Συνέχεια από Παρασκευή 7. Αυγούστου 2026
Ιστορία της ελληνικής και ρωμαϊκής φιλοσοφίας
Τόμος VII
Ο ΜΕΣΟΠΛΑΤΩΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΕΠΑΝΑΝΑΚΑΛΥΨΗ ΤΗΣ ΠΛΑΤΩΝΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗΣ 7
Giovanni Reale
Εκδόσεις Bompiani
ΤΜΗΜΑ II
Η ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΜΕΣΟΥ ΠΛΑΤΩΝΙΣΜΟΥ
III. Προς μια διδασκαλία περί των Υποστάσεων
3. Η ιδιαίτερη θέση που υιοθέτησε ο Σεβήρος – Ο Σεβήρος υιοθέτησε μια εντελώς ιδιαίτερη θέση, η οποία από ορισμένες απόψεις θα μπορούσε να φανεί —όπως έχει υποστηριχθεί— σε κάποιο βαθμό «μονιστική».
Ο Πρόκλος μας μεταφέρει τα εξής:
Στους ορισμούς συνηθίζουμε να προτάσσουμε το «τί ἐστι», και αυτό δεν είναι γένος, όπως νομίζει ο πλατωνικός Σεβήρος, ο οποίος υποστηρίζει ότι αυτό το «κάτι» (τὸ τί) είναι γένος τόσο του όντος όσο και του γιγνομένου, και ότι με αυτό δηλώνεται «το παν» (τὸ πᾶν): διότι έτσι τόσο το γιγνόμενο όσο και το αεί ον θα ήταν «το παν».15
Η διδασκαλία αυτή περί του «κάτι» (τὸ τί) προέρχεται αναμφίβολα από τη θεωρία των κατηγοριών της αρχαίας Στοάς, αλλά υπερβαίνει κατά πολύ τη σκέψη των Στωικών.
Πράγματι, το «κάτι» του Σεβήρου, κάθε άλλο παρά είναι εκείνο το ακαθόριστο και μη προσδιορίσιμο quid της Στοάς· δηλώνει «το Όλον» (τὸ πᾶν), το οποίο περιλαμβάνει «το ον» —και συνεπώς τη νοητή πραγματικότητα— και «το γιγνόμενο» —άρα και την αισθητή πραγματικότητα—, προφανώς όχι κατά ισότιμο τρόπο, και επομένως μπορούμε να υποθέσουμε, κατά εικασία, ότι η σχέση τους νοείται ιεραρχικά.
Από μια μαρτυρία του Πρόκλου προκύπτει επίσης ότι ο Σεβήρος διέκρινε με ακρίβεια τον λόγο από τη νόηση, δηλαδή τη νοητική γνώση, και θεωρούσε τη δεύτερη ως όργανο του πρώτου· επομένως θεωρούσε τον λόγο ιεραρχικά ανώτερο και τη νόηση κατώτερη:
Αυτός [ο λόγος], όταν κατευθύνεται προς τη θέα των νοητών πραγματικοτήτων, χρησιμοποιεί τον εαυτό του και τη νόηση (τῇ νοήσει), όχι επειδή η νόηση είναι όργανο που χρησιμοποιείται από τον ίδιο τον λόγο, όπως νομίζει ο πλατωνικός Σεβήρος, ο οποίος έτσι τοποθετεί τη νόηση σε κατώτερη βαθμίδα από τον λόγο, αλλά επειδή η νόηση είναι το φως του λόγου, που τον τελειοποιεί, τον ανυψώνει και φωτίζει τη γνωστική δύναμη που βρίσκεται μέσα του.16
Ιδιαίτερη είναι επίσης η θέση που υιοθέτησε ο φιλόσοφός μας σχετικά με την προέλευση του κόσμου, όπως θα δούμε παρακάτω.
Δυστυχώς, οι μαρτυρίες που έχουν φθάσει σε εμάς σχετικά με τον Σεβήρο είναι υπερβολικά λίγες και αποσπασματικές. Επομένως, δεν μας επιτρέπουν να καθορίσουμε αν η αντίληψή του περί του «κάτι» ως «του Όλου» αποτελεί κάποια πρόοδο ή, αντίθετα, μια οπισθοχώρηση —σε σύγκριση με τους άλλους Μεσοπλατωνικούς του 2ου αιώνα μ.Χ.— σε σχέση με τον Νεοπλατωνισμό.
Το γεγονός πάντως ότι ο Πρόκλος τον παραθέτει και τον συζητεί συχνά είναι εξαιρετικά σημαντικό.
Σημειώσεις:
15 Πρόκλος, In Plat. Tim., I, σ. 227, 13–18 Diehl = 4 T Gioè.
16 Πρόκλος, In Plat. Tim., I, σ. 225, 3–9 Diehl = 13 T Gioè.
Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ
ΚΑΙ ΟΙ «ΤΡΕΙΣ ΑΡΧΕΣ» ΑΠΟ ΤΙΣ ΟΠΟΙΕΣ ΠΡΟΕΡΧΕΤΑΙ
Η επαναπρόσληψη από τους Μεσοπλατωνικούς θεμελιωδών εννοιών της κοσμολογίας του πλατωνικού «Τιμαίου»
Τόμος VII
Ο ΜΕΣΟΠΛΑΤΩΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΕΠΑΝΑΝΑΚΑΛΥΨΗ ΤΗΣ ΠΛΑΤΩΝΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗΣ 7
Giovanni Reale
Εκδόσεις Bompiani
ΤΜΗΜΑ II
Η ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΜΕΣΟΥ ΠΛΑΤΩΝΙΣΜΟΥ
III. Προς μια διδασκαλία περί των Υποστάσεων
3. Η ιδιαίτερη θέση που υιοθέτησε ο Σεβήρος – Ο Σεβήρος υιοθέτησε μια εντελώς ιδιαίτερη θέση, η οποία από ορισμένες απόψεις θα μπορούσε να φανεί —όπως έχει υποστηριχθεί— σε κάποιο βαθμό «μονιστική».
Ο Πρόκλος μας μεταφέρει τα εξής:
Στους ορισμούς συνηθίζουμε να προτάσσουμε το «τί ἐστι», και αυτό δεν είναι γένος, όπως νομίζει ο πλατωνικός Σεβήρος, ο οποίος υποστηρίζει ότι αυτό το «κάτι» (τὸ τί) είναι γένος τόσο του όντος όσο και του γιγνομένου, και ότι με αυτό δηλώνεται «το παν» (τὸ πᾶν): διότι έτσι τόσο το γιγνόμενο όσο και το αεί ον θα ήταν «το παν».15
Η διδασκαλία αυτή περί του «κάτι» (τὸ τί) προέρχεται αναμφίβολα από τη θεωρία των κατηγοριών της αρχαίας Στοάς, αλλά υπερβαίνει κατά πολύ τη σκέψη των Στωικών.
Πράγματι, το «κάτι» του Σεβήρου, κάθε άλλο παρά είναι εκείνο το ακαθόριστο και μη προσδιορίσιμο quid της Στοάς· δηλώνει «το Όλον» (τὸ πᾶν), το οποίο περιλαμβάνει «το ον» —και συνεπώς τη νοητή πραγματικότητα— και «το γιγνόμενο» —άρα και την αισθητή πραγματικότητα—, προφανώς όχι κατά ισότιμο τρόπο, και επομένως μπορούμε να υποθέσουμε, κατά εικασία, ότι η σχέση τους νοείται ιεραρχικά.
Από μια μαρτυρία του Πρόκλου προκύπτει επίσης ότι ο Σεβήρος διέκρινε με ακρίβεια τον λόγο από τη νόηση, δηλαδή τη νοητική γνώση, και θεωρούσε τη δεύτερη ως όργανο του πρώτου· επομένως θεωρούσε τον λόγο ιεραρχικά ανώτερο και τη νόηση κατώτερη:
Αυτός [ο λόγος], όταν κατευθύνεται προς τη θέα των νοητών πραγματικοτήτων, χρησιμοποιεί τον εαυτό του και τη νόηση (τῇ νοήσει), όχι επειδή η νόηση είναι όργανο που χρησιμοποιείται από τον ίδιο τον λόγο, όπως νομίζει ο πλατωνικός Σεβήρος, ο οποίος έτσι τοποθετεί τη νόηση σε κατώτερη βαθμίδα από τον λόγο, αλλά επειδή η νόηση είναι το φως του λόγου, που τον τελειοποιεί, τον ανυψώνει και φωτίζει τη γνωστική δύναμη που βρίσκεται μέσα του.16
Ιδιαίτερη είναι επίσης η θέση που υιοθέτησε ο φιλόσοφός μας σχετικά με την προέλευση του κόσμου, όπως θα δούμε παρακάτω.
Δυστυχώς, οι μαρτυρίες που έχουν φθάσει σε εμάς σχετικά με τον Σεβήρο είναι υπερβολικά λίγες και αποσπασματικές. Επομένως, δεν μας επιτρέπουν να καθορίσουμε αν η αντίληψή του περί του «κάτι» ως «του Όλου» αποτελεί κάποια πρόοδο ή, αντίθετα, μια οπισθοχώρηση —σε σύγκριση με τους άλλους Μεσοπλατωνικούς του 2ου αιώνα μ.Χ.— σε σχέση με τον Νεοπλατωνισμό.
Το γεγονός πάντως ότι ο Πρόκλος τον παραθέτει και τον συζητεί συχνά είναι εξαιρετικά σημαντικό.
Σημειώσεις:
15 Πρόκλος, In Plat. Tim., I, σ. 227, 13–18 Diehl = 4 T Gioè.
16 Πρόκλος, In Plat. Tim., I, σ. 225, 3–9 Diehl = 13 T Gioè.
Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ
ΚΑΙ ΟΙ «ΤΡΕΙΣ ΑΡΧΕΣ» ΑΠΟ ΤΙΣ ΟΠΟΙΕΣ ΠΡΟΕΡΧΕΤΑΙ
Η επαναπρόσληψη από τους Μεσοπλατωνικούς θεμελιωδών εννοιών της κοσμολογίας του πλατωνικού «Τιμαίου»
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου