την υπόλοιπη γη («η πάσα γή» - Μενέξ. 237 D 4, «πάσα γή» - Κριτ. 110 Ε 3), δοξάζεται η ευφορία και παρατίθεται κάθε φορά ως μια «ισχυρή απόδειξη» («μέγα τεκμήριον») για την υπεροχή τής αττικής γης. Κατά δεύτερον, αποδεικνύεται στον «Μενέξενο» το πολίτευμα της Αθήνας ως η διοίκηση των αρίστων (238 C), ενώ προϋποτίθεται στον «Κριτία» η οικοδόμηση της πλατωνικής «Πολιτείας», προσηλωμένης στους κατοικημένους τόπους, την Ακρόπολη και την γύρω περιοχή. Για να ακολουθήσουν κατά τρίτον, τόσο εδώ όσο κι εκεί, τα πολλά ηρωϊκά κατορθώματα της πόλης («πολλά καί καλά έργα» - Μενέξ. 239 Α, «μεγάλα καί θαυμαστά έργα» - Τίμ. 20 Ε...)˙ στον «Μενέξενο» το περσικό βασίλειο αποτελεί τον πιο σημαντικό εχθρό, ενώ στον «Κριτία» μοναδικός εχθρός και αντίπαλος είναι το βασίλειο των Ατλαντιδών. Κι όπως οι Πέρσες στον «Μενέξενο» (239 D κ.ε.) απειλούν να καθυποτάξουν, ως πρόμαχοι ολόκληρης της Ασίας, την Ευρώπη και αντιμετωπίζονται νικηφόρα απ’ τους Αθηναίους, έτσι σταματά κι εδώ στον «Τίμαιο» (24 Ε0) η Αθήνα τη δύναμη εκείνη που προβάλλει απέναντι σε ολόκληρη την Ευρώπη και την Ασία από τη θάλασσα της Ατλαντίδας. Η οποία θα αποτελούσε μια θαλάσσια δύναμη απέναντι στη χερσαία δύναμη της Αθήνας, ενώ ο Μαραθώνας και όχι η Σαλαμίνα θα αντιπροσώπευε το ιστορικό πρότυπο για τη μυθική αποφασιστική μάχη, καθώς ο Πλάτων διαμόρφωσε μέσα σ’ αυτόν τον ιστορικό μύθο την πεποίθησή του: ότι η παραθαλάσσια τοποθεσία καθιστά μια πόλη αθεράπευτα ανίκανη για την απόκτηση της αρετής (Νόμοι IV 704 D). Και γίνεται πάντως άλλη μια φορά εδώ σαφές, το πώς αντιπαραβάλλεται σε μιαν ιδεατή Αθήνα μια ιδεατή Μη-Ελλάδα, για να μην πούμε «Ανατολή». Το ίδιο γνωρίσαμε άλλωστε ήδη προηγουμένως, μέσα απ’ τη σύνθεση του ίδιου του μύθου κι απ’ την εικόνα τής πόλης και της χώρας τών Ατλαντιδών.

Μια μεγάλη απόσταση χωρίζει την αρχέγονη Αθήνα και την Ατλαντίδα απ’ τον εγκωμιαστικό λόγο τού «Μενέξενου». Σ’ αυτόν τον λόγο όμως, που συμπλέκει προκλητικά το Ναι και το Όχι, έχει τουλάχιστον – όσο παράξενο κι αν ακούγεται – ο ιστορικός μύθος μιαν απ’ τις ρίζες του. Γιατί αποτελούν και οι μύθοι κριτική ταυτόχρονα στα παρόντα, και ιδεώδη γι’ αυτό που πρέπει να υπάρχη, ή και φόβητρο εκείνου που απειλεί το μέλλον. Το πρότυπο του Πλάτωνα ακολουθούν έτσι όλες οι μεταγενέστερες ουτοπίες, ξεκινώντας με τον Τόμας Μουρ και τελειώνοντας – μέχρι στιγμής – με το «1984» του Τζόρτζ Όργουελ.

( Συνεχίζεται με το επόμενο κεφάλαιο: «Νόμοι» )