Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Enrico Berti - Ηθικά Νικομάχεια. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Enrico Berti - Ηθικά Νικομάχεια. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Δευτέρα 1 Σεπτεμβρίου 2025

Ηθικά Νικομάχεια-festival filosofia 2017

 Τό ίδιο θέμα: Παρασκευή 29 Αυγούστου 2025


Ηθικά Νικομάχεια-festival filosofia 2017
Enrico Berti

https://www.youtube.com/watch?v=fgZYPWkJop4&t=340s


Καλημέρα σε όλους. Δεν είναι η πρώτη φορά που έρχομαι στο Κάρπι, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Φιλοσοφίας· νομίζω ότι είχα έρθει πριν από τρία χρόνια, επίσης για να μιλήσω για τον Αριστοτέλη. Γι’ αυτό είναι πιθανό να βρίσκεται ανάμεσα στους παρευρισκόμενους κάποιος που με έχει ήδη ακούσει και, σε αυτήν την περίπτωση, οφείλω να ζητήσω συγγνώμη αν χρειαστεί να επαναλάβω πράγματα που έχουν ήδη ειπωθεί.

Αλλά, καθώς βλέπω πως υπάρχουν πολλοί μαθητές, οι οποίοι ασφαλώς δεν με έχουν ξανακούσει, μου φαίνεται σωστό να ξεκινήσω από την αρχή και να σκεφτώ κυρίως αυτούς. Όπως ξέρετε, το γενικό θέμα του Φεστιβάλ Φιλοσοφίας φέτος είναι οι τέχνες και σε μένα ζητήθηκε να εξετάσω αυτήν την έννοια σε ένα έργο του Αριστοτέλη, την Ηθική Νικομάχεια. Προφανώς δεν πρόκειται για τυχαία επιλογή, γιατί πράγματι στην Ηθική Νικομάχεια βρίσκουμε την πρώτη σαφή και ακριβή, από φιλοσοφική σκοπιά, θεματική ανάλυση της έννοιας της τέχνης, όπως θα ακούσετε σε λίγο.

Όμως, αφού πρέπει να μιλήσω για την Ηθική Νικομάχεια, επιτρέψτε μου πρώτα να πω λίγα λόγια για το γενικό νόημα αυτού του έργου, γιατί πρόκειται για ένα από τα συγγράμματα της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας που είχαν τη μεγαλύτερη απήχηση μέσα στους αιώνες. Καταρχάς, ο τίτλος Ηθική Νικομάχεια δηλώνει ότι το έργο ήταν αφιερωμένο από τον Αριστοτέλη στον γιο του Νικόμαχο· αυτή είναι μία πιθανή ερμηνεία. Μία άλλη είναι ότι εκδόθηκε από τον ίδιο τον Νικόμαχο. Εγώ κλίνω προς την πρώτη εκδοχή, γιατί η Ηθική Νικομάχεια παρουσιάζεται πράγματι σαν μια σειρά συμβουλών που ο πατέρας απευθύνει στον γιο.

Αυτό επιβεβαιώνεται και από το γεγονός ότι ένας σύγχρονος Ισπανός φιλόσοφος, ο Φερνάντο Σαβατέρ, έγραψε κι εκείνος ένα βιβλίο Ηθικής, το οποίο μεταφράστηκε στα ιταλικά με τον τίτλο Ηθική για έναν γιο. Ο ισπανικός τίτλος δεν είναι ακριβώς αυτός, είναι Ética por Amador· αλλά ο Αμάδορ είναι το όνομα του γιου του Σαβατέρ. Επομένως, αντανακλά ακόμα πιο άμεσα τον τίτλο του έργου του Αριστοτέλη, Ηθική προς Νικόμαχο. Ανέφερα τον Σαβατέρ, και αυτό αποτελεί ήδη ένδειξη όχι μόνο της απήχησης αλλά και της επικαιρότητας που εξακολουθεί να έχει το έργο αυτό μέσα στο σύγχρονο πολιτιστικό τοπίο.

Όμως η επικαιρότητα αυτή είναι το αποτέλεσμα μιας μακράς παράδοσης που ξεκινά από την αρχαιότητα. Μου φαίνεται ότι η Ηθική Νικομάχεια ήταν από τα πρώτα έργα του Αριστοτέλη που σχολιάστηκαν στην αρχαιότητα. Μας έχει σωθεί σχόλιο ενός Ασπασίου του 2ου αιώνα μ.Χ. Σκεφτείτε: ήταν η εποχή του Μάρκου Αυρηλίου, μέσα στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία, και ήδη τότε η Ηθική Νικομάχεια αποτελούσε αντικείμενο σχολιασμού. Ένα άλλο σημάδι της μεγάλης τύχης του έργου είναι η Θεία Κωμωδία του Δάντη, όπου σε έναν στίχο της Κόλασης —ίσως οι μαθητές να έχουν τύχει να τον διαβάσουν— ο Βιργίλιος, ο οδηγός του Δάντη, απευθύνεται σε εκείνον λέγοντας: «η δική σου Ηθική».

Με το επίθετο «δική σου», ο Βιργίλιος θέλει να δείξει πόσο αγαπητή ήταν στον Δάντη η Ηθική —και μάλιστα η Ηθική Νικομάχεια— γιατί τελικά είναι ο ίδιος ο Δάντης που γράφει τους στίχους και βάζει τον Βιργίλιο να πει «η δική σου Ηθική». Ακόμη μία ένδειξη είναι η περίφημη τοιχογραφία του Ραφαήλ, που βρίσκεται στα μουσεία του Βατικανού, η Σχολή των Αθηνών. Αν την έχετε στο νου σας, στο κέντρο της τοιχογραφίας βρίσκονται δύο μορφές, ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης.

Ο Πλάτων με το δάχτυλο υψωμένο προς τον ουρανό και ο Αριστοτέλης με το χέρι στραμμένο προς τη γη. Ο Αριστοτέλης, στην τοιχογραφία του Ραφαήλ, κρατά στο χέρι του ένα βιβλίο και στη ράχη του βιβλίου διαβάζει κανείς «Ηθική». Έτσι, σε τόσο διαφορετικές εποχές —στην αρχαιότητα, στον Μεσαίωνα, στην Αναγέννηση— η Ηθική διαβαζόταν και θεωρούνταν αριστούργημα. Και πράγματι, ανάμεσα στα πολλά έργα του Αριστοτέλη, είναι από εκείνα που είναι καλύτερα γραμμένα, με πιο ρέον ύφος, με παραθέσεις ποιητών, με αναζήτηση λογοτεχνικής δύναμης που δεν υπάρχει στους υπόλοιπους πραγματείες του.

Αλλά, κυρίως, η Ηθική του Αριστοτέλη βρίσκεται στο κέντρο ενός φαινομένου που, θα λέγαμε, «εξερράγη» στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα: της λεγόμενης αναγέννησης της πρακτικής φιλοσοφίας. Στη σύγχρονη φιλοσοφία, πρώτα στην Ευρώπη αλλά κατόπιν και στην Αμερική —τόσο στη Βόρεια όσο και στη Νότια— υπήρξε μια επιστροφή στην πρακτική φιλοσοφία, δηλαδή σε μια φιλοσοφία ικανή να κατευθύνει την πράξη, εξ ου και λέγεται «πρακτική». Και ένα από τα έργα που ενέπνευσαν αυτή την αναγέννηση είναι ακριβώς η Ηθική του Αριστοτέλη. Επομένως, πάντα υπάρχει η δυνατότητα να μιλήσουμε για την Ηθική Νικομάχεια, ακόμη κι αν το έχουμε κάνει πολλές φορές· έχω δώσει διάφορες διαλέξεις, μπορείτε να τις βρείτε στο διαδίκτυο, κ.λπ.· πάντα υπάρχει η δυνατότητα να πούμε κάτι καινούργιο.

Και φέτος, το σημείο, η διδασκαλία που περιέχεται στην Ηθική και στην οποία θα στρέψω την προσοχή σας, αφού το φεστιβάλ αφορά τις τέχνες, είναι μια διάκριση, την οποία ήδη ανέφερε ο δρ. Πόλι: η διάκριση που για πρώτη φορά συναντούμε στην Ηθική ανάμεσα σε πρᾶξις και ποίησις. Σημειώστε αυτές τις δύο λέξεις· είναι ελληνικές. Η μία σημαίνει «δράση», πρᾶξις, και η άλλη, ποίησις, σημαίνει «παραγωγή». Είναι μια διάκριση που οφείλεται στον Αριστοτέλη, αλλά που επίσης αναβίωσε στη σύγχρονη φιλοσοφία από έναν μεγάλο φιλόσοφο του 20ού αιώνα —σίγουρα και οι μαθητές θα έχουν ακούσει το όνομά του— τον Μάρτιν Χάιντεγκερ, ο οποίος στο αριστούργημά του, το σημαντικότερο έργο του, δηλαδή το Είναι και Χρόνος, επανέλαβε ακριβώς από την Ηθική Νικομάχεια του Αριστοτέλη τη διάκριση ανάμεσα στις τρεις θεμελιώδεις στάσεις που μπορεί να έχει ο άνθρωπος απέναντι στην πραγματικότητα.

Η πρώτη είναι η θεωρία, που κατά τη γνώμη μου ο Χάιντεγκερ παρανόησε, νομίζοντας ότι πρόκειται για ένα «παρατηρώ απλώς», σαν θεατής μπροστά σε ένα θέαμα, ενώ ο Αριστοτέλης με τη θεωρία εννοούσε επίσης την αναζήτηση, τη διερεύνηση και την επίτευξη αυθεντικά επιστημονικής γνώσης· είναι η στάση από την οποία γεννιούνται οι επιστήμες, η βαθιά γνώση της πραγματικότητας. Έπειτα υπάρχει η πρᾶξις, που ο Χάιντεγκερ ερμηνεύει —αυτήν τη φορά πιο σωστά— ως αυτό που ονομάζει Dasein στα γερμανικά, δηλαδή το «είναι-εκεί», η ύπαρξη του ανθρώπου σε μια συγκεκριμένη πραγματική κατάσταση.

Και έτσι το ότι πρέπει να συνεχίζουμε να υπάρχουμε· ο Χάιντεγκερ λέει: το «έχειν να είμαστε»· δεν είμαστε απλώς, αλλά και «έχουμε να είμαστε», πρέπει να συνεχίσουμε να υπάρχουμε· και αυτό μας θέτει πολλά και μεγάλα προβλήματα, γιατί μπορεί να υπάρχουμε με πολλούς διαφορετικούς τρόπους. Και τέλος, η ποίησις, που είναι η παραγωγή, την οποία ο Χάιντεγκερ ερμηνεύει στο φως του σύγχρονου πολιτισμού ως τη στάση που οδηγεί στην τεχνική, στην κυριαρχία πάνω στη φύση, στην εκμετάλλευση της φύσης· κάτι που, όμως, όπως θα δούμε σε λίγο, είναι εντελώς ξένο προς τον Αριστοτέλη. Ας βάλουμε λοιπόν μια τάξη και ας δούμε πώς εισάγει ο Αριστοτέλης στην Ηθική Νικομάχεια τη διάκριση ανάμεσα σε πρᾶξις και ποίησις, ανάμεσα σε δράση και παραγωγή.

Τη θέτει ακριβώς στις πρώτες κιόλας γραμμές της πραγματείας, όπου λέει: κάθε έρευνα, κάθε τέχνη, κάθε επιστήμη αποβλέπει σε έναν σκοπό, τείνει σε έναν σκοπό. Υπάρχουν όμως δύο διαφορετικά είδη σκοπών. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο σκοπός στον οποίο αποβλέπει κανείς είναι η ίδια η δράση.

Δηλαδή, κάποιος εκτελεί, ένα άτομο εκτελεί μια συγκεκριμένη πράξη έχοντας ως σκοπό το να είναι αυτή η πράξη καλή, η καλύτερη δυνατή. Εδώ, λοιπόν, ο σκοπός είναι, όπως λένε οι φιλόσοφοι, εμμενής, δηλαδή εσωτερικός στην ίδια την πράξη. Είναι αυτό που ο Αριστοτέλης αποκαλεί εὐπραξία, που στα ελληνικά σημαίνει «καλή πράξη», «να πράττεις καλά».

Εγώ εκτελώ αυτήν την πράξη γιατί θεωρώ ότι είναι καλή πράξη και επομένως ο σκοπός μου είναι η ίδια η πράξη, όχι κάτι άλλο, όχι κάτι διαφορετικό. Αυτή είναι η πρᾶξις. Ή, λέει ο Αριστοτέλης, υπάρχει κι ένας άλλος τύπος σκοπών που οι άνθρωποι επιδιώκουν με τις πράξεις τους, στη συμπεριφορά τους, στην καθημερινή ζωή, και που είναι ένας σκοπός διαφορετικός από την ίδια την πράξη.

Και αυτός είναι που ονομάζει ἔργον. Από το ελληνικό ἔργον προέρχεται το αγγλικό work, το γερμανικό Werk, αυτή η ρίζα erg, που πιθανόν στην αρχαία ελληνική προηγούνταν από το δίγαμμα, που είχε τον ήχο του β: work, werk, opera. Δηλαδή, ο σκοπός είναι ένα έργο.

Σήμερα θα λέγαμε ένα προϊόν. Εγώ ενεργώ όχι μόνο γιατί θεωρώ καλή την πράξη αυτή, αλλά γιατί η πράξη αυτή μου δίνει ως αποτέλεσμα, ως απόδοση, κάτι. Κάτι διαφορετικό από την ίδια.

Το ἔργον, το έργο. Αυτή είναι η ποίησις, είναι η παραγωγή, από όπου προέρχεται στα ιταλικά η λέξη poesia. Γιατί και η ποίηση είναι ένα «ποιείν» κάτι.

Εμείς δεν λέμε «παράγω», αλλά λέμε «συνθέτω». Συνθέτουμε ένα ποίημα όπως συνθέτουμε ένα τραγούδι ή μια συμφωνία· κάτι που είναι διαφορετικό από την πράξη, από την ενέργεια που εκτελούμε έχοντας αυτόν τον σκοπό. Έτσι λοιπόν ήδη στην αρχή της Ηθικής βρίσκουμε αμέσως αυτήν τη διάκριση.

Μα είναι μια διάκριση που επανέρχεται όταν ο Αριστοτέλης εισάγει την έννοια της αρετής. Γιατί υπάρχουν διαφορετικοί τρόποι να εκτελεί κανείς μια πράξη. Όταν η πράξη εκτελείται με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, και όταν κυρίως ο άνθρωπος, το πρόσωπο που δρα, αποκτά την ικανότητα να πράττει καλά, τότε αυτήν την ικανότητα να πράττει καλά ο Αριστοτέλης την αποκαλεί ἀρετή.

Προσοχή, γιατί εδώ η λέξη «αρετή» έχει ένα νόημα που στα ελληνικά λέγεται ἀρετή, από την ίδια ρίζα ar- από την οποία προέρχεται και το ἄριστον, που σημαίνει «το άριστο». Η αρετή στη δική μας γλώσσα σήμερα είναι μια έννοια κυρίως ηθική. Μιλάμε για αρετές και για κακίες.

Οι αρετές είναι προτερήματα, οι κακίες είναι ελαττώματα. Για τον Αριστοτέλη όμως η ἀρετή είχε ένα νόημα, ναι και ηθικό, αλλά όχι μόνο. Ήταν επίσης μεγαλύτερο, ευρύτερο.

Ήταν η ικανότητα να πράττεις καλά. Έτσι μπορούμε να μιλήσουμε για αρετή, ακόμη και σήμερα, έξω από το πεδίο της ηθικής, όταν, για παράδειγμα, για έναν καλό βιολιστή λέμε ότι είναι «δεξιοτέχνης», ή ότι ξέρει να δείξει τη «δεξιοτεχνία» του. Εδώ χρησιμοποιούμε τη λέξη «αρετή» για να δηλώσουμε την ικανότητα, την επιδεξιότητα να κάνει καλά αυτό που ξέρει να κάνει, δηλαδή να παίζει βιολί ή άλλο όργανο.

Επομένως, η αρετή θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι η εξαίρεση, η αριστεία της πράξης. Και πράγματι, η ηθική του Αριστοτέλη, η Ηθική Νικομάχεια, είναι αφιερωμένη σε μεγάλο μέρος στην εξέταση των αρετών. Έχει μάλιστα ονομαστεί «ηθική των αρετών».

Υπάρχει και μια άλλη μεγάλη έννοια που βρίσκεται στη βάση της Ηθικής Νικομαχείων, η έννοια της ευδαιμονίας. Αλλά στον Αριστοτέλη ευδαιμονία και αρετή ταυτίζονται στενά, δηλαδή η αληθινή ευδαιμονία προκύπτει ακριβώς από την αρετή, ή από το σύνολο όλων των αρετών, ή —αν υπάρχει μια ανώτερη από όλες— από αυτήν την ύψιστη αρετή. Και αυτή η λέξη, «ευτυχία», στον σημερινό μας λόγο καμιά φορά χρησιμοποιείται με την έννοια του Αριστοτέλη, όταν για παράδειγμα, επιστρέφοντας στον βιολιστή, λέμε ότι η εκτέλεσή του μιας σονάτας ήταν μια ευτυχής εκτέλεση.

Τι σημαίνει «ευτυχής»; Καλοκαμωμένη, επιτυχημένη· ή όταν λέμε για ένα αστείο που λέγεται μεταξύ φίλων ότι ήταν ευτυχές, ή αντιθέτως δυστυχές αν ήταν άτοπο. Έτσι, λοιπόν, όλη η ηθική περιστρέφεται γύρω από αυτές τις δύο μεγάλες έννοιες: αρετή και ευδαιμονία. Ας αφήσουμε κατά μέρος σήμερα την ευδαιμονία, γιατί για το θέμα της τέχνης μας ενδιαφέρει κυρίως η αρετή.

Και μας ενδιαφέρει συγκεκριμένα ένα βιβλίο της Ηθικής Νικομαχείων. Η Ηθική αποτελείται από δέκα βιβλία· όλα τα αρχαία έργα αποτελούνταν από «βιβλία», και με τη λέξη αυτή εννοούσαν τους κυλίνδρους παπύρου ή περγαμηνής όπου γραφόταν το έργο. Το έκτο βιβλίο της Ηθικής Νικομαχείων είναι αφιερωμένο στις λεγόμενες διανοητικές αρετές.

Και εδώ πρέπει να εισαγάγω μιαν άλλη διάκριση, που επίσης είχε μεγάλη απήχηση: τη διάκριση ανάμεσα σε ηθικές αρετές και διανοητικές αρετές. Και πρέπει να θυμίσω —αν και ίσως είναι πράγματα που όλοι ξέρουν ή έχουν ακούσει πολλές φορές— ένα σύντομο περίγραμμα της αριστοτελικής ψυχολογίας. Για τον Αριστοτέλη, όπως και για όλους τους προηγούμενους φιλοσόφους και για πολλούς ακόμη και σήμερα, ο άνθρωπος, το ανθρώπινο ον, αποτελείται από σώμα και ψυχή.

Όμως στον Αριστοτέλη σώμα και ψυχή δεν είναι δύο διαφορετικές, ξεχωριστές οντότητες· η ψυχή δεν είναι τίποτε άλλο παρά η ικανότητα του σώματος να ζει, δηλαδή να εκτελεί τις πράξεις, τις λειτουργίες που συνιστούν τη ζωή: να τρέφεται, να αναπτύσσεται, να αναπαράγεται, να αισθάνεται, να αντιλαμβάνεται και, σε ανώτερο επίπεδο, να σκέφτεται και να θέλει. Η ψυχή είναι ακριβώς αυτό.

Γι’ αυτόν τον λόγο —και ανοίγω μια μικρή παρένθεση— ένα από τα ζητήματα που τόσο απασχολούν τους σημερινούς φιλοσόφους είναι το πρόβλημα της σχέσης ψυχής και σώματος. Συγχωρέστε με, αλλά έχω πια μια ηλικία που δεν μου επιτρέπει να μιλώ πολύ σε κοινό· το έκανα σε όλη μου τη ζωή και αυτά είναι τα σημάδια ότι ήρθε η ώρα να το αφήσω· ελπίζω όμως σήμερα να καταφέρω να φτάσω ως το τέλος. Στον Αριστοτέλη λοιπόν υπάρχει σώμα και ψυχή· και επιπλέον, χρησιμοποιώντας τη γλώσσα της εποχής του, λέει ότι η ψυχή —γιατί για αυτόν ψυχή δεν έχει μόνο ο άνθρωπος, αλλά όλα τα έμβια όντα, επομένως και τα ζώα και ακόμη και τα φυτά— ναι, μια φτέρη ή ένα δέντρο κι εμείς λέμε πως είναι ζωντανό ή νεκρό· ένα ζώο μπορεί να είναι ζωντανό ή νεκρό· όλα όσα ζουν έχουν ψυχή· η ψυχή δεν είναι τίποτε άλλο από την ικανότητα να ζει κανείς.

Εξάλλου κι εμείς οι ίδιοι λέμε ότι ένα σώμα ζωντανό είναι «εμψυχωμένο» και ένα νεκρό είναι «άψυχο», δηλαδή στερημένο από ψυχή. Λοιπόν, η ψυχή για τον Αριστοτέλη χωρίζεται σε δύο μέρη. Το ένα, λέει, είναι χωρίς λόγο. Ο ελληνικός όρος που χρησιμοποιεί ο Αριστοτέλης είναι ἄλογον. Πολλοί μεταφράζουν το ἄλογον ως «παράλογο» ή «παράλογος», αλλά αυτό είναι λάθος.

Ἄλογον —το άλφα, όπως ξέρουν όσοι έχουν μελετήσει λίγο ελληνικά, σημαίνει απλώς στέρηση— στέρηση του λόγου, έλλειψη του λόγου. Υπάρχουν λοιπόν έμβια όντα που δεν έχουν λόγο γιατί διαθέτουν μόνο εκείνο το μέρος της ψυχής που είναι άλογο, όπως τα φυτά και τα ζώα. Και υπάρχει έπειτα το άλλο μέρος της ψυχής, που κατέχει τον λόγο.

Και εδώ τή λέξη λόγος τη μεταφράζουμε συνήθως ως «λόγος» ή «λογική», αλλά σημαίνει κατ’ αρχάς «λέξη», «λόγος», «ομιλία», «διάλογος», «σκέψη», «λογισμός», «σχέση», και βεβαίως και «λόγος» με την έννοια της «λογικής». Όλες αυτές οι σημασίες ανάγονται σε αυτό το ανώτερο, θα λέγαμε, μέρος της ψυχής που είναι εφοδιασμένο με λόγο.

Και οι αρετές, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, αντιστοιχούν σε αυτά τα δύο μέρη. Στον άνθρωπο, στο ανθρώπινο ον, το μέρος της ψυχής που είναι χωρίς λόγο καθορίζεται από τις συνήθειες. Από τις συνήθειες που αποκτά κανείς ζώντας με έναν συγκεκριμένο τρόπο και που διαμορφώνουν τον χαρακτήρα του.

Και ο χαρακτήρας στα ελληνικά λέγεται ἦθος, από όπου προέρχεται και η λέξη «ηθική». Και έτσι οι αρετές του μέρους της ψυχής που στερείται λόγου είναι οι ηθικές αρετές, οι αρετές του χαρακτήρα. Και υπάρχουν πάρα πολλές: το θάρρος, η γενναιοδωρία, η δικαιοσύνη, η φιλία· όλα πράγματα που δεν γίνονται με τον λόγο αλλά εξαρτώνται από τον χαρακτήρα, από το ήθος που έχει κανείς.

Και μετά υπάρχουν οι αρετές του μέρους της ψυχής που διαθέτει λόγο, λόγος, που ο Αριστοτέλης το ονομάζει επίσης διάνοια. Και στα ελληνικά διάνοια σημαίνει ακριβώς «λογική» ή «σκέψη». Επομένως, ενώ οι πρώτες έχουν ονομαστεί συχνά στα σχολικά εγχειρίδια «ηθικές αρετές», αυτές οι άλλες λέγονται «διανοητικές αρετές», γιατί ανήκουν στη διάνοια· ή, μιλώντας ελληνικά, πνευματικές αρετές, αρετές του λογικού ή διανοητικού μέρους της ψυχής.

Ξεκινώντας από το έκτο βιβλίο της Ηθικής Νικομαχείων, που είναι θεμελιώδες —άσκησε, έλεγα πριν, καθοριστική επίδραση στον Χάιντεγγερ και έπειτα σε έναν άλλο σύγχρονο φιλόσοφο, μαθητή του Χάιντεγκερ, που ίσως κάποιοι από εσάς έχετε ακούσει, τον Γκάνταμερ, Hans-Georg Gadamer— ο Γκάνταμερ, που έζησε πάνω από εκατό χρόνια, στα τελευταία χρόνια της ζωής του έγραψε μια μετάφραση και ένα σχόλιο στο έκτο βιβλίο της Νικομαχείου Ηθικής, αυτό ακριβώς για το οποίο σας μιλώ. Το λέω για να δείξω πόσο αυτά τα πράγματα ενδιαφέρουν τους σημερινούς φιλοσόφους. Λοιπόν, στο έκτο βιβλίο της Νικομαχείου ο Αριστοτέλης λέει ότι υπάρχουν πέντε ἕξεις (abiti), μέσω των οποίων ο άνθρωπος μπορεί να βρίσκεται στο αληθές ή στο ψευδές, καταφαίνοντας ή αρνούμενος.

Και να λοιπόν μια καινούρια έννοια με την οποία ερχόμαστε αντιμέτωποι: η έννοια τής ἔξεως (abito). Λέω «ἕξις» επειδή είναι η πιο κοντινή, κατά γράμμα, μετάφραση· δεν πρόκειται όμως για «ένδυμα» με την κυριολεκτική έννοια του ρούχου που φοράμε, αλλά για «έξη», απ’ όπου και «συνήθεια», δηλαδή για σταθερή διάθεση, για αποκτημένη και μόνιμη ικανότητα να κάνουμε κάτι. Για τον Αριστοτέλη οι αρετές είναι ἕξεις, δηλαδή είναι ικανότητες· όχι μόνο οι αρετές, και τα ελαττώματα επίσης: μόνιμες, συνηθισμένες τάσεις. Γιατί, για να είναι κανείς ενάρετος, δεν αρκεί —το λέει ο Αριστοτέλης— να είναι ικανός να πράξει μία καλή πράξη· πρέπει να είναι συνηθισμένος να πράττει καλές πράξεις, να έχει την ἕξιν των καλών πράξεων.

Και εδώ, στη Νικομάχεια Ηθική, παραθέτει μια παροιμία που έμεινε διάσημη: «Μία χελιδόνα δεν φέρνει την άνοιξη»· έτσι, μία καλή πράξη από μόνη της δεν είναι ακόμη αρετή· πρέπει να συνοδεύεται από μια έξη, από μια μόνιμη συνήθεια. Τώρα, στο έκτο βιβλίο, οι πέντε ἕξεις —δηλαδή μόνιμες διαθέσεις— λέει ο Αριστοτέλης, για το να βρισκόμαστε στο αληθές ή στο ψευδές, προσέξτε, εισάγει τις έννοιες του αληθούς και του ψευδούς, «καταφαίνοντας ή αρνούμενοι», άρα μιλώντας ή τουλάχιστον σκεπτόμενοι, γιατί το καταφαίνειν και το αρνείσθαι είναι πράξεις της γλώσσας ή της σκέψης, ακόμη κι αν δεν εκφράζονται με λόγια. Έτσι λοιπόν μπαίνει εδώ στο παιχνίδι ο λόγος, η γλώσσα, η σκέψη.

Αυτές οι πέντε ἕξεις είναι: η ἐπιστήμη (scienza), που είναι η αποδεικτική έξη, δηλαδή η ικανότητα να κάνουμε αποδείξεις. Σκεφθείτε εκείνη που ήταν η πιο αναπτυγμένη επιστήμη στην εποχή των αρχαίων Ελλήνων, τη γεωμετρία. Ακόμη και σήμερα η γεωμετρία που μελετάται στα σχολεία είναι η λεγόμενη ευκλείδεια γεωμετρία, που ανάγεται στον Ευκλείδη· ο Ευκλείδης δεν ήταν ο εφευρέτης της, αλλά εκείνος που της έδωσε συστηματική έκθεση.

Τι είναι η γεωμετρία; Η γεωμετρία αποτελείται από αποδείξεις· είναι η ικανότητα να αποδεικνύουμε θεωρήματα. Αυτή ήταν για τον Αριστοτέλη η επιστήμη. Μέσω της επιστήμης βρισκόμαστε στο αληθές, καταφαίνοντας ή αρνούμενοι· αλλά αν διαπράξουμε λάθη στις αποδείξεις, τότε βρισκόμαστε στο ψευδές.

Άρα, η επιστήμη είναι μια έξη μέσω της οποίας μπορούμε να είμαστε στο αληθές ή στο ψευδές, καταφαίνοντας ή αρνούμενοι· είναι η αποδεικτική έξη. Έπειτα, η δεύτερη έξη που αναφέρει ο Αριστοτέλης είναι αυτό που ονομάζει νοῦς (nous). Νοῦς στα ελληνικά σημαίνει «νόηση», «νους», «διάνοια»· είναι η ικανότητα να συλλαμβάνουμε τις αρχές των επιστημών. Γιατί, όπως ξέρουν όλοι όσοι γνωρίζουν λίγη γεωμετρία, για να κάνουμε αποδείξεις πρέπει να ξεκινάμε από αρχές: ορισμούς, αξιώματα, προτάσεις· αν κάποιος δεν γνωρίζει τις αρχές, δεν είναι σε θέση να αποδείξει τίποτα. Άρα η απόδειξη χρειάζεται πρώτα-πρώτα τη γνώση των αρχών· και επομένως χρειάζεται μια σταθερή διάθεση, μια έξη ικανή να συλλαμβάνει τις αρχές.

Το σύνολο ἐπιστήμης και νοῦ —το nous συχνά μεταφράζεται ως «νόηση» ή «νους»— το σύνολο δηλαδή επιστήμης και νοήσεως συνιστά, για τον Αριστοτέλη, την υπέρτατη αρετή, δηλαδή την αριστεία αυτού που ονομάζει θεωρητικό λόγο, δηλαδή εκείνου του μέρους του λόγου που έχει ως σκοπό τη θεωρία, τη γνώση. Αλλά δεν υπάρχουν μόνο αυτές οι έξεις· υπάρχουν άλλες δύο, εκ των οποίων η πρώτη είναι ακριβώς η τέχνη. Ο ελληνικός όρος για να δηλώσει την τέχνη είναι τέχνη (techne), απ’ όπου προέρχεται η «τεχνική».

Και η άλλη έξη είναι η φρόνησις, στα ελληνικά phronesis, «σύνεση/σοφία πρακτική». Η τέχνη και η φρόνηση είναι κι αυτές έξεις του λόγου, αλλά όχι του θεωρητικού λόγου —δηλαδή εκείνου που έχει ως σκοπό τη θεωρία— αλλά του πρακτικού λόγου, δηλαδή του μέρους του λόγου που κατευθύνει τη συμπεριφορά. Και είναι ακριβώς η τέχνη (techne) και η φρόνηση (phronesis).

Να λοιπόν που εδώ επανέρχεται η διάκριση που είδαμε στην αρχή ανάμεσα σε πρᾶξιν και ποίησιν: δηλαδή, η techne, η τέχνη, είναι η ικανότητα να παράγουμε, να επιτελούμε την ποίησιν, να ασκούμε την ποίηση (με την αρχαία έννοια του «παράγω»), δηλαδή εκείνο το είδος πράξης που οδηγεί σε ένα προϊόν —και να το κάνουμε «κατὰ ὀρθὸν λόγον», σύμφωνα με αληθή λόγο. Ενώ η φρόνησις αφορά την πρᾶξιν, δηλαδή την πράξη που είναι αυτοσκοπός, την πράξη που δεν καταλήγει σε κανένα προϊόν, αλλά εκτελείται καθ’ εαυτήν, για την αξία που έχει εντός της· και είναι η φρόνηση, η ικανότητα να επιτελούμε καλές πράξεις σύμφωνα με αληθή λόγο. Όπως βλέπετε, τόσο στην περίπτωση της techne όσο και στην περίπτωση της phronesis ο Αριστοτέλης εισάγει αυτήν την έννοια του «αληθούς λόγου».

Η τέχνη, λοιπόν, η techne, είναι το «ξέρειν πράττειν», το «ξέρειν παράγειν», αλλά σύμφωνα με λόγο, σύμφωνα με αληθή σκέψη. Για να κατανοήσουμε καλά αυτόν τον ορισμό, πρέπει —όπως συχνά συμβαίνει— να προσφύγουμε σε παραδείγματα. Ένα παράδειγμα techne, ίσως το αγαπημένο παράδειγμα του Αριστοτέλη για την techne, ήταν η ιατρική.

Η ιατρική, η ιατρική τέχνη, η τέχνη που κατέχει ο γιατρός. Η ιατρική, για τον Αριστοτέλη, είναι τέχνη. Γιατί; Διότι αποτελείται από μια σειρά πράξεων: ο γιατρός εξετάζει τον άρρωστο, προσπαθεί να εκτιμήσει την όψη του, τη θερμοκρασία, ακούει τι αισθάνεται, έπειτα συνταγογραφεί θεραπείες· έτσι εκτελεί μια ολόκληρη σειρά ενεργειών, πράξεων, που έχουν έναν σκοπό, την υγεία, την αποκατάσταση της υγείας.

Άρα ο σκοπός είναι διαφορετικός από τις πράξεις που οδηγούν σε αυτόν. Γι’ αυτό η ιατρική είναι μια τέχνη. Είναι τέχνη. Όμως, για να είναι αληθινή τέχνη, πρέπει να ενεργεί, να ασκείται σύμφωνα με αληθινό λόγο· δηλαδή, ο γιατρός πρέπει να συλλογίζεται και να κάνει αληθινούς συλλογισμούς για να έχει αποτέλεσμα η ιατρική.

Ποιοι είναι οι αληθινοί συλλογισμοί που πρέπει να κάνει ένας γιατρός; Ο πρώτος είναι η διάγνωση. Πρέπει να καταλάβει τι είδους ασθένεια έχει ο ασθενής, τι του παρουσιάζει ο πάσχων. Γιατί, αν κάνει λάθος διάγνωση, τότε δεν βρίσκεται στο αληθές, αλλά στο ψευδές. Και τότε δεν είναι καλός γιατρός, δεν κατέχει σωστά την τέχνη· έτσι η διάγνωση δείχνει καθαρά την αναγκαιότητα της αλήθειας και μέσα στην τέχνη.

Αλλά δεν υπάρχει μόνο η διάγνωση· γιατί ο γιατρός, αφού καταλάβει ποια είναι η ασθένεια, πρέπει να την θεραπεύσει, δηλαδή να περάσει από τη διάγνωση στη θεραπεία. Και εδώ επίσης πρέπει να είναι προσεκτικός και να κάνει έναν αληθινό συλλογισμό. Τι σημαίνει αυτό; Πρέπει να συνταγογραφήσει τα φάρμακα που πραγματικά κάνουν καλό· γιατί θα μπορούσε να κάνει λάθος και να συνταγογραφήσει ένα φάρμακο που δεν ωφελεί ή ακόμη που βλάπτει. Και τότε ο συλλογισμός του δεν θα ήταν αληθινός. Έτσι, λοιπόν, το αληθές εισέρχεται στην τέχνη, στην techne, σε αυτήν την περίπτωση στην ιατρική, τόσο στη στιγμή της διάγνωσης όσο και στη στιγμή της θεραπείας· συνοδεύει όλες τις πράξεις.

Μόνο όταν υπάρχει αυτό μπορεί να πει κανείς ότι υπάρχει αληθινή ιατρική τέχνη, ότι κάποιος πραγματικά κατέχει την ιατρική τέχνη, δηλαδή ότι είναι καλός γιατρός. Ένα άλλο παράδειγμα είναι η αρχιτεκτονική. Ο Αριστοτέλης μιλούσε για την τέχνη της οικοδομής· ε, εδώ είναι ακόμη πιο σαφές ότι το προϊόν είναι διαφορετικό από την πράξη.

Το προϊόν είναι το σπίτι, το οικοδόμημα που κάποιος χτίζει. Όμως και εδώ υπάρχει η στιγμή του σχεδίου· πρέπει να γίνουν οι υπολογισμοί και αυτοί να είναι σωστοί, αλλιώς το σπίτι δεν θα σταθεί όρθιο. Έπειτα υπάρχει η στιγμή που περνάμε στις πιο υλικές εργασίες· κι αυτές πρέπει να γίνουν σωστά: τα τούβλα να είναι καλά τοποθετημένα, οι δοκοί να μπουν στις σωστές θέσεις. Και αυτή είναι τέχνη, γιατί μέσα της υπάρχει μια στιγμή αλήθειας, ένας αληθινός λόγος.

Βλέπετε λοιπόν ότι η techne, που μεταφράστηκε στα λατινικά και σε όλες τις νεότερες γλώσσες ως «arte»/«arte», είναι μια έννοια πολύ ευρύτερη από αυτή που χρησιμοποιούμε σήμερα. Σήμερα, όταν μιλάμε για τέχνες, σκεφτόμαστε τη ζωγραφική, τη γλυπτική, την αρχιτεκτονική, την ποίηση, τη μουσική. Και ο Αριστοτέλης σκεφτόταν αυτές τις τέχνες· γιατί, για εκείνον, υπήρχαν διάφορα είδη τέχνης.

Υπήρχαν, πρώτα απ’ όλα, οι χρήσιμες τέχνες. Ανέφερα την ιατρική, είναι ασφαλώς χρήσιμη τέχνη· την αρχιτεκτονική επίσης· αλλά ανέφερε για παράδειγμα και τη γεωργία. Και η γεωργία είναι τέχνη, μια techne. Και έπειτα άλλες ακόμη: η τέχνη της ναυσιπλοΐας, η τέχνη της ιππασίας, η στρατιωτική τέχνη, η στρατηγική· τόσα πράγματα που πρέπει να γνωρίζει κανείς για να μπορέσει να κάνει σωστά αυτό που θέλει να κάνει.

Μετά υπάρχουν τέχνες που δεν έχουν τον χαρακτήρα της χρησιμότητας, αλλά της ομορφιάς, που χρησιμεύουν στο να προκαλούν ευχαρίστηση· και αυτές είναι οι καλές τέχνες. Σήμερα χρησιμοποιούμε τη λέξη «τέχνη» μόνο με αυτήν την τελευταία έννοια, για να δηλώσουμε τις καλές τέχνες. Αλλά δεν είναι βέβαιο ότι την χρησιμοποιούμε αποκλειστικά έτσι· γιατί, για παράδειγμα, σε όλες τις πόλεις όπου υπάρχουν ακαδημίες, γενικά οι ακαδημίες τέχνης λέγονται «Ακαδημίες Καλών Τεχνών».

Στις ακαδημίες, λοιπόν, διδάσκονται οι καλές τέχνες, όχι όλες οι τέχνες· δεν διδάσκεται η ιατρική ή η γεωργία· διδάσκεται μουσική, ζωγραφική, γλυπτική· δηλαδή οι καλές τέχνες. Και στις καλές τέχνες μπαίνει βεβαίως στο παιχνίδι μια άλλη έννοια, αυτή του ωραίου, που στον Αριστοτέλη συνοδεύει την έννοια του αληθινού· αλλά κοινό σε όλες τις τέχνες, είτε χρήσιμες είτε καλές, είναι πρώτα-πρώτα το αληθές. Και έπειτα, στις καλές τέχνες, υπάρχει και το ωραίο, που σημαίνει «καλοκαμωμένο, καλοφτιαγμένο».

Για τον Αριστοτέλη, μάλιστα, δεν είναι όμορφα μόνο τα έργα τέχνης· το ωραίο υπάρχει και στη φύση. Για παράδειγμα, ήταν παθιασμένος με την έρευνα για τα ζώα· λέγεται ότι εφηύρε τη βιολογία· και έλεγε ότι ένας ζωικός οργανισμός, ένα ζωντανό ον, είναι ωραίο γιατί όλα τα μέρη του λειτουργούν καλά προς έναν σκοπό, που είναι η διατήρηση της ζωής. Και αυτό, για τον Αριστοτέλη, είναι κάτι ωραίο, καλοκαμωμένο, καλοφτιαγμένο.

Βλέπετε λοιπόν ότι έχουμε ένα φάσμα εννοιών —το αληθές, το ωραίο— που καλύπτουν σε όλη της την έκταση την έννοια της techne, και της δίνουν ένα νόημα, ή μια κλίμακα νοημάτων, αρκετά διαφορετικά από εκείνα που έχουν στη σύγχρονη κουλτούρα, αν και βρίσκονται στη ρίζα της σύγχρονης κουλτούρας· γιατί και στη σύγχρονη κουλτούρα μιλάμε για τεχνικές. Μόνο που στον σύγχρονο πολιτισμό γεννήθηκε κάτι που στην εποχή του Αριστοτέλη δεν υπήρχε· δηλαδή η διάσταση, η αντίθεση ανάμεσα στην τέχνη και τη φύση, πιο ξεκάθαρα, ανάμεσα σε αυτό που είναι τεχνητό και σε αυτό που είναι φυσικό.

Γιατί; Διότι στη νεότερη κουλτούρα, ξεκινώντας για παράδειγμα από τον Μπέικον και τον Ντεκάρτ, —οι μαθητές που σπουδάζουν φιλοσοφία θα έχουν συναντήσει αυτούς τους συγγραφείς— ο σκοπός της τέχνης, δηλαδή της τεχνικής, είναι η κυριαρχία πάνω στη φύση. Και εκεί όπου μιλάμε για κυριαρχία, προϋποτίθεται αντίθεση, σύγκρουση. Για τον Αριστοτέλη όμως δεν υπάρχει αυτή η κυριαρχία πάνω στη φύση, αυτή η σύγκρουση ανάμεσα σε τέχνη και φύση. Αντίθετα, ο Αριστοτέλης έλεγε ότι η τέχνη μιμείται τη φύση.

Για παράδειγμα, η ζωγραφική μιμείται· με τα αγάλματα που έφτιαχναν οι Έλληνες έκαναν πορτρέτα, που είναι μιμήσεις. Ή η τέχνη βοηθά, συνδράμει τη φύση. Για παράδειγμα, η γεωργία βοηθά τη γη να παράγει καλύτερα.

Η ιατρική βοηθά το ανθρώπινο σώμα να γιατρευτεί, να γιατρευτεί πιο γρήγορα, να ανακτήσει καλύτερα την υγεία. Υπάρχει λοιπόν μια σχέση, θα λέγαμε, συνεργασίας· όχι αντίθεσης, όχι σύγκρουσης, ανάμεσα σε τέχνη και φύση. Έτσι, όλη η νεότερη πολεμική για την τεχνική, οι κίνδυνοι της τεχνικής —και σήμερα είμαστε εμμονικά προσηλωμένοι στην τεχνική— δεν υπήρχαν στις απαρχές της έννοιας της techne. Και ίσως αξίζει να συλλογιστούμε πάνω σε αυτές τις απαρχές, για να καταλάβουμε ποιο πρέπει να είναι το αληθινό νόημα της τέχνης, της techne.

Με αυτήν την αναφορά στον πολιτισμό, στη διαφορά ανάμεσα στην αρχαία τέχνη και τις σύγχρονες τεχνικές —θέμα για το οποίο θα μπορούσαμε να μιλάμε πολύ ακόμη, αφού και αυτές τις μέρες στο φεστιβάλ πολλοί ομιλητές, πολλοί συνάδελφοι θα μιλήσουν για τις τεχνικές— εμένα μου φάνηκε χρήσιμο πρώτα απ’ όλα να θυμίσω ότι όταν γεννήθηκε η έννοια της τέχνης ως techne, περιλάμβανε όχι μόνο τις καλές τέχνες, αλλά και αυτές που σήμερα αποκαλούμε τεχνικές· και δεν έθετε σύγκρουση ανάμεσα σε τέχνη και φύση, αλλά αντίθετα έθετε συνεργασία. Νομίζω ότι μίλησα αρκετά για τον χρόνο που είχαμε και επομένως είμαι στη διάθεσή σας για τυχόν ερωτήσεις ή σχόλια.

Παρασκευή 29 Αυγούστου 2025

Enrico Berti | Etica Nicomachea di Aristotele | Ηθικά Νικομάχεια του Αριστοτέλη

 

Enrico Berti | Etica Nicomachea di Aristotele | festivalfilosofia 2014

Enrico Berti | Etica Nicomachea di Aristotele | festivalfilosofia 2014


Καλημέρα σε όλους. Είμαι πολύ χαρούμενος που βρίσκομαι για ακόμη μία φορά σε αυτό το φεστιβάλ. Ευχαριστώ, λοιπόν, για την πρόσκληση, ευχαριστώ τη δρ. για τα ευγενικά λόγια με τα οποία με παρουσίασε και ιδιαιτέρως χαίρομαι που θα σας μιλήσω ακόμη μία φορά για τα Ηθικά Νικομάχεια του Αριστοτέλη.

Είναι η τρίτη φορά που καλούμαι να μιλήσω για αυτό το έργο. Αν και τα θέματα των φεστιβάλ μας αλλάζουν από χρόνο σε χρόνο, προφανώς στα Ηθικά Νικομάχεια βρίσκεται πάντοτε μία αναφορά σχετική με το εκάστοτε θέμα. Θυμάμαι πως πέρυσι το θέμα του φεστιβάλ ήταν η αγάπη, και στα Ηθικά Νικομάχεια υπάρχουν δύο ολόκληρα βιβλία αφιερωμένα σε αυτό που εμείς αποκαλούμε φιλία, η φιλία, η οποία όμως περιλάμβανε και την αγάπη, οπότε μπορούσε να εξεταστεί το θέμα και μέσα από τα Ηθικά Νικομάχεια.

Πριν μερικά χρόνια είχε συζητηθεί η πολιτική κοινότητα, και κι αυτή βρίσκει θέση στα Ηθικά Νικομάχεια. Φέτος μιλάμε για τη δόξα, και η οργάνωση του φεστιβάλ με σοφία έστρεψε την προσοχή μου σε ένα κεφάλαιο του τέταρτου βιβλίου των Ηθικών Νικομαχείων, όπου ο Αριστοτέλης πραγματεύεται μία αρετή που δεν θεωρείται συνήθως από τις περισσότερο εκτιμημένες. Είναι μία αρετή που δημιουργεί προβλήματα.

Εκείνη που στα ελληνικά ο Αριστοτέλης ονομάζει μεγαλοψυχία, που κυριολεκτικά θα έπρεπε να μεταφραστεί ως «μεγαλωσύνη ψυχής» ή «μεγαλοσύνη της ψυχής». Μέγα σημαίνει μεγάλο, ψυχή είναι η ψυχή, άρα μεγαλοψυχία είναι η «μεγαλοσύνη της ψυχής», η οποία έχει άμεση σχέση με τη δόξα, επειδή η δόξα είναι ακριβώς η αναγνώριση και η ανταμοιβή που οφείλεται σε αυτή την αρετή, στη μεγαλοσύνη της ψυχής. Ήδη όμως ο όρος προκαλεί προβλήματα, επειδή στην παράδοση έχει αποδοθεί με τον όρο «μεγαλοψυχία» ή «μεγαλοφροσύνη» (magnanimitas).

Οι λατινικές μεταφράσεις των Ηθικών μιλούν πράγματι για magnanimitas και οι περισσότερες ιταλικές μεταφράσεις –του Βιάνο, του Ρεάλε, του Τζανάττα– αποδίδουν τη μεγαλοψυχία ως «μεγαλοψυχία/μεγαλοφροσύνη». Μόνο η τελευταία, η πιο πρόσφατη μετάφραση των Ηθικών Νικομαχείων που εξέδωσε ο εκδοτικός οίκος La Terza σε μετάφραση του Κάρλο Νατάλι, επέλεξε έναν διαφορετικό όρο: «υπερηφάνεια» (fierezza). Έτσι, ο άνθρωπος που κατέχει αυτή την αρετή είναι ο «υπερήφανος άνθρωπος».

Εγώ δεν συμφωνώ ούτε με την παραδοσιακή μετάφραση ούτε με αυτή τη νεότερη ως «υπερηφάνεια», και προτιμώ να διατηρώ τον όρο όπως είναι στην ελληνική γλώσσα, δηλαδή «μεγαλοψυχία» ή «μεγαλοσύνη της ψυχής». Γιατί στα Ηθικά Νικομάχεια γίνεται λόγος για τη μεγαλοψυχία; Τα Ηθικά Νικομάχεια, όπως ξέρουμε, είναι η πραγματεία περί αρετών. Πρόκειται για έργο που γνώρισε τεράστια απήχηση – όχι τόσο στην αρχαιότητα, όπου δεν ήταν ιδιαίτερα γνωστό, όσο κυρίως στον Μεσαίωνα, στην Αναγέννηση και ακόμη και στη σύγχρονη φιλοσοφία.

Ίσως επαναλαμβάνω πράγματα που έχω ήδη αναφέρει και σε άλλες περιστάσεις, αλλά πάντα μου αρέσει να θυμίζω πως ένας ποιητής όπως ο Δάντης, στη Θεία Κωμωδία, μιλώντας για τα Ηθικά Νικομάχεια, βάζει τον Βιργίλιο να λέει –μα στην πραγματικότητα είναι ο ίδιος ο Δάντης που του βάζει τα λόγια στο στόμα– «η δική σου ηθική»· δηλαδή, ο Βιργίλιος, αναφερόμενος στα Ηθικά Νικομάχεια, τα παρουσιάζει στον Δάντη ως «τη δική του ηθική». Αυτό σημαίνει ότι ο Δάντης την θεωρούσε ως δική του ηθική. Αυτό ως παράδειγμα της φήμης που είχε το έργο στον Μεσαίωνα. Αλλά για να αναφέρω και έναν πιο πρόσφατο συγγραφέα: ίσως έχετε ακούσει για τον Ισπανό φιλόσοφο Φερνάντο Σαβατέρ, ο οποίος πριν από λίγα χρόνια δημοσίευσε ένα έργο που μεταφράστηκε και στα ιταλικά με τον τίτλο Ηθική για έναν γιο. Και το έργο αυτό του Σαβατέρ είναι μία μίμηση των Ηθικών Νικομαχείων του Αριστοτέλη, επειδή τα Ηθικά Νικομάχεια ονομάστηκαν έτσι ακριβώς επειδή γράφτηκαν από τον Αριστοτέλη για τον γιο του, Νικόμαχο.

Είναι το έργο που ένας πατέρας απευθύνει στον γιο του. Σε αυτό το έργο γίνεται λόγος για τις πιο παραδοσιακές αρετές –την ανδρεία, τη σωφροσύνη, τη δικαιοσύνη, τη φρόνηση– αυτές που αργότερα ονομάστηκαν «καρδιακές αρετές». Δίπλα σε αυτές, όμως, ο Αριστοτέλης εισάγει και αυτή την ιδιαίτερη αρετή, τη μεγαλοψυχία, η οποία δεν εντάσσεται στον παραδοσιακό κατάλογο των αρετών. Και πράγματι, έχει προκαλέσει αρκετά προβλήματα.

Λοιπόν, πρώτα απ’ όλα θα σας συνοψίσω το κεφάλαιο στο οποίο ο Αριστοτέλης περιγράφει τη μεγαλοψυχία, έπειτα θα σας πω ποια προβλήματα έχει προκαλέσει, και μετά, ίσως για να προσπαθήσουμε να λύσουμε μερικά από αυτά τα προβλήματα, θα διαβάσουμε μαζί κάποιο κυριολεκτικό απόσπασμα του κειμένου που αφορά τη μεγαλοψυχία. Εν τω μεταξύ, με κάποια έκπληξη παρατήρησα ότι η προσοχή σε αυτή την αρετή είχε ήδη εκδηλωθεί στην ιταλική κουλτούρα πριν μερικά χρόνια. Μου έτυχε, ξέρετε, όπως όλοι ψάχνουμε στο Google για τα θέματα που μας απασχολούν, να βρω ένα άρθρο του Μαουρίτσιο Μπεττίνι, ενός διακεκριμένου Ιταλού φιλολόγου, δημοσιευμένο στη Repubblica πριν από λίγα χρόνια, σχετικά με τη μεγαλοψυχία, όπου ο Μπεττίνι γράφει: «Η μεγαλοψυχία έχει έναν αναγνωρισμένο πατέρα, τον Αριστοτέλη.

Ήταν, πράγματι, εκείνος που υπέβαλε τη μεγαλοψυχία σε μια στοχαστική επεξεργασία, η οποία, περνώντας μέσα από τη ρωμαϊκή και τη μεσαιωνική κουλτούρα, έφτασε μέχρι τις μέρες μας».

Και τότε, τι λέει ο Αριστοτέλης γι’ αυτή την αρετή; Λέει ότι είναι η αρετή εκείνου που θεωρεί τον εαυτό του άξιο μεγάλων πραγμάτων και πράγματι είναι. Είναι, λοιπόν, ένας άνθρωπος που έχει πολύ καλή κρίση για τον εαυτό του, θεωρεί ότι είναι άξιος, ότι αξίζει μεγάλα πράγματα, δηλαδή τη δόξα, αλλά και πράγματι είναι τέτοιος, δηλαδή δεν υπερεκτιμά τον εαυτό του. Και εδώ ο Αριστοτέλης, όπως συνηθίζει, θέλει να δείξει ότι αυτή η αρετή, όπως όλες οι αρετές, είναι κατά κάποιον τρόπο η ορθή μεσότητα ανάμεσα σε δύο άκρα, ανάμεσα σε δύο αντίθετα ελαττώματα.

Ποια είναι αυτά τα δύο αντίθετα ελαττώματα; Το ένα είναι εκείνου που υποτιμά τον εαυτό του, δηλαδή θεωρεί ότι αξίζει λιγότερα απ’ όσα πραγματικά αξίζει· και αυτό είναι η μικροψυχία, η δουλοπρέπεια, η υπερβολική μετριοφροσύνη. Μας συμβαίνει σε όλους, καμιά φορά, είτε για τον εαυτό μας είτε για κάποιον που γνωρίζουμε, να πούμε: «Μα κοίτα, υποτιμάς τον εαυτό σου, αξίζεις περισσότερα απ’ όσα νομίζεις, οπότε κουνήσου, προσπάθησε, κάνε κάτι, γιατί δεν είναι αλήθεια ότι δεν αξίζεις τίποτα». Αυτό, για τον Αριστοτέλη, είναι ελάττωμα: η μικροψυχία, η μικρότητα ψυχής.

Και το άλλο, το αντίθετο άκρο, είναι εκείνου που υπερεκτιμά τον εαυτό του, που πιστεύει ότι αξίζει περισσότερα απ’ όσα πραγματικά αξίζει, που νομίζει δηλαδή ότι είναι ανώτερος απ’ όσο είναι στην πραγματικότητα· πώς θα τον λέγαμε; Ο καυχησιάρης, ο ματαιόδοξος, εκείνος που δίνει υπερβολική σημασία στον εαυτό του και δεν γνωρίζει ότι η αξία του είναι κατώτερη απ’ ό,τι ο ίδιος νομίζει. Αυτή είναι η πρώτη διάκριση που κάνει ο Αριστοτέλης.

Γι’ αυτό, λοιπόν, δεν μου αρέσει η μετάφραση «μεγαλοφροσύνη» (magnanimitas), γιατί συνήθως όταν λέμε ότι κάποιος είναι μεγαλοψυχος εννοούμε ότι είναι γενναιόδωρος, ότι συγχωρεί, ότι είναι επιεικής· αλλά αυτές είναι αρετές για τις οποίες μιλά ο Αριστοτέλης, όμως υπό άλλους τίτλους· δεν τις συγχέει με τη μεγαλοψυχία.

Και γι’ αυτό ο Νατάλι προτίμησε να μην αποδώσει τον όρο με «μεγαλοφροσύνη», αλλά με «υπερηφάνεια». Όμως, κατά τη γνώμη μου, ούτε η μετάφραση «υπερηφάνεια» είναι σωστή, γιατί δηλώνει μόνο τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος με μεγάλη ψυχή θεωρεί τον εαυτό του, χωρίς να δείχνει ότι αυτός είναι ένας σωστός, ένας δίκαιος τρόπος. Κάποιος μπορεί να είναι υπερήφανος ακόμη κι όταν δεν το αξίζει, όταν δεν θα έπρεπε να είναι.

Μπορεί να κάνει λάθος, να υπερεκτιμά τον εαυτό του και να είναι υπερήφανος χωρίς λόγο. Αυτό, λοιπόν, στον όρο «υπερηφάνεια» δεν αποδίδεται σωστά, γι’ αυτό προτιμώ να συνεχίσω να μιλώ για «μεγαλοψυχία». Ο μεγαλόψυχος είναι ο άνθρωπος που έχει μεγάλη ψυχή.

Και ο Αριστοτέλης τον περιγράφει με τον εξής τρόπο: λέει ότι αυτός επιδιώκει τις τιμές, γιατί η τιμή είναι το σπουδαιότερο από τα εξωτερικά αγαθά. Πρέπει να είναι αγαθός, γιατί η μεγαλοψυχία είναι – και εδώ υπάρχει μία έκφραση στην οποία θα επιστρέψουμε, γιατί αξίζει να συζητηθεί – η μεγαλοψυχία, λέει ο Αριστοτέλης, είναι το «κόσμημα» των αρετών.

Λοιπόν, όταν κάποιος σκέφτεται τον όρο «κόσμημα των αρετών», αυτό σημαίνει ότι πρέπει καταρχάς να υπάρχουν οι αρετές. Δηλαδή, όποιος κατέχει τη μεγαλοψυχία πρέπει να είναι ένας ενάρετος άνθρωπος, ένας άνθρωπος αξίας. Και επιπλέον, ως κόσμημα, έχει αυτή τη συνείδηση του εαυτού του που τον καθιστά πράγματι υπερήφανο, που τον κάνει άξιο τιμής.

Έπειτα ο Αριστοτέλης συνεχίζει λέγοντας ότι αυτός εκτιμά την τιμή που προέρχεται από τους εξαίρετους ανθρώπους και όχι από τον πρώτο τυχόντα. Τον ενδιαφέρει, βεβαίως, να τιμάται, αλλά να τιμάται από εκείνους που κατανοούν την πραγματική αξία, όχι από οποιονδήποτε. Στην μετάφραση του Νατάλι διαβάζουμε ότι «περιφρονεί τη μάζα».

Θα δούμε κι εδώ ότι ίσως η μετάφραση δεν είναι ακριβής.
Είναι πρόθυμος να ευεργετεί, δηλαδή να κάνει καλό στους άλλους, ενώ ντρέπεται να δεχθεί ο ίδιος ευεργεσίες. Δεν ζητά τίποτε από κανέναν, είναι έτοιμος να βοηθήσει, είναι ειλικρινής, δεν κρατά κακία, δεν είναι κακοπροαίρετος, δεν είναι κουτσομπόλης, δεν μιλάει άσχημα για τους άλλους.

Είναι ωραίο ότι ο κουτσομπόλης στα ελληνικά ονομάζεται ανθρωπολόγος, που εμείς θα το μεταφράζαμε σήμερα ως «ανθρωπολόγος» (επιστήμονας), ενώ στην πραγματικότητα είναι εκείνος που, ανθρωπο-λόγος, δηλαδή «μιλάει για τους ανθρώπους», αλλά για να τους κακολογεί. Έπειτα, ο Αριστοτέλης σκιαγραφεί και ορισμένα εξωτερικά χαρακτηριστικά. Λέει ότι ο μεγαλόψυχος άνθρωπος είναι αργός στο βάδισμα, ήρεμος στον λόγο, δεν ταράζεται.

Δεν ταράζεται, επομένως έχει και μία στάση θα λέγαμε επιβλητική, ανάλογη προς τη μεγαλοσύνη του. Τώρα, αν βασιστούμε σε αυτές τις ενδείξεις, προκύπτει η εικόνα μιας αρκετά παράξενης, αρκετά ιδιαίτερης αρετής, η οποία, για παράδειγμα, δεν αντιστοιχεί σε καμία από τις παραδοσιακές χριστιανικές αρετές. Στον χριστιανισμό αρετή είναι η ταπεινοφροσύνη, η μετριοφροσύνη· δηλαδή η στάση εκείνου που δεν θεωρεί τον εαυτό του σπουδαίο, που δεν θεωρεί ότι αξίζει, αλλά αντιθέτως θεωρεί ότι έχει μικρή αξία.

Υπάρχουν, ήδη από τα Ευαγγέλια, χωρία όπου λέγεται: «μακάριοι οι έσχατοι», ή «όταν προσκληθείτε σε ένα συμπόσιο, μην καθίσετε στις πρώτες θέσεις, αλλά στις τελευταίες». Ο Ιησούς λέει στους μαθητές του: «μακάριοι είστε όταν σας κακολογούν, όταν σας υβρίζουν, όταν σας διώκουν». Δηλαδή δεν φαίνεται να θεωρεί αυτήν τη μεγαλοψυχία ως αρετή.

Γι’ αυτό ένας σύγχρονος φιλόσοφος, πολύ γνωστός και επίσης πολύ πνευματώδης, πολύ ομιλητικός, καμιά φορά και κουτσομπόλης, ο Άγγλος Μπέρτραντ Ράσελ, επέκρινε τα Ηθικά Νικομάχεια του Αριστοτέλη λέγοντας ότι η αρετή της μεγαλοψυχίας δεν είναι πραγματική αρετή.

Και πολλοί Άγγλοι σχολιαστές, επίσης πολύ σημαντικοί, όπως ο Grant, ο Barnett, ο Ross, είπαν ότι μια αρετή σαν τη μεγαλοψυχία μπορούσε να εκτιμηθεί μόνο σε μία κοινωνία ανισοτήτων. Θα μπορούσαμε να πούμε: δεν είναι μια «δημοκρατική» αρετή. Όταν κάποιος θεωρεί τον εαυτό του σπουδαίο, με έναν τρόπο δείχνει ότι θεωρεί τον εαυτό του ανώτερο από τους άλλους.

Στη μετάφραση που σας διάβασα, στο σύνοψη που σας έκανα, υπάρχουν χωρία όπου αναφέρεται ότι ο μεγαλόψυχος άνθρωπος περιφρονεί τους άλλους. Τώρα, το να περιφρονεί κανείς τους άλλους δεν είναι κάτι καλό, δεν θεωρείται αρετή, τουλάχιστον στην χριστιανική παράδοση. Το ζήτημα, όμως, δεν είναι τόσο ξεκάθαρο, γιατί, για παράδειγμα, ο Δάντης –που ήταν βέβαια χριστιανός– εκτιμούσε συνολικά τα Ηθικά Νικομάχεια, όπως θυμήθηκα και προηγουμένως.

Πήγα λοιπόν να δω το σχόλιο ενός μεγάλου χριστιανού σχολιαστή, του Θωμά Ακινάτη. Ο Άγιος Θωμάς σχολιάζει αυτό το χωρίο των Ηθικών Νικομαχείων χωρίς να διστάσει καθόλου, χωρίς την παραμικρή κριτική, αποδεχόμενος πλήρως ό,τι λέει ο Αριστοτέλης. Πώς να εξηγήσουμε, λοιπόν, αυτή τη διαφορά;

Το ζήτημα επιβαρύνθηκε ακόμη περισσότερο από το γεγονός ότι ένας Γερμανός μελετητής, ο Βάλτερ Κάουφμαν, που στη συνέχεια, όπως πολλοί Γερμανοί, μετανάστευσε στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής και δίδαξε για πολλά χρόνια φιλοσοφία στο Πρίνστον, έγραψε το 1950 ένα διάσημο βιβλίο για τον Νίτσε, Nietzsche: φιλόσοφος, ψυχολόγος και αντίχριστος, στο οποίο υποστήριξε ότι ο Νίτσε, στην κριτική του προς τη χριστιανική ηθική —ξέρετε ότι για τον Νίτσε η χριστιανική ηθική είναι ηθική δούλων, δουλοπρεπής, όχι αντάξια αυτού που εκείνος αποκαλεί Übermensch, υπεράνθρωπο ή υπερέχοντα άνθρωπο, όπως θέλουμε να το αποδώσουμε— ε, λοιπόν, σύμφωνα με τον Κάουφμαν, ο Νίτσε στην κριτική του προς τη χριστιανική ηθική εμπνεύστηκε από τα Ηθικά Νικομάχεια του Αριστοτέλη και συγκεκριμένα από το κεφάλαιο για τη μεγαλοψυχία.

Το ζήτημα αυτό παρουσιάζει ενδιαφέρον αλλά και προβλήματα. Έψαξα καλύτερα ποιος ήταν αυτός ο Κάουφμαν· παρεμπιπτόντως, το βιβλίο του έχει μεταφραστεί και στα ιταλικά και κυκλοφορεί ευρέως. Ο Κάουφμαν ήταν Γερμανός χριστιανός, προτεσταντικής ομολογίας, που σε κάποια στιγμή της ζωής του πείστηκε ότι το μυστήριο της Αγίας Τριάδος, το χριστιανικό μυστήριο της Τριάδος, είναι κάτι παράλογο, κάτι απαράδεκτο· και τότε ασπάστηκε τον ιουδαϊσμό, επειδή στη ιουδαϊκή θρησκεία δεν υπάρχει Τριάδα, υπάρχει ένας και μόνο Θεός· είναι μια αυστηρά μονοθεϊστική θρησκεία. Από αυτή τη θέση άρχισε μια σειρά επικρίσεων κατά του χριστιανισμού, που τον οδήγησαν σε θέσεις συγγενείς με εκείνες του Νίτσε· και μαζί με τον Νίτσε πίστευε ότι μπορούσε να αντιπαραθέσει στη χριστιανική ηθική την αριστοτελική ηθική, δηλαδή τη μεγαλύτερη πραγματεία περί ηθικής, περί ηθικής φιλοσοφίας, που παρήγαγε ο κλασικός κόσμος.

Η ερμηνεία του Κάουφμαν γνώρισε μεγάλη επιτυχία, και αυτό επειδή κι ένας άλλος Αμερικανός φιλόσοφος, που σήμερα είναι πολύ της μόδας —και δικαίως, γιατί έγραψε ένα έργο που αποτελεί πραγματικά κλασικό κείμενο της σύγχρονης ηθικής φιλοσοφίας— ο Αλασνταίρ Μακιντάιρ, έδωσε συνέχεια στη συζήτηση. Ο Μακιντάιρ έγραψε εκείνο το θαυμάσιο βιβλίο με τίτλο Μετά την αρετή (After Virtue), όπου, σε λίγες λέξεις να το συνοψίσω, λέει ότι στον σύγχρονο κόσμο η ηθική δεν είναι πλέον δυνατή, γιατί ο Διαφωτισμός θέλησε να θεμελιώσει την ηθική αποκλειστικά στη λογική. Αυτό το σχέδιο απέτυχε παταγωδώς.

Το σημείο της αποτυχίας εκπροσωπείται από τον Νίτσε, ο οποίος έγραψε το Πέρα από το καλό και το κακό και άρα είναι αντίθετος προς κάθε ηθική. Επομένως, σήμερα, όποιος θέλει ακόμη να διασώσει την ηθική, ως μοναδική εναλλακτική απέναντι στον Νίτσε δεν έχει τίποτε άλλο παρά τον Αριστοτέλη, την ηθική των αρετών του Αριστοτέλη. Υπάρχει μάλιστα ένα κεφάλαιο στο βιβλίο του Μακιντάιρ όπου τίθεται ακριβώς το δίλημμα: «Αριστοτέλης ή Νίτσε». Κατά τον Μακιντάιρ, ο καθένας μας πρέπει να επιλέξει: ή στέκεται με τον Αριστοτέλη ή με τον Νίτσε.

Λοιπόν, ο Μακιντάιρ —το βιβλίο του είναι του 1981, άρα αρκετές δεκαετίες μετά από εκείνο του Κάουφμαν— γράφει στη σελίδα 144: «Σπάνια ο Νίτσε κάνει ρητές αναφορές στον Αριστοτέλη, εκτός από αισθητικά ζητήματα». Φυσικά, ο Αριστοτέλης είχε δώσει εκείνο τον διάσημο ορισμό της τραγωδίας, που ενδιέφερε πολύ τον Νίτσε, αφού είχε γράψει ένα βιβλίο για την Γέννηση της τραγωδίας. Αλλά κατά τα άλλα, ο Νίτσε σπανίως μνημονεύει τον Αριστοτέλη.

Κι όμως, γράφει ο Μακιντάιρ, «στην πραγματικότητα ο Νίτσε δανείζεται από τα Ηθικά Νικομάχεια το όνομα και την έννοια του “ανθρώπου της μεγάλης ψυχής”, αν και στο πλαίσιο των θεωριών του το περιεχόμενο γίνεται εντελώς διαφορετικό από εκείνο που είχε για τον Αριστοτέλη». Με λίγα λόγια, κατά τον Μακιντάιρ, ο Νίτσε εμπνεύστηκε από τον Αριστοτέλη μιλώντας για τον «μεγάλο άνθρωπο», αλλά τον ερμήνευσε με τρόπο πολύ διαφορετικό απ’ ό,τι τον ερμήνευε ο Αριστοτέλης.

Και στη συνέχεια ο Μακιντάιρ παραθέτει ένα απόσπασμα από το έργο Η βούληση για δύναμη, όπου πράγματι βρίσκονται ορισμένες αντιστοιχίες, κάποιες συγγένειες με το κεφάλαιο των Ηθικών Νικομαχείων του Αριστοτέλη.

Εδώ όμως γεννιέται ένα πρόβλημα, που αφορά το ίδιο το έργο αυτό. Η Βούληση για δύναμη δεν είναι έργο γραμμένο από τον Νίτσε. Όπως γνωρίζουν καλά οι μελετητές του, είναι μια συλλογή αποσπασμάτων που ο Νίτσε δεν δημοσίευσε ποτέ, αλλά που συγκεντρώθηκαν και εκδόθηκαν από την αδελφή του, την Ελίζαμπεθ Φέρστερ-Νίτσε, η οποία αργότερα έδειξε συμπάθεια για τον ναζισμό και κατά κάποιον τρόπο υπέδειξε στους ναζί να πάρουν τον Νίτσε ως φιλόσοφο αναφοράς. Επομένως, πολλοί σήμερα αντιμετωπίζουν με καχυποψία αυτό το έργο που εκδόθηκε με το όνομα «Φρίντριχ Νίτσε, Η Βούληση για δύναμη» το 1906, λίγα μόλις χρόνια μετά τον θάνατο του Νίτσε.

Ο Νίτσε πέθανε το 1900. Οπότε η καχυποψία είναι δικαιολογημένη. Πράγματι, στη φιλολογική, κριτική έκδοση των έργων του Νίτσε από τους Κόλλι και Μοντινάρι, που είναι απολύτως αξιόπιστη, δεν υπάρχει κανένα έργο με τον τίτλο Η Βούληση για δύναμη.

Ωστόσο, τα αποσπάσματα που περιέχονται σε αυτό [στη Βούληση για δύναμη] είναι αποσπάσματα του Νίτσε. Ίσως να μην μπορούμε να αποδώσουμε στον ίδιο το συνολικό σχέδιο του έργου, έτσι όπως το συνέθεσε η αδελφή του μαζί με έναν άλλο μελετητή, τον Πέτερ Γκαστ. Όμως τα αποσπάσματα που περιέχονται σε αυτό είναι έργο του Νίτσε.

Γι’ αυτό έχει ενδιαφέρον να κάνουμε μια σύγκριση και να δούμε αν υπάρχουν ή όχι συμπτώσεις ανάμεσα σε όσα λέει ο Αριστοτέλης και σε όσα λέει ο Νίτσε. Για παράδειγμα, όταν ο Νίτσε γράφει ότι «ένας μεγάλος άνθρωπος» —είναι το απόσπασμα 962 από τη Βούληση για δύναμη— «είναι εκείνος που περιφρονεί μέσα του καθετί ευτελές». Εδώ ο Νίτσε ίσως κατάλαβε καλύτερα από τους νεότερους μεταφραστές τι ήθελε να πει ο Αριστοτέλης όταν μιλούσε για «περιφρόνηση». Στη μετάφραση του Νατάλι, όπως και σε άλλες, γράφεται ότι «ο μεγαλόψυχος περιφρονεί τη μάζα», ενώ η μάζα αγαπά τα ευτελή, τα μικρής αξίας πράγματα.

Κοίταξα το ελληνικό κείμενο του Αριστοτέλη: δεν λέει ότι ο μεγαλόψυχος περιφρονεί τη μάζα· λέει απλώς ότι «καταφρονεί» (καταφρονεῖ), δηλαδή περιφρονεί. Και στη συνέχεια προσθέτει: «οι πολλοί εκτιμούν πράγματα μικρής αξίας». Άρα, εκείνο που περιφρονεί ο μεγαλόψυχος δεν είναι η μάζα, αλλά τα ευτελή πράγματα. Αυτό είναι το νόημα του λόγου. Ενώ ο μεγαλόψυχος περιφρονεί τα ευτελή πράγματα —το χρήμα, την επιτυχία, τέτοιου είδους πράγματα— η μάζα, αντίθετα, τα εκτιμά. Οπότε ήδη διορθώνεται κάπως η εικόνα του μεγαλόψυχου ανθρώπου σε σχέση με όσα παρουσιάζει η παράδοση.

Αλλά έπειτα συνεχίζει ο Νίτσε λέγοντας ότι ο μεγάλος άνθρωπος είναι πιο ψυχρός, πιο σκληρός και χωρίς ενδοιασμούς. Αυτό στον Αριστοτέλη δεν υπάρχει. Αντιθέτως, ο Αριστοτέλης λέει ότι ο μεγαλόψυχος κατέχει όλες τις αρετές. Και εδώ επιστρέφουμε σε εκείνο το σημείο που είχα αναφέρει νωρίτερα, όταν ο Αριστοτέλης λέει ότι η μεγαλοψυχία είναι «το κόσμημα των αρετών». Αν διαβάσετε το ελληνικό κείμενο, η λέξη που χρησιμοποιεί είναι κόσμος. Από το κόσμος προέρχεται το «κοσμητικό», άρα και το «κόσμημα». Όμως το κόσμος αρχικά δεν σήμαινε «κόσμημα», αλλά «τάξη», «κανονικότητα», απ’ όπου «οργάνωση» και κατόπιν «κόσμημα». Άρα όταν λέει ότι η μεγαλοψυχία είναι ο κόσμος τῶν ἀρετῶν, η «τάξη των αρετών», δεν εννοεί ότι είναι απλώς ένα κόσμημα, αλλά ότι είναι αυτό που διατάσσει, οργανώνει, βάζει σε τάξη όλες τις αρετές. Είναι κάτι περισσότερο από ένα απλό στολίδι· δεν είναι μόνο η τιμή, η δόξα, η αναγνώριση που προστίθεται στην αρετή, αλλά πρωτίστως η πλήρης, τακτοποιημένη κατοχή όλων των αρετών.

Αντίθετα, για τον Νίτσε, ο άνθρωπος με μεγάλη ψυχή προτιμά να λέει ψέματα παρά να λέει την αλήθεια —πράγμα που δεν υπάρχει καθόλου στον Αριστοτέλη. Υπάρχουν όμως κι άλλα κοινά σημεία, γιατί λέει ότι επιθυμεί τα μεγάλα πράγματα και έχει τα μέσα να τα αποκτήσει· ο μεγαλόψυχος αγαπά τα μεγάλα, επιδιώκει τα μεγάλα· εδώ υπάρχει αντιστοιχία. Όμως ο Νίτσε συνεχίζει λέγοντας ότι έχει το θάρρος να χρησιμοποιεί ακόμη και ιερόσυλα μέσα, χωρίς κανέναν ενδοιασμό· και αυτό δεν αντιστοιχεί στον Αριστοτέλη.

Και συνεχίζει: ο μεγάλος άνθρωπος νιώθει ότι έχει εξουσία πάνω σε έναν λαό· και, ως παραδείγματα μεγάλων ανθρώπων, αναφέρει τον Ιούλιο Καίσαρα και τον Ναπολέοντα. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο Ιούλιος Καίσαρας και ο Ναπολέων ήταν μεγάλοι άνθρωποι, αλλά με ποια έννοια; Με την έννοια ότι ήταν ισχυροί, μεγάλοι αυτοκράτορες, στρατηγοί, νομοθέτες αν θέλουμε· αλλά δεν ήταν η ενσάρκωση όλων των αρετών, η τελειότητα της αρετής, όπως είναι ο μεγαλόψυχος άνθρωπος στον Αριστοτέλη. Να λοιπόν η μετατόπιση που υφίσταται η μορφή αυτή στην ερμηνεία του Νίτσε: από τον «άνθρωπο με μεγάλη ψυχή» περνά στον «μεγάλο άνθρωπο», εννοώντας τον ισχυρό, τον επιτυχημένο, αυτόν που πέτυχε μεγάλα πράγματα.

Και πράγματι ο Νίτσε συνεχίζει λέγοντας ότι αυτός επιδιώκει να ωφεληθεί από τη βλάβη των πολλών· και ότι, παρά τις μεγάλες ταλαντεύσεις, αυτό μπορεί να είναι σημάδι ενός μεγάλου χαρακτήρα που θέλει να υπερνικήσει το συναίσθημα της συμπόνιας και της δικαιοσύνης. Οι πιο μεγάλοι, λέει, οι μεγαλύτεροι άνθρωποι ίσως έχουν και μεγάλες αρετές· αλλά τότε έχουν επίσης και τις αντίθετες ιδιότητες. Και καταλήγει λέγοντας ότι στον μεγάλο άνθρωπο κορυφώνονται τα χαρακτηριστικά της ζωής, που για τον Νίτσε είναι: αδικία, ψέμα, εκμετάλλευση.

Τώρα ζητώ συγγνώμη από τους μελετητές του Νίτσε, που ίσως αυτή τη στιγμή με θεωρούν βλάσφημο ή αμαθή· αλλά αυτά είναι λόγια του ίδιου του Νίτσε. Είναι αλήθεια ότι τα έγραψε στους τελευταίους μήνες της ζωής του, όταν πια η ασθένεια, η τρέλα είχαν επικρατήσει· είναι αλήθεια ότι στα έργα του Νίτσε βρίσκουμε και το αντίθετο αυτών, γιατί πράγματι, όπως συχνά λέγεται, «στον Νίτσε υπάρχει τα πάντα και συνεπώς και το αντίθετο των πάντων». Όμως δεν υπάρχει αμφιβολία ότι αυτό το πορτρέτο του «μεγάλου ανθρώπου», με συγχωρεί ο Μπέρτραντ Ράσελ, δεν ανταποκρίνεται καθόλου στον μεγαλόψυχο του Αριστοτέλη.

Και τι είναι λοιπόν, τελικά, ο άνθρωπος με μεγάλη ψυχή κατά τον Αριστοτέλη; Είναι εκείνος που επιδιώκει τα μεγάλα, δηλαδή θέτει στον εαυτό του μεγάλους σκοπούς, μεγάλα ιδανικά και γνωρίζει ότι μπορεί να τα πετύχει. Εμπιστεύεται τις δυνάμεις του, τις ικανότητές του και καταφέρνει να τα πραγματοποιήσει. Όμως δεν είναι ο αυθάδης, ο αλαζόνας, ο υπερόπτης που περιφρονεί τους άλλους· είναι εκείνος που θέλει και επιδιώκει τα μεγάλα.

Και τότε, σε αυτό το σημείο, αν θέλουμε να κάνουμε συγκρίσεις με τη χριστιανική ηθική, μπορούμε να βρούμε ορισμένους τόνους που πάνε προς την ίδια κατεύθυνση. Υπάρχει μία φράση του Ιησού που πάντα με άφηνε πολύ σκεπτικό: «Να είστε τέλειοι, όπως είναι τέλειος ο Πατέρας σας». Το «να είστε τέλειοι» είναι απαιτητικό· να πιστεύει κανείς ότι μπορεί να είναι τέλειος· τέλειος σημαίνει χωρίς κανένα ελάττωμα· ποιος από εμάς μπορεί να θεωρηθεί τέλειος; Κι όμως, ως προοπτική, ως προτροπή, ως ιδανικό, ως ουτοπία, αυτό είναι η μεγάλη αξία των ουτοπιών: κανείς δεν θα καταφέρει ποτέ να είναι τέλειος, αλλά σε όλους κάνει καλό να προσπαθούν να είναι τέλειοι, να θέτουν αυτόν τον στόχο, αυτό το ιδανικό.

Πιστεύω λοιπόν ότι ο μεγαλόψυχος, εκείνος που —άκουγα πριν στην άλλη πλατεία την ωραία διάλεξη του Βαρόττι για τον Γκουιτσαρντίνι— επαινείται γιατί στην ίδια του την πόλη αναλαμβάνει ένδοξες πράξεις, πράξεις που του χαρίζουν δόξα· όχι για συμφέρον, όχι για κέρδος, όχι από δίψα για εξουσία, αλλά επειδή θέλει να κάνει πράξεις αγαθές, δίκαιες, πράξεις που ωφελούν τους άλλους· και, ως συνέπεια, του εξασφαλίζουν ευγνωμοσύνη, αναγνώριση και δόξα από τους άλλους.

Να γιατί πιστεύω ότι ήταν καλή ιδέα να συνδεθεί η μορφή του μεγαλόψυχου ανθρώπου, έτσι όπως την παρουσιάζει ο Αριστοτέλης, με το θέμα της δόξας που αποτελεί το κεντρικό θέμα του φεστιβάλ.

Σας είπα, νομίζω, τα βασικά που χρειάζεται να ξέρετε. Θα μπορούσα να αναφέρω και όλη τη συζήτηση που προκάλεσε το βιβλίο του Κάουφμαν, γιατί πολλοί άλλοι μελετητές ασχολήθηκαν με αυτήν τη σύγκριση με τον Νίτσε· και σχεδόν όλοι κατέληξαν σε διαφορετικά συμπεράσματα από εκείνα του Κάουφμαν, δηλαδή αναγνώρισαν μια βαθιά διαφορά ανάμεσα στον μεγαλόψυχο άνθρωπο του Αριστοτέλη και στον «μεγάλο άνθρωπο» ή τον «υπεράνθρωπο» του Νίτσε. Έτσι και το ίδιο το κείμενο των Ηθικών Νικομαχείων ξαναδιαβάστηκε και διορθώθηκαν κάποιες εσφαλμένες ερμηνείες· όπως εκείνη σύμφωνα με την οποία ο μεγαλόψυχος άνθρωπος περιφρονεί τους άλλους, ενώ στην πραγματικότητα περιφρονεί τα ευτελή πράγματα· ή εκείνη που λέει ότι η μεγαλοψυχία είναι ένα απλό «κόσμημα» των αρετών, ενώ στην πραγματικότητα είναι η ίδια η συνολική οργάνωση όλων των αρετών.

Αν κάποιος θελήσει περισσότερες πληροφορίες βιβλιογραφικού χαρακτήρα γι’ αυτές τις μελέτες, μπορώ να τις δώσω. Αλλά νομίζω ότι εδώ αρκεί να έχουμε υπενθυμίσει τις βασικές γραμμές.

Σας ευχαριστώ για την προσοχή σας.