Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Hans Jonas - Η αρχή της Ευθύνης. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Hans Jonas - Η αρχή της Ευθύνης. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Τρίτη 2 Σεπτεμβρίου 2025

HANS JONAS Η ΑΡΧΗ ΤΗΣ ‘ΕΥΘΥΝΗΣ’ (1)

ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ ΜΙΑΣ ΗΘΙΚΗΣ 
 ΓΙΑ ΤΟΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ

Πρόλογος

Ο οριστικά αποδεσμευθείς Προμηθέας, που του δίνει άγνωστες μέχρι τώρα δυνάμεις η επιστήμη και ακαταπόνητη ώθηση η οικονομία, καλεί για μιαν ηθική, που να συγκρατή με εκούσια χαλινάρια απ’ το να γίνη ολέθρια καταστροφικός ο άνθρωπος. Το ότι μετεστράφη σε απειλή η υπόσχεση τής μοντέρνας τεχνικής, ή ότι συνδέθηκε αναπόσπαστα με την απειλή αυτή η τεχνική, αποτελεί και την αφετηριακή θέση τού βιβλίου. Μια ‘θέση’ που ξεπερνά τη διαπίστωση τής φυσικής απειλής. Η προοριζόμενη για την ανθρώπινη ευτυχία υποταγή τής φύσης οδήγησε, με την υπερβολή μιας ‘επιτυχίας’, που εκτείνεται και στην ίδιαν την ανθρώπινη πλέον φύση, στη μεγαλύτερη πρόκληση που έχει ποτέ προκύψει, απ’ την ίδιαν του τη δράση, στο ανθρώπινο Είναι. Είναι όλα ‘μοντέρνα’ εδώ, ανόμοια με τα μέχρι τώρα, τόσο ως προς το είδος όσο και ως προς τα μεγέθη: Αυτό που μπορεί να κάνη σήμερα ο άνθρωπος, και το οποίο είναι κατόπιν υποχρεωμένος, κατά την ακαταμάχητη εξάσκηση αυτής τής ‘δυνατότητας’ να κάνη, δεν έχει το όμοιό του στην παρελθούσα εμπειρία. Στην οποίαν και ήταν προσαρμοσμένη κάθε ‘σοφία’ περί σωστής συμπεριφοράς μέχρι τώρα. Δεν μας διδάσκει άρα λοιπόν καμμιά παραδεδομένη ηθική για τους κανόνες τού «καλού» και του «κακού», τους οποίους και θα πρέπη να ‘δεχτούν’ οι εντελώς νέοι τρόποι ισχύος και τα πιθανά ‘δημιουργήματά’ τους. Η ‘νέα περιοχή’ συλλογικής πράξης, στην οποία και εισήλθαμε με την υψηλή λεγόμενη τεχνολογία, είναι ακόμα ‘ουδέτερη ζώνη’ για την ηθική θεωρία.
Σ’ αυτό το κενό (το οποίο είναι ταυτόχρονα και το κενό τού σημερινού σχετικισμού τών αξιών) παίρνει και η παρούσα προσπάθεια τη θέση της. Τί μπορεί να χρησιμεύση ‘εδώ’ ως πυξίδα; Μα ο ίδιος ο προβλεπόμενος κίνδυνος! Στις αστραπές του που έρχονται απ’ το μέλλον, στην εμφάνιση τού πλανητικού μεγέθους και τού ανθρώπινου ‘ναυαγίου’ αυτού τού μέλλοντος, μπορούν να ανακαλυφθούν πρώτ’ απ’ όλα οι ηθικές αρχές, απ’ τις οποίες και θα προέλθουν οι νέες υποχρεώσεις τής καινούργιας ισχύος. Αυτό το ονομάζω «παρουσία (Heuristik) τού φόβου»: Είναι η προβλεπόμενη κατ’ αρχάς παραμόρφωση τού ανθρώπου που μας βοηθά στο να προφυλάξουμε απ’ αυτήν ακριβώς την παραμόρφωση την έννοια τού ανθρώπου. Γιατί γνωρίζουμε κατ’ αρχάς τί είναι αυτό που διακυβεύεται, όταν γνωρίζουμε ότι ακριβώς διακυβεύεται. Και καθώς δεν πρόκειται εδώ μόνο για την ανθρώπινη μοίρα, αλλά και για την ανθρώπινη εικόνα, όχι μόνο για τη φυσική επιβίωση, αλλά και για την ακεραιότητα τής ύπαρξης, έτσι πρέπει να είναι όχι μόνο μια ηθική τής ευφυίας, αλλά και μια ηθική τού σεβασμού, η ηθική που καλείται να προστατεύση και την επιβίωση και την ακεραιότητα.
Η θεμελίωση μιας τέτοιας ηθικής, που δεν συνδέεται πλέον μόνο με τη σημερινή και ‘άμεση’ συνανθρωπότητα, πρέπει να επεκτείνεται και στη μεταφυσική, απ’ την οποία και μόνο μπορεί να προκύψη το ερώτημα, γιατί πρέπει να υπάρχουν άραγες γενικώς στον κόσμο άνθρωποι: γιατί να είναι άρα προστακτικό, να εξασφαλισθή η ύπαρξή τους για το μέλλον. Υποχρεώνει η περιπέτεια τής τεχνολογίας με τα ακρότατα εγχειρήματά της σ’ αυτό το εγχείρημα ακρότατης συνείδησης ή συλλογισμού. Θα επιχειρηθή λοιπόν μια τέτοια θεμελίωση εδώ, αντίθετα (μάλιστα…) στη θετικιστικο-αναλυτική παραίτηση τής σύγχρονης φιλοσοφίας. Και θα ξετυλιχτούν εκ νέου οντολογικά τα παλαιά ερωτήματα για τη σχέση Είναι και Οφείλειν, αιτίας και σκοπού, φύσεως και αξίας, ώστε να θεμελιωθή πέρα απ’ τον αξιακό υποκειμενισμό, στο Είναι, το καινούργιο χρέος τού ανθρώπου.
Το πραγματικό θέμα είναι ωστόσο αυτό το ίδιο το καινούργιο χρέος, που συμπεριλαμβάνεται στην έννοια ή τον όρο τής ευθύνης. Χωρίς να είναι βέβαια ένα καινούργιο φαινόμενο στον χώρο τού ήθους, δεν είχε ωστόσο ποτέ ένα παρόμοιο αντικείμενο η ευθύνη, και δεν απασχόλησε επίσης παρά ελάχιστα μέχρι τώρα την ηθική θεωρία. Ήταν τόσο περιορισμένες η γνώση και η δύναμη, ώστε δεν περιελάμβαναν την πρόβλεψη για το απώτερο μέλλον, και ούτε βέβαια ολόκληρη την οικουμένη υπό τήν συνείδηση τής ίδιας τής δικής μας αιτιότητας. Αντί για την άσκοπη ‘μαντεία’ μεταγενέστερων συνεπειών σε μιαν άγνωστη μοίρα, συγκεντρωνόταν η ηθική στην ποιότητα τού ήθους τής ίδιας τής στιγμιαίας πράξης, όπου και έπρεπε να προσεχθή το δίκαιο τού πλησίον. Στους καιρούς τής τεχνολογίας η ηθική έχει όμως μπροστά της πράξεις (και όχι μόνον τού μεμονωμένου υποκειμένου), που ‘εκτείνονται’ χωρίς προηγούμενο παράδειγμα αιτιατά στο μέλλον, συνοδευμένες από μιαν πρόγνωση, που ξεπερνά κατά πολύ, ατελής όπως πάντα, κάθε τι το παραδεδομένο. Κοντά σ’ αυτό και το μέγεθος των ‘μακρινών’ επιδράσεων, αλλά συχνά και η μη αντιστρεψιμότητά τους. Όλ’ αυτά φέρνουν την ευθύνη στο κέντρο τής ηθικής, και μάλιστα με τέτοιους χρονικούς και τοπικούς ορίζοντες, αντίστοιχους προς εκείνους τών (‘τεχνολογικών’…) πράξεων. Γι’ αυτό και η ελλείπουσα μέχρι τώρα θεωρία τής ευθύνης αποτελεί το κέντρο τού παρόντος έργου.
Απ’ τη διευρυμένη μελλοντική διάσταση τής σημερινής ευθύνης προκύπτει και το τελικό μας θέμα: η ουτοπία. Η παγκόσμια τεχνολογική δυναμική προόδου κρύβει και έναν υπονοούμενον ουτοπισμό εντός της, τουλάχιστον ως προς την τάση της, αν όχι και στο πρόγραμμά της. Και η μία, ήδη υπάρχουσα ηθική με παγκόσμια μελλοντική προοπτική, ο μαρξισμός, ανέδειξε, σε συνδυασμό ακριβώς με την τεχνική, σε σαφή σκοπό τήν ουτοπία. Κάτι που μας αναγκάζει σε μια διεξοδική κριτική τού ουτοπικού ιδεώδους. Καθώς δέ ‘αναλαμβάνει’ αρχαιότατα όνειρα τής ανθρωπότητας, και μοιάζει μάλιστα να διαθέτη σήμερα καί την τεχνική και τα μέσα για να μετατρέψη σ’ ένα εγχείρημα το όνειρο, κατέστη πλέον ο ‘άσκοπος’ προηγουμένως ουτοπισμός η πιο επικίνδυνη – επειδή είναι ακριβώς και ιδεαλιστική – προσπάθεια τής σημερινής ανθρωπότητας. Απέναντι στην αδιακρισία τών σκοπεύσεών του, που απατώνται και πλανώνται τόσο οικολογικά όσο και ανθρωπολογικά (με αποδεδειγμένο το πρώτο, και αναδεικνυόμενο φιλοσοφικά το δεύτερο), η αρχή τής ευθύνης αντιπαραθέτει την πιο μετριόφρονα εργασία, που επιτάσσουν ο φόβος και ο σεβασμός: να διαφυλαχθή για τον άνθρωπο, στην παραμένουσα αμφισημία τής ελευθερίας του, που δεν μπορεί να την αναιρέση ποτέ καμμιά αλλαγή τών περιστάσεων, η ακεραιότητα τού κόσμου του και τής ύπαρξής του απέναντι στις υπερβάσεις τής ισχύος του.
Μια «τεχνολογικο-ηθική πραγματεία» (“Tractatus technologico-ethicus”) , όπως αυτή που επιχειρείται εδώ, έχει αυστηρές απαιτήσεις, τόσο για τον αναγνώστη όσο και για τον συγγραφέα. Κι ό,τι θα ανταποκρίνεται, έστω και εν μέρει στο θέμα, πρέπει να μοιάζη με το ατσάλι κι όχι με το βαμβακερό υπόστρωμα (τη ‘βάτα’…). Απ’ αυτή τη ‘βάτα’ καλού αισθήματος και διάθεσης, ‘ακατάκριτης’ πρόθεσης, και εξαγγελίας ότι κάποιος ‘στέκεται’ στο πλευρό τών αγγέλων και ενάντια στην αμαρτία, κι ότι είναι υπέρ τής προκοπής και της ‘ανάπτυξης’ και ενάντια στην καταστροφή, υπάρχει αρκετό ‘υλικό’ στην ηθική σκέψη τών ημερών μας. Χρειάζεται όμως κάτι πιο ‘σκληρό’, και αυτό επιχειρείται εδώ. Είναι λοιπόν συνολικά συστηματική και πουθενά απλώς ‘ομιλητική’ (homiletisch) η σκόπευση, και δεν μπορεί να χρησιμεύση κανένας (επίκαιρος ή ανεπίκαιρος) έπαινος τής διάθεσης ή του αισθήματος προς συγχώρηση φιλοσοφικών ανεπαρκειών τού συλλογισμού μας. Το σύνολο, που θα αναπτυχθή βήμα το βήμα είναι ένα επιχείρημα – και εύχομαι να μην είναι πολύ κουραστικό αυτό για τον αναγνώστη – μέσα απ’ τα έξη κεφάλαια. Και γνωρίζω το ένα και μόνον κενό που υπάρχει στη θεωρητική πορεία αυτής τής ανάπτυξης: την παράλειψη δηλ. μιας έρευνας περί «ισχύος και ασθενείας τού υποκειμενισμού» ανάμεσα στο τρίτο και το τέταρτο κεφάλαιο, όπου και πραγματευόμαστε εκ νέου το ψυχο-φυσικό πρόβλημα και όπου αντικρούεται ο φυσιοκρατικός προσδιορισμός (Determinismus) τής ψυχικής ζωής. Παρ’ όλο που θα ήταν συστηματικά αναγκαίο (γιατί δεν ‘ταιριάζει’ καμμιά ηθική με τον ΄ντετερμινισμό’, και δεν μπορεί να υπάρξη κανένα ‘οφείλειν’ χωρίς ελευθερία), αποφασίστηκε για λόγους έκτασης του κειμένου να απαλειφθή εδώ αυτή η πραγματεία, και να παρουσιασθή αντί γι’ αυτό αργότερα ξεχωριστά.
Η ίδια δε ‘έγνοια’ μάς οδήγησε και στο να ‘επιφυλάξουμε’ μιαν ιδιαίτερη και σύντομη μέσα στον χρόνο δημοσίευση για ένα προσαρτημένο στη συνολική συστηματική έρευνα «εφαρμοσμένο μέρος», το οποίο και θα αποσαφηνίση, με μιαν επιλογή συγκεκριμένων ήδη τώρα ξεχωριστών θεμάτων, το νέο είδος ηθικών ερωτημάτων και υποχρεώσεων. Δεν μπορεί άλλωστε να επιχειρηθή κάτι περισσότερο από μιαν τέτοια προσωρινή ‘περιπτωσιολογία’ (΄καζουιστική’) επί τού παρόντος. Ενώ δεν είναι εξάλλου, κατά το στάδιο τού γίγνεσθαι των «πραγμάτων» της, ακόμα καιρός για μια συστηματική διδασκαλία τών υποχρεώσεων (που θα ήταν βέβαια και επιδιώξιμη τελικά).
H απόφαση να γραφτή, ύστερα από δεκαετίες αποκλειστικά σχεδόν αγγλικής συγγραφής, στα γερμανικά αυτό το βιβλίο, δεν πήγασε από κανέναν συναισθηματικό λόγο, αλλά μόνον απ’ τον νηφάλιον υπολογισμό τής προχωρημένης μου ηλικίας. Καθώς κοστίζει ακόμα και τώρα τον διπλό ή και τριπλό χρόνο απ’ ό,τι στη μητρική γλώσσα η ισάξια διατύπωση στην αποκτημένη γλώσσα, θεώρησα πως έπρεπε να διαλέξω, τόσο ένεκα των ορίων τής ζωής (τού βίου…) όσο και ένεκα τού επείγοντος του αντικειμένου, ύστερα από τα πολλά χρόνια στοχαστικής προετοιμασίας, τον πιο γρήγορο δρόμο καταγραφής, ο οποίος ήταν κι ο ίδιος άλλωστε αρκετά αργός. Δεν θα διαφύγη φυσικά απ’ τον αναγνώστη, ότι δεν έχει «παρακολουθήσει» ο συγγραφέας απ’ το 1933 την εξέλιξη της γερμανικής γλώσσας. Φίλοι δε τού μίλησαν σε διαλέξεις του στη Γερμανία για τα «αρχαїκά» του (archaisch) γερμανικά· και τήν αποκάλεσε, όσον αφορά στο παρόν κείμενο, ένας εξαιρετικά καλοπροαίρετος (και αποδεδειγμένα έμπειρος) αναγνώστης τού χειρογράφου, σε ορισμένα σημεία ακόμα και «αρχαιοφραγκική» τη γλώσσα – συμβουλεύοντάς με, να επιτρέψω να την ‘εκμοντερνίση’ ένα άλλο χέρι. Χωρίς να καταφέρω όμως, έστω και παραβλέποντας τον χρονικό παράγοντα και παρόντος ενός ιδανικού ‘επεξεργαστή’, να συμφωνήσω με μιαν τέτοια ‘λύση’. Γιατί όπως έχω τη συνείδηση, ότι ‘επιτίθεμαι’ σ’ ένα ύψιστα επίκαιρο αντικείμενο με μιαν εντελώς ανεπίκαιρη, και σχεδόν αρχαїκή φιλοσοφία, έτσι δεν μου φαίνεται και ασύμμετρο, το να εκφραστή και στον τρόπο γραφής μια παρόμοια ‘ένταση’ ή ‘διάσταση’.

New Rochelle, New York, U. S. A. , Juli 1979 - Hans Jonas

 "Στις αστραπές του που έρχονται απ’ το μέλλον, στην εμφάνιση τού πλανητικού μεγέθους και τού ανθρώπινου ‘ναυαγίου’ αυτού τού μέλλοντος, μπορούν να ανακαλυφθούν πρώτ’ απ’ όλα οι ηθικές αρχές, απ’ τις οποίες και θα προέλθουν οι νέες υποχρεώσεις τής καινούργιας ισχύος."

ΟΙ ΣΚΕΨΕΙΣ ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΤΟΥ ΖΗΖΙΟΥΛΑ ΕΙΝΑΙ ΑΠΛΩΣ Η ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΗΣ ΟΥΤΟΠΙΑΣ ΠΟΥ ΓΕΝΝΗΣΕ ΤΟ ΜΗΤΡΙΚΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΗΣ ΜΗΤΕΡΑΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ, ΤΗΣ ΜΗΤΕΡΑΣ ΤΕΡΕΖΑΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ. 

Ηρωικοί υπάλληλοι Βουλής

Διορίστηκαν αξιοκρατικά, εργάζονται σε συνθήκες αντίξοες, κινδυνεύει η ζωή τους. Γι’ αυτό θα χρυσωθούν!

Πολλά συνέβησαν το καλοκαίρι που μόλις αποχαιρετήσαμε αλλά η είδηση που ξεχώρισε παρήχθη στην πλατεία Συντάγματος των Αθηνών και δείχνει την ποιότητα της εξουσίας, η οποία έχει μεν πολλά ονόματα κομμάτων (σαν τους παραβατικούς, που κυκλοφορούν με δέκα παρατσούκλια), των οποίων η δράση έχει μία, απαράλλαχτη ουσία. Αυτή η είδηση είναι ο μπερντές που θα πέσει στις τσέπες των υπαλλήλων της Βουλής, μεταμφιεσμένος σε επίδομα «επικίνδυνης και ανθυγιεινής εργασίας».

Στο ΦΕΚ της 15ης Ιουλίου 2025 (αρ. φύλλου 128) διαβάσαμε ότι «Το επίδομα του άρθρου 18 του ν. 4354/2015 (Α’ 176) καταβάλλεται και στους υπαλλήλους της Βουλής, που το δικαιούνται βάσει της κείμενης νομοθεσίας». Ως γνωστόν, το 2015 είχε καθοριστεί (στο άρθρο 18 - Νόμος 4354/2015) ο μηχανισμός με τον οποίον θα δινόταν επίδομα επικίνδυνης και ανθυγιεινής εργασίας. Μέχρι σήμερα στις κατηγορίες των εργαζομένων που το δικαιούνται δεν είχαν περιληφθεί –κακώς κάκιστα- οι προκινδυνεύοντες υπάλληλοι της Βουλής, που σκοτώνονται στη δουλειά για να σώζουν καθημερινά την πατρίδα υπηρετώντας πιστά και άνευ αντιλογίας τους ανθρώπους που τους διόρισαν.

Τα φράγκα θα πέσουν αναδρομικά, από 1ης Ιανουαρίου 2025 και τα ποσά θα κυμανθούν από 2.500 έως 4.000 ευρώπουλα! Το δούλεμα στα υποζύγια τους ψηφοφόρους είναι πλέον απροκάλυπτο. Το κράτος παίρνει με τη βία λεφτά από τις τρύπιες τσέπες των πενομένων για να μπουκώσει με γενναία μπαξίσια τα στόματα των γιων, ανηψιών, μακρινών συγγενών, φίλων, κολλητών, ψηφοφόρων, «δεσμών» και εκλεκτών των εθνοπατριών και των εθνομητριών! Και μάλιστα, η τσίπα που ίσως κάποτε να υπήρχε έχει εξαϋλωθεί σε τέτοιο βαθμό ώστε το δωράκι το βαφτίζουν επίδομα...

«επικίνδυνης και ανθυγιεινής εργασίας»!

Υπό μίαν έννοια ο όρος είναι ορθός, αλλά από την… ανάποδη! Το έργο που παράγεται στο Κοινοβούλιο είναι και επικίνδυνο και ανθυγιεινό. Όχι όμως για τους υπαλλήλους της Βουλής αλλά για το ελληνικό έθνος. Ο πληθυσμός μειώνεται με ταχύτατους ρυθμούς, η χώρα εποικίζεται από ισλαμιστές Ασίας, Αφρικής και Μέσης Ανατολής, ο λαός φτωχοποιείται, περιουσίες κατάσχονται λόγω χρεών και οι εκλεγμένοι ηγήτορες έχουν δώσει τα κλειδιά του κράτους στους ξένους. Ε, με τόσο έργο που έχει γίνει εναντίον της Ελλάδας δεν θα έπρεπε κι εκείνοι να επιβραβεύσουν (υλικά πάντοτε) τους υπαλλήλους τους; Τους επιβράβευσαν λοιπόν κι εμείς θα πληρώσουμε τον λογαριασμό.

Μόνο μία χάρη θα ζητούσαμε εμείς οι φορολογούμενοι: Να δημοσιεύσουν έναν κατάλογο με τα ονόματα των υπαλλήλων της Βουλής και δίπλα σε κάθε ένα από αυτά να αναφέρεται και η διαδικασία με την οποία προσελήφθησαν.

*Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «δημοκρατία» την 1η Σεπτεμβρίου 2025


                              ΠΑΝΩ ΑΠ' ΟΛΑ Η ΕΥΘΥΝΗ.

Μονή Σινά: Ποιοι φταίνε

 

Μονή Σινά: Ποιοι φταίνε

Του Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου

Εξελίσσεται αρνητικά για την Ορθοδοξία και τον Ελληνισμό η τραγωδία στην ιδρυθείσα από τον Αυτοκράτορα Ιουστινιανό (στ΄ αιώνας) ελληνορθόδοξη Αυτόνομη Μονή της Αγίας Αικατερίνης, κειμένη στους πρόποδες του θεοβαδίστου Όρους Σινά. Η εκ μέρους του αιγυπτιακού κράτους επίσημη δικαστική αμφισβήτηση των ιδιοκτησιών της Μονής καθώς και η προσπάθειά του να έχει εξουσία επί των αμυθήτου αξίας κειμηλίων της συμπίπτει με τη σοβαρή κρίση, που προκάλεσαν μοναχοί της σε βάρος του 90χρονου ηγουμένου τους Δαμιανού.

Είναι καίριο το ερώτημα προς τους Μοναχούς αυτούς, γιατί ξεκίνησαν το θέμα μετά την απόφαση του αιγυπτιακού δικαστηρίου περί κατασχέσεως υπέρ του αιγυπτιακού δημοσίου της ιδιοκτησίας των σημαντικών σε αξία ακινήτων της Μονής και ιδίως μετά την απόφαση της ελληνικής Βουλής (Ν. 5224/2025) να αναγνωρίσει τη Μονή ως Νομικό Πρόσωπο Δημοσίου Δικαίου. Ο ψηφισθείς Νόμος κατοχυρώνει τα εντός της ελληνικής επικράτειας περιουσιακά στοιχεία της Μονής και δημιουργεί ένα δεδομένο στις συζητήσεις που γίνονται μεταξύ Ελλάδος και Αιγύπτου για το καθεστώς αυτής.

Συναφές ερώτημα που τίθεται είναι γιατί τώρα αυτή η άγρια πολεμική, με αισχρά υπονοούμενα, έντονες αμφισβητήσεις και δεινές κατηγορίες κατά του ηγουμένου της Μονής κ. Δαμιανού; Τον περασμένο Δεκέμβριο η εορτή της Αγίας Αικατερίνης έγινε με κάθε επισημότητα και προσκυνητές μας διαβεβαίωσαν ότι όλα ήσαν χαρούμενα και εγκάρδια. Όπως οι στασιαστές μοναχοί είπαν, τα θέματα, που κατηγορούν σήμερα τον Αρχιεπίσκοπο είναι παλιά. Σημειώνεται ότι εκείνος είναι από το 1973 ηγούμενος της Μονής. Γιατί λοιπόν τώρα εκδηλώνουν με τόσο μάλιστα πάθος την προς τον ηγούμενό τους απέχθειά τους και όχι λ.χ. το 2014, όταν πάλι υπήρξαν ζητήματα με το Αιγυπτιακό κράτος;

Ο κ. Δαμιανός είναι 90 ετών, γεννημένος το 1935, και έχει σήμερα να αντιμετωπίσει το σοβαρό ζήτημα της συνεχίσεως της Μονής κατά την Ορθόδοξη Εκκλησιαστική Παράδοση λειτουργίας της. Αφού οι πατέρες της Μονής έκαμαν τόσα χρόνια υπομονή, όπως οι ίδιοι λένε, δεν μπορούσαν να περιμένουν να τελειώσει το θέμα με την Αίγυπτο και μετά με όλα τα στοιχεία που συνιστούν ένα μοναχό να συζητήσουν με τον ηγούμενό τους τα προβλήματα, που, κατά την άποψή τους, έχουν προκύψει και επιζητούν λύση; Ο Θεός να δίνει υγεία και μακροημέρευση στον Αρχιεπίσκοπο Σινά, όμως είναι 90 ετών… Και ο ίδιος πρέπει να αντιληφθεί την κατάστασή του και να αποφασίσει για τη διαδοχή του. Τώρα και πάντα δεν προηγούνται πρόσωπα, αντιπάθειες, μίση, εγωισμοί, αλλά η παλαίφατη Μονή και η Ορθοδοξία. Ηγούμενος, ιερομόναχοι και μοναχοί πρέπει να έχουν ως πηδάλιό τους την Κλίμακα του Αγίου Ιωάννου του Σιναΐτου (525-605). Εκείνος τους συμβουλεύει να τηρούν την αοργησία, την αγάπη, την ταπεινοφροσύνη, να καλλιεργούν την κατ’ εξοχή αρετή που είναι να διακρίνουν την αρετή από τα πάθη και να μισούν τη μνησικακία, την καταλαλιά, τη φιλαργυρία, την υπερηφάνεια. Ήταν θλιβερό το θέαμα λαϊκών να εκδιώκουν μοναχούς από τα κελιά τους στη Μονή, καθώς και μοναχοί να αναμιγνύουν την αιγυπτιακή αστυνομία και γενικά το αιγυπτιακό κράτος στη διένεξή τους. Είναι εκτός κάθε μοναστικού και γενικά εκκλησιαστικού ήθους να καλούνται αστυνομικοί για να λύσουν ζητήματα μεταξύ μοναχών. Είναι εκκοσμίκευση, είναι παρακμή. Καθένας μοναχός πρέπει να ζητάει συγγνώμη από τον εν Χριστώ αδελφό του για τα λάθη τα δικά του και ο άλλος να ζητά γονατιστός τη συγγνώμη του αδελφού του. Αυτό σημαίνει μοναστικό και γενικά χριστιανικό ήθος.

Η Μονή του Σινά είναι Ελληνορθόδοξη. Αυτή είναι η παράδοσή Της για 15 περίπου αιώνες. Δεν έχουν το δικαίωμα οι σημερινοί μοναχοί της να αλλάξουν την πνευματική της κληρονομιά. Δεν έχουν το δικαίωμα να συναλλάσσονται με άλλες χώρες και άλλες Εκκλησίες για να εξυπηρετήσουν τα χωματένια σχέδιά τους. Από την πλευρά τους, το Ελληνορθόδοξο Πατριαρχείο των Ιεροσολύμων, όπως και όποιο άλλο Πατριαρχείο δεν έχει δικαίωμα ανάμιξης στα εσωτερικά της Μονής και της Αυτονόμου Αρχιεπισκοπής του Σινά. Το μόνο προνόμιο του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων είναι να εγκαθιστά τον νέο ηγούμενο της Μονής. Τίποτε άλλο. Επομένως η εκ μέρος της Σιωνίτιδος Εκκλησίας ανοικτή υποστήριξη της μιας μερίδας μοναχών, είναι ευθεία ανάμιξη στα εσωτερικά της Μονής και επομένως λανθασμένη ενέργεια. Εξάλλου οι, για λόγους προφανείς, καλές σχέσεις του Πατριαρχείου των Ιεροσολύμων με το Πατριαρχείο της Μόσχας προκαλούν ανησυχία ότι η ανάμιξη του μπορεί να έχει και ουρά…

Σημειώνεται ότι Σιναϊτικό ζήτημα είχε υπάρξει και πριν από 150 περίπου χρόνια, συγκεκριμένα το 1872. Τότε υπήρξε ανάμιξη του Πατριάρχου Ιεροσολύμων Κυρίλλου Β΄ στα της εκλογής του ηγουμένου της Μονής του Σινά και του καθεστώτος προνομίων της. Ανάμιξη στην εκλογή είχαν τότε και οι Πατριάρχες Κωνσταντινουπόλεως και Αλεξανδρείας. Μάλιστα το αίτημα του τότε Πατριάρχου Αλεξανδρείας Νικάνορος να αναμιχθεί στα της εκλογής ο Υπουργός Εξωτερικών της Πύλης Φουάτ Πασά διηύρυνε την κρίση στη Μονή και γενικότερα στην Ορθόδοξη Εκκλησία και προκάλεσε την ανάμιξη της ίδιας της Πύλης, αλλά και της Ρωσίας. Τότε – και τώρα – οι άνθρωποι της Εκκλησίας είναι λάθος να προσκαλούν τους πολιτικούς να αναμιχθούν στα της Μονής, γιατί έτσι την καθιστούν μέρος του Ανατολικού ζητήματος και γεωπολιτικών επιδιώξεων.

Ο Απόστολος Παύλος στην δεύτερη προς Κορινθίους επιστολή Του γράφει για την τότε κατάσταση των χριστιανών « έξωθεν μάχαι, έσωθεν φόβοι» (Β΄ Κορ. ζ΄ 5). Ο αείμνηστος Παν. Τρεμπέλας ερμηνεύει το εδάφιο: « Απέξω από τους απίστους γίνονταν μάχες εναντίον μας, από μέσα, για τους ασθενείς αδελφούς, μας κατελάμβαναν φόβοι, μήπως και παρασυρθούν και αποπλανηθούν από την πίστη τους». Βρισκόμαστε και σήμερα σε ανάλογη κατάσταση. Ευχή είναι να επικρατήσει η αγάπη, να υπάρξει μετάνοια, να κυριαρχήσει η ταπείνωση και να επιλυθεί το προκύψαν ζήτημα ΜΟΝΟ από ΟΛΟΥΣ τους μοναχούς υπό την ηγουμενία του σημερινού Αρχιεπισκόπου Δαμιανού. Έτσι όλοι μαζί να αντιμετωπίσουν με προσευχή, γνώση και διάκριση τα υπάρχοντα της Μονής προβλήματα και να καταστούν και πάλι πρότυπα ζωής για όλους τους Ορθοδόξους χριστιανούς.-


ΠΕΡΙ ΕΥΘΥΝΗΣ. ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΣΗΜΕΡΑ ΠΑΡΑΔΟΞΩΣ ΔΕΝ ΓΝΩΡΙΖΟΥΝ ΤΗΝ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΥΘΥΝΗΣ ΣΤΗΝ ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΤΟΥ ΟΛΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ.

Τετάρτη 14 Ιουνίου 2023

HANS JONAS, Η ΑΡΧΗ ΤΗΣ ‘ΕΥΘΥΝΗΣ’ (3)

 ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ  ΜΙΑΣ ΗΘΙΚΗΣ  ΓΙΑ  ΤΟΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ  ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ


Συνέχεια από Τρίτη 13 Ιουνίου 2023
                                            
ΙΙ.  Χαρακτηριστικά τής ηθικής μέχρι σήμερα

       Ας συμπεράνουμε απ’ όσα προηγήθηκαν, εκείνα τα χαρακτηριστικά τής ανθρώπινης πράξης, που είναι σημαντικά για μια σύγκριση με τη σημερινή κατάσταση τών πραγμάτων.
      
Image result for hans jonas1.  Κάθε συναναστροφή με τον εξω-ανθρώπινο κόσμο, με ολόκληρη δηλ. την περιοχή τών τεχνών (techne) (των επιδεξιοτήτων), ήταν – με την εξαίρεση τής ιατρικής – ηθικά ουδέτερη, τόσο όσον αφορά στο αντικείμενο όσο και στο υποκείμενο μιας τέτοιας πράξης. Όσον αφορά στο αντικείμενο, επειδή η ‘τέχνη’, μόνον αμυδρά, παρέσυρε στη συμπάθεια την αυτοσυντηρούμενη φύση τών πραγμάτων, και δεν προέκυπτε έτσι καθόλου το ερώτημα μιας διαρκούς βλάβης στην ακεραιότητα τού αντικειμένου της, τής φυσικής δηλ. συνολικά τάξης· και όσον αφορά στο δραστηριοποιούμενο υποκείμενο, επειδή κατανοείτο η ίδια η τέχνη ως δραστηριότητα, ως ένας περιορισμένος φόρος υποτέλειας στην ανάγκη και όχι ως μια αυτο-δικαιούμενη πρόοδος προς τον κεντρικό σκοπό τής ανθρωπότητας, στον οποίον και δεσμεύονται η ύψιστη προσπάθεια και συμμετοχή τού ανθρώπου. Βρίσκεται κάπου αλλού η πραγματική αποστολή τού ανθρώπου. Δεν διαμορφωνόταν λοιπόν, εν συντομία,  κανένας ‘χώρος’ ηθικής σημασίας από την επίδραση σε μη ανθρώπινα αντικείμενα. 
      2.  Ηθική σημασία υπήρχε μόνον στην άμεση συναναστροφή ανθρώπου προς άνθρωπο, συμπεριλαμβανομένης και της ‘συναναστροφής’ προς τον ίδιον τον εαυτό·  καί κάθε παραδοσιακή ηθική καταλήγει νά είναι ανθρωποκεντρική (anthropozentrisch)
      3. Για την πράξη σ’ αυτήν τη ‘σφαίρα’ η οντότης «άνθρωπος» και η θεμελιακή της κατάσταση, εθεωρείτο ουσιαστικά σταθερή και όχι σαν ένα αντικείμενο μετασχηματίζουσας τέχνης η ίδια η οντότης.
      4.  Το καλό ή το κακό, για το οποίο και έπρεπε να μεριμνά η πράξη, βρισκόταν κοντά στην πράξη (Praxis), είτε σ’ αυτήν την ίδιαν είτε στο άμεσο περιβάλλον της και δεν επρόκειτο για κάποιο αντικείμενο απομακρυσμένου σχεδιασμού.  Ίσχυε δε τόσο ως προς τον χρόνο όσο και ως προς τον  χώρο αυτή η εγγύτητα των σκοπών. Η ενεργητική απόσταση τής πράξης ήταν μικρή, το χρονικό διάστημα πρόβλεψης, σκόπευσης και καταλογισμού σύντομος, ο έλεγχος τών περιστάσεων περιορισμένος.  Η σωστή συμπεριφορά είχε τα άμεσά της κριτήρια και τήν σχεδόν άμεσή της τελείωση. Η δε μακρά πορεία τών συνεπειών επαφίονταν στην τύχη, στή μοίρα ή στην πρόνοια. Αναφερόταν άρα στο Εδώ και Τώρα η ηθική, στις ‘ευκαιρίες’ που παρουσιάζονται ανάμεσα στους ανθρώπους, στις επαναλαμβανόμενες, τυπικές καταστάσεις τής ιδιωτικής και δημόσιας ζωής. Και ‘καλός’ άνθρωπος ήταν εκείνος, που αντιμετώπιζε με αρετή και σοφία αυτές τις ‘ευκαιρίες’, που καλλιεργούσε στον εαυτό του την ικανότητα γι’ αυτό και ‘συμβιβαζόταν’ (ή και ‘συμφωνούσε’…) κατά τα άλλα με το ‘άγνωστο’.
Όλες οι ΄προσταγές’ και ‘αξιώσεις’ τής παραδεδομένης ηθικής φανερώνουν, όσο διαφορετικό κι αν είναι το περιεχόμενό τους, αυτόν τον ‘περιορισμό’ στον άμεσον περίγυρο της ‘πράξης’. «Να αγαπάς τον πλησίον σου όπως τον εαυτόν σου»· «Να πράττης στους άλλους, όπως εύχεσαι να πράττουν κι αυτοί σε σένα»· «Να εκπαιδεύης το παιδί σου στον δρόμο τής αλήθειας»· «Να επιδιώκης την υπεροχή αναπτύσσοντας και πραγματοποιώντας τις καλύτερες δυνατότητες της ύπαρξής σου ως άνθρωπος»· «Να υποτάσσης το προσωπικό σου καλό στο κοινό καλό»· «Να μη μεταχειρίζεσαι ποτέ τον συνάνθρωπό σου απλώς ως ένα μέσο, αλλά πάντοτε και σαν έναν καθεαυτό σκοπό»· και ούτω καθεξής. Παρατηρούμε, πως μετέχουν σε όλες αυτές τις ‘αξιώσεις’ αυτός που πράττει και ο «άλλος» τής πράξης του σ’ ένα κοινό παρόν. Είναι δε αυτοί που ζουν τώρα και βρίσκονται σε μιαν οποιαδήποτε σχέση μαζί μου, που έχουν μιαν απαίτηση για τη συμπεριφορά μου, εφ’ όσον βέβαια τούς ‘προσβάλλει’ με την πράξη ή και με την παράλειψή της.Το ηθικό σύμπαν συνίσταται από σύγχρονους ανθρώπους  και περιορίζεται στην προβλεπόμενη διάρκεια της ζωή τους ο μελλοντικός του ορίζοντας. Ενώ παρόμοια συμβαίνει και με τον τρισδιάστατο ορίζοντα του τόπου, όπου και συναντώνται ως γείτονες, φίλοι ή εχθροί, ως προїστάμενοι και υφιστάμενοι, ως ισχυρότεροι και πιο αδύναμοι αυτός που πράττει και ο άλλος, αλλά και σε όλους τούς άλλους ρόλους, με τους οποίους και συναναστρέφονται οι άνθρωποι. Προσαρμόζονταν σ’ αυτόν τον ‘εγγύς’ κύκλο τής πράξης κάθε ηθικότητα.
Συνάγεται από εδώ, ότι και η γνώση, η οποία απαιτείται πέρα απ’ την ηθική θέληση, για να εγγυηθή την ηθικότητα τής πράξης, αντιστοιχούσε σ’ αυτούς τούς περιορισμούς: Και δεν πρόκειται για τη γνώση τού επιστήμονα ή τού ειδικού, αλλά για ένα είδος γνώσης, ανοιχτό σε όλους τούς καλοπροαίρετους ανθρώπους. Έφτασε μάλιστα να πη ο Καντ, πως «μπορεί να φτάση εύκολα η ανθρώπινη λογική στα ηθικά θέματα, ακόμα και με το πιο μικρό ‘μυαλό’, σε μεγάλη ορθότητα και διεξοδικότητα»· κι ότι «δεν χρειάζεται καμμιά επιστήμη ή φιλοσοφία, για να γνωρίζη κανείς τί πρέπει να κάνη, για να είναι έντιμος και καλός, ή ακόμα και σοφός και ενάρετος… (Η κοινή λογική μπορεί) να ελπίζη εξίσου καλά, να επιτύχη κάτι σωστά, όσο κι ένας φιλόσοφος»· « Για το τί πρέπει να κάνω, ώστε να είναι ηθική η βούλησή μου, δεν χρειάζομαι καμμιά βαθύτατη οξύνοια. Χωρίς εμπειρία όσον αφορά στην πορεία τών πραγμάτων, χωρίς την ικανότητα να αντιλαμβάνομαι όλα όσα συμβαίνουν», μπορώ ωστόσο να γνωρίζω, πώς πρέπει να πράξω ώστε να είμαι σύμφωνος με τους ηθικούς νόμους.
Δεν έφτασαν βέβαια όλοι οι θεωρητικοί τής ηθικής να ελαττώσουν τόσο τη γνωστική πλευρά τής ηθικής πράξης. Ακόμα κι όταν όμως αποκτούσε πολύ μεγαλύτερη σημασία, όπως π.χ. στον Αριστοτέλη, όπου και απαιτεί η γνώση τής κατάστασης κι εκείνου που της αρμόζει σημαντική εμπειρία και κρίση, δεν έχει ωστόσο τίποτα να κάνη με θεωρητική επιστήμη μια τέτοια γνώση. Η οποία ‘κρύβει’ βέβαια μέσα της μια γενική έννοια του ανθρώπινου καλού καθεαυτού, αναφερόμενου στις παραδεκτές σταθερές τής ανθρώπινης φύσης και θέσης, και που μπορεί να τύχη ή και να μην τύχη μιας επεξεργασίας σε μιαν ιδιαίτερη θεωρία. Η μεταφορά όμως αυτού τού ‘καλού’ στην πρακτική ζωή απαιτεί μιαν εντελώς ‘μη θεωρητική’ γνώση τού Εδώ και Τώρα. Κι αυτή η ιδιαίτερη γνώση τής αρετής (το Πού, Πότε, προς Ποιον και Πώς πρέπει να πράξη κάποιος) παραμένει μια άμεση αφορμή ή αιτία, προσδιορίζοντας τόσο την έναρξη όσο και το πέρας τής κάθε ατομικής πράξης. Ενώ ‘αποφασίζεται’ εντελώς μέσα σ’ αυτό το σύντομο χρονικό διάστημα και το αν είναι «καλή» ή «κακή» η πράξη. Δεν αμφισβητείται ποτέ η αυθεντικότητά της, και η ηθική της ποιότητα ενυπάρχει άμεσα σ’ αυτήν. Κανείς δεν θα θεωρηθή υπεύθυνος για τις ακούσιες, μεταγενέστερες επιδράσεις αυτού που καλώς θέλησε, καλώς σκέφθηκε και καλώς πραγματοποίησε. Ο μικρός βραχίονας της ανθρώπινης δύναμης δεν απαιτούσε κάποιον μακρύ βραχίονα ‘προφητικής’ γνώσης· η ‘ελαχιστότητα’ του ενός ανθρώπου ήταν εξίσου λίγο υπεύθυνη με την ‘ελαχιστότητα’ του άλλου. Και ακριβώς επειδή είναι το ίδιο σε όλους τούς καιρούς και σε όλες τις εποχές το γνωστό στη γενικότητά του ανθρώπινο ‘καλό’, πραγματοποιείται ή ‘τραυματίζεται’ σε κάθε εποχή, ενώ είναι πάντοτε το παρόν ο ‘τέλειος’ τόπος του.



      ( συνεχίζεται )

Παρασκευή 5 Μαΐου 2023

HANS JONAS Η ΑΡΧΗ ΤΗΣ ‘ΕΥΘΥΝΗΣ’ (1)

 ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ  ΜΙΑΣ ΗΘΙΚΗΣ  ΓΙΑ  ΤΟΝ   ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ  ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ

                                      
                                               Πρώτο κεφάλαιο
                    Η μεταλλαγμένη φύση τής ανθρώπινης πράξης

Image result for hans jonas Κάθε ηθική συμμεριζόταν σιωπηλά μέχρι σήμερα – είτε επιτάσσοντας ευθέως, να πράττουμε ορισμένα πράγματα και άλλα να μην τα πράττουμε, είτε προσδιορίζοντας κάποιες ‘αρχές’ αυτών τών ‘επιταγών’, είτε φανερώνοντας τον λόγο ή την αιτία τής υποχρέωσης να ακολουθούμε τέτοιες αρχές – τις εξής, συνδεδεμένες αναμεταξύ τους προϋποθέσεις: 1) Η ανθρώπινη κατάσταση, δεδομένη από τη φύση τού ανθρώπου και τη φύση τών πραγμάτων, είναι διαπαντός ‘σταθερή’ και ‘ακλόνητη’ στα βασικά της χαρακτηριστικά. 2) Το ανθρωπίνως Καλό μπορεί να προσδιοριστή εύκολα και συνετά πάνω σ’ αυτήν τη ‘βάση’. 3) Η ‘έκταση’ τής ανθρώπινης πράξης και της ανθρώπινης άρα ευθύνης είναι σαφώς περιγεγραμμένες. Τα κείμενα που ακολουθούν προτίθενται να δείξουν, πως αυτές οι προϋποθέσεις δεν ισχύουν πια, αλλά και να ‘αναλογιστούν’, τί να σημαίνη άραγες αυτό για την ηθική μας κατάσταση. Θα διαπιστωθή δε ειδικώτερα, ότι ορισμένες ‘εξελίξεις’ τής ισχύος μας μετέβαλαν τη φύση τής ανθρώπινης πράξης· και καθώς αναφέρεται στην πράξη η ηθική, θα διαπιστωθή επίσης, ότι απαιτεί και μιαν αλλαγή στην ηθική, αυτή η μεταβλημένη φύση τής ανθρώπινης πράξης. Και όχι μόνο με την έννοια, ότι προστέθηκαν ως ‘υλικό’ νέα αντικείμενα και ‘περιπτώσεις’ τής πράξης, στις οποίες και μπορούν να χρησιμοποιηθούν οι ισχύοντες κανόνες συμπεριφοράς, αλλά με την πολύ πιο ριζοσπαστική έννοια, ότι ‘άνοιξε’ η ποιοτικά νέου είδους φύση κάποιων πράξεών μας μιαν εντελώς καινούργια διάσταση ηθικής σημασίας, που δεν είχε προβλεφθή απ’ τις ‘απόψεις’ και τους κανόνες τής παραδοσιακής ηθικής.
Οι νέου είδους δυνατότητες στις οποίες και αναφέρομαι, είναι φυσικά οι δυνατότητες της σύγχρονης τεχνικής. Και οφείλω άρα να αναρωτηθώ κατ’ αρχάς, με ποιον τρόπο ‘προσβάλλει’ τη φύση τής πράξης μας αυτή η τεχνική, και κατά πόσον καθιστά διαφορετική, απ’ ό,τι υπήρξε πάντοτε και σε όλες τις εποχές, την ανθρώπινη πράξη. Εφ’ όσον διέθετε δε σε όλες τις εποχές τεχνική ο άνθρωπος, το ερώτημά μου στοχεύει στην ‘ανθρώπινη’ διαφορά τής σύγχρονης από κάθε προγενέστερη τεχνική.

Ι. Το αρχαίο παράδειγμα

Ας ξεκινήσουμε με μιαν ‘αρχαία’ φωνή για την ανθρώπινη δύναμη και πράξη, που μιλά ήδη αρχετυπικά για κάποια τεχνολογικά τρόπον τινά ‘χαρακτηριστικά’ – με το περίφημο δηλ. χορικό απ’ την «Αντιγόνη» τού Σοφοκλή:
«Πολλά τα δεινά κουδέν ανθρώπου δεινότερον πέλει…
Πολλά γεννούν το δέος, το μέγα δέος ο άνθρωπος γεννά· περνά τον αφρισμένο πόντο με τις φουρτούνες τού νοτιά, στη μέση σκάβει το βαθύ και φουσκωμένο κύμα· και την υπέρτατη θεά, τη Γη, την άφθαρτη παιδεύει την ακάματη οργώνοντας με τα καματερά χρόνο τον χρόνο φιδοσέρνοντας τ’ αλέτρι.
Και των αστόχαστων (κουφονόων…) πτηνών τις φυλές κυνηγά με τα βρόχια, των αγρίων θηρίων τα έθνη, των βυθών την υδρόβια φύτρα με δίχτυα πλεγμένα στριφτά, ο τετραπέρατος· τ’ αγρίμι τής βουνοκορφής δαμάζει με τεχνάσματα· φορεί στων αλόγων την πλούσια χαίτη ζυγό και στον ταύρο, που βαρβάτος βοσκάει στα όρη.
Ένας τον άλλον δίδαξε λαλιά, τη σκέψη, σαν το πνεύμα τών ανέμων (ανεμόεν φρόνημα…), την όρεξη να ζει σε πολιτείες· πώς να γλιτώνει το χαλάζι μες στ’ αγιάζι, την άγρια δαρτή βροχή μέσα στον κάμπο, ο πολυμήχανος (παντοπόρος…)· αμήχανος δεν θ’ αντικρίσει τα μελλούμενα· τον χάρο μόνο να ξεφύγει δεν μπορεί· μόλο που βρήκε ψάχνοντας και γιατρειές σ’ αγιάτρευτες αρρώστιες.
Τέχνες μαστορικές σοφίστηκε που δεν τις βάζει ο νους, κι όμως μια στο καλό, μια στο κακό κυλάει· όποιος κρατεί τον ανθρώπινο νόμο και του θεού το δίκιο, που όρκος το δένει φριχτός, πολίτης (υψίπολις…)· αλήτης και φυγάς (άπολις…), όποιος κλωσάει τ’ άδικο, μακάρι και μ’ αποκοτιά (τόλμας χάριν…), ποτέ σε τράπεζα κοινή ποτέ μου βούληση κοινή με κείνον που τέτοια τολμάει».
( Μεταφορά στα νέα ελληνικά απ’ τον Κ. Γεωργουσόπουλο… )

1. Άνθρωπος και φύση


Aυτή η ‘στενάχωρη’ έκφραση σεβασμού στη ‘στενάχωρη’ και ‘πιεστική’ ισχύ τού ανθρώπου, αφηγείται τη ‘βίαιη’ εισβολή του στην κοσμική τάξη, την παράτολμη επιδρομή του, με την ακαταπόνητη ευφυία του, στις διάφορες περιοχές τής φύσης· αφηγείται όμως ταυτόχρονα και το ότι οικοδομεί, με την αυτοδίδακτη δυνατότητα τής ομιλίας, τής σκέψης και του κοινωνικού αισθήματος, έναν ‘οίκο’ για την πραγματική του ανθρώπινη ύπαρξη – το ‘τεχνικό’ δηλ. δημιούργημα της πόλης. Ο ‘βιασμός’ τής φύσης και ο ‘εκπολιτισμός’ του πηγαίνουν χέρι-χέρι. Εναντιούμενα και τα δυό στα ‘στοιχεία’, επικρατώντας απέναντί τους και κατανικώντας τα ‘δημιουργήματά’ τους (τα ‘πλάσματά’ τους…) το ένα, και αναγείροντας έναν περίκλειστο χώρο, το ‘καταφύγιο’ της πόλης και των νόμων της το άλλο. Είναι ο δημιουργός τής ζωής του, ως ανθρώπινης ζωής, ο άνθρωπος, προσαρμόζοντας στη ‘θέληση’ και την ανάγκη του τις περιστάσεις, και μένοντας μόνον απέναντι στον θάνατο αμήχανος.
Ακούγεται παρ’ όλ’ αυτά ένας συγκρατημένος, ίσως και φοβισμένος ‘τόνος’ σ’ αυτόν τον έπαινο στο ανθρώπινο θαύμα, και δεν μπορούμε κατά κανέναν τρόπο να τον εκλάβουμε ως αδιάκριτη κομπορρημοσύνη. Γιατί αυτό που υπάρχει, άρρητο, αλλά και αυτονόητο πίσω απ’ αυτόν τον έπαινο εκείνην την εποχή, είναι η γνώση πως μένει πάντοτε, παρ’ όλο το μέγεθος της απεριόριστης εφευρετικότητάς του, μικρός, αναμετρούμενος προς τα στοιχεία ο άνθρωπος: κι είναι αυτό ακριβώς που καθιστά τόσο παράτολμες τις ‘εξόδους’ του προς αυτά, αλλά και που επιτρέπει να ‘υπομένουν’ την προπέτειά του τα ‘στοιχεία’. Όλες ωστόσο οι ελευθερίες, τις οποίες και ‘αποτολμά’ μαζί με τους ‘κατοίκους’ τής γης, της θάλασσας και του αέρα, δεν μεταβάλλουν την περιβάλλουσα φύση αυτών τών ‘περιοχών’, και δεν μειώνουν τις γεννητικές τους δυνάμεις. Τις οποίες και δεν τις βλάπτει, ΄κατακτώντας’ ένα μικρό, μέσα στο μεγάλο δικό τους βασίλειο. Οι δυνάμεις αυτές παραμένουν, ακόμα κι όταν ‘διακόπτη’ με τις ‘επιχειρήσεις’ του τη σύντομη διαδρομή τής ζωής τους. Όπως ακριβώς ‘βασανίζει’ και τη γη χρόνο τον χρόνο με το αλέτρι του – κι η γη μένει αγέραστη και ακαταπόνητη· και μπορεί και πρέπει να εμπιστευθή την καρτερική της υπομονή, και πρέπει να προσαρμοστή στον δικό της κύκλο ο άνθρωπος. Ενώ είναι το ίδιο ‘αγέραστη’ και η θάλασσα, χωρίς να μπορή να εξαντλήση καμμιά ‘αρπαγή’ τών γεννημάτων της την καρποφορία της, ή να τη βλάψη ο διάπλους τών πλοίων, ή και να την κηλιδώση η όποια ‘απόρριψη’ (των αχρήστων…) στα βάθη της. Για όσες όμως ασθένειες κι αν μπορή να βρη τη θεραπεία ο άνθρωπος, η ίδια η θνητότητα δεν υποκύπτει στα ‘τεχνάσματά’ του.
Όλα αυτά ισχύουν, επειδή ήταν, πριν απ’ τη δική μας εποχή, ουσιαστικά επιφανειακές, οι επεμβάσεις τού ανθρώπου στη φύση, όπως ο ίδιος την έβλεπε, και ανίσχυρες να βλάψουν την καθορισμένη ισορροπία της. (Μια αναδρομή στο παρελθόν ανακαλύπτει ωστόσο, ότι δεν ήταν πάντοτε τόσο ‘αθώα’ η αλήθεια.) Ενώ δεν μπορούμε να βρούμε ούτε στο χορικό τής «Αντιγόνης» ούτε οπουδήποτε αλλού κάποιον υπαινιγμό, ότι έτσι συνέβαινε κατ’ αρχάς, κι ότι θα ακολουθούσαν μεγαλύτερα μεγέθη στην τέχνη και τη δύναμη – ότι εθεωρείτο δηλ. σε μιαν ατελείωτη τροχιά κατάκτησης ο άνθρωπος. Ο οποίος και δεν προχώρησε παραπέρα, τιθασεύοντας τις ανάγκες του, και μαθαίνοντας να τις ‘αντιπαλεύη’ με το πνεύμα και την ευφυία του, ώστε να είναι ανθρώπινη η ζωή του, ενώ τον κυρίευε κι ένα δέος για την ίδια του την τόλμη εξετάζοντάς τα όλ’ αυτά.

2. Το ανθρώπινο έργο τής «πόλης»

Έτσι τον χώρο, τον οποίον και δημιούργησε για τον εαυτό του, τον ‘επλήρωσε’ (τον ‘γέμισε’…) η πόλη τών ανθρώπων – προορισμένη να περικλείση, και όχι να επεκταθή - , και γεννήθηκε έτσι μια καινούργια ισορροπία μέσα στη μεγαλύτερη ισορροπία τού συνόλου. Κάθε καλό και κακό, στο οποίο και μπορεί να οδηγήση κάθε φορά η εφευρετική τέχνη τού ανθρώπου, συμβαίνει μέσα στο ανθρώπινο ‘καταφύγιο’ και δεν αγγίζει τη φύση τών πραγμάτων.
Το να μην πληγωθή το σύνολο, του οποίου τα βάθη ‘προφυλάσσονται’ απ’ τη ‘φορτικότητα’ του ανθρώπου, το ουσιαστικό δηλ. αμετάβλητο της φύσης ως κοσμικής τάξης, ήταν στην πραγματικότητα το υπόβαθρο σε όλες τις ‘επιχειρήσεις’ τού θνητού ανθρώπου, συμπεριλαμβανομένων και των επεμβάσεών του στην ίδια εκείνη την τάξη. Η ζωή του ‘διαδραματιζόταν’ ανάμεσα σ’ αυτό που μένει και σ’ αυτό που αλλάζει: αυτό που έμενε ήταν η φύση, κι αυτό που άλλαζε, τα ίδια του τα έργα. Και το μεγαλύτερο απ’ αυτά τα έργα ήταν η πόλη, στην οποίαν και μπορούσε να προσδώση μιαν ορισμένη διάρκεια με τους νόμους, τους οποίους και ‘επινοούσε’ γι’ αυτήν και ανελάμβανε να τους τιμά. Χωρίς να υπάρχη όμως καμμιά μακροχρόνια βεβαιότητα γι’ αυτήν την τεχνική διάρκεια. Ως ένα παρακινδυνευμένο τεχνούργημα, μπορεί να παραλύση ή και να πλανηθή το πολιτιστικό δημιούργημα. Ακόμα και μέσα στον τεχνικό χώρο, και με όλην την ελευθερία που εξασφαλίζει στον αυτοπροσδιορισμό ο χώρος αυτός, μπορεί να καταργήση η αυθαιρεσία κάποια φορά τις βασικές προϋποθέσεις τής ανθρώπινης ύπαρξης. Εξασφαλίζει μάλιστα, η αστάθεια ακριβώς τής ανθρώπινης μοίρας, τη σταθερότητα της ανθρώπινης κατάστασης. Η σύμπτωση, η τύχη και η μωρία, οι μεγάλοι εξισωτές στις υποθέσεις τών ανθρώπων, επιδρούν σαν ένα είδος εντροπίας, ‘οδηγώντας’ τελικά όλα τα συγκεκριμένα έργα στους αιώνιους κανόνες. Πόλεις ακμάζουν και παρακμάζουν, εξουσίες έρχονται και παρέρχονται, οικογένειες ευδοκιμούν και εκφυλίζονται – καμμιά αλλαγή δεν διαρκεί, και είναι πάλι στο τέλος, με τις αμφίδρομες εξισώσεις όλων τών προσωρινών αποκλίσεων, όπως ήταν πάντοτε η κατάσταση του ανθρώπου. Έτσι ελέγχει 
ελάχιστα κι εδώ ο άνθρωπος, το ίδιο του το τεχνικό ‘προїόν’ του κοινωνικού κόσμου,και κυριαρχεί η μόνιμή του φύση.
Συνιστούσε πάντως αυτή η ακρόπολη της ίδιας του της δημιουργίας, διαχωρισμένη σαφώς απ’ τα υπόλοιπα πράγματα και προορισμένη να τον προστατεύη, την πλήρη και μοναδική περιοχή ανθρώπινης ευθύνης. Η φύση δεν αποτελούσε αντικείμενο ανθρώπινης ευθύνης – φρόντιζε για τον εαυτό της και φρόντιζε επίσης, με την κατάλληλη πειθώ και ‘πίεση’, και για τον άνθρωπο· και δεν ‘εφαρμοζόταν’ κάποια ηθική, αλλά ευφυία και εφευρετικότητα απέναντί της. Όμως στην «πόλη», στην κοινωνική δηλ. τεχνική κατασκευή, όπου συναναστρέφονται άνθρωποι με ανθρώπους, πρέπει να ‘συζεύγνυται’ με την ηθικότητα η ευφυία, γιατί είναι το ήθος η ψυχή τής ύπαρξης του ανθρώπου. Σ’ αυτόν τον ενδο-ανθρώπινο χώρο κατοικεί άλλωστε και κάθε παραδεδομένη ηθική, προσαρμοσμένη και δοκιμασμένη στα συγκεκριμένα ‘μέτρα και σταθμά’.

Παρασκευή 13 Ιανουαρίου 2023

HANS JONAS Η ΑΡΧΗ ΤΗΣ ‘ΕΥΘΥΝΗΣ’ (1)

 ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ  ΜΙΑΣ ΗΘΙΚΗΣ  ΓΙΑ  ΤΟΝ                         

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ  ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ

           Στα παιδιά μου, Ayalah, Jonathan, Gabrielle

                                      Πρόλογος
     
Image result for hans jonas Ο οριστικά αποδεσμευθείς Προμηθέας,  που του δίνει άγνωστες μέχρι τώρα δυνάμεις η επιστήμη και ακαταπόνητη ώθηση η οικονομία, καλεί για μιαν ηθική, που να συγκρατή με εκούσια χαλινάρια απ’ το να γίνη ο άνθρωπος ολέθρια καταστροφικός. Το ότι μετεστράφη σε απειλή η υπόσχεση τής μοντέρνας τεχνικής, ή ότι συνδέθηκε αναπόσπαστα με την απειλή αυτή η τεχνική, αποτελεί και την αφετηριακή θέση τού βιβλίου.  Μια ‘θέση’ που ξεπερνά τη διαπίστωση τής φυσικής απειλής. Η προοριζόμενη για την ανθρώπινη ευτυχία υποταγή τής φύσης οδήγησε, με την υπερβολή μιας ‘επιτυχίας’, που εκτείνεται και στην ίδιαν την ανθρώπινη πλέον φύση, στη μεγαλύτερη πρόκληση που έχει ποτέ προκύψει, απ’ την ίδιαν του τη δράση, στο ανθρώπινο Είναι. Είναι όλα ‘μοντέρνα’ εδώ, ανόμοια με τα μέχρι τώρα, τόσο ως προς το είδος όσο και ως προς τα μεγέθη: Αυτό που μπορεί να κάνη σήμερα ο άνθρωπος, και το οποίο είναι κατόπιν υποχρεωμένος, κατά την ακαταμάχητη εξάσκηση αυτής τής ‘δυνατότητας’ να κάνη, δεν έχει το όμοιό του στην παρελθούσα εμπειρία. Στην οποίαν και ήταν προσαρμοσμένη κάθε  ‘σοφία’ περί σωστής συμπεριφοράς μέχρι τώρα. Δεν μας διδάσκει άρα λοιπόν καμμιά παραδεδομένη ηθική για τους κανόνες τού «καλού» και του «κακού», τους οποίους και θα πρέπη να ‘δεχτούν’ οι εντελώς νέοι τρόποι ισχύος και τα πιθανά ‘δημιουργήματά’ τους. Η ‘νέα περιοχή’ συλλογικής πράξης, στην οποία και εισήλθαμε με την υψηλή λεγόμενη τεχνολογία, είναι ακόμα ‘ουδέτερη ζώνη’ για την ηθική θεωρία.
      Σ’ αυτό το κενό (το οποίο είναι ταυτόχρονα και το κενό τού σημερινού σχετικισμού τών αξιών) παίρνει και η παρούσα προσπάθεια τη θέση της. Τί μπορεί να χρησιμεύση ‘εδώ’ ως πυξίδα; Μα ο ίδιος ο προβλεπόμενος κίνδυνος! Στις αστραπές του που έρχονται απ’ το μέλλον, στην εμφάνιση τού πλανητικού μεγέθους και τού ανθρώπινου ‘ναυαγίου’ αυτού τού μέλλοντος, μπορούν να ανακαλυφθούν πρώτ’ απ’ όλα οι ηθικές αρχές, απ’ τις οποίες και θα προέλθουν οι νέες υποχρεώσεις τής καινούργιας ισχύος. Αυτό το ονομάζω «παρουσία (Heuristik) τού φόβου»: Είναι η προβλεπόμενη κατ’ αρχάς παραμόρφωση τού ανθρώπου που μας βοηθά στο να προφυλάξουμε απ’ αυτήν ακριβώς την παραμόρφωση την έννοια τού ανθρώπου. Γιατί γνωρίζουμε κατ’ αρχάς τί είναι αυτό που διακυβεύεται, όταν γνωρίζουμε ότι ακριβώς διακυβεύεται. Και καθώς δεν πρόκειται  εδώ μόνο για την ανθρώπινη μοίρα, αλλά και για την ανθρώπινη εικόνα, όχι μόνο για τη φυσική επιβίωση, αλλά και για την ακεραιότητα τής ύπαρξης, έτσι πρέπει να είναι όχι μόνο μια ηθική τής ευφυίας, αλλά και μια ηθική τού σεβασμού, η ηθική που καλείται να προστατεύση και την επιβίωση και την ακεραιότητα.
      Η θεμελίωση μιας τέτοιας ηθικής, που δεν συνδέεται πλέον μόνο με τη σημερινή και ‘άμεση’ συνανθρωπότητα, πρέπει να επεκτείνεται και στη μεταφυσική, απ’ την οποία και μόνο μπορεί να προκύψη το ερώτημα, γιατί πρέπει να υπάρχουν άραγες γενικώς στον κόσμο άνθρωποι: γιατί να είναι άρα προστακτικό, να εξασφαλισθή η ύπαρξή τους για το μέλλον. Υποχρεώνει η περιπέτεια τής τεχνολογίας με τα ακρότατα εγχειρήματά της σ’ αυτό το εγχείρημα ακρότατης συνείδησης ή συλλογισμού.  Θα επιχειρηθή λοιπόν μια τέτοια θεμελίωση εδώ, αντίθετα (μάλιστα…) στη θετικιστικο-αναλυτική παραίτηση τής σύγχρονης φιλοσοφίας. Και θα ξετυλιχτούν εκ νέου οντολογικά τα παλαιά ερωτήματα για τη σχέση Είναι και Οφείλειν, αιτίας και σκοπού, φύσεως και αξίας, ώστε να θεμελιωθή πέρα απ’ τον αξιακό υποκειμενισμό, στο Είναι, το καινούργιο χρέος τού ανθρώπου.
      Το πραγματικό θέμα είναι ωστόσο αυτό το ίδιο το καινούργιο χρέος, που συμπεριλαμβάνεται στην έννοια ή τον όρο τής ευθύνης. Χωρίς να είναι βέβαια ένα καινούργιο φαινόμενο στον χώρο τού ήθους, δεν είχε ωστόσο ποτέ ένα παρόμοιο αντικείμενο η ευθύνη, και δεν απασχόλησε επίσης παρά ελάχιστα μέχρι τώρα την ηθική θεωρία. Ήταν τόσο περιορισμένες η γνώση και η δύναμη, ώστε δεν περιελάμβαναν την πρόβλεψη για το απώτερο μέλλον, και ούτε βέβαια ολόκληρη την οικουμένη υπό τήν συνείδηση τής ίδιας τής δικής μας αιτιότητας. Αντί για την άσκοπη ‘μαντεία’ μεταγενέστερων συνεπειών σε μιαν άγνωστη μοίρα, συγκεντρωνόταν η ηθική στην ποιότητα τού ήθους τής ίδιας τής στιγμιαίας πράξης, όπου και έπρεπε να προσεχθή το δίκαιο τού πλησίον. Στους καιρούς τής τεχνολογίας η ηθική έχει όμως μπροστά της πράξεις (και όχι μόνον τού μεμονωμένου υποκειμένου), που ‘εκτείνονται’ χωρίς προηγούμενο παράδειγμα αιτιατά στο μέλλον, συνοδευμένες από μιαν πρόγνωση, που ξεπερνά κατά πολύ, ατελής όπως πάντα, κάθε τι το παραδεδομένο. Κοντά σ’ αυτό και το μέγεθος των ‘μακρινών’ επιδράσεων, αλλά συχνά και η μη αντιστρεψιμότητά τους. Όλ’ αυτά φέρνουν την ευθύνη στο κέντρο τής ηθικής, και μάλιστα με τέτοιους χρονικούς και τοπικούς ορίζοντες, αντίστοιχους προς εκείνους τών (‘τεχνολογικών’…) πράξεων. Γι’ αυτό και η ελλείπουσα μέχρι τώρα θεωρία τής ευθύνης αποτελεί το κέντρο τού παρόντος έργου.
      Απ’ τη διευρυμένη μελλοντική διάσταση τής σημερινής ευθύνης προκύπτει και το τελικό μας θέμα: η ουτοπία. Η παγκόσμια τεχνολογική δυναμική προόδου κρύβει και έναν υπονοούμενον ουτοπισμό εντός της, τουλάχιστον ως προς την τάση της, αν όχι και στο πρόγραμμά της. Και η μία, ήδη υπάρχουσα ηθική με παγκόσμια μελλοντική προοπτική, ο μαρξισμός, ανέδειξε, σε συνδυασμό ακριβώς με την τεχνική, σε σαφή σκοπό τήν ουτοπία. Κάτι που μας αναγκάζει σε μια διεξοδική κριτική τού ουτοπικού ιδεώδους. Καθώς δέ ‘αναλαμβάνει’ αρχαιότατα όνειρα τής ανθρωπότητας, και μοιάζει μάλιστα να διαθέτη   σήμερα καί την τεχνική και τα μέσα για να μετατρέψη σ’ ένα εγχείρημα το όνειρο, κατέστη πλέον ο ‘άσκοπος’ προηγουμένως ουτοπισμός η πιο επικίνδυνη – επειδή είναι ακριβώς και ιδεαλιστική – προσπάθεια τής σημερινής ανθρωπότητας. Απέναντι στην αδιακρισία τών σκοπεύσεών του, που απατώνται και πλανώνται τόσο οικολογικά όσο και ανθρωπολογικά (με αποδεδειγμένο το πρώτο, και αναδεικνυόμενο φιλοσοφικά το δεύτερο), η αρχή τής ευθύνης αντιπαραθέτει την πιο μετριόφρονα εργασία, που επιτάσσουν ο φόβος και ο σεβασμός: να διαφυλαχθή για τον άνθρωπο, στην παραμένουσα αμφισημία τής ελευθερίας του, που δεν μπορεί  να την αναιρέση ποτέ καμμιά αλλαγή τών περιστάσεων, η ακεραιότητα τού κόσμου του και τής ύπαρξής του απέναντι στις υπερβάσεις τής ισχύος του.
      Μια «τεχνολογικο-ηθική πραγματεία» (“Tractatus technologico-ethicus”) , όπως αυτή που επιχειρείται εδώ, έχει αυστηρές απαιτήσεις, τόσο για τον αναγνώστη όσο και για τον συγγραφέα. Κι ό,τι θα ανταποκρίνεται, έστω και εν μέρει στο θέμα, πρέπει να μοιάζη με το ατσάλι κι όχι με το βαμβακερό υπόστρωμα (τη ‘βάτα’…). Απ’ αυτή τη ‘βάτα’ καλού αισθήματος και διάθεσης, ‘ακατάκριτης’ πρόθεσης, και εξαγγελίας ότι  κάποιος ‘στέκεται’ στο πλευρό τών αγγέλων και ενάντια στην αμαρτία, κι ότι είναι υπέρ τής προκοπής και της ‘ανάπτυξης’ και ενάντια στην καταστροφή, υπάρχει αρκετό ‘υλικό’ στην ηθική σκέψη τών ημερών μας. Χρειάζεται όμως κάτι πιο ‘σκληρό’, και αυτό επιχειρείται εδώ. Είναι λοιπόν συνολικά συστηματική και πουθενά απλώς ‘ομιλητική’ (homiletisch) η σκόπευση, και δεν μπορεί να χρησιμεύση κανένας (επίκαιρος ή ανεπίκαιρος) έπαινος τής διάθεσης ή του αισθήματος προς συγχώρηση φιλοσοφικών ανεπαρκειών τού συλλογισμού μας.  Το σύνολο, που θα αναπτυχθή βήμα το βήμα είναι ένα επιχείρημα – και εύχομαι να μην είναι πολύ κουραστικό αυτό για τον αναγνώστη – μέσα απ’ τα έξη κεφάλαια.  Και γνωρίζω το ένα και μόνον κενό που υπάρχει στη θεωρητική πορεία αυτής τής ανάπτυξης: την παράλειψη δηλ. μιας έρευνας περί «ισχύος και ασθενείας τού υποκειμενισμού» ανάμεσα στο τρίτο και το τέταρτο κεφάλαιο, όπου και πραγματευόμαστε εκ νέου το ψυχο-φυσικό πρόβλημα και όπου αντικρούεται ο φυσιοκρατικός προσδιορισμός (Determinismus) τής ψυχικής ζωής. Παρ’ όλο που θα ήταν συστηματικά αναγκαίο (γιατί δεν ‘ταιριάζει’ καμμιά ηθική με τον ΄ντετερμινισμό’, και δεν μπορεί να υπάρξη κανένα ‘οφείλειν’ χωρίς ελευθερία), αποφασίστηκε για λόγους έκτασης του κειμένου να απαλειφθή εδώ αυτή η πραγματεία, και να παρουσιασθή αντί γι’ αυτό αργότερα ξεχωριστά.
       Η ίδια δε ‘έγνοια’ μάς οδήγησε και στο να ‘επιφυλάξουμε’ μιαν ιδιαίτερη και σύντομη μέσα στον χρόνο δημοσίευση για ένα προσαρτημένο στη συνολική συστηματική έρευνα «εφαρμοσμένο μέρος», το οποίο και θα αποσαφηνίση, με μιαν επιλογή συγκεκριμένων ήδη τώρα ξεχωριστών θεμάτων, το νέο είδος ηθικών ερωτημάτων και υποχρεώσεων. Δεν μπορεί άλλωστε να επιχειρηθή κάτι περισσότερο από μιαν τέτοια προσωρινή ‘περιπτωσιολογία’ (΄καζουιστική’) επί τού παρόντος. Ενώ δεν είναι εξάλλου, κατά το στάδιο τού γίγνεσθαι των «πραγμάτων» της, ακόμα καιρός για μια συστηματική διδασκαλία τών υποχρεώσεων (που θα ήταν βέβαια και επιδιώξιμη τελικά).
       H απόφαση να γραφτή, ύστερα από δεκαετίες αποκλειστικά σχεδόν αγγλικής συγγραφής, στα γερμανικά αυτό το βιβλίο, δεν πήγασε από κανέναν συναισθηματικό λόγο, αλλά μόνον απ’ τον νηφάλιον υπολογισμό τής προχωρημένης μου ηλικίας. Καθώς κοστίζει ακόμα και τώρα τον διπλό ή και τριπλό χρόνο απ’ ό,τι στη μητρική γλώσσα η ισάξια διατύπωση στην αποκτημένη γλώσσα, θεώρησα πως έπρεπε να διαλέξω, τόσο ένεκα των ορίων τής ζωής (τού βίου…) όσο και ένεκα τού επείγοντος του αντικειμένου, ύστερα από τα πολλά χρόνια στοχαστικής προετοιμασίας, τον πιο γρήγορο δρόμο καταγραφής, ο οποίος ήταν κι ο ίδιος άλλωστε αρκετά αργός. Δεν θα διαφύγη φυσικά απ’ τον αναγνώστη, ότι δεν έχει «παρακολουθήσει» ο συγγραφέας απ’ το 1933 την εξέλιξη της γερμανικής γλώσσας. Φίλοι δε τού μίλησαν σε διαλέξεις του στη Γερμανία για τα «αρχαїκά» του (archaisch) γερμανικά· και τήν αποκάλεσε, όσον αφορά στο παρόν κείμενο, ένας εξαιρετικά καλοπροαίρετος (και αποδεδειγμένα έμπειρος) αναγνώστης τού χειρογράφου, σε ορισμένα σημεία ακόμα και «αρχαιοφραγκική» τη γλώσσα – συμβουλεύοντάς με, να επιτρέψω να την ‘εκμοντερνίση’ ένα άλλο χέρι. Χωρίς να καταφέρω όμως, έστω και παραβλέποντας τον χρονικό παράγοντα και παρόντος ενός ιδανικού ‘επεξεργαστή’, να συμφωνήσω με μιαν τέτοια ‘λύση’. Γιατί όπως έχω τη συνείδηση, ότι ‘επιτίθεμαι’ σ’ ένα ύψιστα επίκαιρο αντικείμενο με μιαν εντελώς ανεπίκαιρη, και σχεδόν αρχαїκή φιλοσοφία, έτσι δεν μου φαίνεται και ασύμμετρο, το να εκφραστή και στον τρόπο γραφής μια παρόμοια ‘ένταση’ ή ‘διάσταση’.
      Μέσα στα χρόνια της ‘εξέλιξης’ αυτού τού βιβλίου, δημοσιεύτηκαν ήδη, με τη μορφή δοκιμίων, κάποια πράγματα απ’ τα διάφορα κεφάλαια στην Αμερική. Δηλαδή: Το άρθρο “Technology and Responsibility – Reflections on the New Tasks of Ethiks” στο “Social Research” 40/1, 1973 (απ’ το 1ο κεφάλαιο του παρόντος βιβλίου)· “Responsibility Today – The Ethiks of an Endangered Future”, ό.π. 43/1, 1976 (απ’ το 2ο  κεφάλαιο)· “The Concept of Responsibility – An Inquiry into the Foundations of an Ethics for our Age”, στο “Knowledge, Value, and Belief”, ed. H. T. Engelhardt and D. Callahan, Hastings-on-Hudson, N.Y. 1977 (απ’ το 4ο κεφάλαιο). Ευχαριστώ τούς αναφερθέντες εκδότες για την άδειά τους να χρησιμοποιήσω και τώρα, όπως είχε εξάλλου εξαρχής προβλεφθή, τα ως άνω κείμενα.
       Ευχαριστίες οφείλονται επίσης σε πρόσωπα και ιδρύματα, που προώθησαν με την εξασφάλιση των κατάλληλων συνθηκών την πραγματοποίηση αυτού τού έργου. Το “The National Endowment for the Humanities” και το “The Rockfeller Foundation” χρηματοδότησαν απλόχερα ένα ακαδημαїκό έτος αδείας, στο οποίο και ξεκίνησε αυτή η καταγραφή. Στην ωραία ‘μοναξιά’ τής Villa Feuerring στο Beth Jizchak (στο Ισραήλ), που φιλοξένησε τόσες φορές κάποιους εργάτες τού πνεύματος, μπόρεσα και έγραψα τα πρώτα κεφάλαια. Ευχαριστώ δε και από εδώ δημόσια τη μεγαλόψυχη οικοδέσποινα, κυρία Gertrud Feuerring στην Ιερουσαλήμ. Ενώ την ίδια ευγνωμοσύνη οφείλω και σε περαιτέρω ‘προστατευμένες’ διαμονές σε φιλικά σπίτια στο Ισραήλ και την Ελβετία, που βοήθησαν επανειλημμένα μέσα στον χρόνο το παρόν έργο, όταν προσέφερε η γεωγραφική απόσταση την καλύτερη προστασία απέναντι σε ‘υπερβάσεις’ τής πανεπιστημιακής συγκλήτου στη διάρκεια διακοπών και αδείας.
      Στην αφιέρωση στην αρχή τού βιβλίου ονομάζονται (ωστόσο…) εκείνοι, στους οποίους και είναι διαφορετικό, με την έννοια του βιβλίου, από μιαν ευχαριστία, το χρέος.

       New Rochelle, New York, U. S. A. , Juli 1979  -  Hans Jonas

Σάββατο 9 Φεβρουαρίου 2019

«Η αρχή της ευθύνης»

Αναζητώντας μια ηθική για τον τεχνολογικό πολιτισμό
Χανς Γιώνας
Μτφρ. Ντίνα Σαμοθράκη, Θεόδωρος Στουφής
Αρμός 2018

Τροχός και φωτιά. Εφευρέσεις και ανακαλύψεις. Στα χέρια του ανθρώπου η τεχνολογία έχει πάντα δυο χρήσεις. Μία που χτίζει πολιτισμούς και μία που τους καταστρέφει. Η διαφορά σήμερα με το παρελθόν είναι ότι τότε η κακή χρήση της τεχνολογίας μπορούσε να καταστρέψει το τώρα. Σήμερα μπορεί να καταστρέψει και το μέλλον. Σ' αυτό ακριβώς το σημείο έρχεται ο Χανς Γιώνας να επισημάνει την σημασία που έχει ο τρόπος που θα διαχειριστεί ο σύγχρονος άνθρωπος τις νέες δυνατότητες. Ένας τρόπος που δεν βασίζεται στον φόβο και τον αποκλεισμό, αλλά στην διάκριση, την υπευθυνότητα και σε μια νέα ηθική την οποία οφείλουμε να αναπτύξουμε. Μια ηθική που δημιουργείται όταν αναλογιζόμαστε την ευθύνη απέναντι στον εαυτό μας, το περιβάλλον και τις μελλοντικές γενιές.

"Αν ο διάλογος για την ηθική μπορεί να συνεισφέρει κάτι στον αγώνα του ανθρώπου να επιζήσει πέρα από τον παρόντα αιώνα, χρειαζόμαστε ακριβώς τέτοιου είδους εργασία για να προγραμματίσουμε τα αναγκαία βήματα. Χωρίς να αυταπατάται, αλλά και χωρίς να απελπίζεται, ο Χανς Γιώνας μας φέρνει ενώπιον των ζητημάτων από τα οποία εξαρτάται το οποιοδήποτε μέλλον μας."

H Αρχή της Ευθύνης
Νίκος Καρφάκης  (21 Μαΐου 2018 - www.philenews.com)
Στο παρόν κείμενο κάνουμε μερικές σκέψεις με αφορμή το πυρηνικό εργοστάσιο της Τουρκίας στη σεισμογενή περιοχή του Άκκιουγιου, του οποίου η λειτουργία έχει δικαίως προκαλέσει μεγάλη ανησυχία και προβληματισμό. Οι σκέψεις αυτές δεν έχουν να κάνουν με τη γεωπολιτική και τις γεωστρατηγικές εξελίξεις στη Μεσόγειο αλλά με την τεχνολογία, τη φιλοσοφία και την ηθική.
Η πρόοδος της επιστήμης και της τεχνολογίας στον 20ό αιώνα ήταν αλματώδης. Παρότι η πυρηνική ενέργεια, τουλάχιστον στις ΗΠΑ, υποσχέθηκε να απελευθερώσει τη βιομηχανική κοινωνία από τα ορυκτά καύσιμα και εξισώθηκε με την κοινωνική και τεχνολογική πρόοδο, είχε καταστροφικά αποτελέσματα. Εκτός από την ατομική βόμβα και τις ολέθριες συνέπειες τις οποίες όλοι γνωρίζουμε, η πυρηνική βιομηχανία εθίστηκε σε μη ασφαλείς σχεδιασμούς τη δεκαετία του 1960 με εξίσου πασίγνωστα αποτελέσματα. Οι περιπτώσεις του Θρι Μάιλ Άιλαντ, του Τσερνόμπιλ και, πιο πρόσφατα, της Φουκουσίμα έδειξαν ότι είναι αδύνατο να αποφευχθούν τα ατυχήματα και ότι καμία μονάδα πυρηνικής ενέργειας δεν είναι απολύτως ασφαλής.
To 1979, την περίοδο που το οικολογικό κίνημα είναι ήδη αρκετά ανεπτυγμένο, o Γερμανός φιλόσοφος Χανς Γιόνας δημοσιεύει το (ακόμη αμετάφραστο στα ελληνικά) βιβλίο του «Η αρχή της ευθύνης» (Das Prizip Verantwortung). Σ’ αυτό το βιβλίο (αλλά και σε άλλα κείμενα και παρεμβάσεις του) ο Γιόνας στοχάζεται πάνω στις τεράστιες συνέπειες που μπορούν να επιφέρουν η βιοτεχνολογία, η πυρηνική ενέργεια και γενικότερα η τεχνολογία στον άνθρωπο και στο περιβάλλον. Στο επίκεντρο του βιβλίου βρίσκεται μια νέα «κατηγορική προσταγή». Στην προσπάθειά του να μετατοπίσει το κέντρο βάρους της ηθικής από τι πρέπει να κάνουμε (π.χ. Μωσαϊκός νόμος) στο πώς πρέπει να πράττουμε, να θεμελιώσει την ηθική στην ανθρώπινη ορθολογικότητα και άρα να την καταστήσει καθολικεύσιμη, ένας άλλος Γερμανός φιλόσοφος, ο Ιμάνουελ Καντ, το όνομα του οποίου ταυτίστηκε με τον Διαφωτισμό, κατέληξε να προτείνει την περίφημη κατηγορική προσταγή: «Πράττε μόνο βάσει μια τέτοιας αρχής που να μπορείς ταυτόχρονα να θέλεις η αρχή αυτή να γίνει ένας καθολικός νόμος». Αντί για την κατηγορική προσταγή του Καντ, ο Γιόνας αντιπρότεινε την ακόλουθη: «Πράττε έτσι ώστε οι συνέπειες των πράξεών σου να είναι συμβιβάσιμες με τη μονιμότητα της αυθεντικής ανθρώπινης ζωής» (δική μου μετάφραση). 
Η αναθεώρηση της κατηγορικής αρχής από τον Γιόνας οδηγεί σε μια ριζοσπαστικότερη ηθική αφού τα όρια δράσης της ευθύνης επεκτείνονται σε σημείο που περιλαμβάνονται η βιόσφαιρα και οι ερχόμενες γενιές (το απόφθεγμα που αποδίδεται στους γηγενείς Αμερικάνους, «Δεν κληρονομήσαμε τη Γη από τους προγόνους μας· τη δανειστήκαμε από τα παιδιά μας» έχει παρόμοια σημασία). Οι παλαιότερες ηθικές θεωρίες (π.χ. η αριστοτελική) έχουν περιορισμένη εμβέλεια αφού αφορούσαν την ηθική σημασία που έχουν οι ανθρώπινες πράξεις σε κάποιους που βρίσκονται χωρικά και χρονικά κοντά τους. Η νεωτερικότητα και η άνοδος της τεχνολογίας αλλάζουν ριζικά το σκηνικό αυτό. 
Οι πράξεις μας επηρεάζουν τη φύση και έχουν πολύ μεγαλύτερη εμβέλεια. Μάλιστα, η πυρηνική ενέργεια και οι πράξεις συγκεκριμένων ατόμων ή ομάδων μπορούν να προκαλέσουν μαζική (για να μην πούμε ολοκληρωτική) εξαφάνιση της ζωής πάνω στον πλανήτη. 
Σύμφωνα με τον Γιόνας, πρέπει να απαλλαγούμε από την ανθρωποκεντρική αντίληψη ότι ο άνθρωπος δεν είναι μέρος της φύσης αλλά κάτι ξεχωριστό, η οποία οδηγεί στην εξαντικειμενίκευση και εκμετάλλευσή της. Η προσταγή του Γιόνας, που έχει ως αποκλειστικό της μέλημα τη διαιώνιση της ανθρωπότητας, μας υποχρεώνει να προβλέψουμε τις πιθανές μελλοντικές συνέπειες της τεχνολογικής δράσης. Γι’ αυτό μιλάει για μια «ευρετική του φόβου». Δηλαδή, αντί να είμαστε αισιόδοξοι για το μέλλον, ο φόβος για τις ενδεχόμενες συνέπειες των πράξεών μας θα μας βοηθήσει να αντιληφθούμε το μέγεθος του προβλήματος και να λάβουμε μέτρα.
Μπορεί κάποιες από τις απόψεις του Γιόνας να φαντάζουν παρωχημένες, υπερβολικές ή πεσιμιστικές (και σίγουρα οδήγησαν σε μια σειρά από παρανοήσεις), όμως η σκέψη του παραμένει επίκαιρη και σημαντική, μας ενθαρρύνει να αναλογιστούμε τα κοινωνικά και ηθικά προβλήματα που μπορεί να προκαλέσει η τεχνολογία και, ίσως πάνω απ΄ όλα, μας προειδοποιεί για τις καταστροφικές συνέπειες που μπορεί να επιφέρει η πυρηνική ενέργεια στο οικοσύστημα και στην ανθρωπότητα.


Τρίτη 5 Φεβρουαρίου 2019

HANS JONAS Η ΑΡΧΗ ΤΗΣ ‘ΕΥΘΥΝΗΣ’ (12)

ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ  ΜΙΑΣ ΗΘΙΚΗΣ  ΓΙΑ ΤΟΝ  ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ  ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ

Συνέχεια από Σάββατο 13 Οκτωβρίου  2018
                                                  ΔΕΥΤΕΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
                                ΘΕΜΕΛΙΑΚΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ

                         ΙΙΙ.   Το στοιχείο τού ‘στοιχήματος’ στην πράξη
     
Image result for hans jonasΔεν έχουμε να πούμε κάτι άλλο για τις αιτίες τών παραδειγμάτων που αναφέραμε. Ας διατυπώσουμε λοιπόν τώρα την ηθική αρχή που υπάρχει πίσω απ’ αυτές τις αιτίες, απ’ την οποία και αντλούν κατ’ αρχάς τη δύναμή τους. Ξεκινήσαμε απ’ το ότι η άγνοια που έχουμε για κάθε μακρινή πρόγνωση, άγνοια που μας εμποδίζει φαινομενικά μέχρι παραλύσεως, καθώς προσπαθούμε να εξισορροπήσουμε τις διαφορετικές εκδοχές τής πρόγνωσης, να χρησιμοποιήσουμε τις αρχές στη σφαίρα τής πραγματικότητας· η άγνοια αυτή μπορεί να εκληφθή η ίδια ως ένα δεδομένο, που για τη σωστή του χρήση πρέπει να διαθέτη η ηθική μιαν αρχή, που κι αυτή να μην αγνοείται. Συζητήσαμε μέχρι τώρα ένα πρακτικό παράδειγμα αυτής τής αρχής, ότι πρέπει δηλ. να υπολογίζουμε σε πράγματα ενός συγκεκριμένου μεγέθους και τάξεως – αυτά που έχουν ένα αποκαλυπτικό δυναμικό–  περισσότερο την πρόγνωση ενός ολέθρου παρά την πρόγνωση μιας ‘ευδαιμονίας’. Προϋπόθεση γι’ αυτόν τον ‘υπολογισμό’ είναι το ότι έχουμε να κάνουμε σήμερα με πράξεις αυτής ακριβώς τής τάξεως, γεγονός πρωτοφανές στις ανθρώπινες ‘υποθέσεις’. Αυτό το πρωτοφανές ξεπερνά τη σιωπηλή στάση κάθε προηγούμενης ηθικής, να σκέπτεται, καθώς είναι αδύνατος κάθε μακροπρόθεσμος προ-υπολογισμός, μόνο το εκάστοτε επόμενο και να αφήνη το απώτερο μέλλον να φροντίση για τον εαυτό του. Αυτό ισχύει περαιτέρω και για την ιδιωτική σφαίρα πράξεων, όπου οι ελκυστικές όσο και απειλητικές προοπτικές αποτελούν εξίσου άσκοπες φαντασίες, οι οποίες δεν επιτρέπεται να επηρεάσουν ούτε πραγματικά ούτε ηθικά την απόφαση για κάτι επόμενο. Το να μη ληφθούν αυτές οι φανταστικές προοπτικές υπ’ όψιν, το να αγνοηθούν άρα η μάταιη ελπίδα και ο φόβος,  αποτελεί εδώ τον μοναδικό κατάλληλο κανόνα τής άγνοιας, και το να μη μας βασανίζη με μάταιες σκέψεις το άγνωστο, αποτελεί επίσης μια προϋπόθεση της ικανής για πράξη αρετής. Στην καινούργια όμως διάσταση της πράξης δεν πρόκειται πλέον για μάταιες φαντασίες· η προβολή στο μέλλον ανήκει στην ουσία της και στο χρέος της, και πρέπει άρα η δική τους άγνοια να απαντηθή με έναν άλλον κανόνα, ένα άλλο υπόδειγμα. Το περιεχόμενό τους το γνωρίζουμε· και την αρχή που τις διέπει τη μαθαίνουμε, αν συλλογιστούμε το στοιχείο τού τυχερού παιχνιδιού ή τού στοιχήματος που περιέχεται σε κάθε ανθρώπινη πράξη, όσον αφορά στην έκβαση όσο και στις παράπλευρες συνέπειες, και αν αναρωτηθούμε, με ποιο τίμημα μάς επιτρέπεται, από ηθικής πλευράς, να στοιχηματίζουμε.

   1. Μού επιτρέπεται να εντάξω το συμφέρον Άλλων στο δικό μου                         στοίχημα;

         Εδώ προκύπτει ως πρώτη απάντηση, ότι δεν επιτρέπεται, με την αυστηρή έννοια του όρου, να στοιχηματίζη κανείς για κάτι που δεν του ανήκει (μένει όμως ανοιχτό το αν επιτρέπεται να στοιχηματίζη κανείς  για όλα όσα τού ανήκουν). Μ’ αυτήν όμως την απάντηση δεν θα μπορούσαμε κάν να ζήσουμε, αφού δεν μπορεί να αποφευχθή απολύτως στην αξεδιάλυτη διαπλοκή τών ανθρωπίνων υποθέσεων καθώς και όλων τών πραγμάτων, το ότι η πράξη μου συμπαρασύρει και τη μοίρα άλλων και αποτελεί έτσι η διακύβευση του Δικού μου, πάντοτε μια διακύβευση για κάτι άλλο, το οποίο ανήκει σε άλλους και στο οποίο εγώ δεν έχω στην πραγματικότητα κανένα δικαίωμα. Το στοιχείο τού χρέους πρέπει να αναλαμβάνεται σε κάθε πράξη (της οποίας η σιωπηρή παράλειψη δεν θα ήταν παρά κι αυτή ένα είδος πράξης)· κι αυτό ισχύει όχι μόνο για το χρέος το οποίο, παρ’ ότι δεν το γνωρίζουμε, πρέπει γενικά να το δεχθούμε ως αναπόφευκτο, αλλά και για το γνωστό και προβλεπόμενο χρέος. «Αυτός που πράττει», έλεγε ο Γκαίτε, «πράττει ασυνείδητα», εννοώντας μ’ αυτό βέβαια την ετοιμότητά του να αναλάβη ο ίδιος το χρέος. Το πόση τέτοια «ασυνειδησία» μπορεί να επιτρέψη η υψηλότερη ηθική συνείδηση, το πόσο μακριά δηλ. μάς επιτρέπεται να πάμε στο να τραυματίσουμε ή και να διακυβεύσουμε έστω συνειδητά (ως «ριψοκίνδυνο παιχνίδι») ξένα συμφέροντα στα σχέδιά μας, αυτό είναι κάθε φορά έργο τής περιπτωσιολογίας τής ευθύνης, και δεν μπορεί να το καθορίση γενικά η διδασκαλία τών αρχών. Κατ’ αρχήν μπορούμε να αποδοκιμάσουμε μόνο την προπέτεια και την απερισκεψία στο να διακινδυνεύσουμε κάτι ξένο αλλά και κάτι δικό μας – που σημαίνει πως η «ασυνειδησία» δεν επιτρέπεται να είναι απερίσκεπτη· και προπετές θα ήταν για παράδειγμα να τεθή σε κίνδυνο κάτι το σημαντικό για μηδαμινούς σκοπούς. Αλλά ακόμα κι εκεί, η απερισκεψία απέναντι στην ιδίαν ευημερία ή και την ζωή είναι ένα πραγματικά μη αμφισβητούμενο δικαίωμα  (( ! )) , για το οποίο μπορούμε να πούμε το πολύ-πολύ, ότι περιορίζεται από ένα αντιτιθέμενο χρέος, χωρίς όμως και να αναιρείται το δικαίωμα απ’ το χρέος αυτό. Το ότι συμπεριλαμβάνονται οι άλλοι στο δικό μου «στοίχημα» καθιστά κατ’ αρχάς απαράδεκτη την απερισκεψία.

   2.  Επιτρέπεται να διακυβευθή το σύνολο των συμφερόντων Άλλων από μένα  ; 

      Όσον αφορά όμως στην παρεμβολή τού Ξένου στο παιχνίδι τής διακινδύνευσης, και διαφυλάσσοντας την προϋπόθεση της τελευταίας φράσης, θα μπορούσε να συμπληρωθή η πρώτη απάντηση με την διευκρίνηση ότι η παρεμβολή αυτή δεν επιτρέπεται να αφορά στο σύνολο των συμφερόντων των πληττομένων Άλλων, και προπάντων στην ζωή τους. Και ισχύει πράγματι απόλυτα αυτό, όταν επιδιώκεται το δικό μου ιδιοτελές συμφέρον, λόγω τής δυσαναλογίας που υφίσταται εδώ μεταξύ τής μεροληψίας τού επιδιωκόμενου και της απολυτότητας του διακινδυνευόμενου συμφέροντος, αλλά και εκεί επίσης όπου δεν πρόκειται μόνο για το συμφέρον μου, αλλά και για την ίδια τη ζωή μου. Ισχύει όμως άραγες αυτό και όταν επιδιώκουμε ανιδιοτελείς σκοπούς; Σκοπούς που επιδιώκουν ακόμα και εκείνοι που πλήττονται απ’ το τολμηρό εγχείρημα; Δεν θα θέλαμε να αμφισβητήσουμε στον πολιτικό άνδρα το δικαίωμα, να διακυβεύση τη μελλοντική ύπαρξη του έθνους, όταν διακυβεύονται πράγματι τα έσχατα. Έτσι πραγματοποιούνται οι φοβερές, συνηγορούμενες όμως ηθικά αποφάσεις για πόλεμο ή ειρήνη, όπου η ίδια η διακινδύνευση καθίσταται  μέλλον, προς χάριν τού μέλλοντος. Πρέπει μόνο να προσθέσουμε, ότι αυτό επιτρέπεται να συμβή, όχι επειδή μάς έλκει ένα λαμπρό και εξαίσιο μέλλον, αλλά μόνον υπό την απειλή ενός φοβερού μέλλοντος: όχι για την απόκτηση ενός υψίστου αγαθού (που ίσως δεν αποτελεί παρά ένα αντικείμενο υπεροψίας), αλλά μόνο για την αποτροπή ενός υψίστου κακού. Αυτό το τελευταίο υπερέχει πάντα και είναι το μόνο που συγχωρεί η αναγκαιότητα. Γιατί μπορεί κανείς να ζη χωρίς το ύψιστο αγαθό, όχι όμως με το ύψιστο κακό. Δεν υπάρχει ποτέ ένας καλός λόγος, μια καλή αιτία προκειμένου να διαλέξουμε να τα κερδίσουμε ή να τα χάσουμε όλα· το να ζητάμε όμως να σώσουμε το αναπαλλοτρίωτο συμφέρον κινδυνεύοντας να τα χάσουμε όλα κατά την προσπάθεια, ενδέχεται όχι μόνο να είναι δίκαιο αλλά και ηθικά επιβεβλημένο. Μ’ αυτήν την επιφύλαξη αίρεται επομένως το απόλυτο της πρότασης, ότι δεν επιτρέπεται να ενταχθή ποτέ το σύνολο των συμφερόντων των πληττομένων Άλλων στο στοίχημα της πράξης.

                3.  Ο Μελιορισμός δεν δικαιολογεί την απόλυτη ένταξη
(Μελιορισμός: Η πίστη ότι ο κόσμος σκοπεύει στη βελτίωση και ότι οι άνθρωποι μπορούν να συνεισφέρουν στη βελτίωσή του).
     Αυτήν την επιφύλαξη όμως – ότι μπορεί δηλ. μόνον η απόκρουση του μεγίστου κακού και όχι η απόκτηση του μεγίστου καλού να δικαιώση, υπό προϋποθέσεις, την απόλυτη ένταξη ξένων συμφερόντων στο δικό τους συμφέρον – την αποκλείουν εξ ορισμού τα μεγάλα τολμηρά εγχειρήματα της τεχνολογίας. Γιατί αυτά τα τολμηρά εγχειρήματα δεν αναλαμβάνονται για να διασωθή αυτό που ήδη υφίσταται ή για να αρθή αυτό που είναι ανυπόφορο, αλλά για να βελτιώνεται συνεχώς αυτό που κάθε φορά επιτυγχάνεται, δηλ. για την πρόοδο, που σκοπεύει στο να αποκτηθή, στην πιο φιλόδοξη περίπτωση, ένας επίγειος παράδεισος. Την πρόοδο και τα έργα της τα χαρακτηρίζει γι’ αυτό περισσότερο η υπεροψία παρά η αναγκαιότητα, και το να  παραιτηθή απ’ όσα τής αναλογούν συμπίπτει με το πλεόνασμα του αναγκαίου, ενώ το να διεκπεραιώση όλες τις δυνατότητές της μπορεί να συμπέσει με το ίδιο το απόλυτο. Επικυρώνεται άρα ξανά εδώ, όπου η επιφύλαξη δεν αποτελεί επαρκή προστασία, ότι δεν επιτρέπεται να διακυβεύη η πράξη μου «ολόκληρο» το συμφέρον τών ‘συν-πληττομένων’ Άλλων (που είναι εδώ οι μελλοντικοί άνθρωποι)

                4.  Δεν έχει κανένα δικαίωμα η ανθρωπότητα να αυτοκτονήση

     Και προστίθεται τώρα εδώ ως οριστική σφραγίδα, ότι «το σύνολο» των συμφερόντων που προσελκύονται στο τολμηρό εγχείρημα του ‘στοιχήματος’ έχει στην τεχνολογική πρόοδο ένα ασύγκριτα ευρύτερο νόημα απ’ ό,τι διακυβεύεται συνήθως στις ανθρώπινες αποφάσεις. Ακόμα κι όταν ριψοκινδυνεύη ο πολιτικός ηγέτης, την ώρα τής μοίρας, ολόκληρη την ύπαρξη της φυλής του, της πόλης του, του έθνους του, γνωρίζει ωστόσο, ότι ακόμα και μετά τον ενδεχόμενο αφανισμό τους θα εξακολουθήση να υπάρχη μια ανθρωπότητα κι ένας ζωντανός κόσμος εδώ στη γη. Μόνο στο πλαίσιο αυτής τής ‘υπερβατικής’ προϋπόθεσης αναπληρώνεται ηθικά σε ορισμένες ακρότατες περιπτώσεις το μεγάλο, μεμονωμένο τολμηρό εγχείρημα. Αλλά ακόμα και για τη σωτηρία τού έθνους του δεν επιτρέπεται να χρησιμοποιήση ο πολιτικός άνδρας κανένα μέσο, που μπορεί να καταστρέψη την ανθρωπότητα. Υπάρχουν ωστόσο τώρα κάποια απ’ τα πιθανά έργα τής τεχνολογίας, που διαθέτουν επισωρρευώμενα αυτήν ακριβώς την παγκόσμια εμβέλεια και εκτόπισμα, να μπορούν  δηλ. να θέσουν σε κίνδυνο είτε ολόκληρη την ύπαρξη είτε ολόκληρη την ουσία τών ανθρώπων στο μέλλον. Ο πολιτικός άνδρας μπορεί να επομισθή ιδεατά (idealiter) τη συγκατάθεση εκείνων για τους οποίους αποφασίζει αποφασίζοντας για τη μοίρα, ως αντίκλητος ή υπερασπιστής τους. Καμμιά όμως συγκατάθεση στην ανυπαρξία ή απανθρωπία δεν μπορούμε να δεχθούμε ούτε και να υποθέσουμε από την ανθρωπότητα του μέλλοντος· κι αν ήθελε κανείς παρ’ όλ’ αυτά να υποθέση κάτι τέτοιο (που θα ήταν σχεδόν παραφροσύνη), θα το απορρίπταμε λέγοντας, πως υφίσταται (κάτι που μένει βέβαια ακόμα να το αποδείξουμε) ένα απόλυτο χρέος τής ανθρωπότητας στην ύπαρξη, που δεν επιτρέπεται να το μπερδέψουμε με το σχετικό χρέος τού καθενός στην ύπαρξη. Για το ατομικό δικαίωμα στην αυτοκτονία μπορούμε να μιλάμε, όχι όμως και για το δικαίωμα της ανθρωπότητας να αυτοκτονήση.

              5.   Η ύπαρξη «του ανθρώπου» δεν επιτρέπεται να τεθή σε κίνδυνο

     Βρήκαμε τελικά μιαν αρχή, που απαγορεύει ορισμένα «πειράματα» για τα οποία είναι ικανή η τεχνολογία, και που την εκφράζει στην πραγματικότητα ο κανόνας ακριβώς που συζητήσαμε προηγουμένως, να προτάσσουμε δηλαδή στις αποφάσεις μας τις δυσμενείς απ’ τις ευμενείς προβλέψεις. Το ηθικό αξίωμα, απ’ το οποίο αντλεί ο κανόνας αυτός την ισχύ του, έχει άρα ως εξής: Δεν επιτρέπεται να τεθή ποτέ σε κίνδυνο η ύπαρξη ή η ουσία συνολικά τού ανθρώπου μέσα από τα ‘στοιχήματα’ της πράξης. Απ’ αυτό προκύπτει χωρίς αμφιβολία, ότι ακόμη και οι απλές δυνατότητες της σημαίνουσας τάξης θα πρέπει εδώ να θεωρούνται ως απαράδεκτοι κίνδυνοι, οι οποίοι δεν καθιστούν μάλιστα περισσότερο αποδεκτές τις αντίθετες δυνατότητες. Για την ζωή τής ανθρωπότητας ισχύει (κάτι που δεν χρειάζεται να ισχύη πάντοτε για τον κάθε ασθενή), ότι πρέπει να προτιμώνται ακόμα και ατελή καταπραϋντικά στη θέση μιας πολλά υποσχόμενης ριζικής θεραπείας, κατά την οποία μπορεί όμως ο ασθενής να πεθάνη.
     Πρόκειται λοιπόν εδώ για μιαν αντιστροφή τής καρτεσιανής αρχής τής αμφιβολίας. Κατ’ αυτήν για να καθορίσουμε το αναμφισβήτητα αληθές, πρέπει να εξισώσουμε όλα τα καθ’ οιονδήποτε τρόπο αμφισβητούμενα με το αποδεδειγμένα λανθασμένο. Εδώ πρέπει αντίθετα  να χειριστούμε το αμφισβητούμενο μεν αλλά πιθανό, όταν είναι ενός ορισμένου είδους, ως βεβαιότητα προς χάριν τής απόφασης. Πρόκειται επίσης για ένα είδος ‘στοιχήματος’ του Πασκάλ, χωρίς τον ιδιοτελώς ευδαιμονιστικό και τελικά ανήθικο χαρακτήρα του. Κατά τον Πασκάλ, ο καθαρός υπολογισμός στο ‘στοίχημα’  ανάμεσα στις σύντομες και γι’ αυτό αμφίβολες απολαύσεις τής εδώ ζωής και τη δυνατότητα μιας επέκεινα αιώνιας μακαριότητας και καταδίκης, επιτάσσει να επιλέξουμε  αυτήν ακριβώς τη δυνατότητα, γιατί συγκρίνοντας τις εκατέρωθεν πιθανότητες να ωφεληθούμε ή να ζημιωθούμε προκύπτει ότι με τη δεύτερη επιλογή, δηλ. την αιώνια ζωή, ακόμα κι αν δεν υπάρχη το αντικείμενό της, λόγω της χρονικότητας τής εδώ ζωής, θα είχε χαθή μόνον κάτι ασήμαντο, ενώ στην αντίθετη περίπτωση θα είχε κερδηθή κάτι το ατελεύτητο· αντίθετα, επιλέγοντας την εφήμερη ζωή, στην καλύτερη περίπτωση (αν δεν υπάρχη δηλ. καν η αιώνια ζωή) θα κερδίζαμε κάτι το μικρό, θα χάναμε όμως αντίθετα κάτι το ατελεύτητο. Αυτός ο εν είδη τυχερού παιγνίου υπολογισμός – που μας παραπέμπει στον γνωστό “μπακαρά” – μπορεί να αμφισβητηθή όμως και από κάποιαν άλλην άποψη· ως προς το ότι σε σχέση με το Τίποτα, που συμπεριλαμβάνεται εδώ στους κινδύνους, κάθε Κάτι, άρα και η παροδική-εφήμερη ύπαρξη, είναι ένα ατελεύτητο μέγεθος, και επίσης ότι μπορεί επομένως η δεύτερη επιλογή (να διαλέξουμε την πιθανή αιωνιότητα θυσιάζοντας τη δεδομένη χρονικότητα) να έχη την πιθανότητα μιας ατελεύτητης απώλειας. Πρέπει να συνηγορήση κάτι περισσότερο από μιαν απλή πιθανότητα, πρέπει να συνηγορήση μια πίστη για το ότι μας περιμένει η αιωνιότητα, και τότε αυτή η επιλογή παύει να αποτελεί πλέον ένα καθαρό ‘στοίχημα’. Η απόλυτη αβεβαιότητα δεν μπορεί ωστόσο κατά κανέναν τρόπο να συνυπολογισθή στις σχετικές βεβαιότητες του υπαρκτού. Αλλά η δική μας αρχή τού στοιχήματος δεν υπόκειται σ’ αυτήν την αντίρρηση. Γιατί απαγορεύει ακριβώς να διακινδυνεύσουμε το Τίποτα, να επιτρέψουμε δηλ. να είναι και το Τίποτα μια απ’ τις δυνατότητες επιλογής – απαγορεύει, εν συντομία, παντελώς το παιχνίδι τού “μπακαρά” στις ανθρώπινες υποθέσεις. Δεν αντιπαραθέτει επίσης αυτό που δεν μπορεί να παρασταθή απέναντι σ’ αυτό που παρίσταται, αλλά μόνο το παντελώς απαράδεκτο απέναντι στο περισσότερο ή λιγότερο αποδεκτό στο ίδιο το πεπερασμένο. Δεν υποχρεώνει όμως προπάντων και δεν προσφέρει μια προνομιακή ρύθμιση ως προς αυτό που μας συμφέρει· και μας υποχρεώνει στη βάση ενός πρωταρχικού χρέους στην επιλογή του Είναι απέναντι στο Τίποτα.
    Αυτή η αρχή με την οποία μπορούμε να χειριστούμε την αβεβαιότητα, δεν περιέχει τίποτα το καθεαυτό αβέβαιο, και μας δεσμεύει απόλυτα, όχι δηλαδή ως απλή συμβουλή ηθικής σύνεσης, αλλά ως αναπότρεπτη εντολή, εφ’ όσον αναλαμβάνουμε βέβαια την ευθύνη γι’ αυτό που πρόκειται να υπάρξη. Μέσα σε μιαν τέτοια ευθύνη, η προσοχή που κατά τα άλλα αφορά στο συνακόλουθο τυχαίο, καθίσταται πυρήνας τής ηθικής πράξης. Το ότι είμαστε γενικά υπεύθυνοι έχει τεθή ως σιωπηλή προϋπόθεση σε όλες τις μέχρι τώρα συζητήσεις, χωρίς όμως και να αποδειχθή πουθενά. Η αρχή τής εν γένει ευθύνης – με την οποίαν δηλ. ξεκινά η ηθική – δεν φανερώθηκε ακόμα. Σ’ αυτό το έργο, για το οποίο θα είχε κανείς επικαλεστεί τη συμπαράσταση του ουρανού σε προηγούμενες εποχές, την οποίαν πράγματι πάρα πολύ χρειαζόταν – και ακόμη περισσότερο, αφού σήμερα δεν μπορεί πλέον να ωφελήσει ούτε η ματιά μας προς τα εκεί – στρεφόμαστε τώρα.
 ( συνεχίζεται )