ΤΟ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ 1
Περί της ασυμβατότητας του κοινωνικού κράτους και της μαζικής μετανάστευσης
Rolf Peter Sieferle
Ο Rolf Peter Sieferle (1949–2016) ήταν Γερμανός ιστορικός και κοινωνικός επιστήμονας. Σπούδασε ιστορία, πολιτική επιστήμη και κοινωνιολογία και από το 2005 έως το 2012 διετέλεσε καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του St. Gallen.
Το σημαντικότερο επιστημονικό πεδίο του ήταν η ιστορία της εκβιομηχάνισης και του περιβάλλοντος. Μελέτησε ιδίως τη μετάβαση από τις παραδοσιακές κοινωνίες, οι οποίες στηρίζονταν στη βιομάζα και στην ηλιακή ενέργεια, στις βιομηχανικές κοινωνίες των ορυκτών καυσίμων. Για τον λόγο αυτό θεωρείται ένας από τους σημαντικούς εκπροσώπους της ενεργειακής προσέγγισης στην περιβαλλοντική ιστορία.
Στα γνωστότερα έργα του συγκαταλέγονται:
Der unterirdische Wald — για την ενεργειακή βάση της Βιομηχανικής Επανάστασης.
Epochenwechsel — μια συνολική ερμηνεία των ιστορικών και πολιτικών μεταβολών στα τέλη του 20ού αιώνα.
Rückblick auf die Natur — για την ιστορία της σχέσης ανθρώπου και περιβάλλοντος.
Τα μεταθανάτια Das Migrationsproblem και Finis Germania.
Η σκέψη του χαρακτηρίζεται από μακροϊστορική και συστημική προσέγγιση: εξετάζει μαζί την οικονομία, τη δημογραφία, την ενέργεια, τους θεσμούς και τις πολιτικές ιδέες. Στο Μεταναστευτικό πρόβλημα επιχειρεί να εξηγήσει τη μετανάστευση όχι πρωτίστως ηθικά, αλλά με δημογραφικούς, οικονομικούς και κοινωνιολογικούς όρους.
Τα ύστερα πολιτικά του κείμενα προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις. Ιδίως το μεταθανάτιο Finis Germania επικρίθηκε ευρέως για τον τρόπο με τον οποίο πραγματεύεται τη γερμανική μνήμη, τον εθνικοσοσιαλισμό και το Ολοκαύτωμα, ενώ άλλοι σχολιαστές υποστήριξαν ότι η δημόσια συζήτηση γύρω από το έργο υπήρξε υπερβολικά πολωμένη.
Περί της ασυμβατότητας του κοινωνικού κράτους και της μαζικής μετανάστευσης
Rolf Peter Sieferle
Ο Rolf Peter Sieferle (1949–2016) ήταν Γερμανός ιστορικός και κοινωνικός επιστήμονας. Σπούδασε ιστορία, πολιτική επιστήμη και κοινωνιολογία και από το 2005 έως το 2012 διετέλεσε καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του St. Gallen.
Το σημαντικότερο επιστημονικό πεδίο του ήταν η ιστορία της εκβιομηχάνισης και του περιβάλλοντος. Μελέτησε ιδίως τη μετάβαση από τις παραδοσιακές κοινωνίες, οι οποίες στηρίζονταν στη βιομάζα και στην ηλιακή ενέργεια, στις βιομηχανικές κοινωνίες των ορυκτών καυσίμων. Για τον λόγο αυτό θεωρείται ένας από τους σημαντικούς εκπροσώπους της ενεργειακής προσέγγισης στην περιβαλλοντική ιστορία.
Στα γνωστότερα έργα του συγκαταλέγονται:
Der unterirdische Wald — για την ενεργειακή βάση της Βιομηχανικής Επανάστασης.
Epochenwechsel — μια συνολική ερμηνεία των ιστορικών και πολιτικών μεταβολών στα τέλη του 20ού αιώνα.
Rückblick auf die Natur — για την ιστορία της σχέσης ανθρώπου και περιβάλλοντος.
Τα μεταθανάτια Das Migrationsproblem και Finis Germania.
Η σκέψη του χαρακτηρίζεται από μακροϊστορική και συστημική προσέγγιση: εξετάζει μαζί την οικονομία, τη δημογραφία, την ενέργεια, τους θεσμούς και τις πολιτικές ιδέες. Στο Μεταναστευτικό πρόβλημα επιχειρεί να εξηγήσει τη μετανάστευση όχι πρωτίστως ηθικά, αλλά με δημογραφικούς, οικονομικούς και κοινωνιολογικούς όρους.
Τα ύστερα πολιτικά του κείμενα προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις. Ιδίως το μεταθανάτιο Finis Germania επικρίθηκε ευρέως για τον τρόπο με τον οποίο πραγματεύεται τη γερμανική μνήμη, τον εθνικοσοσιαλισμό και το Ολοκαύτωμα, ενώ άλλοι σχολιαστές υποστήριξαν ότι η δημόσια συζήτηση γύρω από το έργο υπήρξε υπερβολικά πολωμένη.
Εκδόσεις ManuScriptum 2016
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΟΥ RAIMUND TH. KOLB
ΑΙΤΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗΣ
Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΤΙΣ ΧΩΡΕΣ ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΥ
Η υποχώρηση της προσόδου που απορρέει από την ιδιότητα του πολίτη
Το τέλος του κοινωνικού κράτους
Η ορθολογικότητα της διαμαρτυρίας κατά της μετανάστευσης
ΑΦΗΓΗΜΑΤΑ ΝΟΜΙΜΟΠΟΙΗΣΗΣ
Το αφήγημα των προσφύγων
Το δημογραφικό αφήγημα
Το αφήγημα της αγοράς εργασίας και της έλλειψης ειδικευμένου εργατικού δυναμικού
Το πολυπολιτισμικό αφήγημα: καινοτομία
Το πολυπολιτισμικό αφήγημα: πολυχρωμία και περιπέτεια
ΤΑ ΚΙΝΗΤΡΑ ΤΩΝ ΔΡΩΝΤΩΝ
Η ηθική της πεποίθησης και οι συνέπειες
a) Εμπειρική ηθική και κανονιστική ηθική
b) Η θρησκεία της ισότητας
c) Η πολιτική της εξαφάνισης
Δημοκρατία ή τεχνοκρατία
Κράτος δικαίου ή πολυμερής κοινωνία
Η ΕΥΡΥΤΕΡΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Όταν, κατά τους θερινούς μήνες του 2016, ο Rolf Peter Sieferle έστελνε τμηματικά στους φίλους του, στο πλαίσιο μιας εντατικής αλληλογραφίας, τις απόψεις του σχετικά με την τρέχουσα μεταναστευτική κρίση, προκειμένου να τις σχολιάσουν και να τις συζητήσουν, κανείς μας δεν μπορούσε να υποψιαστεί ότι από αυτές επρόκειτο σύντομα να προκύψει η τελευταία του μελέτη για την κατάσταση και το μέλλον του έθνους μας.
Τότε, τον Σεπτέμβριο του 2015, όταν μια καγκελάριος, καθοδηγούμενη από μια υψηλόφρονα ηθική της πεποίθησης, εξήγγειλε, in fraudem legis, μια χωρίς όρια κουλτούρα υποδοχής για τους «πρόσφυγες» και, κατά το πρώτο κύμα, ξεχύθηκαν στη χώρα μας πολύ περισσότεροι από ένα εκατομμύριο μετανάστες, στην πλειονότητά τους ανεκπαίδευτοι νεαροί μουσουλμάνοι με ελάχιστη ή καθόλου γνώση ανάγνωσης και γραφής, όλα αυτά πρέπει να του φάνηκαν σαν ένα γνώριμο μεταναστευτικό σενάριο που εκτυλισσόταν σε ταχεία προβολή. Η πολιτικομιντιακή προπαγάνδα, η οποία τέθηκε συγχρόνως μαζικά σε κίνηση και ήταν συντεθειμένη από ψευδογεγονότα, παραπλανητικές εικόνες pars pro toto με μεμονωμένες μητέρες και παιδιά που αξίωναν τη συμπόνια, προκατασκευασμένες στατιστικές και μια συνολικά ελλιπή δημοσιογραφική κάλυψη, αποσκοπούσε να δημιουργήσει στον πληθυσμό την ψευδαίσθηση ότι η πολιτική εξουσία είχε ανά πάσα στιγμή την κατάσταση υπό έλεγχο και υπηρετούσε, προς το συμφέρον της Γερμανίας, ένα μεγάλο ανθρωπιστικό έργο. Οι διάφορες όψεις της αυθάδειας των αρχών και των μέσων ενημέρωσης που μπορούσε κανείς να παρατηρήσει, προπάντων δε οι δημαγωγικοί ακροβατισμοί, κατέστησαν ένα από τα μόνιμα θέματα των συζητήσεών μας.
Ήδη στο κριτικό απέναντι στην εποχή του opus magnum με τίτλο Αλλαγή εποχής – Οι Γερμανοί στο κατώφλι του 21ου αιώνα (Epochenwechsel – Die Deutschen an der Schwelle zum 21. Jahrhundert, Propyläen, 1994), ένα έργο σχεδόν προφητικό, ο Rolf Peter Sieferle περιέγραφε το «εθνικό κράτος σε θέση άμυνας», του οποίου η ύπαρξη απειλούνταν άμεσα από τις δυνάμεις της «οικονομικής καθολίκευσης» και του «ανθρωπιστικού οικουμενισμού», ως από μια παγκοσμιοποιητική Σκύλλα και Χάρυβδη. Οι συνέπειες της μαζικής μετανάστευσης για την Ευρώπη και τη Γερμανία, οι οποίες διαγράφονταν μέσα από την παρούσα οξεία κρίση, καθώς και οι συνέπειές της για την αυτόχθονη κοινωνία τους και για τα κατάλοιπα της ταυτοτικής τους κουλτούρας, τον παρακίνησαν να ασχοληθεί εκ νέου και διεξοδικά με το θέμα.
Καθώς έγινε γρήγορα σαφές ότι το πραγματικό κίνητρο των περισσότερων μεταναστών έπρεπε, όπως πάντοτε, να αναζητηθεί πρωτίστως στην επιδίωξη καλύτερων ευκαιριών ζωής και όχι στη δεινή φτώχεια ή, ακόμη περισσότερο, σε μια φυγή από πολεμικό θέατρο που θα θεμελίωνε δικαίωμα ασύλου, δύο ακόμη θεματικά συμπλέγματα επιβλήθηκαν ως αντικείμενα λεπτομερέστερης διερεύνησης. Το πρώτο ήταν τα διάφορα επίσημα αφηγήματα νομιμοποίησης, τα οποία τροφοδοτούνταν από τη μεταναστευτική βιομηχανία και με τα οποία η πολιτική και τα μέσα ενημέρωσης παρουσίαζαν και εξακολουθούν να παρουσιάζουν στον γερμανικό πληθυσμό ως αναγκαία τη μαζική μετανάστευση δήθεν αιτούντων άσυλο και ως «εμπλουτισμό» τις ποικίλες επιδράσεις τους. Όπως ήταν αναμενόμενο, κανένα από τα πέντε «κυρίαρχα αφηγήματα» δεν άντεξε σε κριτική εξέταση. Χωρίς εξαίρεση, πρόκειται για λίγο ή πολύ παραμορφωτικούς χειρισμούς σύνθετων δεδομένων της πραγματικότητας, με σκοπό την επίκληση απατηλών βεβαιοτήτων.
Ούτε η επανειλημμένα προβαλλόμενη διχοτομία μεταξύ των κερδισμένων και των χαμένων της παγκοσμιοποίησης άντεξε σε προσεκτικότερη εξέταση: οι πρώτοι παρουσιάζονταν ως δήθεν διαφωτισμένοι και σύγχρονοι, μορφωμένοι και, προς ίδιον όφελος, υποστηρικτές μιας πολυπολιτισμικής κοινωνίας· οι δεύτεροι ως οπισθοδρομικοί, προερχόμενοι από τα κατώτερα κοινωνικά στρώματα και διαμαρτυρόμενοι κατά των καταστροφικών συνεπειών της μαζικής εισροής δήθεν αιτούντων άσυλο.
Στο δεύτερο βασικό μέρος, όπου αποκαλύπτονται τα κίνητρα των πολιτικά υπευθύνων και των τμημάτων του πληθυσμού που τους στηρίζουν και φωτίζεται το μεταπολιτικό υπόβαθρο, εισερχόμαστε σε ένα ναρκοθετημένο πεδίο λόγου. Ερχόμαστε σε άμεση επαφή με την «ψυχοπαθολογία της γερμανικής πολιτικής κατάστασης» κατά τη διατύπωση του Botho Strauss. Ο Rolf Peter Sieferle τη συνοψίζει, με τον συνήθη τρόπο του, τόσο κυριαρχικά όσο και εύστοχα.
Διαπιστώνει ότι η Ευρώπη και η Γερμανία βρίσκονται σε μια «διαδικασία αυτοκαταστροφής». Το τι μπορεί να μας περιμένει καθ’ οδόν προς αυτήν και στο τέλος της εξετάζεται και περιγράφεται από τον ίδιο διεξοδικά. Ακολουθώντας τον Gunnar Heinsohn, τον οποίο εκτιμούσε ιδιαίτερα, δεν αποκλείει το ενδεχόμενο η Ευρώπη και η Γερμανία να προσφέρουν την τελευταία τους συμβολή στην παγκόσμια ιστορία ως αποτρεπτικό παράδειγμα για τα εναπομείναντα «οχυρά ικανότητας».
Η ομοσπονδιακή καγκελάριος αποφάσισε —κάτι που ο Sieferle φαίνεται ότι ήδη φοβόταν— να διεκδικήσει μια τέταρτη θητεία. Το αιτιολόγησε, παραπέμποντας στα χαρίσματα και στα ταλέντα της και, σε επισφαλή γερμανικά, λέγοντας επίσης ότι αισθανόταν «πως μπορώ να ανταποδώσω στη χώρα μου και στο κόμμα μου κάτι από όσα μου έχουν δοθεί». Δεν μπορεί πραγματικά να επρόκειτο, ούτε να είχε πρόκειται, για πολλά καλά πράγματα. Μια πολιτικός προτείνει τον εαυτό της για τη διαχείριση μιας κρίσης την οποία η ίδια συνέβαλε αποφασιστικά να προκαλέσει. Ο Bertolt Brecht και ο κύριος Keuner στέλνουν τους χαιρετισμούς τους.
Σε επιστολή του προς τον Michael Klonovsky, με ημερομηνία 26 Αυγούστου 2016, ο Rolf Peter Sieferle επισήμανε ότι, σε περίπτωση επανεκλογής του καθεστώτος Merkel, οι Γερμανοί θα πληρούσαν τα πραγματικά περιστατικά της συλλογικής ενοχής για την αποσταθεροποίηση της Ευρώπης.
Εκείνο που διακρίνει εμφανώς τη μελέτη του από το πλήθος όσων έχουν ήδη δημοσιευθεί για το θέμα οφείλεται στην ευτυχή συγκυρία ότι, ως ιστορικός και κοινωνικός επιστήμονας, βάδιζε πάνω σε δύο ισομήκη επιστημονικά σκέλη και, ως εκ τούτου, όχι μόνο προσέδωσε δομή στη μεταναστευτική κρίση, αλλά της εξασφάλισε συγχρόνως και ένα βαθύ ιστορικό θεμέλιο. Παρ’ όλα αυτά, ανεξάρτητα από το παθιασμένο ενδιαφέρον με το οποίο παρακολουθούσε τα γεγονότα, παρέμεινε πάντοτε πιστός στον ρόλο του «ουδέτερου παρατηρητή» και στο απόφθεγμα που είχε επιλέξει από τον Tractatus Philosophicus του Σπινόζα: non ridere, neque lugere neque destari, sed intellegere — «να μην γελά κανείς, ούτε να θρηνεί ούτε να αποστρέφεται, αλλά να κατανοεί». Όλες αυτές οι ιδιότητες είναι εκείνες που προσδίδουν στην επιχειρηματολογία του, με τη σαφήνεια και τη συνεκτικότητά της, μια σχεδόν ακαταμάχητη πειστική δύναμη.
Εκ μέρους των στενών φίλων του Rolf Peter Sieferle, Hans-Jürgen van de Laar, Kurt Möser και Thomas Muhs
Raimund Th. Kolb, 27 Νοεμβρίου 2016
ΑΙΤΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗΣ
Αυτή την περίοδο ένα μεταναστευτικό κύμα πρωτοφανούς έκτασης κατακλύζει την Ευρώπη. Εκατομμύρια άνθρωποι ξεκινούν από την περιφέρεια, για να φθάσουν στη γη της επαγγελίας. Η Ευρώπη περιβάλλεται από καταρρέοντα κράτη και από περιοχές με περιορισμένες προοπτικές ελπίδας. Ο πληθυσμός της Αφρικής, ο οποίος προς το παρόν ανέρχεται ακόμη περίπου σε ένα δισεκατομμύριο, αυξάνεται ετησίως κατά περίπου 3%, δηλαδή κατά 30 εκατομμύρια, από τα οποία αρκετά εκατομμύρια ξεκινούν κάθε χρόνο προς αναζήτηση μιας προσδοκώμενης καλύτερης ζωής. Ακόμη και αν πρόκειται μόνο για το 10% της αύξησης, αυτό αντιστοιχεί ήδη σε 3 εκατομμύρια τον χρόνο. Σε αυτά προστίθενται οι μεταναστεύσεις από τις περιοχές εμφυλίων πολέμων της Εγγύς Ανατολής, καθώς και από άλλα τμήματα της Νότιας και της Δυτικής Ασίας, έως το Μπανγκλαντές. Ορισμένα από τα εμπόδια που παλαιότερα ανέκοπταν αυτές τις μετακινήσεις έχουν εξαφανιστεί. Μόνο στη Λιβύη λέγεται ότι περίπου ένα εκατομμύριο μετανάστες περιμένουν να βρουν μια θέση σε κάποιο από τα πλοιάρια που θα τους οδηγήσουν στο επικίνδυνο ταξίδι μέσω της Μεσογείου.
Σύμφωνα με στοιχεία του ΟΗΕ, κατά τις επόμενες δεκαετίες αναμένεται η ακόλουθη παγκόσμια δημογραφική εξέλιξη:
Μεσαίες εκτιμήσεις του πληθυσμού παγκοσμίως και σε επιμέρους μεγάλες γεωγραφικές περιφέρειες
Πληθυσμός σε εκατομμύρια.
Ο πληθυσμός της Ευρώπης, επομένως, θα μειωθεί —ceteris paribus— κατά 31 εκατομμύρια από σήμερα έως το 2050. Το 2100 το ποσοστό του ευρωπαϊκού πληθυσμού επί του παγκόσμιου πληθυσμού θα ανέρχεται πλέον μόνο σε 5,7%. Στην Αφρική, αντιθέτως, ο πληθυσμός θα διπλασιαστεί έως το 2050, και η αύξηση αυτή θα επαναληφθεί έως το τέλος του αιώνα. Το μερίδιό της στον παγκόσμιο πληθυσμό θα αυξηθεί από 16% σε περίπου 40%.
Το ένα τέταρτο του πληθυσμού της Ευρώπης είναι σήμερα ηλικίας άνω των 60 ετών, ενώ στην Αφρική αυτό ισχύει μόνο για το 5%. Το 41% των Αφρικανών είναι ηλικίας κάτω των 15 ετών. Ο μουσουλμανικός πληθυσμός της Βόρειας Αφρικής θα αυξηθεί κατά 130 εκατομμύρια μέσα στα επόμενα 35 χρόνια. Μόνο στην Αίγυπτο η αύξηση θα ανέλθει σε 60 εκατομμύρια, με συνολικό πληθυσμό 151 εκατομμυρίων το 2050. Παρ’ όλα αυτά, η Αίγυπτος θα διαθέτει τότε μόλις τον πέμπτο μεγαλύτερο μουσουλμανικό πληθυσμό στον κόσμο, μετά την Ινδονησία, το Πακιστάν, το Μπανγκλαντές και την Ινδία.
Η σχετική —ή ακόμη και απόλυτη— μείωση του πληθυσμού δεν αφορά μόνο την Ευρώπη, αλλά και την Ιαπωνία. Έως το 2050 η Ιαπωνία θα χάσει 19 εκατομμύρια κατοίκους και ο συνολικός πληθυσμός της θα μειωθεί στα 107 εκατομμύρια. Ήδη σήμερα το ένα τρίτο του πληθυσμού είναι ηλικίας άνω των 60 ετών και μόνο το ένα έβδομο είναι ηλικίας κάτω των 16 ετών.
Εδώ έχουμε προφανώς ενώπιόν μας μια εξέλιξη θεμελιώδους σημασίας: οι πληθυσμοί στις ώριμες βιομηχανικές χώρες γηράσκουν και συρρικνώνονται ποσοτικά, ενώ στις αναπτυσσόμενες χώρες σημειώνεται δραστική αύξηση του πληθυσμού. Μεταξύ των δύο αυτών διαδικασιών, ωστόσο, δεν υπάρχει αιτιώδης συνάφεια: ο πληθυσμός στον Τρίτο Κόσμο δεν αυξάνεται επειδή μειώνεται στις ανεπτυγμένες χώρες· πρόκειται, αντιθέτως, για επιφαινόμενα του ευρύτερου συμπλέγματος του βιομηχανικού μετασχηματισμού, ο οποίος συνδέεται επίσης με δημογραφικές επιπτώσεις.
Η μετανάστευση του αυξανόμενου πληθυσμού των χωρών του Τρίτου Κόσμου προς την Ευρώπη δεν πραγματοποιείται σε καμία περίπτωση επειδή ο πληθυσμός των πλούσιων χωρών παραμένει στάσιμος ή μειώνεται. Οι μετανάστες δεν προχωρούν σε «άδειους χώρους», όπως συνέβαινε, παραδείγματος χάριν, κατά την ευρωπαϊκή μετανάστευση προς την Αμερική. Η παγκόσμια πυκνότητα πληθυσμού ανέρχεται σήμερα περίπου σε 54 κατοίκους ανά km². Στην Ιαπωνία ανέρχεται σε 335, στη Γερμανία σε 228, στη Συρία σε 115, στο Αφγανιστάν σε 39, στη Νιγηρία σε 193 και στην Αιθιοπία σε 83 κατοίκους ανά km². Συνολικά, η υποσαχάρια Αφρική έχει πυκνότητα πληθυσμού 80 κατοίκων ανά km², έναντι 117 κατοίκων ανά km² στην Ευρώπη —στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Μεταναστεύουν, λοιπόν, άνθρωποι από αραιοκατοικημένες σε πυκνότερα κατοικημένες περιοχές. Υπό τις συνθήκες της βιομηχανικής κοινωνίας δεν θα μπορούσε να αναμένεται κάτι διαφορετικό. Σε αντίθεση με τους αγρότες, οι οποίοι αναζητούν γη και γι’ αυτό εισρέουν σε «κενούς» χώρους, οι σημερινοί μετανάστες αναζητούν ευκαιρίες σε σύνθετες κοινωνίες καταμερισμού της εργασίας, οι οποίες έχουν απεξαρτηθεί από την εδαφική έκταση.
Από πού προέρχεται η σημερινή μεταναστευτική πίεση; Το ερώτημα αυτό μπορεί να απαντηθεί με μια ματιά στην εξέλιξη της σχετικής ευημερίας σε παγκόσμιο επίπεδο. Σύμφωνα με μια μελέτη του François Bourguignon¹, η εισοδηματική διαφορά μεταξύ των διαφόρων χωρών αυξήθηκε δραστικά από τις αρχές του 19ου αιώνα. Μετά το 1980 έφθασε στο αποκορύφωμά της και έκτοτε μειώνεται και πάλι. Σήμερα βρίσκεται περίπου στο επίπεδο του 1900. Ο 20ός αιώνας υπήρξε, επομένως, μια εποχή αυξανόμενης ανισότητας μεταξύ των περιοχών του κόσμου, και σήμερα, στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, αυτή η διαφορά μειώνεται και πάλι με αρκετά γρήγορο ρυθμό.
Συνεχίζεται
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΟΥ RAIMUND TH. KOLB
ΑΙΤΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗΣ
Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΤΙΣ ΧΩΡΕΣ ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΥ
Η υποχώρηση της προσόδου που απορρέει από την ιδιότητα του πολίτη
Το τέλος του κοινωνικού κράτους
Η ορθολογικότητα της διαμαρτυρίας κατά της μετανάστευσης
ΑΦΗΓΗΜΑΤΑ ΝΟΜΙΜΟΠΟΙΗΣΗΣ
Το αφήγημα των προσφύγων
Το δημογραφικό αφήγημα
Το αφήγημα της αγοράς εργασίας και της έλλειψης ειδικευμένου εργατικού δυναμικού
Το πολυπολιτισμικό αφήγημα: καινοτομία
Το πολυπολιτισμικό αφήγημα: πολυχρωμία και περιπέτεια
ΤΑ ΚΙΝΗΤΡΑ ΤΩΝ ΔΡΩΝΤΩΝ
Η ηθική της πεποίθησης και οι συνέπειες
a) Εμπειρική ηθική και κανονιστική ηθική
b) Η θρησκεία της ισότητας
c) Η πολιτική της εξαφάνισης
Δημοκρατία ή τεχνοκρατία
Κράτος δικαίου ή πολυμερής κοινωνία
Η ΕΥΡΥΤΕΡΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Όταν, κατά τους θερινούς μήνες του 2016, ο Rolf Peter Sieferle έστελνε τμηματικά στους φίλους του, στο πλαίσιο μιας εντατικής αλληλογραφίας, τις απόψεις του σχετικά με την τρέχουσα μεταναστευτική κρίση, προκειμένου να τις σχολιάσουν και να τις συζητήσουν, κανείς μας δεν μπορούσε να υποψιαστεί ότι από αυτές επρόκειτο σύντομα να προκύψει η τελευταία του μελέτη για την κατάσταση και το μέλλον του έθνους μας.
Τότε, τον Σεπτέμβριο του 2015, όταν μια καγκελάριος, καθοδηγούμενη από μια υψηλόφρονα ηθική της πεποίθησης, εξήγγειλε, in fraudem legis, μια χωρίς όρια κουλτούρα υποδοχής για τους «πρόσφυγες» και, κατά το πρώτο κύμα, ξεχύθηκαν στη χώρα μας πολύ περισσότεροι από ένα εκατομμύριο μετανάστες, στην πλειονότητά τους ανεκπαίδευτοι νεαροί μουσουλμάνοι με ελάχιστη ή καθόλου γνώση ανάγνωσης και γραφής, όλα αυτά πρέπει να του φάνηκαν σαν ένα γνώριμο μεταναστευτικό σενάριο που εκτυλισσόταν σε ταχεία προβολή. Η πολιτικομιντιακή προπαγάνδα, η οποία τέθηκε συγχρόνως μαζικά σε κίνηση και ήταν συντεθειμένη από ψευδογεγονότα, παραπλανητικές εικόνες pars pro toto με μεμονωμένες μητέρες και παιδιά που αξίωναν τη συμπόνια, προκατασκευασμένες στατιστικές και μια συνολικά ελλιπή δημοσιογραφική κάλυψη, αποσκοπούσε να δημιουργήσει στον πληθυσμό την ψευδαίσθηση ότι η πολιτική εξουσία είχε ανά πάσα στιγμή την κατάσταση υπό έλεγχο και υπηρετούσε, προς το συμφέρον της Γερμανίας, ένα μεγάλο ανθρωπιστικό έργο. Οι διάφορες όψεις της αυθάδειας των αρχών και των μέσων ενημέρωσης που μπορούσε κανείς να παρατηρήσει, προπάντων δε οι δημαγωγικοί ακροβατισμοί, κατέστησαν ένα από τα μόνιμα θέματα των συζητήσεών μας.
Ήδη στο κριτικό απέναντι στην εποχή του opus magnum με τίτλο Αλλαγή εποχής – Οι Γερμανοί στο κατώφλι του 21ου αιώνα (Epochenwechsel – Die Deutschen an der Schwelle zum 21. Jahrhundert, Propyläen, 1994), ένα έργο σχεδόν προφητικό, ο Rolf Peter Sieferle περιέγραφε το «εθνικό κράτος σε θέση άμυνας», του οποίου η ύπαρξη απειλούνταν άμεσα από τις δυνάμεις της «οικονομικής καθολίκευσης» και του «ανθρωπιστικού οικουμενισμού», ως από μια παγκοσμιοποιητική Σκύλλα και Χάρυβδη. Οι συνέπειες της μαζικής μετανάστευσης για την Ευρώπη και τη Γερμανία, οι οποίες διαγράφονταν μέσα από την παρούσα οξεία κρίση, καθώς και οι συνέπειές της για την αυτόχθονη κοινωνία τους και για τα κατάλοιπα της ταυτοτικής τους κουλτούρας, τον παρακίνησαν να ασχοληθεί εκ νέου και διεξοδικά με το θέμα.
Καθώς έγινε γρήγορα σαφές ότι το πραγματικό κίνητρο των περισσότερων μεταναστών έπρεπε, όπως πάντοτε, να αναζητηθεί πρωτίστως στην επιδίωξη καλύτερων ευκαιριών ζωής και όχι στη δεινή φτώχεια ή, ακόμη περισσότερο, σε μια φυγή από πολεμικό θέατρο που θα θεμελίωνε δικαίωμα ασύλου, δύο ακόμη θεματικά συμπλέγματα επιβλήθηκαν ως αντικείμενα λεπτομερέστερης διερεύνησης. Το πρώτο ήταν τα διάφορα επίσημα αφηγήματα νομιμοποίησης, τα οποία τροφοδοτούνταν από τη μεταναστευτική βιομηχανία και με τα οποία η πολιτική και τα μέσα ενημέρωσης παρουσίαζαν και εξακολουθούν να παρουσιάζουν στον γερμανικό πληθυσμό ως αναγκαία τη μαζική μετανάστευση δήθεν αιτούντων άσυλο και ως «εμπλουτισμό» τις ποικίλες επιδράσεις τους. Όπως ήταν αναμενόμενο, κανένα από τα πέντε «κυρίαρχα αφηγήματα» δεν άντεξε σε κριτική εξέταση. Χωρίς εξαίρεση, πρόκειται για λίγο ή πολύ παραμορφωτικούς χειρισμούς σύνθετων δεδομένων της πραγματικότητας, με σκοπό την επίκληση απατηλών βεβαιοτήτων.
Ούτε η επανειλημμένα προβαλλόμενη διχοτομία μεταξύ των κερδισμένων και των χαμένων της παγκοσμιοποίησης άντεξε σε προσεκτικότερη εξέταση: οι πρώτοι παρουσιάζονταν ως δήθεν διαφωτισμένοι και σύγχρονοι, μορφωμένοι και, προς ίδιον όφελος, υποστηρικτές μιας πολυπολιτισμικής κοινωνίας· οι δεύτεροι ως οπισθοδρομικοί, προερχόμενοι από τα κατώτερα κοινωνικά στρώματα και διαμαρτυρόμενοι κατά των καταστροφικών συνεπειών της μαζικής εισροής δήθεν αιτούντων άσυλο.
Στο δεύτερο βασικό μέρος, όπου αποκαλύπτονται τα κίνητρα των πολιτικά υπευθύνων και των τμημάτων του πληθυσμού που τους στηρίζουν και φωτίζεται το μεταπολιτικό υπόβαθρο, εισερχόμαστε σε ένα ναρκοθετημένο πεδίο λόγου. Ερχόμαστε σε άμεση επαφή με την «ψυχοπαθολογία της γερμανικής πολιτικής κατάστασης» κατά τη διατύπωση του Botho Strauss. Ο Rolf Peter Sieferle τη συνοψίζει, με τον συνήθη τρόπο του, τόσο κυριαρχικά όσο και εύστοχα.
Διαπιστώνει ότι η Ευρώπη και η Γερμανία βρίσκονται σε μια «διαδικασία αυτοκαταστροφής». Το τι μπορεί να μας περιμένει καθ’ οδόν προς αυτήν και στο τέλος της εξετάζεται και περιγράφεται από τον ίδιο διεξοδικά. Ακολουθώντας τον Gunnar Heinsohn, τον οποίο εκτιμούσε ιδιαίτερα, δεν αποκλείει το ενδεχόμενο η Ευρώπη και η Γερμανία να προσφέρουν την τελευταία τους συμβολή στην παγκόσμια ιστορία ως αποτρεπτικό παράδειγμα για τα εναπομείναντα «οχυρά ικανότητας».
Η ομοσπονδιακή καγκελάριος αποφάσισε —κάτι που ο Sieferle φαίνεται ότι ήδη φοβόταν— να διεκδικήσει μια τέταρτη θητεία. Το αιτιολόγησε, παραπέμποντας στα χαρίσματα και στα ταλέντα της και, σε επισφαλή γερμανικά, λέγοντας επίσης ότι αισθανόταν «πως μπορώ να ανταποδώσω στη χώρα μου και στο κόμμα μου κάτι από όσα μου έχουν δοθεί». Δεν μπορεί πραγματικά να επρόκειτο, ούτε να είχε πρόκειται, για πολλά καλά πράγματα. Μια πολιτικός προτείνει τον εαυτό της για τη διαχείριση μιας κρίσης την οποία η ίδια συνέβαλε αποφασιστικά να προκαλέσει. Ο Bertolt Brecht και ο κύριος Keuner στέλνουν τους χαιρετισμούς τους.
Σε επιστολή του προς τον Michael Klonovsky, με ημερομηνία 26 Αυγούστου 2016, ο Rolf Peter Sieferle επισήμανε ότι, σε περίπτωση επανεκλογής του καθεστώτος Merkel, οι Γερμανοί θα πληρούσαν τα πραγματικά περιστατικά της συλλογικής ενοχής για την αποσταθεροποίηση της Ευρώπης.
Εκείνο που διακρίνει εμφανώς τη μελέτη του από το πλήθος όσων έχουν ήδη δημοσιευθεί για το θέμα οφείλεται στην ευτυχή συγκυρία ότι, ως ιστορικός και κοινωνικός επιστήμονας, βάδιζε πάνω σε δύο ισομήκη επιστημονικά σκέλη και, ως εκ τούτου, όχι μόνο προσέδωσε δομή στη μεταναστευτική κρίση, αλλά της εξασφάλισε συγχρόνως και ένα βαθύ ιστορικό θεμέλιο. Παρ’ όλα αυτά, ανεξάρτητα από το παθιασμένο ενδιαφέρον με το οποίο παρακολουθούσε τα γεγονότα, παρέμεινε πάντοτε πιστός στον ρόλο του «ουδέτερου παρατηρητή» και στο απόφθεγμα που είχε επιλέξει από τον Tractatus Philosophicus του Σπινόζα: non ridere, neque lugere neque destari, sed intellegere — «να μην γελά κανείς, ούτε να θρηνεί ούτε να αποστρέφεται, αλλά να κατανοεί». Όλες αυτές οι ιδιότητες είναι εκείνες που προσδίδουν στην επιχειρηματολογία του, με τη σαφήνεια και τη συνεκτικότητά της, μια σχεδόν ακαταμάχητη πειστική δύναμη.
Εκ μέρους των στενών φίλων του Rolf Peter Sieferle, Hans-Jürgen van de Laar, Kurt Möser και Thomas Muhs
Raimund Th. Kolb, 27 Νοεμβρίου 2016
ΑΙΤΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗΣ
Αυτή την περίοδο ένα μεταναστευτικό κύμα πρωτοφανούς έκτασης κατακλύζει την Ευρώπη. Εκατομμύρια άνθρωποι ξεκινούν από την περιφέρεια, για να φθάσουν στη γη της επαγγελίας. Η Ευρώπη περιβάλλεται από καταρρέοντα κράτη και από περιοχές με περιορισμένες προοπτικές ελπίδας. Ο πληθυσμός της Αφρικής, ο οποίος προς το παρόν ανέρχεται ακόμη περίπου σε ένα δισεκατομμύριο, αυξάνεται ετησίως κατά περίπου 3%, δηλαδή κατά 30 εκατομμύρια, από τα οποία αρκετά εκατομμύρια ξεκινούν κάθε χρόνο προς αναζήτηση μιας προσδοκώμενης καλύτερης ζωής. Ακόμη και αν πρόκειται μόνο για το 10% της αύξησης, αυτό αντιστοιχεί ήδη σε 3 εκατομμύρια τον χρόνο. Σε αυτά προστίθενται οι μεταναστεύσεις από τις περιοχές εμφυλίων πολέμων της Εγγύς Ανατολής, καθώς και από άλλα τμήματα της Νότιας και της Δυτικής Ασίας, έως το Μπανγκλαντές. Ορισμένα από τα εμπόδια που παλαιότερα ανέκοπταν αυτές τις μετακινήσεις έχουν εξαφανιστεί. Μόνο στη Λιβύη λέγεται ότι περίπου ένα εκατομμύριο μετανάστες περιμένουν να βρουν μια θέση σε κάποιο από τα πλοιάρια που θα τους οδηγήσουν στο επικίνδυνο ταξίδι μέσω της Μεσογείου.
Σύμφωνα με στοιχεία του ΟΗΕ, κατά τις επόμενες δεκαετίες αναμένεται η ακόλουθη παγκόσμια δημογραφική εξέλιξη:
Μεσαίες εκτιμήσεις του πληθυσμού παγκοσμίως και σε επιμέρους μεγάλες γεωγραφικές περιφέρειες
|
Μεγάλη περιφέρεια |
2015 |
2030 |
2050 |
2100 |
|
Κόσμος |
7.349 |
8.501 |
9.725 |
11.213 |
|
Αφρική |
1.186 |
1.679 |
2.478 |
4.387 |
|
Ασία |
4.393 |
4.923 |
5.267 |
4.889 |
|
Ευρώπη |
738 |
734 |
707 |
646 |
|
Λατινική Αμερική και Καραϊβική |
634 |
721 |
784 |
721 |
|
Βόρεια Αμερική |
358 |
396 |
433 |
500 |
|
Ωκεανία |
39 |
47 |
57 |
71 |
Πληθυσμός σε εκατομμύρια.
Ο πληθυσμός της Ευρώπης, επομένως, θα μειωθεί —ceteris paribus— κατά 31 εκατομμύρια από σήμερα έως το 2050. Το 2100 το ποσοστό του ευρωπαϊκού πληθυσμού επί του παγκόσμιου πληθυσμού θα ανέρχεται πλέον μόνο σε 5,7%. Στην Αφρική, αντιθέτως, ο πληθυσμός θα διπλασιαστεί έως το 2050, και η αύξηση αυτή θα επαναληφθεί έως το τέλος του αιώνα. Το μερίδιό της στον παγκόσμιο πληθυσμό θα αυξηθεί από 16% σε περίπου 40%.
Το ένα τέταρτο του πληθυσμού της Ευρώπης είναι σήμερα ηλικίας άνω των 60 ετών, ενώ στην Αφρική αυτό ισχύει μόνο για το 5%. Το 41% των Αφρικανών είναι ηλικίας κάτω των 15 ετών. Ο μουσουλμανικός πληθυσμός της Βόρειας Αφρικής θα αυξηθεί κατά 130 εκατομμύρια μέσα στα επόμενα 35 χρόνια. Μόνο στην Αίγυπτο η αύξηση θα ανέλθει σε 60 εκατομμύρια, με συνολικό πληθυσμό 151 εκατομμυρίων το 2050. Παρ’ όλα αυτά, η Αίγυπτος θα διαθέτει τότε μόλις τον πέμπτο μεγαλύτερο μουσουλμανικό πληθυσμό στον κόσμο, μετά την Ινδονησία, το Πακιστάν, το Μπανγκλαντές και την Ινδία.
Η σχετική —ή ακόμη και απόλυτη— μείωση του πληθυσμού δεν αφορά μόνο την Ευρώπη, αλλά και την Ιαπωνία. Έως το 2050 η Ιαπωνία θα χάσει 19 εκατομμύρια κατοίκους και ο συνολικός πληθυσμός της θα μειωθεί στα 107 εκατομμύρια. Ήδη σήμερα το ένα τρίτο του πληθυσμού είναι ηλικίας άνω των 60 ετών και μόνο το ένα έβδομο είναι ηλικίας κάτω των 16 ετών.
Εδώ έχουμε προφανώς ενώπιόν μας μια εξέλιξη θεμελιώδους σημασίας: οι πληθυσμοί στις ώριμες βιομηχανικές χώρες γηράσκουν και συρρικνώνονται ποσοτικά, ενώ στις αναπτυσσόμενες χώρες σημειώνεται δραστική αύξηση του πληθυσμού. Μεταξύ των δύο αυτών διαδικασιών, ωστόσο, δεν υπάρχει αιτιώδης συνάφεια: ο πληθυσμός στον Τρίτο Κόσμο δεν αυξάνεται επειδή μειώνεται στις ανεπτυγμένες χώρες· πρόκειται, αντιθέτως, για επιφαινόμενα του ευρύτερου συμπλέγματος του βιομηχανικού μετασχηματισμού, ο οποίος συνδέεται επίσης με δημογραφικές επιπτώσεις.
Η μετανάστευση του αυξανόμενου πληθυσμού των χωρών του Τρίτου Κόσμου προς την Ευρώπη δεν πραγματοποιείται σε καμία περίπτωση επειδή ο πληθυσμός των πλούσιων χωρών παραμένει στάσιμος ή μειώνεται. Οι μετανάστες δεν προχωρούν σε «άδειους χώρους», όπως συνέβαινε, παραδείγματος χάριν, κατά την ευρωπαϊκή μετανάστευση προς την Αμερική. Η παγκόσμια πυκνότητα πληθυσμού ανέρχεται σήμερα περίπου σε 54 κατοίκους ανά km². Στην Ιαπωνία ανέρχεται σε 335, στη Γερμανία σε 228, στη Συρία σε 115, στο Αφγανιστάν σε 39, στη Νιγηρία σε 193 και στην Αιθιοπία σε 83 κατοίκους ανά km². Συνολικά, η υποσαχάρια Αφρική έχει πυκνότητα πληθυσμού 80 κατοίκων ανά km², έναντι 117 κατοίκων ανά km² στην Ευρώπη —στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Μεταναστεύουν, λοιπόν, άνθρωποι από αραιοκατοικημένες σε πυκνότερα κατοικημένες περιοχές. Υπό τις συνθήκες της βιομηχανικής κοινωνίας δεν θα μπορούσε να αναμένεται κάτι διαφορετικό. Σε αντίθεση με τους αγρότες, οι οποίοι αναζητούν γη και γι’ αυτό εισρέουν σε «κενούς» χώρους, οι σημερινοί μετανάστες αναζητούν ευκαιρίες σε σύνθετες κοινωνίες καταμερισμού της εργασίας, οι οποίες έχουν απεξαρτηθεί από την εδαφική έκταση.
Από πού προέρχεται η σημερινή μεταναστευτική πίεση; Το ερώτημα αυτό μπορεί να απαντηθεί με μια ματιά στην εξέλιξη της σχετικής ευημερίας σε παγκόσμιο επίπεδο. Σύμφωνα με μια μελέτη του François Bourguignon¹, η εισοδηματική διαφορά μεταξύ των διαφόρων χωρών αυξήθηκε δραστικά από τις αρχές του 19ου αιώνα. Μετά το 1980 έφθασε στο αποκορύφωμά της και έκτοτε μειώνεται και πάλι. Σήμερα βρίσκεται περίπου στο επίπεδο του 1900. Ο 20ός αιώνας υπήρξε, επομένως, μια εποχή αυξανόμενης ανισότητας μεταξύ των περιοχών του κόσμου, και σήμερα, στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, αυτή η διαφορά μειώνεται και πάλι με αρκετά γρήγορο ρυθμό.
Συνεχίζεται
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου