Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Σαραντάρης. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Σαραντάρης. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Πέμπτη 7 Ιουλίου 2022

Η δυτική σκέψη σε αδιέξοδο

Η δυτική σκέψη σε αδιέξοδο

Του Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου

            Η δυτική σκέψη είναι σε αδιέξοδο, ως προς το να απαντήσει για τον σκοπό της ζωής του ανθρώπου. Κάποιοι υποστηρίζουν το ακόμη χειρότερο, ότι δεν υπάρχει πια δυτική σκέψη, δεν υπάρχουν διανοητές που να παράγουν σκέψη. Έτσι και επειδή σε πολλούς σύγχρονους διανοητές ο Ιησούς Χριστός είναι ταμπού, αυτοί βρίσκουν διέξοδο  στους προ Χριστού φιλοσόφους κυρίως τους Έλληνες, αλλά και τους Ρωμαίους.

Στο τρέχον τεύχος του γαλλικού περιοδικού “Sciences Humaines” («Ανθρώπινες επιστήμες») η γενική διευθύντρια της έκδοσης Heloise Lherete στο πρωτοσέλιδο κύριο άρθρο της σημειώνει ότι ζούμε και στην εποχή μας το μίσος και τον πόθο, το αίσθημα αδικίας και πόνου, την αναζήτηση αλήθειας και ομορφιάς, την ανάγκη αγάπης, ελπίδας και παρηγοριάς, τη φρίκη έναντι του θανάτου... Στην κατάσταση αυτή του δυτικού κόσμου, γράφει ότι οι αρχαίοι φιλόσοφοι του έχουν κληροδοτήσει τα εργαλεία για να διασαφηνίσει τη σύγχυση, που κυριαρχεί... Στα ενδιαφέροντα άρθρα του προαναφερθέντος περιοδικού θίγεται και το ζήτημα ότι πολλές φορές η σκέψη των αρχαίων φιλοσόφων παραποιείται, προς εξυπηρέτηση ιδίων στόχων...

Η πνευματική αρρώστια της Δύσης εντάθηκε από την εποχή της κυριαρχίας του Παπισμού, όταν εκλογικεύθηκε η Πίστη. Εκλογικευμένη Πίστη δεν είναι Πίστη. Είναι η προσπάθεια της ανθρώπινης νόησης να υποκαταστήσει το υπερβατό, που τελικά οδήγησε στην αυτονόμηση του ανθρώπου και στην επιθυμία της κυριαρχίας του όχι δια του Δικαίου και της Πειθούς, αλλά δια της ισχύος. Την κατάσταση αυτή του υπό τον Πάπα δυτικού ανθρώπου παρουσιάζει γλαφυρά ο Ντοστογιέφσκι στους «Αδελφούς Καραμάζοφ» και στο επεισόδιο του ιεροεξεταστή.

Πολλοί στη Δύση επιχείρησαν να διορθώσουν τις σκέψεις και τις πράξεις του Πάπα. Όλοι απέτυχαν παταγωδώς. Πού είναι οι Μαρξ και Ένγκελς, πού ο Νίτσε και ο Φρόϊντ; Πού ο Χίτλερ και ο Στάλιν; Πέθαναν και δεν υπάρχουν διάδοχοί τους, που να υποστηρίξουν τα πιστεύω τους πειστικά... Η λύση πλέον για την κυριαρχούσα άθεη ιντελιγκέντσια είναι ο μηδενισμός, η ηδονή, ή η ανώδυνη και αλυσιτελής  επιστροφή στους αρχαίους φιλοσόφους....

Ο ποιητής και λόγιος Γιώργος Σαραντάρης γράφει στις φιλοσοφικές σημειώσεις του: «Ο Ευρωπαϊκός πολιτισμός υποφέρει από ματαιοδοξία, δηλαδή από ηδονή, που διαφεύγοντας την προσοχή του ατόμου μεταβάλλεται σε ναρκισσισμό, νωχέλεια... Η ανικανότητα προς θρησκευτική συγκέντρωση, η αδυναμία να ατενίσει ειλικρινά την κληρονομιά του Χριστιανισμού που παρέλαβε, έχει σαν άμεση συνέπεια, σα διέξοδο και αυταπάτη, τη ματαιοδοξία...».

Η αυταπάτη οδηγεί  τον σύγχρονο δυτικό άνθρωπο και στη σκέψη των αρχαίων φιλοσόφων. Ο Σαραντάρης δεν την απορρίπτει. Αντιθέτως στην απάντησή του προς τον Κωνσταντίνο Δεσποτόπουλο, για σχόλιο του επί του φιλοσοφικού του δοκιμίου «Η παρουσία του ανθρώπου», όπου τον κατηγορεί ότι ζητεί να σβήσει την ελληνική, προχριστιανική, φιλοσοφική παράδοση, τονίζει ότι ασφαλώς και την δέχεται, αλλά τη συμβολή της στον πολιτισμό την εκτιμά όχι επειδή η Δύση προστρέχει σε αυτήν, αλλά σε σχέση με τον ακολουθήσαντα Χριστιανισμό.-

ΑΚΤΙΝΕΣ: Η δυτική σκέψη σε αδιέξοδο (aktines.blogspot.com)

ΑΣ ΠΟΥΜΕ ΟΤΙ ΧΩΡΙΣ ΤΟΥΣ ΕΛΛΗΝΕΣ ΠΑΤΕΡΕΣ ΔΕΝ ΘΑ ΕΙΧΑΜΕ ΕΝΝΟΗΣΕΙ ΠΟΤΕ ΤΟΥΣ ΑΡΧΑΙΟΥΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΥΣ ΕΩΣ ΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ, ΟΠΩΣ ΧΩΡΙΣ ΤΟΝ ΚΥΡΙΟ ΔΕΝ ΘΑ ΕΝΝΟΟΥΣΑΜΕ ΠΟΤΕ ΤΟ ΚΗΡΥΓΜΑ ΤΟΥ ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ. Ο ΚΥΡΙΟΣ ΛΟΙΠΟΝ ΜΑΣ ΑΠΟΚΑΛΥΨΕ ΟΤΙ Η ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΚ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΤΟΥΤΟΥ, ΟΠΩΣ ΟΙ ΠΑΤΕΡΕΣ ΟΤΙ ΤΟ ΦΩΣ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΕΙΝΑΙ Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΑΚΤΙΣΤΟΥ ΦΩΤΟΣ  ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ, ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΚ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΤΟΥΤΟΥ.. ΟΙ ΔΥΤΙΚΟΙ, ΑΡΧΗΣ ΓΕΝΟΜΕΝΗΣ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ ΠΡΟΣΕΛΑΒΑΝ ΚΑΙ ΜΑΘΗΤΕΥΣΑΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ, ΤΟΥ ΕΠΙΚΟΥΡΟΥ, ΤΗΣ ΣΤΟΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΤΙΚΙΣΜΟΥ, ΑΠΟ ΟΠΟΥ ΠΡΟΗΛΘΕ ΚΑΙ Η ΣΚΕΨΗ Η ΟΠΟΙΑ ΚΥΡΙΑΡΧΗΣΕ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ. ΚΥΡΙΑΡΧΗΣΕ ΠΑΝΤΟΥ ΛΟΙΠΟΝ Η ΚΑΤΩΤΕΡΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ, ΟΠΩΣ ΣΤΗΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥΣ ΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟΝΟΜΙΟ, ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΚΑΤΕΚΤΗΣΕ ΚΑΙ ΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΤΕΛΙΚΩΣ, ΜΕ ΤΗΝ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΤΗΝ ΚΑΜΠΑΛΑ. ΤΟΝ ΜΥΣΤΙΚΙΣΜΟ ΤΟΥ ΓΡΑΜΜΑΤΟΣ. Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ, Η ΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΣΧΟΛΑΣΤΙΚΙΣΜΟΥ, ΑΚΟΛΟΥΘΕΙ ΤΗΝ ΜΕΙΩΣΗ ΤΟΥ ΟΛΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Η ΟΠΟΙΑ ΕΠΙΚΡΑΤΗΣΕ ΣΑΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ.

ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΜΑΣ ΒΟΗΘΗΣΕΙ. Ο ΠΟΤΑΜΟΣ ΑΜΕΣΩΣ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΠΗΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΕΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΘΑΛΑΣΣΑ ΓΕΜΙΖΕΙ ΠΟΛΥΤΙΜΗ ΛΑΣΠΗ Η ΟΠΟΙΑ ΑΝΑΝΕΩΝΕΙ ΤΗΝ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΠΛΗΜΜΥΡΙΖΟΝΤΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΣΦΕΡΕΙ ΚΑΙ ΕΝΑ ΜΕΓΑΛΟ ΜΕΡΟΣ ΤΗΣ ΣΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ ΜΕ ΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΤΡΕΦΟΝΤΑΙ ΤΑ ΕΜΒΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΑ ΤΗΣ. ΟΙ ΜΕΓΑΛΟΙ ΑΡΧΑΙΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ ΑΡΝΟΥΜΕΝΟΙ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΔΙΔΑΞΑΝ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΣΤΗΝ ΠΗΓΗ. ΟΙ ΔΥΤΙΚΟΙ ΕΣΤΗΣΑΝ ΤΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΤΟΥΣ ΣΤΙΣ ΕΚΒΟΛΕΣ ΟΠΟΥ Η ΛΑΣΠΗ ΚΑΙ ΤΟ ΝΕΡΟ ΑΝΑΜΕΙΓΝΥΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΟ ΑΛΑΣ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΤΗΝ ΣΥΝΤΗΡΕΙ ΚΑΙ ΤΗΝ ΣΩΖΕΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΣΗΨΗ ΤΗΣ ΑΚΙΝΗΣΙΑ ΤΗΣ. ΚΑΤΙ ΠΟΥ ΑΠΟΦΕΥΓΟΥΝ ΟΙ ΠΟΤΑΜΟΙ ΜΕ ΤΗΝ ΣΥΝΕΧΗ ΡΟΗ ΤΟΥΣ ΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΕΠΙΒΑΛΛΟΥΝ ΚΑΙ ΣΤΟΥΣ ΩΚΕΑΝΟΥΣ ΜΕ ΤΑ ΥΠΟΓΕΙΑ ΡΕΥΜΑΤΑ. ΑΣ ΜΕΙΝΟΥΜΕ ΕΔΩ.

Σάββατο 6 Ιουλίου 2013

Ο Γιώργος Σαραντάρης κρίνει τον Κωνσταντίνο Καβάφη

Ο Γιώργος Σαραντάρης κρίνει τον Κωνσταντίνο Καβάφη
Του Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου
Ο ποιητής και στοχαστής Γιώργος Σαραντάρης, εκλεκτή μορφή των γραμμάτων μας στη δεκαετία του 1930, έγραψε κατ' επανάληψη κριτικά για τον Κωνσταντίνο Καβάφη και την ποίηση του. Μέσα λοιπόν στις ιαχές και στα πανηγύρια για την 150ή επέτειο από την γέννηση και την 80ή από τον θάνατο του Αλεξανδρινού ποιητή ας σημειωθεί η άποψη ενός "επαϊοντα" της ποιητικής τέχνης, που ήταν πάνω από πάθη και κοσμικές νοοτροπίες και αντιλήψεις.
Η κριτική του Γιώργου Σαραντάρη στον Κων. Καβάφη έχει την καίρια σημασία της, γιατί τον εκτιμούσε ως ποιητή και στα 1932, μόλις 24 ετών, ήταν ο πρώτος που μετέφρασε στα ιταλικά ποιήματά του ( Σημ. συντ.: Επρόκειτο για τα "Ζωγραφισμένα", "Εν πόλει της Οσροηνής" και "Στου καφενείου την είσοδο", τα οποία δημοσιεύθηκαν στο περιοδικό Cronache, τεύχος 11-12, Μπέργκαμο, Νοέμβριος - Δεκέμβριος 1932-ΧΙ, σελ. 7). Η αείμνηστη Σοφία Σκοπετέα, που μελέτησε τον Σαραντάρη και είχε σοβαρή γνώση του έργου του Καβάφη σημειώνει: "Όταν ο Σαραντάρης αρχίζει να μιλά για τον Καβάφη δείχνει να τον γνώριζε από πάντα"(1).

Ο Σαραντάρης ήταν από τις λίγες πνευματικές προσωπικότητες που ήθελε την Τέχνη να μην είναι μια στείρα απεικόνιση του αισθητικά - αισθησιακά ωραίου, ή της χοϊκής - ηδονιστικής απεικόνισης της ζωής. Δεν δεχόταν να υπάρχουν διαπιστώσεις που επιφανειακά ήσαν λογικά σωστές, αλλά που δεν οδηγούσαν πουθενά, που ήσαν χωρίς τέλος, υπό την αρχαία σημασία της λέξης. Ο Θεσσαλονικιός φίλος του, ποιητής Τάκης Βαρβιτσιώτης, είχε αντιληφθεί το πώς βίωνε την Ποίηση ο Σαραντάρης: "Για τον Σαραντάρη που ήταν σφοδρός πολέμιος κάθε ωφελιμιστικής και ηδονιστικής αντίληψης, η ποίηση δεν αποτελούσε μια πρόσθετη τέρψη για την καλοπέραση των αστών, αλλά ένα μέσο, έναν αγώνα, για να νοιώσουμε την αλήθεια του ανθρώπου, μια λύση, το μόνο τρόπο να διαφύγουμε από την αθεράπευτη αθλιότητα της ανθρώπινης μοίρας, να νικήσουμε την αγωνία του θανάτου και τη βεβαιότητα του μηδενός, τη μόνη κατάφαση της αθανασίας"(2). Κι ένας άλλος σπουδαίος πνευματικός άνθρωπος, ο Ζήσιμος Λορεντζάτος, έγραψε σχετικά: "Η σχέση του Σαραντάρη με την ποίηση, δεν μπορούσε, λοιπόν, να είναι αισθητική ή άλλο παρόμοιο, αλλά στάθηκε σχεδόν από την αρχή καθαρά πνευματική ή μεταφυσική" (3).
Ο Σαραντάρης έζησε στην Ιταλία από βρέφος έως το πέρας των νομικών του σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Ματσεράτα. Μετά ήρθε στην Ελλάδα, για να υπηρετήσει στον Ελληνικό Στρατό, και έμεινε σ' αυτήν έως τα 33 του χρόνια, όταν θυσιάστηκε στα βουνά της Πίνδου, κατά τον Ελληνοϊταλικό πόλεμο. Σχεδόν με την έλευσή του στην Ελλάδα άρχισαν οι προβληματισμοί του για τον Καβάφη. Συγκεκριμένα στις 26 Ιουνίου του 1932 γράφει σε ένα από τα πρώτα ποιήματά του:
ΚΑΒΑΦΗΣ
Κάτι λείπει στον Αλεξανδρινό ποιητή:

Είναι το άρωμα και η γυναικεία θέρμη
Που δεν αγάλλιασαν την ψυχή του
Να χαρεί τη ζωή.
Ο πόθος του είναι αλλιώτικος,
Του αντρικού έρωτος
Δεν έχει τη θρασύτητα μα ούτε και τη θυσία…(4)
Το 1935 στο Μονταπόνε, όπου ο Σαραντάρης βρέθηκε λόγω του θανάτου του πατέρα του, έγραψε για τις "Μακεδονικές Ημέρες", μεταξύ άλλων "Για τον Καβάφη":
"Η ψυχρή ποίηση του Καβάφη είναι η ανώτερη της σημερινής Ελλάδας, γιατί είναι ειλικρινής και, διόλου ερασιτεχνική, αν κ' επιφανειακά τέτοια δείχνεται σε όσους συνήθισαν να κρίνουν τα έργα ξεκινώντας απ' την πάντοτε απατηλή παρατήρηση του σκοτεινού βίου των δημιουργών. Είναι όμως εκείνη του Καβάφη, ποίηση άγονη. Μονάχα ένα μάθημα ύφους παραδίδει στους κατοπινούς. Είναι, στη γλώσσα μας, η πρώτη πείρα, θαρραλέα προσωπική κ' αισθητικά άρτια, όχι μιας poesie pure a la Valery, αλλά εκείνης της ουσιαστικής essenziale ποίησης, που, μ' εντελώς άλλη όψη, είδε το φως στα χρόνια αμέσως μετά απ' τον πόλεμο στην Ιταλία, και πιστεύω και αλλού… Άγονη η ποίηση του Καβάφη γιατί κατά τελευταίο λόγο δεν συμμερίζεται εκείνη την ύστατη αισιοδοξία, που χρειάζεται της ψυχής όπως και του πολιτισμού για να προχωρήσουν για να πάνε πέρα… Ο αισθησιασμός, ηδονή και πίστη του, τον οδηγεί προς την απελπισία (5).
Σε άλλο κείμενό του, δημοσιευμένο την ίδια χρονιά επίσης στις "Μακεδονικές Ημέρες" ο Σαραντάρης γράφει:
"Στο ποίημα το αίσθημα δεν χωρίζει από τη σκέψη, κάθε μόριο της σύνθεσης όντας λόγος…Ακριβώς γιατί ο ποιητής δεν διακρίνεται από τον άνθρωπο, δικαιολογείται εκείνη η αυθόρμητη αποστροφή μας από ποιητές που, ναι μεν εκτιμούμε σχετικά με το περιβάλλον, με την εποχή που έζησαν, αλλά το έργο τους σαν σύνολο μας δείχνεται στείρο: σκέπτομαι έναν Μαλαρμέ, έναν Καβάφη… Με την προοπτική του χρόνου που τόσες θέες ξελαγαρίζει, έρχεται στην επιφάνεια η βαθύτερη αδυναμία του ποιητή (και δεν έχουμε υπόψη μας μονάχα τους Μαλαρμέ και Καβάφη) να ζήσει ανάμεσα στους συγχρόνους του, ν' αντιληφτεί τα γόνιμα μηνύματα που κάθε εποχή περικλείει. Κατ' ανάγκην ένας τέτοιος ποιητής και σαν ποιητής θα είναι ισχνός, θα γίνει "precieux" (κομψευόμενος). Αδιάφορο αν γνωρίσει μέχρι κει που δεν παίρνει, τα μυστικά της τέχνης του. Αυτή η αυτογνωσία δεν ωφελεί, γιατί μια τέτοια τέχνη δεν μας ενδιαφέρει…". (6)
Το 1935 ο Σαραντάρης γράφει:
"Η στενόθωρη θέα της ποίησης του Καβάφη, τέτοια όμως ο εγωισμός του μπορούσε να παραγάγη, περιορισμένη στο πάθος του ατόμου, στη φθαρτή ουσία του, αλλά ζωντανεμένη απ' τη θαυματουργή ειλικρίνεια, που όποιος δημιουργός κατέχει, (είναι) δώρο της φύσης του.
Ό,τι αγαπά ο Καβάφης είναι η σάρκα του ομοίου του, στο ιδανικό της σφρίγος (ιδανικό, στην ανθρώπινη εξήγηση σημαίνει πρόσκαιρο), που είναι νεανικό. Αλλά αυτός ο έρωτας προορίζεται να παραμείνη στείρος αγνάντια στη ριζικώτερη ανάγκη στην πιο βαθειά απαίτηση του πνεύματος". (7)
Το 1936 σημειώνει ο Σαραντάρης:
"Ο Καβάφης έφερε τη νεοελληνική ποίηση στο <άκρον άωτον> της παρακμής, χωρίς όμως ν' αφαιρέσει απ' αυτή την ουσιαστική της αξία. Αλλά δεν είναι τολμηρό να υποστηρίξει κανείς πως ύστερα από τον Καβάφη, όχι μονάχα δεν μας επιτρέπεται να είμαστε μιμητές του, αλλ' ούτε καν να κάνουμε <ποίηση παρακμής>. Κάθε αλήθεια της νεοελληνικής παρακμής σβύνει απ' τον αγέρα της πνευματικής μας ζωής με το θάνατο του Καβάφη". (8)
Το 1939 ο Σαραντάρης γράφει το ποίημα Κ.Π. ΚΑΒΑΦΗΣ:
Η πόλη όπου γεννήθηκες είναι η Κωνσταντινούπολη,
Πόλη του μέλλοντος,
Ενώ εσύ, πολύ προτού πεθάνεις,
Μέσα στο παρελθόν έπαιζες ζάρια
Όχι, η ζωή σου δεν είταν ωραία
Με τα μυρωδικά
Με τα βιβλία
Με τις εξαίσιες εκείνες
Αλλά ψεύτικες οπτασίες
Αγάπησες ποτέ σου μια Ρωξάνη;
Ο Αντώνιος της ποίησης σου η Αλεξάνδρεια. (9)
Στις 3 Αυγούστου του 1940, λίγο πριν επιστρατευθεί για την Πίνδο, όπου θυσιάστηκε κατά τον ελληνο- ιταλικό πόλεμο, ο Σαραντάρης γράφει ένα σαν επίγραμμα, που κλείνει και τη σκέψη του για τον Καβάφη:
"Τι έμεινε από το έργο του Καβάφη; Κάτι σαν κυπαρίσσι". (10)
Το κυπαρίσσι το αειθαλές δένδρο των κοιμητηρίων. Κατά την λαϊκή θρησκευτική παράδοση είναι το σύμβολο του πένθους και του θανάτου ( 11). Μπορεί να είναι ωραίο δένδρο, ευθυτενές, μεγαλόπρεπο, αλλά συμβολίζει τον θάνατο και ο Σαραντάρης πίστευε πως ο ηδονιστής ποιητής, όσο ταλέντο κι αν έχει, είναι αιχμάλωτος του θανάτου, αντίθετα από όποιον πιστεύει στον Θεάνθρωπο Ιησού και ζει την πραγματική ζωή μέσα στην αιωνιότητα (12).
Άλλοι ποιητές μιλάνε για τον Καβάφη

Ο Γιώργος Σεφέρης ήταν μεταξύ των ποιητών που ήταν κριτικός προς τον Καβάφη, χωρίς να παραγνωρίζει την αξία της τέχνης του. Το 1937, στη μνήμη του Καβάφη, έγραψε: "Η τέχνη του μ' έδιωχνε και αυτή καθεαυτή και τα φλύαρα σχόλια που την περιτριγύριζαν, καμιά φορά "χωρίς περίσκεψιν" και καμιά φορά "χωρίς αιδώ" (13). Ορισμένοι υποστήριξαν πως ο Καβάφης ήταν "Βυζαντινός" και "Ορθόδοξος Χριστιανός". Ο Σεφέρης δεν συμφωνεί με τις απόψεις αυτές. Σημειώνει τον λόγο του ίδιου του Καβάφη, που έλεγε: "Είναι πολύ πιο δύσκολο για μένα να τοποθετήσω τους ήρωές μου στη Βυζαντινή εποχή παρά στην Ελληνιστική. Η Βυζαντινή εποχή, αν και πιο κοντά μου (δεν είναι περίεργο;) είναι περιοριστική. Ενώ η Ελληνιστική είναι πιο ανήθικος, πιο ελευθέρα, και με επιτρέπει να κινήσω τα πρόσωπά μου όπως θέλω." (ΤΜ,α',76) (14). Ως προς την θρησκευτικότητά του ο Σεφέρης σημειώνει τον στίχο του Καβάφη
"Εκεί σα μπω, μες σ' εκκλησία των Γραικών"
και σχολιάζει: " (Με τον στίχο αυτό) Αναρωτιέται κανείς ποια είναι η θρησκεία του ποιητή. Ένας ορθόδοξος δεν θα 'λεγε, πιστεύω, σαν μπω μες σ' εκκλησία των ορθοδόξων. Ο Κ. μιλά τουλάχιστο σαν ένας "εν μέρει εθνικός, κι εν μέρει χριστιανίζων" (λ) ή σαν αλλόθρησκος" (15). Ακόμη και στα νεανικά του χρόνια είχε γράψει ο Καβάφης και το σημειώνει ο Σεφέρης, ως ενδεικτικό της σκέψης του:
Είναι ομοία δι' εμέ πάσα της γης ημέρα.
Παρασκευή ή και Σάββατον, Κυριακή, Δευτέρα,
Δεν έχουσι διαφοράν. Ζω - χωρίς να ελπίζω.
Η μόνη διασκέδασις, η μόνη ποικιλία
Είναι εν τη μοιραία μου, πικρά μονοτονία,
Του κόσμου η φθορά. (16)
Ο μελετητής του Καβάφη Γ.Π. Σαββίδης εκφράζει την πεποίθηση πως ο Καβάφης, όχι απλώς γεννήθηκε Χριστιανός Ορθόδοξος - όπως οι πλείστοι από τους Έλληνες -, "αλλά και επέλεξε να μείνει ευσεβής πιστός ίσαμε το τέλος του. Αρα, και αμαρτωλός ένιωθε, και σε υπερανθρώπινες δυνάμεις επίστευε, και ελπίδες μεταθανάτιας ζωής έτρεφε" (17). Σε υπερανθρώπινες δυνάμεις μπορεί να πίστευε ο Καβάφης, στον Χριστό ως Σωτήρα Του είναι το θέμα αν πίστευε…
Ο Ι.Α. Σαρεγιάννης, ένας άλλος βαθύς μελετητής του Καβάφη, που υπήρξε και φίλος του, σημειώνει τα εξής αξιοπρόσεκτα:
"Το πείσμα για πολλά ζητήματα της παραδόσεως ή τουλάχιστο μιας ορισμένης παραδόσεως, χαρακτηρίζει μου φαίνεται αρκετά τον άνθρωπο Καβάφη. Θυμάμαι ακόμη τι εντύπωση μου έκανε, όταν στον Ερυθρό Σταυρό μετά τη μικρή εγχείρησή του, μια μέρα άνοιξε το ποκάμισό του κ' είδα μια στιγμή κρεμασμένη στον λαιμό του τη χρυσή αλυσιδίτσα και το μικρό χρυσό σταυρό, που είχε κρεμάσει προ 69 ετών στο λαιμό του ο νουνός του, όταν τον βάπτισε. Θυμάμαι πως καταντράπηκε ο ποιητής σα να είχε γυμνωθεί μπροστά μου, και βιάστηκε να κρύψει το σταυρουδάκι. Ομολογώ πως μόνο την ημέρα εκείνη κατάλαβα τον τεράστιο ρόλο που έπαιζαν στη ζωή του οι τύποι. Ήταν στα μάτια του ίσοι αν όχι και σπουδαιότεροι πολλές φορές από την ουσία. Ακόμη και στον θάνατό του, τον τόσο τραγικό του θάνατο, θέλησε να τους τηρήσει. Τις τελευταίες του μέρες, όπως μου διηγήθηκαν, - (Σημ. Συντ. Ο Σαρεγιάννης είχε γεννηθεί το 1898 και ζήσει στην Αλεξάνδρεια) - πήγε ο Πατριάρχης Αλεξανδρείας για να τον μεταλάβει. Αμα του το ανήγγειλαν, ο Καβάφης, που δεν το ζήτησε, αρνήθηκε, θύμωσε, επέμενε, αλλά στο τέλος υπέκυψε στους γύρω του ή μάλλον στην ιδέα πως θα ήταν άτοπο, καθόλου <καθώς πρέπει> να μη δεχθεί ένα Πατριάρχη της μεγάλης πόλεως Αλεξανδρείας. Όταν ο ιεράρχης μπήκε στο δωμάτιο του αρρώστου, βρήκε ένα Καβάφη καθιστό, κατανυκτικό, μ' ένα πρόσωπο σοβαρό και πρόθυμο να εκτελέσει όλους τους τύπους της Ορθοδόξου Εκκλησίας" ( 18).
Ανεξάρτητα από το τέλος της επίγειας ζωής του Καβάφη, που είναι και το καθοριστικό για την ψυχή του, το γεγονός είναι πως ήταν κυριευμένος από την ομοσεξουαλική ηδονή κι ένα παρά φύση ερωτισμό. Ο Σεφέρης σημειώνει: "Θα έλεγα ότι ο ερωτισμός του Καβάφη, ενώ τον έκανε - από δρόμους κρυφούς και σκολιούς - ν' αποδώσει το καλύτερο που μπορούσε να αποδώσει, ο ίδιος αυτός ερωτισμός σημάδεψε σε πολλές μεριές την ποίησή του με τα σημάδια της φθοράς" (19). Και ο καβαφιστής Ρόμπερτ Λίντελ γράφει πως "η ερωτική ποίηση του Καβάφη είναι ομοσεξουαλική" (20).
Τα ποιήματα που θεωρούνται από τα καλύτερα του Καβάφη εμπεριέχουν, πέραν της ηδονής, είτε την απαισιοδοξία, είτε τη μοιρολατρία, είτε την αδυναμία στον πνευματικό αγώνα. Στο ποίημά του "Όσο μπορείς" γράφει πως αν δεν μπορεί ο άνθρωπος να κάμει τη ζωή του όπως θέλει, τουλάχιστον, όσο μπορεί, να μην την εξευτελίζει. Αλλά η συμβουλή αυτή δεν συνεχίζει με την προτροπή να μετανοήσει και να αγωνιστεί, όσο μπορεί, με την βοήθεια του Χριστού, να την αλλάξει, αλλά τον καλεί να αποφεύγει τη συνάφεια του κόσμου και τις συναναστροφές, όπου μπορεί να εκτεθεί… Στο άλλο του ποίημα "Οι Θερμοπύλες" περιγράφει το ιστορικό γεγονός και τελειώνει με την καταθλιπτική σκέψη πως πάντα θα υπάρξει ένας Εφιάλτης και ο αγώνας είναι μοιραίο να χαθεί… Όμως το ιστορικό γεγονός δεν σταματάει εκεί - η θυσία του Λεωνίδα και των ανδρών του δεν πήγε χαμένη - και δεν σημαίνει πως οι γενναίοι της κάθε εποχής είναι βέβαιο πως στο τέλος θα ηττηθούν. Αλίμονο. Ακόμη στην "Ιθάκη" η ευχή του Καβάφη είναι "ο δρόμος γι΄ αυτή να είναι "μακρύς", και γεμάτος "από ηδονικά μυρωδικά κάθε λογής". Ηδονική άποψη της ζωής και καθόλου πραγματική, όταν μάλιστα ο σκοπός της, κατά τον Καβάφη, δεν είναι η Ιθάκη, αλλά μόνο το ταξίδι… Όπως σημειώνει ο Κων. Γανωτής όσοι αποφαίνονται σαν τον Καβάφη πως αυτό που έχει σημασία είναι το ωραίο ταξίδι δεν έχουν στα όνειρά τους μιαν Ιθάκη και "δεν βρέχουν τη στρωμνή τους με τα δάκρυά τους για μια μακρινή χαμένη πατρίδα" (21).
Στη σύντομη ζωή που διατρέχουμε δεν έχουμε περιθώρια για ελάσσονα ζητήματα και για αστοχίες και ο Καβάφης και η ποίησή του δεν είναι το μείζον στη ζωή μας… Ούτε καν το έλασσον.
Σημειώσεις
  1. Γιώργος Σαραντάρης " ΕΡΓΑ", τόμος 1, Εισαγωγή - επιμέλεια Σοφία Σκοπετέα, Εκδ. Βικελαίας Βιβλιοθήκης Ηρακλείου Κρήτης, 2011, σελ. κζ'.
  2. Τάκης Βαρβιτσιώτης " Ποίηση και ποιητικά θέματα του Γιώργου Σαραντάρη", Περ/κό Διαγώνιος, Θεσσαλονίκη, τ. 2 του 1958, Ανάτυπο, σελ. 4.
  3. Ζησ. Λορεντζάτου "Διόσκουροι", Εκδ. "Δόμος", Αθήνα, 1997, σελ. 24.
  4. Αυτ. τόμος 2, σελ. 7.
  5. Αυτ. τόμος 1, σελ. 203. Το πρωτότυπο δημοσιευμένο στο περιοδικό της Θεσσαλονίκης "Μακεδονικές Ημέρες" τον Μάρτιο του 1936 (Έτος Δ', τεύχος 2, σελ. 79-81)
  6. "Μακεδονικές Ημέρες" Ετος Δ', αριθμ. 6-7, Ιούλιος - Αύγουστος 1936, σελ. 338-239.
  7. Αυτ. Τόμος 2, σελ. 433.
  8. Αυτ. Τόμος 2, σελ. 535
  9. Αυτ. Τόμος 1, σελ. 87
  10. Αυτ. Τόμος 2, σελ. 399
  11. Αναστασίου Τίγκα " Η φυτο-ζωολογία της Αγίας Γραφής¨, Αθήνα, 1977, σελ. 117.
  12. Γ.Ν. Παπαθανασόπουλου "Γ. Σαραντάρης: Ο άνθρωπος, ο ποιητής, ο διανοούμενος", Εκδ. Έκπληξη, Αθήνα, 2011, σελ. 128 και 172.
  13. "Ο Καβάφης του Σεφέρη", Α', Επιμέλεια Γ.Π. Σαββίδης, Νέα Ελληνική Βιβλιοθήκη, Ερμής, Αθήνα, 1984, σελ. 123.
  14. Αυτ. σελ. 175.
  15. Αυτ. σελ. 138.
  16. Αυτ. σελ. 177.
  17. Γ. Π. Σαββίδης " Βασικά θέματα της ποίησης του Καβάφη", "Ίκαρος" Εκδ. Εταιρεία, Αθήνα, 1993, σελ. 61
  18. Ι.Α. Σαρεγιάννη " Σχόλια στον Καβάφη", "Ίκαρος", Αθήνα, 1973, σελ. 46-47.
  19. Αυτ. σελ. 125.
  20. Περιοδικό "Εκλογή", Δεκέμβριος 1948, Τόμος Δ', αριθμ. 12, σελ. 1481
  21. Κων. Γανωτή " Η Οδύσσεια του Ομήρου", Εκδ. "Πηλός", Αθήνα 2006, σελ. 460.

Τετάρτη 24 Απριλίου 2013

Ο Γιώργος Σαραντάρης και η Θεσσαλονίκη

ΠΗΓΗ: Πατερικός


Ο Γιώργος Σαραντάρης και η Θεσσαλονίκη*
Του Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου

Ο Γιώργος Σαραντάρης, ο σημαντικός αυτός Έλληνας ποιητής και στοχαστής της δεκαετίας του ΄30, είχε αγαπήσει ιδιαίτερα τη Θεσσαλονίκη και τους πνευματικούς ανθρώπους που την κοσμούσαν. Αισθανόταν πως είχε πνευματική συγγένεια μαζί τους, πολύ στενότερη από αυτήν που ένιωθε με τους Αθηναίους ομοτέχνους του. Είχε γράψει σχετικά:
« Η Θεσσαλονίκη είναι για μένα μια πόλη, όπου ακουμπώ τις σκέψεις μου, και περπατώ με τα πράματα. Όταν διαβάζω ή ακούω τον Σαλονικιό συγγραφέα Νίκο Γαβριήλ Πεντζίκη, νομίζω πως θα μπορούσε να διασχίσει κανείς τη Θεσσαλονίκη με τα τέσσερα» (1). Από τη Θεσσαλονίκη γράφει σε επιστολή του προς τη φίλη του Λίτσα Παπαντωνίου, στις 28 Σεπτεμβρίου του 1937:
«Βρίσκομαι στη Θεσσαλονίκη από το περασμένο Σάββατο και θα παραμείνω εδώ ακόμα δέκα μέρες. Περνώ τις ώρες μου με λογοτέχνες, με τον Νίκο Πεντζίκη προπάντων, που εμπνέεται από την πόλη του, τη Θεσσαλονίκη, όσο κανένα δεν βρήκα να εμπνέεται σήμερα από την Αθήνα. Προχωρώ στη γνώση του τί σημαίνει να είσαι δεμένος με το έδαφος, καταλαβαίνω σχεδόν απτά πώς ύστερα μπορεί και ανθίζει ένας πολιτισμός...Αλλά γι’ αυτά θα σας μιλήσω όταν γυρίσω στην Αθήνα...» (2). Ως παρένθεση να σημειώσω πως στη Λίτσα Παπαντωνίου ο Γ. Σαραντάρης τον επόμενο χρόνο (1938) αφιέρωσε το ακόλουθο στοχασμό, που είναι χαρακτηριστικός της ψυχής του:


«Ο ουρανός είναι η ζεστή μας πατρίδα, τον εγκαταλείπουμε συχνά, γιατί μας αρέσει το παιχνίδι με το άγνωστο, μας τραβά ο κίνδυνος της θάλασσας και του αγέρα, μας ελκύει μια άλλη καρδιά. Όμως επιστρέφουμε στον ουρανό, κι όταν τον λησμονήσαμε, όταν δεν σκεπτόμαστε πια τον τόπο όπου γεννηθήκαμε και η ανάμνηση της παιδικής μας γης έπαψε να μας γοητεύει....» (3)
Στο βιβλίο μου «Γιώργος Σαραντάρης: ο άνθρωπος, ο ποιητής, ο διανοούμενος» αφιερώνονται ειδικά κεφάλαια για τη σχέση του Γιώργου Σαραντάρη με τον Νίκο Γαβριήλ Πεντζίκη, την αδελφή του Ζωή Καρέλη, καθώς και με τους Τάκη Βαρβιτσιώτη και τους υπόλοιπους Θεσσαλονικείς λογοτέχνες της γενιάς του 30. Με τη Θεσσαλονίκη ο Σαραντάρης αισθανόταν ένα ιδιαίτερο δεσμό, γι’ αυτό και κάθε χρόνο, τον Σεπτέμβριο, κατά την περίοδο της Εκθέσεως, ερχόταν και έμενε αρκετές ημέρες. Τον διευκόλυνε και η παρουσία του εξαδέλφου του, που εργαζόταν στο Λιμεναρχείο της Θεσαλονίκης και τον φιλοξενούσε.
Για την αλληλογραφία των Σαραντάρη και Πεντζίκη είχα στη διάθεσή μου είκοσι δύο επιστολές του Ν.Γ. Πεντζίκη, που τα πρωτότυπά τους βρίσκονται στο αρχείο του πρώτου εξαδέλφου του ποιητή Παναγιώτη (Τάκη) Σαραντάρη, και από τις επιστολές του Γιώργου Σαραντάρη όσες είχαν δημοσιευθεί στο περιοδικό «Γράμματα και Τέχνες», ή βρίσκονται στο αρχείο του Τάκη Σαραντάρη εν σχεδίω. Είναι ένα υλικό ανεκτίμητο, κατά την άποψη μου, γιατί οι δύο λογοτέχνες μέσα σ’ αυτές εκφράζουν το ήθος και το ταλέντο τους. Ο Γιώργος Σαραντάρης με τον Ν.Γ. Πεντζίκη είχαν κοινή πνευματική βάση και μπορούσαν να συνεννοηθούν άνετα, ακόμη και διαφωνόντας.... Στις 10 Οκτωβρίου του 1936 γράφει, μεταξύ των άλλων, ένα χαρακτηριστικό συμβολισμό ο Πεντζίκης στον Σαραντάρη:
«Αγαπητέ Σαραντάρη
Δεν είμεστε διόλου γυμνιστές και μας αρέζει η απλυσιά, όπως και στους Ήρωες του Μεσολογγίου».
Η αλληλογραφία των δύο αρχίζει στις 10 Οκτωβρίου 1936 και ολοκληρώνεται λίγο πριν από την κήρυξη του πολέμου, τον Σεπτέμβριο του 1940, όταν ο Σαραντάρης μυστικά επιστρατεύεται και τοποθετείται στην πρώτη γραμμή του μετώπου, όπου το ισχνό, λιπόσαρκο και ασθενικό του σώμα, με την μεγάλη μυωπία, δεν αντέχει στις κακουχίες και οδηγείται στον θάνατο, στη θυσία καλύτερα, μόλις 33 ετών, στις 25 Φεβρουαρίου 1941. Μεταξύ Απριλίου και Ιουνίου του 1937 γράφει ο Σαραντάρης στον Πεντζίκη και τον προτρέπει να «πάρει μέρος στον χορό των γραμμάτων»:
«Πρέπει άλλωστε να ’χεις την ταπεινότητα ό,τι γράφεις να το ρίξεις στο μικρό ή μεγάλο ποτάμι της ελληνικής λογοτεχνίας...Εσύ, η αδελφή σου, ο Θέμελης, βρίσκεστε κ’ εσείς στην Ελλάδα , και πρέπει να πάρετε κι εσείς μέρος στο χορό των γραμμάτων, εφόσον μάλιστα ξέρετε βηματισμούς κι έχετε εμπνεύσεις και σύγκορμα και σύμψυχα πάσχετε από το πάθος της Τέχνης. Κάποιος δεν σου λέει μέσα σου <Έλα να χαρίσεις στους Έλληνες ένα βίο πλατύτερο με το δικό σου τρόπο, με τις δικές σου δυνάμεις;> Θα μου απαντήσεις - < Δεν ανυπομονώ> - Και θα προσθέσω τότε. Πρέπει αγαπητέ μου να ανυπομονείς! Ο βίος μας αγαπητέ, έχει κύρος εφόσον συνεχώς ρίχνουμε το καπέλλο μας στα μούτρα του άλλου για να τον ξυπνήσουμε. Ο άλλος μας δίνει κατραπακιές, αλλά εμείς δεν παίρνουμε γνώση, όσο μας μένει πνοή, τον ξυπνούμε». (4)
Ο Σαραντάρης και προς τον Πεντζίκη δεν διστάζει στις προς αυτόν επιστολές του να γράφει με παρρησία τη σκέψη του. Στις 8 Ιουνίου του 1938 σημειώνει, μεταξύ των άλλων:
«Κάποτε με ρωτούσε ο Σεφέρης με μεγάλη απορία, τί είταν αυτά περί ηδονής και ηδονισμού που πρέσβευα (5). Εσύ μιλάς άλλη γλώσσα, όμως από μια σκοπιά, η διάθεση σου αγνάντια στο βιβλίο μου (Σημ. Πρόκειται για το φιλοσοφικό δοκίμιο « Δοκίμια για την ύπαρξη του ανθρώπου) είναι ίδια. Τόσο εσύ, όσο και ο Σεφέρης, όσο ας πούμε, ο Δρίβας και ο Τσαρούχης, κινείστε μέσα στην περιοχή της αισθητικής, χωρίς να μπορείτε να την εγκαταλείψετε....Βέβαια αδικείσαι από την αισθητική άποψη, γιατί η τέχνη σου είναι βέβαια γνήσια, ενώ των άλλων δεν είναι. Δεν αδικείσαι όμως, όταν σκεφτείς, τί πρέπει να ζητήσουνε σήμερα οι Έλληνες από τον Έλληνα συγγραφέα».
Το γράμμα αυτό του Σαραντάρη, ενώ είναι γεμάτο αγάπη και ενδιαφέρον για τον Πεντζίκη, είναι αυστηρό. Φαίνεται καθαρά ότι με το μυστήριο της ζωής δεν παίζει και πονάει όταν οι συνομιλητές του δεν μπορούν να ξεπεράσουν την περιοχή της αισθητικής και να επιχειρήσουν να διεισδύσουν στην ουσία των πραγμάτων. Προς τιμήν του ο Πεντζίκης απαντά στον Σαραντάρη με πολλή ζεστασιά και λεπτότητα και με σκέψεις πολύ υψηλού επιπέδου. Τον παρακαλεί να μην τον ονομάσει υλιστή, «κτήνος βουτηγμένο στην ύλη» και του εξηγεί ότι φοβάται μήπως τον αδικήσει, νοθεύοντας την κρίση του με τον εγωισμό του: «Ζητούσα, διαβάζοντας το βιβλίο σου, να εξακριβώσω κατά πόσο να σε ονομάσω ιδιοφυία, αν αυτό μου το επέτρεπε ο εγωισμός μου κι αν αυτό ανταποκρινόταν προς εσένα. Τα νοήματα που παραθέτεις μου στέκουν τόσο κοντά! Με ενδιαφέρουν τόσο πολύ! Ώστε σε έναν που τα εκφράζει θα δικαιούμουν να του δόκω το χαρακτηρισμό, μαζί με όλη την αφοσίωση που πρέπει να συνεπάγεται.» (6).
Το κεφάλαιο της πνευματικής σχέσης του Σαραντάρη με τον Πεντζίκη θα μπορούσε να αποτελέσει σειρά διαλέξεων και ασφαλώς υπάρχει πεδίο δόξης λαμπρό για όσους θελήσουν να ασχοληθούν με αυτήν, όταν δημοσιευθεί η πλήρης μεταξύ τους αλληλογραφία. Να περάσω στην ηθική συμπαράσταση που πρόσφερε ο Σαραντάρης στη Ζωή Καρέλλη, ωθώντας την να ακολουθήσει τον δρόμο της ποίησης. Η Καρέλλη το αναγνωρίζει και στον πρόλογο του δίτομου έργου της «Τα Ποιήματα» (7) εκφράζεται με ευγνωμοσύνη προς τον Σαραντάρη:
«Την πρώτη εγκαρδίωση την οφείλω στον ποιητή – τόσο διαφορετικής ευαισθησίας από τη δική μου – Γιώργο Σαραντάρη. Αυτός με ενθάρρυνε να τυπώσω την «Πορεία» μ’ ένα άρθρο του για την ανέκδοτη ακόμη εργασία μου στην «Καθημερινή» (6 Μαΐου 1940)». Σημειώνω πως η Ζωή Καρέλλη πριν να δημοσιευθούν τα ποιήματά της τα έστελνε χειρόγραφα στον Γιώργο Σαραντάρη, ζητώντας την άποψή του. Η αλληλογραφία της Καρέλλη με τον Σαραντάρη δεν είναι τόσο εκτεταμένη όσο αυτή του αδελφού της Ν.Γ. Πεντζίκη με τον Σαραντάρη. Στην τελευταία επιστολή που του απέστειλε, πριν εκείνος πάει στο μέτωπο, εκφράζει το θαυμασμό της για την ποίηση του: «Τα ποιήματά σας έχουν μιαν αγνότητα, γι’ αυτό η αξία τους δεν μένει μονάχα αισθητική, δεν είναι αισθησιακή, γίνεται ηθική».
Πνευματική σχέση ο Σαραντάρης είχε αναπτύξει και με τον Τάκη Βαρβιτσιώτη, από τους νεότερους, μαζί με τον Βάσο Βασιλείου, του κύκλου των «Μακεδονικών Ημερών». Ο Βαρβιτσιώτης συμφωνούσε με τον Σαραντάρη στη βάση του νοήματος της ζωής και ήταν ο πρώτος από τους Θεσσαλονικείς ποιητές που έγραψαν μελέτη-δοκίμιο για την ποίηση του Σαραντάρη (8). Αυτή δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Διαγώνιος» το 1958. Τίτλος της «Ποίηση και ποιητικά θέματα του Γιώργου Σαραντάρη» και μεταξύ των άλλων τονίζει ο Βαρβιτσιώτης:
«Για τον Σαραντάρη, που ήταν σφοδρός πολέμιος κάθε ωφελιμιστικής και ηδονιστικής αντίληψης, η ποίηση δεν αποτελούσε μια πρόσθετη τέρψη για την καλοπέραση των αστών, αλλά ένα μέσο, έναν αγώνα για να νιώσουμε την αλήθεια του ανθρώπου, μια λύση, τη μόνη δυνατή και σωτήρια λύση, το μόνο τρόπο να διαφύγουμε από την αθεράπευτη αθλιότητα της ανθρώπινης μοίρας, να νικήσουμε την αγωνία του θανάτου και τη βεβαιότητα του μηδενός, τη μόνη κατάφαση της αθανασίας...».
Την εκτίμηση του για την ποίηση του Σαραντάρη ο Βαρβιτσιώτης εξέφρασε και σε μια από τις πιο σημαντικές στιγμές της ζωής του, κατά την αναγόρευσή του σε αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας των Αθηνών. Είπε:
«Ο Γ. Σαραντάρης με πολλή ακρίβεια και σοφή μετριοφροσύνη μας αποκάλυπτε το βαθύτερο νόημα της ποίησης και μας προσδιόριζε με τον καλύτερο τρόπο τη μυστική της ουσία, αποφεύγοντας ακριβώς να την προσδιορίσει».
Με τους άλλους λογοτέχνες της Θεσσαλονίκης και ειδικότερα με αυτούς των περιοδικών «Μακεδονικές Ημέρες» και «Ολύμπο» (δίγλωσσο – ελληνοϊταλικό) είχε επίσης αναπτύξει καλή σχέση, αλλά όχι όπως αυτή που είχε με τους Πεντζίκη, Καρέλλη και Βαρβιτσιώτη. Ο Σαραντάρης υπήρξε συνεργάτης και των δύο αυτών περιοδικών. Για τις «Μακεδονικές Ημέρες» ο Τόλης Καζαντζής γράφει: « Είναι μηνιαίο περιοδικό και από τα πρώτα του κιόλας τεύχη παρουσιάζει μιαν εκπληκτική συγκρότηση και ωριμότητα». Για το «Ολύμπο» ο ίδιος ο Τόλης Καζαντζής σημειώνει πως χάρη στη σύνεση και στη μετριοπάθεια των συνδιευθυντών του, του Έλληνα Στέλιου Ξεφλούδα και του Ιταλού Έντζο Βόλτουρε δεν αποτέλεσε όργανο της φασιστικής προπαγάνδας του Μουσολίνι, αλλά στο διάστημα που εκδιδόταν (1936-1939) «παρέμεινε ένα καθαρά λογοτεχνικό περιοδικό, με πολύ αξιόλογη και κατά το πλείστον πρωτοποριακή ύλη και με σαφείς και εύλογες ομοιότητες προς τις <Μακεδονικές Ημέρες>». Σε σχέση με τους στόχους του περιοδικού ο Καζαντζής σημειώνει ότι αυτό χαρακτηρίζεται από έναν «ελιτισμό» και από μια μαχητικότητα, «η οποία στρέφεται τόσο κατά των ντόπιων συντηρητικών κύκλων, όσο και κατά του Αθηναϊκού λογοτεχνικού κατεστημένου΄ κυρίως κατά του κύκλου του περιοδικού «Νέα Γράμματα», των Καραντώνη, Κατσίμπαλη και λοιπά, με τον οποίο και αντιδίκησε σοβαρά κυρίως από το 1936». (9). Οι Θεσσαλονικείς συγγραφείς είχαν διαπιστώσει πως τους ήταν πολύ δύσκολο να ενταχθούν στη λογοτεχνική ομάδα των Αθηνών, που ενός σημαντικού της μέρους τον συντονισμό είχε ο Καραντώνης, και αυτό από τη μία τους ενοχλούσε ιδιαίτερα και από την άλλη επιχειρούσαν να βρουν τρόπους να περάσουν κείμενά τους στα λογοτεχνικά περιοδικά των Αθηνών, κυρίως στα «Νέα Γράμματα» και στην «Νέα Εστία». Ο Σαραντάρης κατανοούσε πλήρως τη δυσφορία των Θεσσαλονικέων λογοτεχνών και τους συμπαραστεκόταν είτε με τις συνεργασίες του στα περιοδικά της Θεσσαλονίκης, είτε με την προσπάθειά του να περάσει κείμενά τους στα αθηναϊκά λογοτεχνικά περιοδικά.
Για τη συνεργασία του Γιώργου Σαραντάρη με τις «Μακεδονικές Ημέρες» γράφει ο Γ.Θ. Βαφόπουλος στην Αυτοβιογραφία του:
[Οι «Μακεδονικές Ημέρες» είχαν γίνει ένας «πόλος έλξεως» των «προχωρημένων» λογοτεχνών. Οι νέοι συγγραφείς της Αθήνας αποζητούσαν τη συνεργασία μαζί τους. Η συντροφιά μας δεχόταν τακτικά επισκέπτες από την πρωτεύουσα. Κι ένας από αυτούς, ο τακτικώτερος, ήταν ο Γιώργος Σαραντάρης. Καθόταν στην πολυθρόνα της «Αστόριας» ήρεμος και σεμνός, με την αφέλεια ενός μικρού παιδιού. Η όλη εμφάνισή του κι ο τρόπος της ομιλίας του δημιουργούσαν μια σκωπτική διάθεση στον απληροφόρητο συνομιλητή του. Όμως δεν αργούσε κανείς να αντιληφθεί, πόση διάσταση υπήρχε ανάμεσα σ’ εκείνη την απλοϊκή εμφάνιση και στο πάθος με το οποίο ανέλυε τις ιδέες του. Ο λόγος του Σαραντάρη είχε πολύ πλαστικότητα, καθώς τόνιζε τις λέξεις με έναν ιδιότυπο τρόπο, προφέροντας χωριστά τα διπλά σύμφωνα. Ήταν φανερή η επίδραση της ιταλικής γλώσσας στον τόνο της ομιλίας του. Ο Σαραντάρης ήταν ένα κράμα ποιητή και φιλόσοφου. Μερικά κείμενα του είχαν δημοσιευθεί στο περιοδικό μας «Μακεδονικές Ημέρες»]. (10)
Ο Στ. Ξεφλούδας, κατά καιρούς διεθυντής των «Μακεδονικών Ημερτών» και του «Οlympo», έγραψε σε επιστολή προς τον Σαραντάρη, στις 17 Οκτωβρίου του 1935:
«Ευχαριστώ θερμά για τη συνεργασία σας και για την καινούργια συλλογή, που την βρίσκω πραγματικά ποιητική, πράγμα σπανιώτατο στον τόπο μας...». (Σημ. Η υπογράμμιση του Ξεφλούδα). Στις 5 Δεκεμβρίου 1935 ο Ξεφλούδας σε άλλη του επιστολή σημειώνει:
« Αγαπητέ μου,
Με συγχωρείτε που απαντώ κάπως αργά στο τελευταίο Σας γράμμα. Λυπήθηκα για την παράλειψη που έγινε στις «Παρενθέσεις» και που τώρα δεν είναι εύκολο να διορθωθεί. Φυσικά δεν επιτρέπεται σ’ ένα περιοδικό να γίνονται τέτοια λάθη. Η πρόζα σας όπως σας είπα μ’ αρέσει λιγώτερο από τους στίχους σας...». Και λίγες ημέρες αργότερα, στις 22 Δεκεμβρίου 1935, σε νέο του γράμμα ο Ξεφλούδας γράφει στον Σαραντάρη:
«Αγαπητέ μου κ. Σαραντάρη,
Πήρα το γράμμα σας μαζί με το ποίημα και σας ευχαριστώ θερμά. Κ’ εδώ η ίδια μονοτονία. Nihil... Η κριτική όπως θα δείτε δημοσιεύθηκε. Δυστυχώς ο κ. Βαφόπουλος απασχολημένος με την έκδοση του βιβλίου της γυναίκας του δεν μπόρεσε να γράψει και έγραψε την τελευταία στγμή ένα μικρό σημείωμα ο κ. Θέμελης. Φυσικά αυτά που έγραψε δεν είναι εκείνα που ήθελα να γραφούν, αλλά δεν μπορούσε να μη δημοσιευτεί και σ’ αυτό το φύλλο κάτι για σας...». Η φιλία των Ξεφλούδα και Σαραντάρη εξελίσσεται και γίνεται πιο ζεστή. Ενδεκτικά αναφέρω τις προσφωνήσεις. Στις 8 Ιουλίου 1936 η προσφώνηση του Ξεφλούδα είναι «Αγαπητέ μου φίλε» και μετά τον Ιούνιο του 37 γίνεται «Φίλτατέ μου». Στο βιβλίο μου, από όπου είναι και όλα όσα αποσπάσματα αναφέρω, και από το Αρχείο των επιστολών, που διατηρεί ο πρώτος του εξάδελφος Τάκης Σαραντάρης φαίνεται η καλή σχέση που είχε αναπτύξει ο Γιώργος Σαραντάρης και με τους άλλους λογοτέχνες της Θεσσαλονίκης, όπως με τους Βάσο Βασιλείου, Γιώργο Δέλιο, Γιώργο Θέμελη, Πέτρο Ωρολογά. Ο Στρατής Δούκας στις 3 Οκτωβρίου του 1937 αφιερώνει στον Σαραντάρη το βιβλίο του «Εις εαυτόν», γράφοντας: «Εις τον φίλον κο Γιώργον Σαραντάρην, με πολλή εκτίμηση» και υπογράφοντας το.
Για τη σχέση του Σαραντάρη με τη Θεσσαλονίκη ο Γιώργος Μουρέλος έγραψε στο βιβλίο της Ολυμπίας Καράγιωργα:
«Εκεί όπου ο Σαραντάρης είχε βρει αληθινή ανταπόκριση ήταν ανάμεσα στους λογοτέχνες της Θεσσαλονίκης. Εκτιμήθηκε και αγαπήθηκε πραγματικά. Γι’ αυτό και ερχόταν στη Θεσσαλονίκη τουλάχιστο μια φορά το χρόνο. Εύρισκε ένα εγκάρδιο κλίμα. Οι περισσότεροι από τους λογοτέχνες της Θεσσαλονίκης ασχολήθηκαν με το έργο του, το ποιητικό και το φιλοσοφικό. Ο Θέμελης, ο Σπανδωνίδης, ο Τατάκης, ο Πεντζίκης, ο Δέλιος, ο Βαρβιτσιώτης και άλλοι έγραψαν γι’ αυτό. Οι τρεις πρώτοι, όσο ακόμα ζούσε. Οι άλλοι μετά το θάνατό του».
Πολλοί πάντως από τους φίλους του της Θεσσαλονίκης, βεβαίως και της Αθήνας τον λησμόνησαν γρήγορα. Οι μετά από αυτούς γενιές ασχολούμαστε περισσότερο μαζί του. Τον θυμόμαστε, με την έντονη εντύπωση πως μας λείπει. Ο Πεντζίκης δίνει μια εξήγηση στην Ολυμπία Καράγιωργα για τη συμπεριφορά της γενιάς του προς τον Σαραντάρη:
«Με ρωτάτε γιατί δεν τον πήρανε στα σοβαρά ενόσω ζούσε, γιατί έμεινε άγνωστος τόσο καιρό. Ήτανε φυσικό. Θα σας εξηγήσω: Στην Ελλάδα ακόμα και σήμερα επειδή είμαστε άμεσα συναισθηματικοί, καταλαβαίνομε την ομορφιά όταν εμφανίζεται σαν ομορφιά, τη δύναμη όταν παρουσιάζεται σαν δύναμη. Δεν μπορούμε να δούμε την αδυναμία σαν δύναμη». (11)
Ο Τάσος Αθανασιάδης δίνει μιαν άλλη εξήγηση στην Ολυμπία Καράγιωργα:
«Έμεινε πολύ καιρό άγνωστος στο μεγάλο κοινό. Κι ακόμα παραμένει. Η ποίηση του προϋποθέτει έναν αναγνώστη με βίο εσωτερικό και ο χώρος της φιλοσοφίας που εκινείτο ήταν ο στοχασμός γύρω από την ύπαρξη, γύρω απ’ τη ζωή την ανθρώπινη, δεν ήταν ο φιλοσοφικός νους που τον ελκύανε τα φιλοσοφικά συστήματα. Είναι μια ποίηση εσωστρεφής που προϋποθέτει μια εκλεκτική συγγένεια για να την προσεγγίσεις, να την κατανοήσεις, να την αγαπήσεις, να τη θαυμάσεις. (12)
Ο Δημήτρης Τσάκωνας δίνει τη δική του εκδοχή:
«Ο Σαραντάρης ανήκε στις σπάνιες εκείνες ανθρώπινες υπάρξεις που περνούν από τούτη τη γη σαν υπνοβάτες, που ολόκληρος ο βίος τους, είναι μια συνεχής απόσπαση από την ύλη, in spiritu homo constitutus, που και αυτή ακόμα η εν σώματι παρουσία τους, από την έξαρση του πνευματικού και την κλίση προς την υπέρβαση, είναι μάλλον μια πρόσκληση προς την απουσία...Άλλοι δεν θα πλησιάσουν τον Σαραντάρη, γιατί την επαφή μαζί του θα την αποκλείσει ο φόβος μήπως η πρωτοτυπία εκείνου αποκαλύψει πιο πολύ (στα ίδια τους τα μάτια) την κοινοτοπία του δικού τους λόγου. Όσοι κάθονται άνετα και ξένοιαστα δε θέλουν να χάσουν την ισορροπία που επικρατεί στην πνευματική νωθρότητά τους. Αλλά κι από τους λίγους κι άξιους οι περισσότεροι θ’ αποφύγουν να πλησιάσουν το Σαραντάρη, γιατί δεν τους μοιάζει στην άξια έστω ατομικότητά τους». (13)

Ο Γιώργος Θέμελης στο αφιέρωμα της Νέας Εστίας για τη Θεσσαλονίκη γράφει για τον Σαραντάρη ότι ήταν η εξαίρεση στους ποιητές της Αθήνας, γιατί «έκανε ποίηση εμβάθυνσης στο πνευματικό υπόστρωμα των πραγμάτων», την ώρα που οι Θεσσαλονικείς λογοτέχνες ζούσαν σε ένα κλίμα εσωτερικότητας. Και προσθέτει: «Λείπει από τη Θεσσαλονίκη η βοή, η τύρβη και ο θόρυβος, όχι γιατί είναι μικρότερη πολιτεία, «επαρχιακή», μα γιατί είναι από μέσα σιωπηλή, καταπίνοντας θαρρείς κάθε κρότο. Ακόμα και όταν υψώνεται ο τόνος σε δύναμη, βγαίνει από μέσα, εκ των ένδον, ως νάναι η ίδια η σιωπή υψωμένη και πυκνή. Η μοναξιά τέλος εδώ και η εσωτερική αναδίπλωση επιβάλλεται από παντού ως ατμοσφαιρική πίεση: από τον ουρανό κι από τη γη, από το χώρο και τον χρόνο» (14).
Το βέβαιο είναι πως ο Σαραντάρης αγάπησε τη Θεσσαλονίκη και τους Θεσσαλονικείς ποιητές και λοιπούς συγγραφείς. Η δικιά μου ταπεινή εκτίμηση είναι πως μέσα στη διαφορετικότητα και στην ατομικότητα του καθενός από αυτούς βρήκε μια ζεστασιά, δυσεύρετη στην Αθήνα, όπως επίσης ένα ήθος και μια αρχοντιά που βγαίνουν μέσα από την παράδοση των κατοίκων της πόλης. Γιατί μπορεί η Θεσσαλονίκη να μην υπήρξε Βασιλεύουσα και να μην είναι Πρωτεύουσα, αλλά ήταν και είναι πάντα Θριαμβεύουσα, με μια θαυμαστή και μοναδική συνέχεια.

Παραπομπές
  1. Περιοδικό «Γράμματα και Τέχνες», αριθμ. Φύλλου 31-32, Ιούλιος – Αύγουστος 1984, σελ. 8.
  2. Ολυμπίας Καράγιωργα « Γιώργος Σαραντάρης – Ο ΜΕΛΛΟΥΜΕΝΟΣ», Εκδ. Δίαυλος, Αθήνα, 1995, σελ. 285.
  3. Δημοσιεύθηκε από τον Ανδρέα Καραντώνη μαζί με άρθρο του στη μνήμη του ποιητή, στο περιοδικό «Αιώνας», τον Μάϊο του 1947.
  4. Γ.Ν. Παπαθανασόπουλου « Γιώργος Σαραντάρης: Ο άνθρωπος, ο ποιητής, ο διανοούμενος», Εκδ. Έκπληξη, Αθήνα Οκτώβριος 2011, σελ. 248.
  5. Στο φιλοσοφικό του δοκίμιο « Δοκίμια για την ύπαρξη του ανθρώπου» ( Εκδ. Ευθύνη, Αθήνα 1999,μ σελ. 56) γράφει για τον ηδονισμό ο Σαραντάρης: « Αλλά πώς εμείς τα τωρινά άτομα, εμείς που έχουμε στις φλέβες μας το δηλητήριο του ηδονισμού των πρόσφατων αιώνων της ευρωπαϊκής ιστορίας, και που κατά συνέπεια μας αποκλείεται η οδός της αγάπης, γιατί η αγάπη δεν μπορεί να μας γίνει ανάγκη, πώς οι τέτοιοι εμείς θα επιτύχουμε ο Θεός – Άνθρωπος να διαμορφώσει ολάκερο τον βίο μας, , να βρίσκεται παρών σε όλες τις πράξεις μας, να γίνει έμμονη ενεργητική πίστη;».
  6. Γ.Ν. Παπ. «Γιώργος Σαραντάρης: Ο άνθρωπος, ο ποιητής, ο διανοούμενος», σελ. 264-266.
  7. «Τα ποιήματα της Ζωής Καρέλλη», Τόμος Πρώτος (1940-1955), Οι Εκδόσεις των Φίλων, Αθήναι, 1973, σελ. 11.
  8. Βλ.σχ. βιβλ. ΓΝΠ, για Σαρ. σελ. 320 κ.ε.
  9. Τόλη Καζαντζή « Η πεζογραφία της Θεσσαλονίκης 1912-1983», Εκδ. Βάνιας, Θεσσαλονίκη, 1991, σελ. 153 κ.ε.
  10. Γ.Θ. Βαφόπουλου «Σελίδες αυτοβιογραφίας», Τόμος Δεύτερος «Η Ανάσταση», Εκδ. «Παρατηρητής» και «Εστία», Αθήνα, 1971, σελ. 36.
  11. Αυτ. σελ. 289
  12. Αυτ. σελ. 208
  13. Δημ. Τσάκωνα « Ιδεαλισμός και μαρξισμός στην Ελλάδα», Εκδ. Κάκτος, Αθήνα, 1988, σελ. 258-259.
  14. Από Αφιερ. Για Θεσ/κη «Νέας Εστίας», σελ. 1718-1722.

*Ομιλία στη Θεσσαλονίκη, στις 22 Απριλίου 2013, σε παρουσίαση του βιβλίου μου: «Γιώργος Σαραντάρης: ο άνθρωπος, ο ποιητής, ο διανοούμενος», στο βιβλιοπωλείο Μαλλιάρης.