Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Roberto Pecchioli - Η κοινωνία των εθισμών. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Roberto Pecchioli - Η κοινωνία των εθισμών. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Παρασκευή 6 Νοεμβρίου 2026

Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΕΞΑΡΤΗΣΕΩΝ 20

Συνέχεια από Τετάρτη 4 Νοεμβρίου 2026

Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΕΞΑΡΤΗΣΕΩΝ 20
Να γεμίσουμε το κενό στον καιρό του μηδενισμού

ROBERTO PECCHIOLI

Εκδόσεις IMPRIMERE, 2026

ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ VIII

ΤΥΧΕΡΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ, ΑΓΟΡΕΣ, ΤΡΟΦΗ, ΦΑΡΜΑΚΑ.
ΟΙ ΑΛΛΕΣ ΕΞΑΡΤΗΣΕΙΣ


§ 3 Διατροφικές διαταραχές· εξάρτηση από φάρμακα: οι κατά φαντασίαν υγιείς

Και το φαγητό μπορεί να μετατραπεί σε εξάρτηση. Δεν πρόκειται μόνο για τη λαιμαργία, ένα από τα θανάσιμα αμαρτήματα της θρησκευτικής παράδοσης, σημάδι υλισμού και αδυναμίας αναγνώρισης των φυσιολογικών ορίων στη διατροφή. Σήμερα ονομάζεται βουλιμία, υπερβολική κατανάλωση τροφής, μια κοινωνική ασθένεια που πλήττει κυρίως τους νεότερους, ιδιαίτερα τα κορίτσια στην εφηβεία, όπως και το αντίθετό της, η ανορεξία, η άρνηση της τροφής. Πρόκειται για σοβαρές διατροφικές διαταραχές, που χαρακτηρίζονται από δυσλειτουργική σχέση με την τροφή και διαστρεβλωμένη εικόνα του σώματος. Η νευρική ανορεξία χαρακτηρίζεται από τον εκούσιο περιορισμό της πρόσληψης τροφής, ο οποίος οδηγεί σε προοδευτική απώλεια βάρους. Οι άνθρωποι που πάσχουν από ανορεξία έχουν έντονο φόβο αύξησης του βάρους τους και διαστρεβλωμένη αντίληψη του εαυτού τους. Η νευρική βουλιμία εκδηλώνεται με επαναλαμβανόμενα επεισόδια υπερφαγίας, ακόμη και τη νύχτα, κατά τα οποία το άτομο καταναλώνει μεγάλες ποσότητες τροφής μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα, με την απώλεια αυτοελέγχου που χαρακτηρίζει τις εξαρτήσεις. Τα βουλιμικά επεισόδια ακολουθούνται συχνά από αντισταθμιστικές συμπεριφορές αντίθετης κατεύθυνσης. Η μετάβαση από την ανορεξία στη βουλιμία δεν είναι ασυνήθιστη· σπανιότερη είναι η αντίστροφη.

Οι αιτίες είναι κοινές: εμμονή με το βάρος και τη σωματική διάπλαση· αξιολόγηση του εαυτού με βάση τη σωματική εμφάνιση· κρυφές διατροφικές συμπεριφορές· κοινωνική και οικογενειακή απομόνωση. Οι ψυχολογικοί και κοινωνικοπολιτισμικοί παράγοντες είναι η τελειομανία, με μη ρεαλιστικά πρότυπα και υπερβολική αυτοκριτική· τα αισθήματα ανεπάρκειας και έλλειψης ελέγχου· προηγούμενα τραύματα, όπως κακοποίηση ή μια σημαντική απώλεια· η κοινωνική πίεση αισθητικών προτύπων που δίνουν έμφαση στην ισχνότητα· η επιρροή των μέσων ενημέρωσης, με αναπαραστάσεις ανταγωνιστικών περιβαλλόντων, επαγγελμάτων ή δραστηριοτήτων που αναδεικνύουν τη σωματική εμφάνιση και την επίδοση. [243] Αυτές οι διαταραχές συμπεριφοράς, περισσότερο παρά εξαρτήσεις με τη στενή έννοια, αποτελούν συνέπεια της επιβολής άφταστων προτύπων, επικεντρωμένων αποκλειστικά στο φαίνεσθαι. Οι κυρίαρχοι δεν ενεργούν άμεσα για να προκαλέσουν διατροφικές διαταραχές και να μετατρέψουν την τροφή ή τη νηστεία σε εξάρτηση· η κοινωνία όμως που διαμορφώνουν είναι εκείνη που γεννά στρεβλώσεις, σύγχυση, γνωστικές μεροληψίες, [244] ιδιαίτερα στους νεότερους, και φόβο μήπως δεν συμμορφωθούν με τα πρότυπα και τους σωματικούς ιδεότυπους που προτείνει η κυρίαρχη κουλτούρα, η οποία μεταδίδεται μέσω της διαφήμισης και τώρα μέσω των νέων μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Ασθένειες του ναρκισσισμού και του κομφορμισμού.

Η κοινωνία του φαίνεσθαι γέννησε τη λατρεία της «εικόνας». Δεν μετρά πια αυτό που πραγματικά είμαστε, ψυχή, σώμα και πνεύμα, αλλά η εξωτερική εμφάνιση, η παράσταση του εαυτού μας προς τους άλλους. Οι ηθικές και πνευματικές αρετές ξεθωριάζουν, ενώ δίνεται έμφαση στην εμφάνιση, στη μορφή, στην επιτελεστικότητα και στην αποτελεσματικότητα που πρέπει να προβάλλουμε, δηλαδή να προσποιούμαστε.

Μέσα στο κενό της οικογένειας και στη διάρρηξη της κοινωνικής συνοχής, τα κυριότερα θύματα είναι οι νέοι, στόχοι της τυραννίας του look, της εξωτερικής εμφάνισης που καθορίζεται από τον τρόπο ντυσίματος, χτενίσματος και μακιγιάζ που επιβάλλουν οι μόδες. Επιβαρυντικός παράγοντας είναι η πανταχού παρουσία των κοινωνικών δικτύων, όπου εξαπλώνονται η βιαστική κρίση, ο χλευασμός, η προσωπική επίθεση, που εξαπολύεται συχνά κατά αγέλες, με υπολογισμένη κακοήθεια και λεκτική βία εναντίον όσων δεν συμμορφώνονται με τα κυρίαρχα πρότυπα, όσων δεν είναι όπως όλοι οι άλλοι. Ζούμε τη δικτατορία του σηκωμένου αντίχειρα —«μου αρέσει»— και την ανέκκλητη καταδίκη του κατεβασμένου —«δεν μου αρέσει»— στην αρένα των κοινωνικών δικτύων, η οποία έχει μεταμορφώσει βαθιά τις τελευταίες γενιές, στην κρεατομηχανή όπου πέφτει η μάσκα της ελεύθερης και ανεκτικής κοινωνίας. Για πάρα πολλούς πρόκειται για καταδίκες στον χλευασμό, στον αποκλεισμό, στην κατάθλιψη. Οι συνέπειες αυτής της χαοτικής ψυχικής κατάστασης είναι ποικίλες. Η συχνότερη —που συνδέεται με την κοινωνική δυσφορία της ρευστής, ατομικιστικής, ανταγωνιστικής νεωτερικότητας— είναι η ιατρικοποίηση της ζωής, η εξάρτηση από φάρμακα.

Ευλογημένη να είναι η φαρμακευτική χημεία που επέτρεψε την παραγωγή σκευασμάτων που σώζουν ζωές και ειδικών φαρμάκων ικανών να βοηθήσουν τον οργανισμό να ανακτήσει την υγεία του, να καταπολεμήσει τις ασθένειες, να ανακουφίσει τον πόνο. Ευλογημένη, αλλά όχι μέχρι του σημείου να μετατρέπεται σε εξάρτηση. Αμέτρητοι άνθρωποι, με το παραμικρό πρόβλημα, καταπίνουν χάπια και σταγόνες, κάνουν ενέσεις ουσιών. Ιδιαίτερα παυσίπονα, αντικαταθλιπτικά, αγχολυτικά, υπνωτικά. Η εξάρτηση αρχίζει ήδη από την παιδική ηλικία: στις ΗΠΑ εκατομμύρια παιδιά «ηρεμούν» με το Ritalin, ένα φάρμακο που μειώνει την υπερκινητική συμπεριφορά που χαρακτηρίζει την παιδική ηλικία. Πασίγνωστο και συνταγογραφούμενο σε ολόκληρο τον κόσμο είναι το Prozac, ένα αντικαταθλιπτικό. Τα τελευταία χρόνια έχει παρατηρηθεί πραγματική έκρηξη στη χρήση οπιοειδών, τα οποία αρχικά συνταγογραφούνταν ως παυσίπονα και προκαλούν γρήγορα εξάρτηση. Εξίσου συνηθισμένη είναι η χρήση διεγερτικών για τη βελτίωση της απόδοσης μέσα στη θύελλα του ανταγωνισμού.

Η εξάρτηση από φάρμακα χαρακτηρίζεται από την καταναγκαστική ανάγκη λήψης τους, προκειμένου να αποφευχθεί η δυσφορία που προκύπτει από την έλλειψή τους. Αυτή η κατάσταση μεταφράζεται σε απώλεια ελέγχου, κατά την οποία το άτομο δεν μπορεί να διαχειριστεί τη σχέση του με τη χημική ουσία. Πέρα από την κατάχρηση, η εξάρτηση προκαλεί ανοχή, το βιολογικό φαινόμενο κατά το οποίο ο οργανισμός ανταποκρίνεται όλο και λιγότερο στο φάρμακο ύστερα από συνεχή χρήση. Αυτό ωθεί στην αναζήτηση ολοένα μεγαλύτερων δόσεων, έως το craving, τη λαχτάρα, την ακατανίκητη επιθυμία για το φάρμακο. Η σοβαρότερη εξάρτηση είναι εκείνη από τα οπιοειδή, που δρουν στο κεντρικό νευρικό σύστημα. Χρησιμοποιούνται για οξείς και χρόνιους πόνους, αλλά η κατάχρηση και η υπερδοσολογία είναι συχνές, με σοβαρά συμπτώματα στέρησης. Και τα κατασταλτικά και τα ηρεμιστικά —βενζοδιαζεπίνες και φάρμακα τύπου Ζ για την αϋπνία— ενέχουν πολύ υψηλό κίνδυνο εξάρτησης και χαρακτηρίζονται από ταχεία ανάπτυξη ανοχής, μερικές φορές ήδη ύστερα από δύο εβδομάδες χρήσης. Η χρόνια χρήση μπορεί να προκαλέσει γνωστική έκπτωση. Χαρακτηριστικό της εξάρτησης από φάρμακα είναι το φαινόμενο rebound —αναπήδησης—: αν διακοπούν απότομα, μπορούν να προκαλέσουν την επανεμφάνιση των αρχικών συμπτωμάτων με μεγαλύτερη ένταση. Μια άλλη κατηγορία φαρμάκων που προκαλούν εξάρτηση είναι οι αμφεταμίνες, οι οποίες χρησιμοποιούνται για την επίτευξη ευφορίας, την ενίσχυση της προσοχής και τη μείωση της αίσθησης κόπωσης. Η κατάχρηση οδηγεί σε άγχος, παράνοια και κρίσεις πανικού. [245]

Η τριετία της πανδημίας διεύρυνε την εξάρτηση από φάρμακα εξαιτίας του φόβου, του περιορισμού των μετακινήσεων, της δραστικής μείωσης των σχέσεων. Βαρύτερες ήταν οι συνέπειες για τα παιδιά και τους εφήβους, που εξαναγκάστηκαν να διακόψουν τη φυσική κοινωνικότητά τους. Η απάντηση ήταν η αύξηση των συνταγογραφήσεων φαρμάκων. Όχι λίγοι, ωθούμενοι από την παράφρονα προπαγάνδα που υπέστησαν, ζήτησαν επιτακτικά το εμβόλιο κατά της Covid-19, μαζί με τις συχνές αναμνηστικές δόσεις. Δεν παίρνουμε θέση για τη γιγαντιαία επιχείρηση εξουσίας και ιδεολογικής κατήχησης που διεξήχθη πάνω στον πληθυσμό· περιοριζόμαστε στην επισήμανση των τεράστιων κερδών που αποκόμισε η Big Pharma, το καρτέλ των πολυεθνικών χημικών και φαρμακευτικών εταιρειών, της εξουσίας που απέκτησε και του τεράστιου βήματος προς την ολοκληρωτική ιατρικοποίηση της ζωής.

Μπορούμε να μιλήσουμε για «παρηγορητική κοινωνία». Το έκανε ο Byung-Chul Han στο έργο του Η κοινωνία χωρίς πόνο. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας, η πλειονότητα δεν δίστασε να αποδεχτεί βαρείς περιορισμούς της ελευθερίας με αντάλλαγμα την υπόσχεση της επιβίωσης. Η παρηγορητική κοινωνία υπόσχεται να εξορίσει τον πόνο από τη ζωή μας, όχι μόνο τον πόνο που συνδέεται με την ασθένεια αλλά και τον ψυχολογικό πόνο, τον πόνο της ματαίωσης, της κόπωσης, της απογοήτευσης και της κατάθλιψης. Μας διατηρεί σε μια τεχνητή κατάσταση αναισθησίας, μακριά από κινδύνους και συγκρούσεις. Ο κοινωνιολόγος David B. Morris μίλησε για «συνταγματικό δικαίωμα να μην αισθάνεται κανείς πόνο». Πράγματι, «μόνο μια ιδεολογία διαρκούς ευεξίας μπορεί να οδηγήσει στη μαζική χρήση, σε υγιείς ανθρώπους, φαρμάκων που αρχικά χρησιμοποιούνταν στην παρηγορητική ιατρική». [246] Δηλαδή, μας αντιμετωπίζουν ως ασθενείς που δεν το γνωρίζουν ή ως κατά φαντασίαν υγιείς. Τα αναλγητικά που συνταγογραφούνται σε τεράστιες δόσεις εμποδίζουν τη δυσφορία που έχει γίνει πόνος να μετατραπεί σε γλώσσα, σε κοινωνική κριτική. Με αυτόν τον τρόπο, δημιουργώντας μια ακόμη εξάρτηση, το σύστημα αποκτά ανοσία στην κριτική. Η ιατρικοποίηση είναι επίσης μια μορφή πολιτικής αναισθησίας. Η ίδια η ευτυχία γίνεται ένα ζήτημα που πρέπει να επιλυθεί με τη λήψη φαρμάκων. Η παρηγορητική κοινωνία αποπολιτικοποιεί τον πόνο, ιατρικοποιώντας και ιδιωτικοποιώντας τον. Η επιταγή της επίδοσης δημιουργεί ένα εξαντλημένο και ναρκισσιστικό, αγχώδες και μοναχικό υποκείμενο.

Η κόπωσή του έχει μία και μοναδική θεραπεία: τη λήψη προϊόντων που κατευνάζουν το υπαρξιακό άγχος, την υποβαλλόμενη ανάγκη για «όλα κι αμέσως», την απουσία του Άλλου. Αναισθησία σε χάπια.

Μια ανησυχητική περίπτωση αφορά τη διαταραχή ελλειμματικής προσοχής και υπερκινητικότητας —ADHD, attention deficit hyperactivity disorder—, που ανακαλύφθηκε το 2012 και χαρακτηρίζεται από δυσκολία στη διατήρηση επιλεκτικής προσοχής, υπερβολική δραστηριότητα, δυσκολία στην αυτορρύθμιση της συμπεριφοράς, κινητική υπερδραστηριότητα. Εκείνος που την ανακάλυψε, ο Αμερικανός ψυχίατρος Leon Eisenberg, δήλωσε το 2012 στο γερμανικό εβδομαδιαίο περιοδικό Der Spiegel [247] ότι η πάθηση υπερεκτιμούνταν από τους ψυχιάτρους. Η υποψία είναι ότι συνταγογραφούνται ψυχοφάρμακα χωρίς επαρκή αιτιολόγηση. Προκάλεσαν εξάρτηση; Βλάπτουν την υγεία; Σίγουρα ωφέλησαν τους ισολογισμούς της Big Pharma και τα συμφέροντα των κυρίαρχων. Η ADHD είναι μια πάθηση δύσκολα αποδείξιμη, στην οποία εκδηλώνεται στον μέγιστο βαθμό η εξουσία της ιατρικής τάξης και της φαρμακοβιομηχανίας, η οποία με τη σειρά της ανήκει στα μεγάλα επενδυτικά κεφάλαια. Επιδιώκουν να μπουκώσουν τον πληθυσμό με ψυχοφάρμακα; Σε μια ιδιωτική συζήτηση, ένας λαμπρός ψυχοθεραπευτής μάς εκμυστηρεύτηκε ότι, αν είχε την εξουσία, θα φρόντιζε να διοχετευτούν ορισμένες ουσίες στα δίκτυα ύδρευσης. Για καλό σκοπό, για να ηρεμήσει ο κόσμος, έλεγε. Δεν θα μας εξέπληττε αν οι σκέψεις του Aldous Huxley, αυθεντικής «φωνής του αφεντικού» πίσω από τη λογοτεχνική όψη, ήταν ήδη πραγματικότητα. «Η διάδοση ναρκωτικών και ψυχοφαρμάκων προφυλάσσει την εξουσία από την πολιτική αναταραχή, μεταβάλλοντας τη χημεία του εγκεφάλου των υποκειμένων, που καθίστανται ικανοποιημένα με τη δουλική τους κατάσταση. Θα κατέφευγε στα ηρεμιστικά για να ησυχάσει τους ταραγμένους, στα διεγερτικά για να ξυπνήσει τον ενθουσιασμό στους αδιάφορους, στα παραισθησιογόνα για να αποσπάσει την προσοχή των φτωχών από τις δυστυχίες τους». [248]

Η ανάλυση των επαγόμενων εξαρτήσεων —που παρουσίασαν εκρηκτική αύξηση κατά τον τελευταίο μισό αιώνα— σκιαγραφεί ολέθρια σενάρια: οι παγκόσμιοι αφέντες έχουν στην ατζέντα τους έναν βαθύ ανθρωπολογικό μετασχηματισμό, μέσα στον οποίο ο άνθρωπος μεταβάλλει όχι μόνο τον εαυτό του αλλά και τη γενική θεώρηση της ύπαρξης, του καλού και του κακού. Οι ανάγκες και οι επιθυμίες του απομονωμένου ατόμου, συναισθηματικά στείρου και χωρίς ταυτότητα, πλασάρονται ως δικαιώματα, ενώ διακηρύσσεται το πρωτείο του συναισθήματος έναντι της λογικής, της παρόρμησης έναντι του στοχασμού. Μόνος και χωρίς στήριξη, ασταθής, εξαιρετικά εύθραυστος και εξαντλημένος, ο homo dependens βιώνει την οδύνη της ύπαρξης, στην οποία απαντά καταφεύγοντας στη μαύρη τρύπα των εξαρτήσεων που του παρέχονται με υψηλό οικονομικό και υπαρξιακό τίμημα από όσους σχεδιάζουν ένα ανθρώπινο είδος βαθιά διαφορετικό από τον homo sapiens sapiens.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ IX

Η ΕΞΑΡΤΗΣΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΤΕΧΝΗΤΟΥΣ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΥΣ

Κι όμως, αυτόν τον τύραννο δεν χρειάζεται να τον πολεμήσει κανείς ούτε καν να αμυνθεί απέναντί του. Το ζήτημα δεν είναι να του αποσπάσουμε τίποτε, αλλά μόνο να μην του προσφέρουμε τίποτε.
Etienne de la Boétie


§ 1 Το είπε η επιστήμη

Σημειώσεις:

243 Centro Lilac, Anoressia e bulimia: differenze, sintomi e trattamenti efficaci, Centro Lilac, 2026.
244 Οι γνωστικές μεροληψίες είναι παραπλανητικές στρεβλώσεις στην αξιολόγηση γεγονότων και συμβάντων, βασισμένες στην προκατάληψη ή στην έλλειψη γνώσης, συχνά προϊόντα της κοινωνικής πίεσης.
245 Οι πληροφορίες αντλούνται από: istitutoeuropeodipendenze.it/magazine/articoli-news/dipendenza-da-farmaci-rischi-sintomi-cura.
246 B.C. Han, La società senza dolore, Einaudi, 2020, σ. 7.
247 Der Spiegel (αρ. 6, 6.2.2012, σσ. 122–131), Joerg Blech, Schwermut ohne Scham.
248 A. Huxley, Ritorno al mondo nuovo, Arnoldo Mondadori Editore, 1961.

Τετάρτη 4 Νοεμβρίου 2026

Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΕΞΑΡΤΗΣΕΩΝ 19

Συνέχεια από  Πέμπτη 24 Σεπτεμβρίου 2026

Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΕΞΑΡΤΗΣΕΩΝ 19
Να γεμίσουμε το κενό στον καιρό του μηδενισμού

ROBERTO PECCHIOLI


Εκδόσεις IMPRIMERE, 2026

ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ
ΚΕΦΑΛΑΙΟ VIII

ΤΥΧΕΡΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ, ΑΓΟΡΕΣ, ΤΡΟΦΗ, ΦΑΡΜΑΚΑ.
ΟΙ ΑΛΛΕΣ ΕΞΑΡΤΗΣΕΙΣ

Όταν ο άνθρωπος δεν πειθαρχείται από τον Θεό, θα φροντίσουν οι δαίμονες να τον πειθαρχήσουν.

Nicolás Gómez Dávila


§ 2. Η μανία των αγορών, η μετατροπή του εαυτού σε εμπορικό σήμα

Η ωνιομανία (αγοραμανία), ευρύτερα γνωστή ως καταναγκαστικές αγορές, είναι μια διαταραχή των παρορμήσεων που χαρακτηρίζεται από ακατανίκητη επιθυμία αγοράς συχνά άχρηστων αγαθών, μια πράξη που προκαλεί προσωρινή ανακούφιση, ακολουθούμενη από αίσθημα ενοχής. Πρόκειται για ψυχολογική εξάρτηση που χαρακτηρίζεται από έμμονη και διαρκή σκέψη, αδυναμία αντίστασης στην παρόρμηση για αγορά και, φυσικά, υπερβολικές αγορές, με συσσώρευση αχρησιμοποίητων αγαθών. Συναισθηματικά, το άτομο βιώνει ένταση και άγχος πριν από την αγορά, ευχαρίστηση ή άμεση ανακούφιση κατά τη διάρκειά της, και στη συνέχεια μεταμέλεια, ντροπή ή απελπισία. Συνέπεια είναι η διατάραξη της καθημερινής ζωής, με υπερχρέωση, οικογενειακά προβλήματα και κοινωνική απομόνωση. Η ωνιομανία συνοδεύεται συχνά από ψέματα για την απόκρυψη των αγορών και των δαπανών. Όπως κάθε εξάρτηση, συνδέεται με άλυτες συναισθηματικές δυσκολίες, με την προσπάθεια να καλυφθεί ένα εσωτερικό κενό, να αντιμετωπιστούν το στρες, η πλήξη, η κατάθλιψη και το άγχος. Στην Ιταλία εκτιμάται ότι προσβάλλει περίπου το πέντε τοις εκατό του πληθυσμού. Η διαταραχή εμφανίζεται κυρίως στις γυναίκες —75–80% των περιπτώσεων—, με κορύφωση μεταξύ τριάντα και σαράντα ετών και τάση να εκδηλώνεται στη νεότητα.

Μια ιδιαίτερη πλευρά είναι η εξάρτηση από τις μάρκες, η ανάγκη αγοράς «επώνυμων» προϊόντων. Σε αυτές τις περιπτώσεις παρατηρούμε ένα διπλό αρνητικό φαινόμενο: απεκδύεται κανείς την προσωπική του ταυτότητα για να την παραδώσει σε αντικείμενα των οποίων το χαρακτηριστικό δεν είναι η ποιότητα ή η αισθητική, αλλά η επώνυμη υπογραφή, το σήμα εκείνου που τα παράγει ή, ακριβέστερα, εκείνου που κατέχει τα δικαιώματα πώλησης και αναπαραγωγής. Επακόλουθο της απώλειας της ατομικής ταυτότητας είναι η μετατροπή του εαυτού σε εμπορικό σήμα: γίνομαι ο ίδιος η μάρκα, η οποία με αντιπροσωπεύει και με σηματοδοτεί ως μέλος μιας συγκεκριμένης καταναλωτικής φυλής. Στην ωνιομανία είναι σαφής η ολέθρια επίδραση του συστήματος των εξαρτήσεων: ο δύστυχος «πρέπει» να καταναλώνει, να αγοράζει χωρίς να λαμβάνει υπόψη τη χρησιμότητα ή την ομορφιά· τα αγαθά είναι προγραμματισμένα να μη διαρκούν· ο αγοραστής δεν διατυπώνει καμία αξιολογική κρίση για τα προϊόντα. Είναι «στη μόδα», φέρουν την υπογραφή της συγκεκριμένης εταιρείας, επομένως «πρέπει» να τα αποκτήσει. Θα αρκέσει μια σύντομη περίοδος για να τον κάνει να τα περιφρονήσει. Η διαφήμιση θα αναλάβει να επαναπροσανατολίσει τις επιθυμίες και τις αγοραστικές του τάσεις, χωρίς να διατυπωθεί καμία κριτική σκέψη από τον τέλειο μεταμοντέρνο δούλο, τον καταναλωτή. Ο homo consumens είναι προσαρμοστικός και αδιάφορος απέναντι στα κριτήρια της δικαιοσύνης, της ηθικής και του ορίου, επειδή το φαντασιακό του έχει αποικιοποιηθεί από το σύστημα των αντικειμένων. Το διατύπωσε θεωρητικά ο Serge Latouche [235]: ζούμε σε μια κοινωνία της σπατάλης, στην οποία έχουμε την υποχρέωση να επιθυμούμε διαρκώς καινούρια πράγματα, να τα λατρεύουμε στην τελετουργία της αγοράς και να τα πετάμε αμέσως, καθώς αντικαθίστανται από άλλα.

Η αποαποικιοποίηση του φαντασιακού σημαίνει την πραγματοποίηση μιας πράξης εξέγερσης, για παράδειγμα μαθαίνοντας την κρίσιμη διάκριση ανάμεσα στα αγαθά και στα εμπορεύματα. Εμπορεύματα είναι όλα όσα πωλούνται· αγαθά είναι τα αντικείμενα και οι υπηρεσίες από τα οποία αποκομίζουμε πραγματική χρησιμότητα [236]. Έννοιες δύσπεπτες για τον homo consumens, που υποβάλλεται στη θυσία να εργάζεται όλο και περισσότερο για να καταναλώνει πράγματα, εμπειρίες, συναισθήματα, τα οποία μια στιγμή αργότερα το σύστημα θα τον κάνει να θεωρήσει άσχημα, παρωχημένα, εκτός μόδας. Κάτι σαν το τρέξιμο του χάμστερ στον τροχό μέσα στο κλουβί. Ο εξαρτημένος από τις καταναγκαστικές αγορές είναι ένα εξημερωμένο ανθρώπινο ζώο που δεν σκέφτεται, πεπεισμένο ότι το υπερκείμενο σύστημα είναι ουδέτερο. Δεν υποψιάζεται καν ότι αποτελεί αντικείμενο νοητικού ελέγχου· η εξουσία έχει γενικεύσει την πεποίθηση ότι οι επιλογές είναι ελεύθερες, καρπός ατομικών προτιμήσεων. Ο Giorgio Agamben υποστηρίζει ότι έχει αναδυθεί μια νέα ανθρωπολογική μορφή, ο «συνένοχος», το κανονιστικό, λειασμένο ανθρώπινο ον, στο οποίο η βαρύτητα του κανόνα υποκαθιστά το πρόσωπο [237]. Η εκχώρηση δεν είναι εξαναγκαστική αλλά επιθυμητή, το αποκορύφωμα της ήπιας ισχύος· η προσχώρηση στην κυρίαρχη ιδεολογία είναι άκριτη, σχεδόν ενστικτώδης: υπήκοος ως συνένοχος.

Το σύστημα των αγορών προϋποθέτει μια περαιτέρω εξάρτηση: τη λατρεία του καινούριου, που συνδέεται με την υποχρεωτική νεολατρία, μια μορφή ηδονισμού διαποτισμένου από ναρκισσιστική εξωτερικότητα. Η λατρεία του καινούριου —η πεποίθηση ότι το «τώρα» είναι πάντοτε καλύτερο από το «πριν»— προδιαθέτει να ακολουθεί κανείς κάθε μόδα. Ο όρος προέρχεται από το λατινικό modus, μορφή, τρόπος, και αρχικά είναι ουδέτερος. Στη συνέχεια απέκτησε θετικό, αισιόδοξο περιεχόμενο. Το να είσαι στη μόδα σημαίνει να είσαι στοιχισμένος στις γραμμές, πιστός στο πνεύμα της εποχής, που είναι η βούληση των κυρίαρχων. Την ίδια σημασιολογική πορεία έχει και η λέξη «μοντέρνος», της οποίας η σημασία είναι αξιολογικά ουδέτερη: κατά τον σημερινό τρόπο. Ο σύγχρονος άνθρωπος έχει εσωτερικεύσει την υποχρέωση να είναι στη μόδα, δηλαδή «μοντέρνος». Ένα μεγάλο πλεονέκτημα για όσους κατευθύνουν τον άνθρωπο προς το σύστημα των πραγμάτων, προς την κούρσα των αγορών που έχει μετατραπεί σε μανία. Δεν προκαλούν πια έκπληξη οι ουρές για την απόκτηση της νέας έκδοσης μιας υπολογιστικής ή τηλεφωνικής συσκευής, η οποία μέσα σε έναν χρόνο θα καταστεί παρωχημένη, πυροδοτώντας την κούρσα για το επόμενο «τελευταίο μοντέλο».

Δεν διαφέρει η νοσηρή επιθυμία κατοχής ενδυμάτων και αξεσουάρ που μόλις κυκλοφόρησαν στην αγορά. Μια προσωπική ανάμνηση πιστοποιεί τη βαθιά ψυχική μεταβολή ήδη από την παιδική ηλικία: η παλιά σάκα για τα σχολικά βιβλία έπρεπε να είναι γερή, ώστε να διαρκεί πολλά χρόνια. Σήμερα κυριαρχεί το σακίδιο πλάτης, του οποίου το σχήμα, το χρώμα και το ύφος αλλάζουν ελαφρώς από χρόνο σε χρόνο· τα ίδια τα παιδιά επιβάλλουν την αγορά του. Μικροί καταναλωτές μεγαλώνουν, πρόωρα εξαρτημένοι από το συγκαταβατικό, σαγηνευτικό και ύπουλο σύστημα της διαφήμισης, απέναντι στο οποίο δεν διαθέτουν κανένα φίλτρο. Ο Aldous Huxley διέβλεψε την τεράστια δύναμη της προπαγάνδας, της πλύσης εγκεφάλου των γενεών. «Οι νέοι και τα παιδιά είναι εξαιρετικά ευαίσθητοι στην προπαγάνδα. Άπειροι από τον κόσμο, είναι εντελώς ανυποψίαστοι· η κριτική τους σκέψη δεν έχει ακόμη αναπτυχθεί· οι μικρότεροι δεν έχουν φτάσει στην ηλικία της λογικής· οι μεγαλύτεροι δεν έχουν αποκτήσει την εμπειρία πάνω στην οποία θα μπορούσαν να ασκήσουν την ικανότητα συλλογισμού που μόλις ανακάλυψαν. Στην Ευρώπη, οι στρατεύσιμοι που καλούνταν στους πολέμους ονομάζονταν κρέας για τα κανόνια. Τα μικρά αδελφάκια τους έχουν τώρα γίνει κρέας για το ραδιόφωνο και την τηλεόραση. Στη δική μου παιδική ηλικία μάς μάθαιναν να τραγουδάμε τραγουδάκια χωρίς νόημα ή, στις ευσεβείς οικογένειες, ύμνους. Σήμερα τα μικρά κελαηδούν τραγουδώντας διαφημίσεις» [238]. Η πολιτική του νοητικού ελέγχου παράγει μια ψευδή κοινή λογική, επικίνδυνα απομακρυσμένη από την αλήθεια.

Η εξάρτηση από τις αγορές είναι η κυριαρχία του έχειν πάνω στο είναι, ιδιαίτερα της κατοχής πραγμάτων, «μεταβατικών» αντικειμένων με τα οποία συνδεόμαστε προσωρινά για να αποκτήσουμε ασφάλεια [239]. Στην ωνιομανία τα πράγματα συσσωρεύονται και αντικαθίστανται διαρκώς. Η αγορά δεν ικανοποιεί ποτέ πλήρως το άτομο, που έχει αποικιοποιηθεί από τον μύθο του καινούριου και από το σύστημα των αντικειμένων. Δύσκολα το γνωρίζει ή το παραδέχεται, ωστόσο είναι ο προνομιακός στόχος και το πρώτο θύμα των υποσυνείδητων μηνυμάτων. Ο όρος αναφέρεται σε αισθητηριακά ερεθίσματα —οπτικά ή ακουστικά— που χρησιμοποιούνται στη μουσική, στις ταινίες και στη διαφήμιση και φτάνουν κάτω από το συνειδητό «κατώφλι» (sub limen) του εγκεφαλικού φλοιού. Ο εγκέφαλος καταγράφει αυτές τις πληροφορίες, οι οποίες επηρεάζουν σκέψεις ή συμπεριφορές χωρίς το άτομο να το αντιλαμβάνεται. Ο Vance Packard αποκάλυψε τον μηχανισμό στο I persuasori occulti: «Δεν αγοράζουμε πια πορτοκάλια, αλλά ζωτικότητα. Δεν αγοράζουμε αυτοκίνητα, αλλά κύρος. Με τη βότκα και το ουίσκι δεν αγοράζουμε οινόπνευμα, αλλά εγκαρδιότητα, δεσμούς, ζεστασιά, ασφάλεια. Το βιβλίο με τις περισσότερες πωλήσεις του μήνα μάς εξασφαλίζει με λίγα χρήματα καλλιέργεια και τον εξαιρετικά ευπρόσδεκτο φθόνο των λιγότερο διανοούμενων γειτόνων μας» [240].

Οι πιο ευάλωτοι μετατρέπουν τις αγορές σε λόγο ύπαρξης και αγοράζουν οποιοδήποτε αντικείμενο, μέχρι να φτάσουν στην υπερχρέωση, στη διαταραχή της συμπεριφοράς, στην εξάρτηση. Οι καθοδηγητές της πειθούς δεν είναι πια κρυφοί, αλλά δυστυχώς είναι ασύγκριτα ισχυρότεροι. Η μόδα, ιδιαίτερα στα ενδύματα, στις κομμώσεις, στα αξεσουάρ και στα τατουάζ, αποτελεί αποτελεσματικό στοιχείο γνωστικής χειραγώγησης, πέρα από την παρακίνηση σε άχρηστες αγορές. Η μόδα δεν εξαντλεί το ζήτημα της ωνιομανίας, στην οποία επιδρά έντονα η «επιθυμία της επιθυμίας», ενισχυμένη από μια κοινωνική οργάνωση όπου τα εμπορικά κέντρα, από μη τόποι, έχουν μετατραπεί σε καθησυχαστικά, φιλόξενα περιβάλλοντα, ζεστά τον χειμώνα και δροσερά το καλοκαίρι. Όχι όμως σε χώρους συνάντησης ή συντροφικότητας, αφού ο τέλειος καταναλωτής —που έχει δρομολογηθεί προς την εξάρτηση— έχει μία και μοναδική συντρόφισσα: την παρόρμηση για αγορά.

Ένας ολόκληρος κλάδος του marketing και της ψυχολογίας που συνδέεται με αυτό αφιερώνεται στη μελέτη της ψυχικής διάθεσης που παρακινεί περισσότερο στις αγορές, των καταλληλότερων χρωμάτων στους εμπορικούς χώρους, της μουσικής που μπορεί να ευνοήσει την κίνηση να αρπάξει κανείς ένα προϊόν. Η συνενοχή πολλών επιστημών με το σύστημα των εξαρτήσεων αποτελεί κηλίδα για τον ελεύθερο πολιτισμό. Η χειραγώγηση των συναισθημάτων που οδηγούν στην αγορά αρχίζει από την αναζήτηση της κατάστασης που προτιμά ο καθένας. Οι αγχώδεις λαχταρούν τη γαλήνη, οι πλήττοντες τη διέγερση. Οι ειδικοί γνωρίζουν καλά ότι η ουδέτερη διάθεση είναι η λιγότερο κατάλληλη για αγορές. Λειτουργούν καλύτερα η θετική και η αρνητική διάθεση. Η πρώτη για να παραταθεί, η δεύτερη επειδή απαιτεί μια ικανοποιητική αντιστάθμιση. Η ψυχολογία του καταναλωτή έχει εισαγάγει ορισμένες ειδικές παραμέτρους: usability —ο βαθμός στον οποίο ένα προϊόν είναι επιθυμητό με ηδονιστικούς όρους· utility —ευχαρίστηση κατά τη χρήση· effect intensity —ένταση της αντίδρασης στο διαφημιστικό ερέθισμα [241]. Νέες επιστήμες που έχουν σκοπό να φυλακίσουν μέσα στο δίχτυ των εξαρτήσεων.

Απλοποιώντας στο έπακρο, ο στόχος είναι να χορηγηθεί μεγάλος αριθμός ενδιαφερόντων ερεθισμάτων, ώστε να κουραστεί ο προμετωπιαίος φλοιός του εγκεφάλου και κατόπιν «να κατακλυστεί από έναν καταιγισμό δεδομένων, συνθημάτων, δογμάτων ή επιχειρημάτων, τα οποία —ήδη κουρασμένος— δεν θα μπορεί πλέον να αναλύσει και να αποδομήσει. Ο έλεγχος του εγκεφάλου θα περάσει στα μεταιχμιακά κυκλώματα, που είναι πιο πρωτόγονα και συναισθηματικά, επομένως πιο ευάλωτα στην υποβολή και απροστάτευτα» [242]. Ο μηχανισμός είναι εγκληματικός και η μόνη άμυνα είναι να συνειδητοποιήσουμε ότι δεχόμαστε επίθεση, ότι είμαστε στόχοι ενός γνωστικού πολέμου. Στη χειραγώγηση μπορούμε να αντισταθούμε μόνο αν την αναγνωρίσουμε. Η επίθεση στο ασυνείδητο —μια πράξη δειλή— αρχίζει από το ψέμα στο οποίο μας συνηθίζουν: ο καταναλωτής είναι οξυδερκής, ανεξάρτητος και συνειδητοποιημένος, επαναλαμβάνουν, ενώ εργάζονται για να αποδομήσουν την ελεύθερη βούληση και την ορθολογικότητα. Μας κατακτούν μέσω παράλογων υποβολών, χειραγώγησης των συμβόλων, διέγερσης και εκμετάλλευσης των ψυχικών διαθέσεων, ασφαλώς όχι χάρη στην ποιότητα ή τη χρησιμότητα των προϊόντων. Το αποκορύφωμα της παραποίησης είναι η λογική του εμπορικού σήματος: αγοράζουμε ακριβά και επιδεικνύουμε προϊόντα συχνά μέτρια, αποκλειστικά και μόνο χάρη σε μια ετικέτα. Ανασφάλεια, απουσία προσωπικής ταυτότητας, θέληση συμμόρφωσης προς τα επιβεβλημένα πρότυπα, ασυγκράτητη επιθυμία για τη φευγαλέα στιγμή του έχειν, μέσω της αγοράς. Homo sapiens;

§ 3. Διατροφικές διαταραχές· εξάρτηση από φάρμακα: οι κατά φαντασίαν υγιείς

Σημειώσεις:

235 S. Latouche (1940), Γάλλος φιλόσοφος και οικονομολόγος. Θεωρητικός της αποανάπτυξης και της λιτότητας. Trattato sulla decrescita felice. Usa e getta, le follie dell’obsolescenza programmata. L’invenzione dell’economia.
236 Η διάκριση μεταξύ αγαθών και εμπορευμάτων διατυπώθηκε θεωρητικά από τον Ιταλό δοκιμιογράφο Maurizio Pallante (1947).
237 G. Agamben, στο www.quodlibet.it/giorgio-agamben-il-complice.e-il-sovrano.
238 A. Huxley, Ritorno al mondo nuovo, Arnoldo Mondadori Editore, 1961. Ό.π.
239 Η έννοια του μεταβατικού αντικειμένου εισήχθη από τον ψυχολόγο Dennis W. Winnicott (1896–1971). Δηλώνει ένα υλικό αντικείμενο που παρέχει ψυχολογική παρηγοριά στο παιδί, υποκαθιστώντας τον συμβιωτικό δεσμό γονέα και παιδιού.
240 V. Packard, I persuasori occulti, Einaudi, 2015. Ό.π.
241 M. Della Luna – P. Cioni, Neuroschiavi, Macro Edizioni, 2009, σσ. 155–156.
242 Στο ίδιο, σ. 196.

Η ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ, Η ΚΥΡΙΑΡΧΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΜΑΣ, ΛΕΙΤΟΥΡΓΕΙ ΟΠΩΣ Ο ΔΑΙΜΟΝΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ, Ο ΟΠΟΙΟΣ ΕΑΝ ΓΙΝΕΙ ΑΠΟΔΕΚΤΟΣ ΓΕΝΝΑ ΤΟ ΠΑΘΟΣ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ. ΔΗΛ. ΑΠΩΘΕΙ ΤΗΝ ΨΥΧΗ ΤΑΥΤΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΘΥΜΙΑ. 
ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΙΑΚΟ, ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΔΙΝΕΙ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΣΗΜΕΡΙΝΗΣ ΖΩΗΣ, ΠΕΡΙΓΡΑΦΕΤΑΙ ΜΕ ΑΚΡΙΒΕΙΑ ΣΤΗΝ ΚΡΙΤΙΚΗ ΤΟΥ ΚΑΘΑΡΟΥ ΛΟΓΟΥ ΤΟΥ ΚΑΝΤ. ΑΠΟΦΑΣΙΣΤΙΚΗΣ ΣΗΜΑΣΙΑΣ Η ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΟΥ ΧΑΙΝΤΕΓΚΕΡ Η ΟΠΟΙΑ ΑΠΟΚΑΛΥΠΤΕΙ ΟΤΙ Η ΦΑΝΤΑΣΙΑ ΕΙΝΑΙ ΣΗΜΕΡΑ Η ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ  ΤΟΥ ΝΟΗΜΑΤΟΣ, ΠΟΥ ΤΟΣΟ ΑΠΩΘΕΙΤΑΙ ΑΚΟΜΗ ΚΑΙ ΣΑΝ ΛΕΞΗ -ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ- ΑΠΟ ΤΟΝ ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟ ΥΛΙΣΜΟ.

Giorgio Agamben
Πολιτικές εκλογές ή δημοσκοπήσεις;


Το ότι αυτό που συνεχίζουμε να αποκαλούμε δημοκρατία έχει χάσει το νόημά του αποδεικνύεται από την αδιάκριτη χρήση των δημοσκοπήσεων, οι οποίες αποκαλύπτουν το πλέον προφανές γεγονός ότι οι εκλογές είναι απλώς μια έρευνα γνώμης και όχι η έκφραση πολιτικής βούλησης. Οι δημοσκοπήσεις, καταδεικνύοντας καθημερινά την αριθμητική δύναμη των κομμάτων μέσω των διακυμάνσεων στις απόψεις των ερωτηθέντων, δημιουργούν ένα είδος συνεχούς εκλογής, ανεξέλεγκτης από οποιονδήποτε και ως εκ τούτου μπορούν, όπως πράγματι συμβαίνει, να χειραγωγηθούν για να επηρεάσουν τη γνώμη που υποτίθεται ότι εκφράζουν. Ονομάζουμε δημοκρατία μια διακυβέρνηση της κοινής γνώμης - δηλαδή, κάτι πολιτικά εντελώς ασυνεπές, που δεν έχει άλλη πραγματικότητα από τις δημοσκοπήσεις, οι οποίες, τη στιγμή που φαίνεται να την καταγράφουν, την δημιουργούν, την αλλοιώνουν και την χειραγωγούν αδιάκοπα. Η διαδικασία με την οποία η «γενική βούληση» του Ρουσσώ, η οποία δεν μπορεί να μετρηθεί, έχει σταδιακά μετατραπεί σε κοινή γνώμη, η οποία είναι απλώς ζήτημα αριθμών, καθορίζει το πεπρωμένο των δυτικών δημοκρατιών.

Πέμπτη 24 Σεπτεμβρίου 2026

Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΕΞΑΡΤΗΣΕΩΝ 18

Συνέχεια από Πέμπτη 3. Σεπτεμβρίου 2026

Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΕΞΑΡΤΗΣΕΩΝ 18
Να γεμίσουμε το κενό στον καιρό του μηδενισμού

ROBERTO PECCHIOLI


Εκδόσεις IMPRIMERE, 2026

ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ
ΚΕΦΑΛΑΙΟ VIII

ΤΥΧΕΡΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ, ΑΓΟΡΕΣ, ΤΡΟΦΗ,ΦΑΡΜΑΚΑ.
ΟΙ ΑΛΛΕΣ ΕΞΑΡΤΗΣΕΙΣ

Όταν ο άνθρωπος δεν πειθαρχείται από τον Θεό, θα φροντίσουν οι δαίμονες να τον πειθαρχήσουν.

Nicolás Gómez Dávila


§ 1 Εξάρτηση από τα τυχερά παιχνίδια


Οι εξαρτήσεις, υποδηλώνει ο αφορισμός της προμετωπίδας, είναι η πειθαρχία των δαιμόνων. Ο ψυχαναγκαστικός τζόγος ανταποκρίνεται απόλυτα σε αυτόν τον ορισμό. Εδώ και μερικά χρόνια θεωρείται επισήμως ασθένεια: η εξάρτηση από τα τυχερά παιχνίδια. Οι νέες κοινωνικές ασθένειες είναι σχεδόν πάντοτε το αποτέλεσμα της βούλησης να μετατραπούν τα πάντα σε αγορά, να εξαπολυθεί ό,τι χειρότερο υπάρχει στην ανθρωπότητα με σκοπό το κέρδος.

Όσο οι κυβερνήσεις διατηρούσαν ένα ελάχιστο ηθικό αίσθημα για την προστασία των πολιτών, οι ευκαιρίες για νόμιμο τζόγο ήταν λίγες και περιορισμένες. Από τότε που η αγορά έγινε το μέτρο όλων των πραγμάτων, δημιουργήθηκαν παντού χώροι στοιχηματισμού, επινοήθηκαν διαρκώς νέα παιχνίδια και νέες ευκαιρίες να ποντάρει κανείς χρήματα σε κάτι: σε ένα αθλητικό αποτέλεσμα, στις ιπποδρομίες, στους κουλοχέρηδες που υπάρχουν ακόμη και στα μπαρ, στις αναρίθμητες παραλλαγές των «ξυστών», οι οποίες συντηρούν τις επιχειρήσεις των ετοιμοθάνατων περιπτέρων και των καπνοπωλείων.

Άνθρωποι κάθε φύλου, ηλικίας και κοινωνικής κατάστασης συμμετέχουν στη Μεγάλη Λοταρία, με την ελπίδα ότι θα λύσουν τα οικονομικά τους προβλήματα με ένα τυχερό χτύπημα. Αυτό δεν είναι ακριβώς αλήθεια: τα βαθύτερα κίνητρα του παιχνιδιού είναι άλλα· η εξάρτηση από τη συγκίνηση, από την έκκριση αδρεναλίνης, από τον κίνδυνο. Η σπουδαιότερη μαρτυρία είναι το μυθιστόρημα του Fedor Dostoevskij Ο παίκτης, το οποίο γράφτηκε μέσα σε μόλις είκοσι επτά ημέρες, για να εξοφληθούν τα χρέη του συγγραφέα από τον τζόγο — ένα πάθος που τον βασάνισε σχεδόν σε όλη του τη ζωή. Δεν πρόκειται για λογοτεχνική μυθοπλασία, αλλά για άμεση εμπειρία.

Ο Dostoevskij σκιαγραφεί μια σύνθετη ακτινογραφία του πάθους του τζόγου, ένα στιγμιότυπο των τρόπων με τους οποίους ο δαίμονας των τυχερών παιχνιδιών κυριεύει άνδρες και γυναίκες. Στο Roulettenburg, τη φανταστική πόλη του καζίνου, συμβαίνουν τα πάντα, και όμως τίποτε δεν αλλάζει· όποιος έχει κυριευθεί από τον τζόγο θα μπορέσει, βέβαια, να θεραπευτεί και να λυτρωθεί, αλλά μόνο «από αύριο».

Ο Dostoevskij αναλύει την προσωπικότητα του αθεράπευτου παίκτη και ιδιαίτερα την τυφλωτική τρέλα, αναμεμειγμένη με απελπισία, που τον ωθεί να ποντάρει αδιάκοπα, προσπαθώντας να ανακτήσει όσα έχασε, μέχρι την ολοκληρωτική εκμηδένιση και την καταστροφή. Για ορισμένους, το παιχνίδι είναι ένας τρόπος να εξιλεωθούν, να νιώσουν μια έντονη συγκίνηση, να αισθανθούν ζωντανοί και να έχουν την ψευδαίσθηση ότι είναι νικητές.

Η ψυχολογική δίνη που περιγράφεται αντανακλά την εμμονή, την αναζήτηση της μέθης του κινδύνου περισσότερο και από το ίδιο το κέρδος, καθώς και την έκκριση αδρεναλίνης που μεσολαβεί ανάμεσα στη στιγμή του πονταρίσματος —την πρόκληση προς τη μοίρα— και στην έκβαση του τυχερού παιχνιδιού: κατά κανόνα την ήττα, την απογοήτευση, έως την ηθική εξαχρείωση και την αυτοκαταστροφή.

Το ιδιαίτερα επιβαρυντικό στοιχείο της σημερινής εποχής —το οποίο διασταυρώνεται με την εξάρτηση από τις ψηφιακές συσκευές και την τεχνολογία— είναι η ορμητική εξάπλωση των διαδικτυακών παιχνιδιών. Σε αυτά, η μοναξιά του παίκτη και η αγχώδης έντασή του συναντώνται με την αποϋλοποίηση του χρήματος και του πονταρίσματος, το οποίο, σε περίπτωση κέρδους, επανατοποθετείται όλο και συχνότερα στο παιχνίδι.


Στην Ιταλία περίπου δεκαοκτώ εκατομμύρια άνθρωποι παίζουν τυχερά παιχνίδια τουλάχιστον μία φορά τον χρόνο. Από αυτούς, περισσότεροι από ενάμισι εκατομμύριο είναι εξαρτημένοι. Οι άνδρες παίζουν περισσότερο (43,7%) από τις γυναίκες (29,8%), ενώ σημαντική είναι η επίδραση στους νεότερους, ηλικίας 14–17 ετών.²²⁹ Τα πιο διαδεδομένα παιχνίδια είναι οι «ξυστοί», οι κουλοχέρηδες, το βιντεοπόκερ και τα αθλητικά στοιχήματα, ενώ ο διαδικτυακός τζόγος παρουσιάζει ισχυρή ανάπτυξη. Ο αριθμός των ανθρώπων με συμπεριφορές υψηλού κινδύνου ή πραγματική εξάρτηση τετραπλασιάστηκε μέσα σε δέκα χρόνια.²³⁰

Ο οικονομικός αντίκτυπος είναι τεράστιος: το 2024, η νόμιμη αγορά των δημόσια ελεγχόμενων τυχερών παιχνιδιών συγκέντρωσε στην Ιταλία περισσότερα από 157 δισεκατομμύρια ευρώ σε στοιχήματα. Μετά την αφαίρεση των κερδών που αποδόθηκαν στους παίκτες και των δαπανών, το κέρδος ξεπέρασε το 1% του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος.²³¹

Στα τυχερά παιχνίδια, το αποτέλεσμα καθορίζεται αποκλειστικά ή κατά κύριο λόγο από την τύχη. Η αβεβαιότητα αποτελεί το κεντρικό στοιχείο και δημιουργεί στον παίκτη ένα μείγμα διέγερσης, προσμονής και κινδύνου. Σύμφωνα με τον ψυχαναλυτή Edmund Bergler, πρόκειται για παγκόσμιο φαινόμενο: «στον πολιτισμό μας, ο καθένας είναι εν δυνάμει παίκτης, είτε με την ακίνδυνη είτε με την επικίνδυνη μορφή».²³²

Ο πραγματικά εξαρτημένος παίκτης ζει σε μια διαρκή αναζήτηση του κινδύνου· φτάνει να αποκλείει σταδιακά κάθε άλλο ενδιαφέρον· συγκεντρώνει τις σκέψεις του και την ψυχική του ενέργεια αποκλειστικά στον τζόγο· εκδηλώνει μια υπερβολική αισιοδοξία, ανίκανος να διδαχθεί από τις ήττες· συνεχίζει να παίζει ακόμη και ύστερα από μια νίκη, πεπεισμένος ότι η τύχη θα εξακολουθήσει να τον ευνοεί· με την πάροδο του χρόνου τείνει να ωθείται προς ολοένα μεγαλύτερους κινδύνους· βιώνει μέσα στο παιχνίδι μια αμφίσημη ένταση, ευχάριστη και οδυνηρή συγχρόνως.

Η συμπεριφορά του παθολογικού παίκτη αποτελεί έκφραση ενός ψυχαναγκασμού της επανάληψης²³³ και μιας ανεπίλυτης ασυνείδητης σύγκρουσης, μέσα στην οποία η αναζήτηση του κινδύνου και η απώλεια αποκτούν βαθύτερη συναισθηματική σημασία από το ίδιο το χρήμα.


Ένα μεγάλο πρόβλημα, από την άποψη της πρόληψης, είναι ότι όποιος προσεγγίζει τα τυχερά παιχνίδια συχνά δεν φαντάζεται τις πιθανές συνέπειες, και αυτό επειδή πρόκειται για μια κοινωνικά αποδεκτή δραστηριότητα, η οποία ρυθμίζεται από το κράτος. Στην κοινή αντίληψη, το νόμιμο ισοδυναμεί με το θετικό ή τουλάχιστον με το μη επιβλαβές: αυτή είναι η παραλυτική δύναμη της εγκατάλειψης του φυσικού νόμου.

Τόσο η ευφορία της νίκης όσο και η απογοήτευση από την απώλεια οδηγούν τον άνθρωπο να παίζει ολοένα συχνότερα, έως ότου μετατρέψει τον τζόγο σε ανάγκη. Ωστόσο, το κίνητρο του εξαρτημένου παίκτη δεν συνδέεται μόνο με τη νίκη ή με τα χρήματα: η ευχαρίστηση βρίσκεται στο ίδιο το παιχνίδι, στη συγκίνηση του κινδύνου, στην αναμονή της τύχης, στην αίσθηση της αναστολής της πραγματικότητας και, τέλος, στην ελπίδα ότι θα ανακτήσει μετά την ήττα όσα έχασε.


Κάθε εξάρτηση περιέχει έναν πυρήνα ευχαρίστησης που ανταποκρίνεται σε μια ανάγκη, σε μια επιθυμία, σε μια προσδοκία. Η διαταραχή των τυχερών παιχνιδιών εκδηλώνεται μέσα από την αλληλεπίδραση βιολογικών, ψυχολογικών και κοινωνικών παραγόντων. Οι μεταβολές στα συστήματα ανταμοιβής του εγκεφάλου και στη ρύθμιση της ντοπαμίνης μπορούν να αυξήσουν την ευαλωτότητα, όπως επίσης η παρορμητικότητα, η αναζήτηση έντονων αισθήσεων και η δυσκολία συναισθηματικής ρύθμισης.

Ανάμεσα στους παράγοντες που προκαλούν την εξάρτηση δεν απουσιάζουν τα στρεσογόνα ή τραυματικά γεγονότα: καταστάσεις προσωπικής δυσφορίας, η απώλεια της εργασίας και οι συγκρουσιακές σχέσεις μπορούν να ωθήσουν τον άνθρωπο να καταφύγει στο παιχνίδι ως μορφή διαφυγής ή συναισθηματικής αντιστάθμισης. Οι άνθρωποι που πάσχουν από εξάρτηση από τα τυχερά παιχνίδια διατρέχουν υψηλό κίνδυνο να εμφανίσουν άγχος, κατάθλιψη, κατάχρηση ουσιών και άλλες διαταραχές του ελέγχου των παρορμήσεων.


Η Διαταραχή Τυχερών Παιχνιδιών αναγνωρίζεται ως παθολογική κατάσταση από την πέμπτη έκδοση του Διαγνωστικού και Στατιστικού Εγχειριδίου Ψυχικών Διαταραχών (DSM-5) και εντάσσεται στις διαταραχές που σχετίζονται με ουσίες και στις διαταραχές συμπεριφορικής εξάρτησης· χαρακτηρίζεται από ψυχολογικούς και νευροβιολογικούς μηχανισμούς ανάλογους προς εκείνους των εξαρτήσεων από ψυχοδραστικές ουσίες.

Ο Bergler υπογραμμίζει τον ψυχικό μαζοχισμό που υπόκειται σε κάθε εξάρτηση και είναι ευδιάκριτος στην εξάρτηση από τα τυχερά παιχνίδια. Εκείνος που πάσχει από αυτήν, στην πραγματικότητα, παίζει για να χάσει: γι’ αυτό η μπάνκα —εκείνος που οργανώνει τα παιχνίδια— κερδίζει πάντοτε. Εάν ο παίκτης δεν αποτελούσε την επιτομή του ηττημένου, θα σταματούσε τη στιγμή της νίκης. Ο εξαρτητικός χαρακτήρας αποδεικνύεται ακριβώς από την ώθηση να συνεχίζει τον τζόγο, τον δαίμονα του παίκτη.

Παραμένουμε πάντοτε έκπληκτοι από τη γενικευμένη συνήθεια των φίλων των «ξυστών». Η μπάνκα —συχνά το ίδιο το κράτος-τζογαδόρος— προβλέπει συχνά μικρά κέρδη: αυτά επανεπενδύονται σχεδόν πάντοτε σε νέα δελτία. Η συγκίνηση του «ξυσίματος» ακολουθείται συνήθως από την απογοήτευση. Τότε είναι η στιγμή να ξαναρχίσει κανείς, ψάχνοντας στις τσέπες του, ζητώντας δανεικά και κατόπιν πέφτοντας στα χέρια τοκογλύφων, προκειμένου να αποκτήσει νέους πόρους για να ανακτήσει όσα έχασε — και, ακόμη συχνότερα, για να καταστραφεί, παρασύροντας στη δίνη την οικογένεια, την εργασία, την υγεία και το πορτοφόλι του.

Είναι φυσικά θετικό το γεγονός ότι ορισμένοι τομείς της κοινωνίας, της ιατρικής και της ψυχολογίας έχουν αντιληφθεί τις βλάβες που προκαλεί ο ψυχαναγκαστικός τζόγος και αναζητούν μέσα για να τον αντιμετωπίσουν. Το πρόβλημα, ωστόσο, είναι πάντοτε το ίδιο: οι εξαρτήσεις επιδιώκονται από εκείνους που κυριαρχούν στην κοινωνία και δεν μπορούν να περιοριστούν, εάν δεν συντελεστεί μια βαθιά αλλαγή νοοτροπίας, η οποία σήμερα είναι αδιανόητη.

Οι παγκόσμιοι κυρίαρχοι εργάστηκαν εξαιρετικά: η αδυναμία κατανόησης των φαινομένων, η παρακμή της κριτικής σκέψης, η ανικανότητα των μαζών να προχωρήσουν πέρα από το συναίσθημα και ο περιορισμός του ορίζοντα στο άμεσο καθιστούν εξαιρετικά δύσκολο τον αγώνα κατά των εξαρτήσεων μέσα στον κόσμο-αγορά, όπου τα πάντα αποτελούν αντικείμενο χειραγώγησης.

Η δικαιολόγηση του τζόγου είναι σχεδόν πάντοτε το όνειρο του πλούτου, το εύκολο κέρδος, η ελπίδα ή η ανάγκη ανάκτησης των απωλειών. Πρόκειται για μία από τις χίλιες νίκες του υλισμού από τον οποίο είναι διαποτισμένη η κοινωνία. Ο άνθρωπος είναι σώμα, αλλά είναι επίσης πνεύμα και ψυχή· το παιχνίδι εκμηδενίζει αυτές τις δύο συνιστώσες, καθιστώντας τον άνθρωπο δούλο της υλικής διάστασης.

Η σκέψη περιορίζεται σε έναν απλό εργαλειακό υπολογισμό και εξαλείφεται η απελευθερωτική λειτουργία του παιχνιδιού, η οποία αποτελεί θεμέλιο κάθε πολιτισμού και κάθε κοινωνικής οργάνωσης. Ο άνθρωπος είναι από τη φύση του ludens, όπως και τα ζώα. Στον homo sapiens, αυτή η διάσταση περιλαμβάνει την ακατάλυτη τάση προς την κοινότητα, προς τη συντροφική συνεύρεση, μέσα στην οποία το παιχνίδι είχε πάντοτε μια λειτουργία όπου το στοιχείο του κέρδους ήταν δευτερεύον.

Το παιχνίδι είναι μια συμπεριφορά τόσο παλιά όσο και ο ανθρώπινος πολιτισμός και περιλαμβάνει σημαντικές όψεις κοινωνικοποίησης. Ίσως ακριβώς αυτή να είναι —και είναι κοινή και σε άλλες εξαρτήσεις— η διαφορά ανάμεσα στη σύγχρονη εξάρτηση από τα τυχερά παιχνίδια και στο παιχνίδι με την παλαιά του σημασία.

Ψυχαναγκαστική αναζήτηση συγκινήσεων, κυνήγι του εύκολου χρήματος και επίσης —ας το αναγνωρίσουμε— ένα ψεύτικο βάλσαμο σε μια εποχή ανασφάλειας και φόβου, κατά την οποία η προσφυγή στην τύχη γίνεται η τελευταία θλιβερή λύση επισφαλών υπάρξεων που έχουν στερηθεί κάθε νόημα.

Η Ναπολιτάνα συγγραφέας Matilde Serao έγραψε ένα αμείλικτο απόσπασμα εναντίον των τυχερών παιχνιδιών, τα οποία ταύτιζε, σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση της πόλης της, με το λόττο. Απαλλαγμένο από τον τοπικό του χαρακτήρα, το κείμενο παραμένει μια διακήρυξη αλήθειας για εκείνο που σήμερα αποκαλούμε εξάρτηση από τα τυχερά παιχνίδια:
«Όπως όλα τα υπερβολικά έντονα όνειρα, έτσι και το λόττο οδηγεί στην αδράνεια και στην οκνηρία· όπως όλα τα οράματα, οδηγεί στην αναλήθεια και στο ψεύδος· όπως όλες οι παραισθήσεις, οδηγεί στη σκληρότητα και στην αγριότητα· όπως όλα τα απατηλά γιατρικά που γεννιούνται από τη δυστυχία, παράγει δυστυχία, εξαχρείωση και έγκλημα. Ο ναπολιτάνικος λαός δεν διαφθείρεται από το δυνατό ποτό· διαφθείρεται και πεθαίνει από το λόττο. Το λόττο είναι το δυνατό ποτό της Νάπολης».²³⁴

§ 2. Αγοραστική μανία, μετατροπή του εαυτού σε εμπορικό σήμα


Σημειώσεις:

229 Centro Torinese di Solidarietà, «Κέντρο θεραπείας της εξάρτησης από τα τυχερά παιχνίδια – τζόγος» (Centro di cura ludopatia – gioco d’azzardo), CTS Torino, χ.χ.
230 Lauri, «Παθολογικός τζόγος: τι είναι και πώς μπορεί κανείς να απεξαρτηθεί» (Gioco d’azzardo patologico: cosa è e come uscirne), Milano Psicologa, 3 Ιανουαρίου 2017.
231 «Τυχερά παιχνίδια: οι Ιταλοί στοιχηματίζουν 65,3 δισεκατομμύρια και το κράτος εισπράττει 9,2» (Giochi, gli italiani puntano 65,3 miliardi e lo Stato ne incassa 9,2), Il Sole 24 Ore, 19 Ιουνίου 2025.
232 Ο Αυστριακός Edmund Bergler (1899–1962) υπήρξε ένας από τους πιο πρωτότυπους μαθητές του Sigmund Freud. Psychology of Gambling (1957).
233 Ο ψυχαναγκασμός της επανάληψης, στην ψυχανάλυση του Sigmund Freud, είναι η ασυνείδητη τάση επανάληψης οδυνηρών ή τραυματικών καταστάσεων ή δυσλειτουργικών σχέσεων. Παρά την οδύνη, το υποκείμενο αναπαράγει τις ίδιες συμπεριφορές, επιχειρώντας να επιλύσει ανεπίλυτες συγκρούσεις.
234 M. Serao (1856–1927), Il ventre di Napoli [Η κοιλιά της Νάπολης], Oscar Mondadori, 2025, ό.π.

Πέμπτη 3 Σεπτεμβρίου 2026

Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΕΞΑΡΤΗΣΕΩΝ 17

 Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΕΞΑΡΤΗΣΕΩΝ 17

Να γεμίσουμε το κενό στον καιρό του μηδενισμού

ROBERTO PECCHIOLI

Εκδόσεις IMPRIMERE, 2026

Συνέχεια από 17. Αυγούστου 2026

ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ VII

ΒΑΚΧΟΣ, ΚΑΠΝΟΣ ΚΑΙ ΑΦΡΟΔΙΤΗ

§ 3 Εξάρτηση από το σεξ

Η εξάρτηση ορίζεται επίσης με όρους επιτακτικής ανάγκης για άμεση ικανοποίηση. Αυτό έχει ιδιαίτερα σοβαρές συνέπειες στο σεξουαλικό πεδίο. Η εξουσία το γνωρίζει και έχει οργανώσει εδώ και δεκαετίες τη σεξουαλικοποίηση της κοινωνίας. Δεν είναι εδώ ο κατάλληλος τόπος για να υπενθυμίσουμε τις φάσεις της. Αρκεί να διαπιστώσουμε ότι η σεξουαλικοποίηση και η ερωτικοποίηση της ύπαρξης αποτελούν φαινόμενο που οικοδομήθηκε προσεκτικά με σκοπό την κυριαρχία, μέσω της παλινδρομικής αποδόμησης των πρωτογενών ενστίκτων. Ο Gómez Dávila δεν ψεύδεται όταν παρατηρεί ότι «η σεξουαλική ασυδοσία είναι το μικρό αντάλλαγμα με το οποίο η κοινωνία κρατά ή κοινωνία κρασυχους τους σκλάβους της».²¹³

Έχουμε προχωρήσει ακόμη περισσότερο: την ασυδοσία —η οποία, μέσα σε ορισμένα όρια, επέφερε και κάποια απελευθερωτικά αποτελέσματα από παλαιές πολιτισμικές απολιθώσεις— διαδέχθηκε η εξάρτηση από το σεξ. Το σεξ δεν νοείται μόνο ή κυρίως ως πράξη, αλλά ως γενική διάσταση του είναι, ως κέντρο βάρους εκατομμυρίων ζωών, ως ορμή και διαρκής επιθυμία που διατηρεί το υποκείμενο σε κατάσταση συνεχούς έντασης και διέγερσης. Εξαρτόμαστε από την επιθυμία προτού ακόμη εξαρτηθούμε από το αντικείμενό της. Η απώλεια της ικανότητας καλλιέργειας μακροχρόνιων συναισθημάτων καταργεί όλα τα πρότυπα συμπεριφοράς που συνδέονται με την ερωτική προσέγγιση, τη δημιουργία του ζευγαριού και τη διατήρησή του. Εισερχόμαστε στο σάββατο των μαγισσών, στο καταχθόνιο ένστικτο μιας «άμεσης» συνεύρεσης, η οποία δοξάζεται και αναγορεύεται σε κανόνα και δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ούτε καν ζωώδης, δεδομένου ότι «εμφανίζεται μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις μεταξύ των ανώτερων ζώων».²¹⁴

Ο homo sapiens είναι το μοναδικό πλάσμα που ερωτικοποιεί τη σεξουαλική διάσταση. Αυτή η προϋπόθεση κατέστησε δυνατή την ολοκληρωτική σεξουαλικοποίηση της ζωής, η οποία παρουσιάστηκε ως απελευθέρωση από τα ταμπού και ως δυνατότητα επίτευξης της μέγιστης ατομικής ηδονής. Πρόκειται για μια ανθρωπολογική μεταβολή που προκλήθηκε σε μεγάλο βαθμό από τη διαφήμιση, η οποία χρησιμοποιεί τον ερωτικό μοχλό όχι μόνο για εμπορικούς σκοπούς, αλλά πρωτίστως για να μεταβάλει τους μηχανισμούς της συνείδησης και του προμετωπιαίου φλοιού. Μια πρώτη συνέπεια είναι η ολοκληρωτική πραγμοποίηση, η αναγωγή του ανθρώπου σε πράγμα. Η ηδονή μετατρέπεται σε σκοπό, αποκλείοντας τη διάσταση της συνάντησης με τον άλλο ή την άλλη, που γίνεται το αντικείμενο από το οποίο αντλώ τη δική μου ηδονή. Η διαδικασία αυτή δεν συνδέεται αναγκαστικά με τη σεξουαλική πράξη: η αίσθηση που ενεργοποιείται περισσότερο είναι πράγματι η όραση.

Βρίσκεται σε εξέλιξη η αναγωγή του προσώπου στις σεξουαλικές πρακτικές του. Υπό αυτή την έννοια πρέπει να ερμηνευθεί η κουλτούρα του «φύλου» και να κατανοηθεί η έννοια του «σεξουαλικού προσανατολισμού», ο οποίος παγιώνεται σε μια μορφή που γίνεται ο άξονας της προσωπικής ταυτότητας, παραμερίζοντας όλες τις άλλες υλικές, πνευματικές και υπαρξιακές διαστάσεις του homo sapiens. Πρόκειται για μια γιγαντιαία βιοπολιτική επιχείρηση, στόχος της οποίας είναι σήμερα η αποδυνάμωση της ανδρικής και της γυναικείας ταυτότητας, ωθώντας το πρόσωπο, με όλη την πολυπλοκότητά του, να αυτοπροσδιορίζεται αποκλειστικά μέσω σεξουαλικών πρακτικών και προτιμήσεων· ένας σοβαρός περιορισμός του ανθρώπινου.

Ένα από τα αποτελέσματα είναι η ατομικιστική και όχι σπάνια σολιψιστική αναδίπλωση. Το επιβεβαιώνει ο ψυχολόγος Claudio Risé: «Όταν η σχέση με τον εξωτερικό κόσμο νοσεί και υποχωρεί από το άνοιγμα προς το ναρκισσιστικό θέατρο του εγώ, η ενέργεια που επενδύεται στον κόσμο συρρικνώνεται από την ανθρώπινη πληρότητα των συναισθηματικών δεσμών και των ενδιαφερόντων στην αποκλειστική σεξουαλικότητα. Κάθε επιθυμία ανάγεται —και, θα λέγαμε, εξειδικεύεται— στη σεξουαλική λαχτάρα, μέσα στην τυπική διαδικασία του διαστροφικού ερωτισμού, όπου, όπως λέει ο Freud, γίνεται ορατή η κατά τα άλλα σιωπηλή λειτουργία της ενόρμησης του θανάτου».²¹⁵

Η σχέση μεταξύ του προσώπου και του κόσμου πραγματοποιείται αποκλειστικά με όρους κατοχής. Ο άλλος δεν είναι παρά το μέσο για την ικανοποίηση της ενόρμησης. Οι ιστορικές περίοδοι υλικής ευημερίας είναι, από αυτή την άποψη, ιδιαίτερα ύπουλες, επειδή ευνοούσαν πάντοτε τον πολλαπλασιασμό των παθών και των ελαττωμάτων (Arnold Gehlen). Απαγορεύεται όμως να αποκαλούμε τα ελαττώματα με το όνομά τους: δεν είναι πολιτικώς ορθό, παρεμποδίζει τις οικονομικές διαδικασίες μέσα στην αγορά —η οποία αποτελεί το μέτρο όλων των πραγμάτων— και αντιφάσκει προς την ενιαία επιτρεπτική σκέψη. Κανείς δεν αγαπά να θέτει υπό αμφισβήτηση τον εαυτό του και να αποκαλεί ελάττωμα ή πάθος αυτό που πράττει ή επιθυμεί. Στη σεξουαλική σφαίρα, τα άλλοθι και οι δικαιολογίες επικρατούν εύκολα, πολύ περισσότερο επειδή η κουλτούρα των κυρίαρχων διακηρύσσει ως φυσιολογικό ή τουλάχιστον αποδεκτό κάθε «σεξουαλικό προσανατολισμό» και κάθε πρακτική ή συμπεριφορά που συνδέεται με αυτόν.

Έχει ξεπεραστεί ακόμη και η έννοια των παραφιλιών, δηλαδή των άτυπων συμπεριφορών που χαρακτηρίζονται από το γεγονός ότι όποιος επηρεάζεται από αυτές πρέπει, για να επιτύχει σεξουαλική διέγερση ή ικανοποίηση, να επιδιώκει φαντασιώσεις ή να προβαίνει σε ασυνήθιστες πράξεις (Enciclopedia Italiana Treccani).

Μια παραφιλία που έχει μετατραπεί σε ανθηρή βιομηχανία είναι η διέγερση μέσω των sex toys, των σεξουαλικών παιχνιδιών —σεξουαλικά ομοιώματα, ορισμένες φορές εξοπλισμένα με τεχνητά εξαρτήματα—, των dildo²¹⁶ και άλλων παρόμοιων αντικειμένων. Τα sex toys σηματοδοτούν έναν βαθύ ανθρωπολογικό μετασχηματισμό. Αφετηρία του είναι η μοναξιά, στην οποία το άτομο απαντά με τη χρήση —με την εξάρτηση!— αντικειμένων για την επίτευξη της σεξουαλικής ηδονής. Χάνεται η σχεσιακή και συναισθηματική διάσταση. Ο άλλος —όταν υπάρχει— μετατρέπεται σε προμηθευτή ηδονής, ανεξάρτητα από την προσωπικότητά του και, από ορισμένες απόψεις, από τη σωματική του πραγματικότητα.

Το τελευταίο σύνορο παραβιάζεται από την Παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη, η οποία είναι ικανή να δημιουργεί βίντεο, εικόνες, καταστάσεις και ειδικά εφέ. Περνούμε από το ένστικτο —που αφορά το σεξ ως σχεσιακή και δυνητικά αναπαραγωγική πράξη— στην ενόρμηση, η οποία πρέπει να ικανοποιηθεί με βάση τον σεξουαλικό προσανατολισμό. Πρόκειται για μια πορεία στην οποία περιλαμβάνεται ακόμη και η καθαυτό διαστροφή, δηλαδή η τάση του νου να οργανώνει σενάρια εναλλακτικά προς τη φυσική σεξουαλικότητα. Στο υπόβαθρο βρίσκεται η αναγωγή του άλλου σε αντικείμενο, μια μορφή κακοποίησης διαποτισμένη από καταστροφική ενόρμηση: ο σαδισμός.²¹⁷

§ 4 Σεξ: μια ελεγχόμενη πολιτισμική επανάσταση

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η σεξουαλική επανάσταση, η οποία άρχισε κατά τη δεκαετία του 1960, προωθήθηκε και ελέγχθηκε άνωθεν. Η εξουσία, ύστερα από μια αρχική ασθενή αντίσταση, μια αδράνεια συνδεδεμένη με το παρελθόν, κατανόησε γρήγορα τα τεράστια πλεονεκτήματα που θα αντλούσε από αυτήν: μεγαλύτερα κέρδη, διεύρυνση των αγορών, διαίρεση της κοινότητας —άνδρες εναντίον γυναικών, ετεροφυλόφιλοι εναντίον ομοφυλοφίλων κ.λπ. Κυρίως, όμως, ένα ισχυρότατο σύστημα κοινωνικού ελέγχου, βασισμένο στην ολοκληρωτική ερωτικοποίηση της ζωής, η οποία συντρίβει τις πνευματικές αξιώσεις και εγκλείει το άτομο σε έναν ατομικισμό προσανατολισμένο προς την ηδονή, στις πιο διαφορετικές μορφές της. Πρόκειται για το οργιαστικό πρόσωπο της πλουτοκρατίας, η οποία είναι μεν η εξουσία του χρήματος, όχι όμως ως αυτοσκοπός, αλλά ως προνομιακό μέσο για τον πραγματικό σκοπό της εξουσίας: την Κυριαρχία.

Το παραδέχθηκε ο Aldous Huxley σε εκείνο το ορυχείο αληθειών που κρύβονται πίσω από τη μυθιστορηματική μυθοπλασία, το Il Mondo Nuovo: «Καθώς η πολιτική και η οικονομική ελευθερία περιορίζονται, η σεξουαλική ελευθερία τείνει να αυξάνεται ως αντιστάθμισμα. Και ο δικτάτορας —μεταμφιεσμένος σε δημοκράτη και ελευθεριακό, σημ. συγγρ.— θα φροντίσει με μεγάλη επιμέλεια να ενθαρρύνει αυτή την ελευθερία. Προστιθέμενη στο δικαίωμα να ονειρεύονται υπό την επίδραση των ναρκωτικών, του κινηματογράφου και του ραδιοφώνου, θα συμβάλει στη συμφιλίωσή τους με τη δουλεία που αποτελεί το πεπρωμένο τους».²¹⁸ Ειλικρινής κυνισμός σε μια εποχή κατά την οποία δεν υπήρχαν ακόμη η τηλεόραση, το Διαδίκτυο και η Τεχνητή Νοημοσύνη.

Η ελεγχόμενη επανάσταση προετοιμάστηκε από κείμενα με τεράστια επίδραση. Η επιτυχία της αμερικανικής Έκθεσης Kinsey, σε δύο τόμους —1948 και 1953—, διευκολύνθηκε από την τεράστια διαφημιστική, οικονομική και επικοινωνιακή υποστήριξη του πανίσχυρου Ιδρύματος Rockefeller, ενός από τα προπύργια της κοινωνικής παρέμβασης των δισεκατομμυριούχων. Άρχισε η αργή νομιμοποίηση της ομοφυλοφιλίας μέσω σκόπιμα διογκωμένων δεδομένων, καθώς και η πρώτη προσέγγιση προς τη σεξουαλικοποίηση των παιδιών· το σκοτεινό, αρχικό τρίξιμο του παραθύρου του Overton²¹⁹ προς την κανονικοποίηση της παιδοφιλίας και της παιδεραστίας ως απλών σεξουαλικών προσανατολισμών.

Εμφανίστηκαν τα πρώτα ερωτικά περιοδικά, ανάμεσά τους το θρυλικό Playboy του μεγιστάνα Hugh Hefner, στο περιθώριο του οποίου ιδρύθηκε το Playboy Foundation. Διαθέτοντας πλουσιότατη χρηματοδότηση, διακρίθηκε στους αγώνες υπέρ της νομιμοποίησης των αμβλώσεων, της αποποινικοποίησης και απελευθέρωσης των ναρκωτικών, καθώς και για την οικονομική υποστήριξη των πρώτων αμερικανικών ομοφυλοφιλικών οργανώσεων. Συγχρόνως, ένας τεράστιος πολιτισμικός, επικοινωνιακός, μουσικός και λογοτεχνικός μηχανισμός εργαζόταν για τον επιτρεπτικό μετασχηματισμό όλων των σεξουαλικών ηθών. Τεράστια υπήρξε η επίδραση που άσκησε στις νεανικές μάζες το δοκίμιο Eros e civiltà του Herbert Marcuse²²⁰, εκπροσώπου της Σχολής της Φρανκφούρτης.

Η σεξουαλική ζωή όχι μόνο απελευθερώθηκε σε κάθε εκδήλωσή της, αλλά διαχωρίστηκε βαθμιαία από τη βιολογική της λειτουργία, δηλαδή τη γέννηση νέων μελών του ανθρώπινου είδους. Απογυμνωμένο από τη φυσική του διάσταση, το σεξ διατήρησε μόνο την ενορμητική και παιγνιώδη φύση του, προσανατολισμένη προς την υποκειμενική ηδονή, την πολλαπλότητα των σχέσεων και την αναζήτηση νέων εμπειριών, στις οποίες αφιερώνονταν τεράστια αποθέματα ενέργειας. Το χημικό αντισυλληπτικό χάπι, το οποίο άρχισε να παράγεται το 1960 και νομιμοποιήθηκε στην Ιταλία το 1971, πυροδότησε μια πανίσχυρη επανάσταση: τον διαχωρισμό του σεξ από την τεκνοποίηση, με τεράστιες ψυχολογικές, κοινωνιολογικές και ανθρωπολογικές συνέπειες για τον γυναικείο κόσμο και για τη γενική αντίληψη της ζωής και των σεξουαλικών σχέσεων.

Στο μεταξύ, υπερβαίνοντας ένα προαιώνιο ταμπού, επιβαλλόταν η ευνοϊκή προς την άμβλωση αφήγηση. Η έκθεση του 1978 του Mouvement Français pour le Planning Familial, που προωθήθηκε και χρηματοδοτήθηκε από το δίκτυο Rockefeller, είναι διαφωτιστική:

«Αγωνιζόμαστε υπέρ της αντισύλληψης και της εκούσιας διακοπής της κύησης όχι λόγω μαλθουσιανισμού²²¹ ούτε για να βελτιώσουμε την κατάσταση της υγείας του πληθυσμού. Στοιχηματίζουμε στην πεποίθηση ότι, αν μια γυναίκα ή ένας άνδρας μπορούν να μεταβάλουν τη συμπεριφορά τους σε αυτή την ουσιώδη πλευρά της ζωής, τότε θα μπορέσουν και σε άλλα πεδία να αμφισβητήσουν παραδοσιακές συμπεριφορές και καταστάσεις».²²²

Η διάδοση των ναρκωτικών, η σεξουαλικοποίηση και η πολιτισμική επανάσταση προχώρησαν παράλληλα. Η έκρηξη της πορνογραφίας άρχισε στις Ηνωμένες Πολιτείες κατά τη δεκαετία του 1970.

Γεννιόταν μια πανίσχυρη βιομηχανία και μια νέα μαζική εξάρτηση. Το φαινόμενο ήταν καινούργιο, ενώ τα λυσεργικά ναρκωτικά βοηθούσαν τους πρωταγωνιστές να υπερνικήσουν τις αναστολές τους· ήταν η «φρέσκια σάρκα» την οποία έχει διαρκώς ανάγκη η πορνογραφική βιομηχανία: εκείνη την εποχή, κυρίως κορίτσια που είχαν έρθει σε ρήξη με την οικογένειά τους και άνεργοι φοιτητές. Η Ευρώπη και η Ιταλία ακολούθησαν το αμερικανικό παράδειγμα με τη συνήθη πειθήνια πολιτισμική αποικιοποίηση.

Ένα ακόμη βραχυκύκλωμα, ένδειξη δραματικής ανθρωπολογικής οπισθοδρόμησης, θα μπορούσε να προέλθει από μια εντελώς νέα σεξουαλική τάση, η οποία φαίνεται να εξαπλώνεται στην Ανατολή: τη φιξτοσεξουαλικότητα, δηλαδή τη σεξουαλική έλξη προς αντικείμενα, ανδροειδή ρομπότ και φανταστικούς χαρακτήρες. Αυτή η παρέκκλιση καθιστά τους ανθρώπους ανίκανους να διακρίνουν μεταξύ ανθρώπινων όντων και μη πραγματικών, μη ανθρώπινων υποκειμένων. Φαίνεται ότι στην Ιαπωνία χιλιάδες άνθρωποι φθάνουν στο σημείο να συνάπτουν εικονικούς γάμους με φανταστικούς χαρακτήρες, χάρη σε έναν πρόθυμο εμπορικό μηχανισμό που αποσκοπεί στην ικανοποίηση κάθε πάθους. Ένας άνδρας «παντρεύτηκε» το ολόγραμμα μιας τραγουδίστριας της ποπ με εμφάνιση μικρού κοριτσιού. Είναι τρομακτικό, αλλά όχι εκπληκτικό, το γεγονός ότι μια εταιρεία, η Gatebox Inc., πουλά πλαστά πιστοποιητικά γάμου, προκειμένου να επιτρέπει στους αγοραστές να ικανοποιούν τη διαστροφή τους.²²³ Η διασταύρωση της τεχνολογικής προόδου με την κρίση των ανθρώπινων σχέσεων δημιουργεί μια κοινωνία μέσα στην οποία η διαφορά μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας γίνεται δυσδιάκριτη.

Μέσα στην πιο σκληρή πραγματικότητα συνεχίζεται η κανονικοποίηση της σεξουαλικοποίησης των παιδιών, ακόμη και στα σχολεία, καθώς και της παιδοφιλίας και της παιδεραστίας, τροποποιώντας τη φυσική αρχή σύμφωνα με την οποία οι σεξουαλικές πράξεις εις βάρος παιδιών και ανηλίκων θεωρούνταν πάντοτε από τα σοβαρότερα και πλέον ατιμωτικά εγκλήματα. Η συνηθέστερη δικαιολόγηση κάθε διαστροφής, ιδιοτροπίας, συμπεριφοράς και σεξουαλικού «προσανατολισμού» είναι ένα από τα πιο διφορούμενα συνθήματα στην εποχή του απόλυτου σχετικισμού: love is love. Πρόκειται για μια φράση χωρίς ουσιαστικό περιεχόμενο και συγκεκριμένο νόημα, «χρήσιμη μόνο για τη διεκδίκηση της απόλυτης αναγνώρισης της προσωπικής συναισθηματικής ή σεξουαλικής επιθυμίας».²²⁴ Ένας κοινός τόπος, ένα δόγμα που απαγορεύεται να συζητηθεί: έγκλημα καθοσιώσεως. Ο Αμερικανός πρόεδρος Barack Obama, σχολιάζοντας το 2015 τη νομιμοποίηση του ομοφυλοφιλικού «γάμου» στις ΗΠΑ, είπε ακριβώς αυτό: «η αγάπη νικά».²²⁵ Όσο πιο αφηρημένη και αδύνατον να οριστεί είναι μια έννοια, τόσο καλύτερα λειτουργεί μέσα στην κοινωνία που έχει αποβάλει τη σκέψη. Πίσω από τον συναισθηματισμό και τη λεκτική γλυκερότητα προελαύνει η εξάρτηση από το σεξ, ένας από τους ακρογωνιαίους λίθους της οποίας είναι η πορνογραφία.

§ 5 Πορνογραφία: η μεγάλη επιχείρηση της καταναγκαστικής ηδονοβλεψίας

Δεν είναι γνωστός ο διεθνής κύκλος εργασιών που συνδέεται με την πορνογραφία στις διάφορες μορφές της, στην οποία το Διαδίκτυο έδωσε τεράστια ώθηση, ενώ η απομόνωση κατά την πανδημία επέφερε σημαντική αύξηση τόσο των κερδών όσο και των χρηστών. Οι οικονομικές εκτιμήσεις είναι αντιφατικές. Μέσα σε λίγα χρόνια, η πλατφόρμα περιεχομένου για ενηλίκους OnlyFans πραγματοποίησε έσοδα είκοσι δισεκατομμυρίων, ενώ η γνωστότερη πορνογραφική διαδικτυακή πύλη, το Pornhub, αποτιμάται σε τουλάχιστον τριάντα δισεκατομμύρια δολάρια. Ο παγκόσμιος κύκλος εργασιών εκτιμάται σε τουλάχιστον τριακόσια δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως, με ανοδική τάση, και βρίσκεται στα χέρια μιας χούφτας κολοσσών. Άλλη μία επιχειρηματική δραστηριότητα των παγκόσμιων κυριάρχων, προσανατολισμένη στην κυριαρχία επάνω στην ψυχή και στο σώμα.

Υπάρχουν περισσότεροι από τέσσερα εκατομμύρια ιστότοποι αφιερωμένοι στην πορνογραφία, ενώ καθημερινά επισκέπτονται οι χρήστες εκατόν πενήντα εκατομμύρια σχετικές ιστοσελίδες. Το 30% της διαδικτυακής κίνησης συνδέεται με σεξουαλικά θέματα. Ενώ ο μέσος χρόνος παραμονής στους ενημερωτικούς ιστοτόπους είναι 4,8 λεπτά, η μέση παραμονή των χρηστών σε πορνογραφικούς ιστοτόπους είναι 15–20 λεπτά. Καθημερινά αποστέλλονται δύο δισεκατομμύρια μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου πορνογραφικού χαρακτήρα, τα οποία αποτελούν το 8% της παγκόσμιας κίνησης ηλεκτρονικής αλληλογραφίας.

Το 2014, το οικονομικό περιοδικό BusinessWeek ανέφερε ότι ο δημοφιλέστερος πορνογραφικός ιστότοπος στον κόσμο είχε τριπλάσια διαδικτυακή κίνηση από τους παγκόσμιους ενημερωτικούς κολοσσούς CNN και ESPN και τριακονταπλάσιες προβολές από τους New York Times, διαθέτοντας ένα σταθερό κοινό τριακοσίων πενήντα εκατομμυρίων χρηστών.²²⁶

Η διαδικτυακή κίνηση πορνογραφικού περιεχομένου αντιπροσωπεύει τουλάχιστον το 22% της συνολικής διαδικτυακής κίνησης στο Ηνωμένο Βασίλειο, περισσότερο από το μισό της οποίας αποδίδεται στην ηλικιακή ομάδα 18–24 ετών. Η επιτάχυνση της κατανάλωσης πορνογραφικού περιεχομένου επέβαλε σε ένα ευρύ κοινό νέων και εφήβων πρότυπα σεξουαλικής συμπεριφοράς και νέα ψυχολογικά σχήματα. Αποτελεί ορθάνοιχτη πύλη προς την εξάρτηση και μαζική σεξουαλική και συναισθηματική διαπαιδαγώγηση προς τη λανθασμένη κατεύθυνση. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, το 25% των νέων ηλικίας από δέκα έως δεκαοκτώ ετών επισκέπτεται πορνογραφικούς ιστοτόπους. Το πρότυπο συμπεριφοράς που μεταδίδεται είναι βάναυσα απλό: καμία συναισθηματική σχέση, κανένας ρομαντισμός ή αναφορά στην αγάπη· απουσία προκαταρκτικών, υποταγή και βία.²²⁷

Οι ψυχοπαθολογικές συνέπειες είναι τεράστιες και επηρεάζουν την προσέγγιση της πραγματικότητας, τους τρόπους σύναψης σχέσεων και τη σχέση του ζευγαριού, προκαλώντας ακόμη και σοβαρά διαταραγμένες εκδηλώσεις. Ο αντίκτυπος στον κόσμο των παιδιών και των εφήβων είναι τρομερός: δεν γνωρίζουν ότι ορισμένες εικόνες ή μηνύματα μπορεί να συνιστούν ποινικό αδίκημα ούτε αντιλαμβάνονται τον κίνδυνο να πέσουν στις παγίδες σκοτεινών δικτύων διεστραμμένων, σεξομανών και παιδοφίλων. Πρόκειται για πρόσωπα που απολαμβάνουν προστασία στα υψηλότερα επίπεδα, όπως καταδεικνύει η συγκλονιστική υπόθεση του δικτύου που δημιούργησε ο συνδεδεμένος με τους Rothschild Αμερικανός χρηματιστής Jeffrey Epstein, στο οποίο εμπλέκονται κορυφαίες προσωπικότητες των επιχειρήσεων, της πολιτικής, του θεάματος και της αριστοκρατίας.

Η καταναγκαστική κατανάλωση πορνογραφίας, εκτός του ότι μετατρέπεται σε υποκατάστατο της φυσιολογικής σεξουαλικής δραστηριότητας και οδηγεί έτσι στην καταστροφή των πραγματικών σχέσεων, μεταβάλλει ορισμένες συμπεριφορές εκείνων που την παρακολουθούν, προκαλώντας σοβαρή επιδείνωση της εγκεφαλικής δραστηριότητας στην περιοχή που συνδέεται με τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Μιλούμε για έναν τοξικό παράγοντα που αλλοιώνει τους μηχανισμούς του εγκεφάλου. Η κατανάλωση πορνογραφικού περιεχομένου ενεργοποιεί τα ίδια νευρωνικά κυκλώματα με την κοκαΐνη, οδηγώντας σε εξάρτηση που εκδηλώνεται ως ανάγκη για μεγαλύτερη ένταση και συχνότητα. Αυτό ωθεί προς ολοένα πιο ακραίο και αποκλίνον περιεχόμενο, απομακρύνοντας το άτομο από μια υγιή σεξουαλική εμπειρία.

Ο αντίκτυπος στις νεότερες γενιές είναι ιδιαίτερα ανησυχητικός. Ένα στα δέκα παιδιά αποκτά πρόσβαση σε αυτό το υλικό πριν από την ηλικία των οκτώ ετών. Η πρώιμη έκθεση συμβαίνει σε μια κρίσιμη φάση της ανάπτυξης και εμποδίζει τον προμετωπιαίο φλοιό —το κέντρο του αυτοελέγχου— να ενισχυθεί επαρκώς, κατακλύζοντας τον εγκέφαλο με μαζικά ερεθίσματα που προκαλούν φθορά της φαιάς ουσίας.²⁶

Ο εθισμός είναι συγκρίσιμος με τις επιδράσεις των σκληρών ναρκωτικών, καθώς δημιουργεί την ανάγκη παρακολούθησης ολοένα πιο ωμών εικόνων για να ικανοποιηθεί ο εγκέφαλος. Στο μεταξύ, τα Big Data ταξινομούν τα άτομα και με βάση τις σεξουαλικές προτιμήσεις τους. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η πορνογραφία επιτρέπει επίσης την εξουδετέρωση των φιλοδοξιών για κοινωνική και πολιτική αλλαγή, διότι κατακλύζει τον νου με απατηλές παραβάσεις, οι οποίες καταγράφονται σχολαστικά από τους κυρίαρχους.

Ο ψυχίατρος Adriano Segatori είναι κατηγορηματικός: «Με τη συνήθεια του εικονικού κόσμου της σεξουαλικότητας χάνεται ολοένα περισσότερο η αίσθηση του δεσμού. Καθώς περνά τον χρόνο του παρακολουθώντας σχέσεις χωρίς λόγο, υποταγές χωρίς εξέγερση, πρακτικές χωρίς όρια και απολαύσεις χωρίς φραγμούς, το άτομο χάνει το νόημα της γνωριμίας και τη σημασία της σχέσης· έτσι, ο Άλλος δεν είναι παρά ένα περιττό και εναλλάξιμο αντικείμενο της απόλαυσης».²²⁸

Η σχέση μεταξύ πορνογραφίας και ροπής προς τη σεξουαλική βία είναι βέβαιη· πρόκειται για ένα θέμα ως προς το οποίο θα ήταν αναγκαίος ένας λιγότερο ιδεολογικός προβληματισμός από την πλευρά του αυτοαποκαλούμενου προοδευτικού κόσμου. Αν πρέπει πράγματι να καταπολεμάται και να καταδικάζεται κάθε μορφή βίας που συνδέεται με το σεξ, δεν μπορούμε να περιοριζόμαστε στην αντιμετώπιση των αποτελεσμάτων χωρίς να ανατρέχουμε στις αιτίες· μία από αυτές είναι η ελεύθερη πρόσβαση στην πορνογραφία ήδη από την ανήλικη ηλικία.

Το σκιαγράφημα που παρουσιάστηκε ασφαλώς δεν εξαντλεί το ζήτημα των εξαρτήσεων από το σεξ και το φαινόμενο της πορνογραφίας. Πρόκειται για λίγα μόνο δεδομένα, τα οποία αποτυπώνουν όχι μόνο τις διαστάσεις του φαινομένου, αλλά πρωτίστως την επικινδυνότητά του, που αποκρύπτεται ή υποτιμάται και υποβιβάζεται ολοένα συχνότερα σε ένα από τα τιμήματα που πρέπει να καταβληθούν για την ελευθερία. Πρόκειται για χονδροειδές ψεύδος. Όποιος διατηρεί ακόμη την ικανότητα του συλλογισμού δεν μπορεί παρά να αναγνωρίσει ότι η βλάβη που έχει προκληθεί σε ολόκληρες γενιές και λαούς είναι κοσμοϊστορική· ότι η σεξουαλική ενόρμηση έχει μεταφερθεί στην πολύμορφη αυτοκρατορία των εξαρτήσεων· και ότι αυτές δεν περιορίζονται στην παραγωγή κερδών για ορισμένους, αλλά δημιουργούν ένα εκτεταμένο σύστημα εσωτερικευμένης ατομικής και συλλογικής δουλείας, το οποίο καταργεί την ανθρώπινη ελευθερία, την κριτική ικανότητα, τον ορθολογισμό και την ηθική που τον στηρίζει.

Το κοινό νήμα όλων των εξαρτήσεων είναι η απαγόρευση να ορίσουμε και, επομένως, να διακρίνουμε το καλό από το κακό και το ελάττωμα από την αρετή, σύμφωνα με τη φύση, τον πολιτισμό και το ηθικό αίσθημα. Η πολιτισμική επανάσταση του σεξ μετατράπηκε σε παλινδρομική ανθρωπολογική καταιγίδα. Δεν άξιζε τον κόπο· και όμως, η κάθοδος συνεχίζεται, ενώ ο σκλάβος είτε δεν βλέπει τις αλυσίδες του είτε τις επικαλείται αποκαλώντας τες ηδονή.

Σημειώσεις:

213 N. Gómez Dávila, Pensieri antimoderni, Edizioni di Ar, 2008, σ. 68.

214 K. Lorenz, Gli otto peccati capitali della nostra civiltà, Adelphi, 2003, σ. 59.

215 C. Risé, Sazi da morire, Edizioni San Paolo, 2016, σ. 74.

216 Το dildo είναι σεξουαλικό παιχνίδι, συχνά σε σχήμα πέους, το οποίο χρησιμοποιείται με διάφορους τρόπους στα ερωτικά παιχνίδια.

217 Ο σαδισμός —ο όρος προέρχεται από το επώνυμο του Donatien-Alphonse-François de Sade, Γάλλου αριστοκράτη του Διαφωτισμού (1740–1814)— είναι η διαστροφή που συνίσταται στην άντληση ηδονής από την οδύνη και την κακοποίηση των άλλων.

218 A. Huxley, Il Mondo Nuovo, Mondadori, 2007, ό.π.

219 Το παράθυρο του Overton είναι ένας μηχανισμός που διατυπώθηκε θεωρητικά από τον Αμερικανό κοινωνιολόγο Joseph P. Overton (1960–2003) και αναφέρεται στο σύνολο των ιδεών, των αντιλήψεων και των ηθών που θεωρούνται αποδεκτά μέσα σε έναν συγκεκριμένο πολιτισμό. Ανάλογα με την εποχή και την κοινωνική πίεση, ορισμένες συμπεριφορές περνούν από το στάδιο του αδιανόητου στο στάδιο του ριζοσπαστικού· κατόπιν γίνονται αποδεκτές και στη συνέχεια θεωρούνται λογικές· τέλος, γίνονται δημοφιλείς και νομιμοποιούνται.

220 Στο Eros e civiltà, έργο που αποτελεί συμβολή στη σκέψη του Freud, ο Marcuse συνδύασε ψυχαναλυτικές επιρροές με νεομαρξιστικές τάσεις, προκειμένου να περιγράψει μια «απελευθερωμένη», μη καταπιεστική κοινωνία, ιδίως στο σεξουαλικό πεδίο.

221 Ως μαλθουσιανισμός νοούνται οι πολιτικές ελέγχου των γεννήσεων και μείωσης του πληθυσμού, οι οποίες βασίζονται σε ιδέες που διατύπωσε κατά τον 19ο αιώνα ο Άγγλος οικονομολόγος και φιλόσοφος Robert Malthus (1766–1834).

222 Το απόσπασμα παρατίθεται στο M. Di Giovanni, Indagine sul mondialismo, Effedieffe, 2000, σ. 171.

223 Fictosessualità e transumanesimo: quando si sposa un ologramma, Come Don Chisciotte, 26 Απριλίου 2022.

224 V. Savioli, L’uomo residuo, Edizioni Il Cerchio, 2023, σ. 59.

225 Corte Suprema Usa, sì ai matrimoni gay: festa in tutti gli Stati Uniti, Corriere Adriatico, 26 Ιουνίου 2015.

226 Τα στοιχεία που παρατέθηκαν προέρχονται από το άρθρο: Pornografia: numeri e connotati di una autentica emergenza.

227 Raffaele Cardone, Il porno e i nostri figli, Maremosso, 22 Ιουνίου 2022.

228 A. Segatori, Società tossica e sistema spacciatore, Settimo Sigillo, 2021, σσ. 99–100.

Συνεχίζεται με:

ΚΕΦΑΛΑΙΟ VIII

ΤΖΟΓΟΣ, ΑΓΟΡΕΣ, ΤΡΟΦΗ, ΦΑΡΜΑΚΑ

ΟΙ ΑΛΛΕΣ ΕΞΑΡΤΗΣΕΙΣ

«Όταν ο άνθρωπος δεν πειθαρχείται από τον Θεό, θα αναλάβουν οι δαίμονες να τον πειθαρχήσουν».

Nicolás Gómez Dávila


Δευτέρα 17 Αυγούστου 2026

Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΕΞΑΡΤΗΣΕΩΝ 16 Να γεμίσουμε το κενό στον καιρό του μηδενισμού ROBERTO PECCHIOLI

 Συνέχεια από  Σάββατο 8 Αυγούστου 2026

Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΕΞΑΡΤΗΣΕΩΝ 16
Να γεμίσουμε το κενό στον καιρό του μηδενισμού

ROBERTO PECCHIOLI

Εκδόσεις IMPRIMERE, 2026

ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ
ΚΕΦΑΛΑΙΟ VII


ΒΑΚΧΟΣ, ΚΑΠΝΟΣ ΚΑΙ ΑΦΡΟΔΙΤΗ

Μόνο τρία πράγματα μου είναι ευχάριστα,
κι όμως δεν μπορώ να τα απολαμβάνω όσο θα ήθελα:
η γυναίκα, η ταβέρνα και το ζάρι·
αυτά κάνουν την καρδιά μου να αισθάνεται χαρά.

Cecco Angiolieri


§ 1 Βάκχος


Ο Βάκχος ήταν ο ρωμαϊκός θεός του κρασιού και του ποτού, ενώ η Αφροδίτη η θεά της ομορφιάς και, κατ’ επέκταση, του σεξ. «Βάκχος, καπνός και Αφροδίτη κάνουν τον άνθρωπο στάχτη» είναι μια παλιά ιταλική παροιμία. Δεν είναι αλήθεια: εκείνο που κάνει στάχτη είναι η κατάχρηση και το πάθος. Δηλαδή, όπως έχουμε επανειλημμένα τονίσει, η απουσία ορίου. Ένα ποτήρι κρασί κάνει καλό στον οργανισμό. Μια πίπα παράγει στάχτη, δεν μετατρέπει σε στάχτη τον καπνιστή. Όσο για την Αφροδίτη, χωρίς τη δύναμη του σεξουαλικού ενστίκτου η ζωή θα έσβηνε. Όμως «est modus in rebus»: χρειάζεται η αίσθηση του μέτρου. Αυτή είναι ο μεγάλος εχθρός όσων κερδοσκοπούν πάνω στις εξαρτήσεις και τις εξουσιάζουν.

Ένας Άγγλος πολιτικός, ο Clement Freud —εγγονός του Sigmund, όπως και η ιδιοφυΐα της προπαγάνδας Edward Bernays— είπε κάποτε: «αν αποφασίσεις να σταματήσεις το κάπνισμα, το ποτό και τον έρωτα, δεν είναι ότι ζεις περισσότερο· σου φαίνεται απλώς πιο μεγάλη η ζωή»204. Και αυτό —πέρα από το κομψό χιούμορ— είναι ψευδές. Από κανέναν δεν πρέπει να ζητείται να παραιτηθεί από τις απολαύσεις της ζωής, αλλά να μην τις αφήσει να γίνουν εξαρτήσεις.

Αυτό ισχύει ιδιαίτερα όσον αφορά το πάθος του ποτού. Πάθος ακριβώς, όχι μια ήρεμη συνήθεια με αρχαίες κοινωνικές και πολιτισμικές καταβολές. Λίγα θα μπορούσαμε να κατανοήσουμε από τους λατινικούς και μεσογειακούς λαούς χωρίς το κρασί, ή από τους γερμανικούς χωρίς την μπύρα. Η μέθη υπήρξε πάντοτε το συνηθέστερο πάθος, μια ανεκτή κοινωνική ασθένεια. Για να ζαλιστεί κανείς, για να ξεχάσει την κούραση, τις έγνοιες, τη φτώχεια και τις στενοχώριες, για να βρίσκεται με παρέα στο εύθυμο περιβάλλον των ταβερνών. Γενικά, ένα πάθος κυρίως ανδρικό.

Το πρόβλημα της υπερβολής, δηλαδή του αλκοολισμού, όπως έγραψε ο Francis Scott Fitzgerald205, είναι ότι «στην αρχή εσύ πίνεις ένα ποτήρι, μετά το ποτήρι πίνει εσένα». Για μερικές δεκαετίες φάνηκε ότι η μέθη βρισκόταν σε υποχώρηση, νικημένη από άλλες εξαρτήσεις, όμως τα τελευταία χρόνια επανήλθε δυναμικά, ιδίως μεταξύ των νεότερων, με κορυφώσεις αυξήσεως ανάμεσα σε κορίτσια και νεαρές γυναίκες.

Το ποτό αποτελεί μέρος της υποκουλτούρας της «έκστασης» και της υπερβολής, η οποία δεν περιορίζεται πλέον στις ταβέρνες, όπου η υπερβολή αφορούσε κυρίως το κρασί —την μπύρα στη βόρεια Ευρώπη—, αλλά έχει μεταφερθεί στις ντισκοτέκ, στα παμπ, στους χώρους της λεγόμενης movida, της βραδινής και νυχτερινής εξόδου που από τις μητροπόλεις έχει πλέον εξαπλωθεί και στην επαρχία.

Στην Ισπανία αποτελεί επικίνδυνη μόδα μιας ολόκληρης γενιάς το λεγόμενο botellón, το φαινόμενο κατά το οποίο πολυάριθμες ομάδες νέων συγκεντρώνονται σε υπαίθριους χώρους για να καταναλώσουν αλκοολούχα ποτά, συχνά μαζί με καπνό, χασίς και μαριχουάνα. Η θεσμική απάντηση, μπροστά στην εξάπλωση του φαινομένου και των συναφών εγκλημάτων —ακόμη και σεξουαλικού χαρακτήρα—, υπήρξε μια άθλια φεμινιστική εκστρατεία με το σύνθημα «sola y borracha, quiero volver a casa» («μόνη και μεθυσμένη, θέλω να επιστρέψω σπίτι»). Σαν ένα κοινωνικό φαινόμενο, στο οποίο στις μαζικές συγκεντρώσεις συνδυάζονται οι σοβαρότερες εξαρτήσεις, να είναι κατακριτέο επειδή οδηγεί σε βιασμούς και όχι καθαυτό.

Καμία θεσμική προσπάθεια δεν γίνεται για να πεισθούν οι άνθρωποι σχετικά με τον αρνητικό χαρακτήρα του φαινομένου, τους κινδύνους, την απώλεια διαύγειας, αυτοκυριαρχίας και αξιοπρέπειας που προκαλεί η κατάχρηση αλκοόλ. Ο αμοραλιστικός ελευθεριακός ατομικισμός νομιμοποιεί οριακές συμπεριφορές, στοχοποιώντας μόνο ορισμένες από τις συνέπειές τους —έστω και βαρύτατες— για ιδεολογικούς λόγους.

Στην Ιταλία αυξάνεται χρόνο με τον χρόνο ο αριθμός των καταναλωτών αλκοόλ, ιδίως μεταξύ των γυναικών. Αυτό επιβεβαιώνει η τελευταία διαθέσιμη έκθεση του Υπουργού Υγείας, σχετικά με το 2023.206 Το 67,1% του ιταλικού πληθυσμού ηλικίας άνω των έντεκα ετών κατανάλωσε κατά την περίοδο αναφοράς τουλάχιστον ένα αλκοολούχο ποτό: τριάντα έξι εκατομμύρια άνθρωποι, μία ποσοστιαία μονάδα περισσότερο από το προηγούμενο έτος.

Η διαφορά ανάμεσα στα δύο φύλα μειώνεται: το ποσοστό παραμένει υψηλότερο στους άνδρες (77,4%), αλλά είναι σημαντικό και στις γυναίκες (57,5%). Το 19,3% των καταναλωτών, δηλαδή περισσότεροι από δέκα εκατομμύρια άνθρωποι, πίνει καθημερινά. Η αύξηση είναι εντονότερη μεταξύ των γυναικών, από 56,1% σε 57,5%. Κατά την τελευταία δεκαετία, το ποσοστό των γυναικών που καταναλώνουν αλκοόλ περιστασιακά αυξήθηκε από 39,3% σε 46,9%, ενώ το ποσοστό εκείνων που πίνουν εκτός γευμάτων εκτινάχθηκε από 15,6% σε 23,2%.

Το αλκοολούχο ποτό που καταναλώνεται περισσότερο είναι το κρασί (44,1%), ακολουθούμενο από την μπύρα (30,8%), τα οινοπνευματώδη υψηλού βαθμού (10,3%) και τα κοκτέιλ (6,2%). Εδραιώνεται επίσης η συνήθεια του binge drinking, δηλαδή της υπερβολικής καταναλώσεως αλκοόλ μέσα σε περιορισμένο χρονικό διάστημα. Το φαινόμενο αυξάνεται σταθερά και αφορά έναν στους πέντε νέους. Επικρατεί στους άνδρες, αλλά κερδίζει έδαφος και μεταξύ των γυναικών.

Η συνήθεια αυτή, που εισήχθη από τη βόρεια Ευρώπη, αποτελεί «επικίνδυνο φαινόμενο τόσο για την υγεία όσο και για τις επικίνδυνες συμπεριφορές που απορρέουν από αυτήν, εξαιτίας της μειώσεως της αντιλήψεως του κινδύνου, η οποία παρατηρείται ήδη από την κατανάλωση ενός ή δύο ποτηριών και η οποία, προοδευτικά, οδηγεί σε αλκοολική δηλητηρίαση και μπορεί να φθάσει μέχρι το αλκοολικό κώμα»207.

Η διαπίστωση της εκτάσεως του φαινομένου —που συνδέεται επίσης με την ταυτόχρονη λήψη τοξικών ψυχοδραστικών ουσιών— περιορίζεται στις στατιστικές και στις επιφανειακές δηλώσεις. Λείπει ο κοινωνικός συναγερμός. Παρακολουθούμε εξαιρετικά έντονες εκστρατείες γύρω από ελευθεριακά ζητήματα και τα λεγόμενα νέα δικαιώματα, αλλά καμία σοβαρή παρέμβαση δεν εργάζεται για τον περιορισμό του φαινομένου της κατάχρησης αλκοόλ. Καθώς έχουν καταρρεύσει οι ανασχετικοί μηχανισμοί των κοινών αρχών, απουσιάζει και η θετική προπαγάνδα που θα παρότρυνε σε υγιείς συμπεριφορές και σε έναν υγιεινό τρόπο ζωής. Το προφανές είναι ότι ολόκληρο το μιντιακό, πολιτιστικό και ψυχαγωγικό σύστημα εργάζεται για να απομακρύνει τα τελευταία ηθικά εμπόδια και τα εμπόδια της κοινής λογικής που αντιστέκονται στη γενίκευση των εξαρτήσεων. Το αλκοολικό κώμα αγοριών και κοριτσιών έχει πλέον γίνει μία από τις συνήθεις περιπτώσεις που αντιμετωπίζουν τα Τμήματα Επειγόντων Περιστατικών τα Σαββατοκύριακα. Ένοχοι είναι οι δημόσιοι θεσμοί που κερδίζουν από τη φορολογία, η μιντιακή και πολιτιστική εξουσία και ο κόσμος των ΜΚΟ (Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων), ο οποίος είναι απασχολημένος με εντελώς διαφορετικές υποθέσεις.

Οι αριθμοί είναι δραματικοί. Γίνεται λόγος για είκοσι χιλιάδες θανάτους τον χρόνο στην Ιταλία που οφείλονται άμεσα στο αλκοόλ, την ψυχοτρόπο ουσία που προκαλεί τα περισσότερα θύματα. Αυτά είναι τα στοιχεία που προκύπτουν από την ογκώδη έκθεση Indagine sull’Alcolismo in Italia [Έρευνα για τον αλκοολισμό στην Ιταλία].208 Από το 2008 έως το 2017, στην Ιταλία καταγράφηκαν τετρακόσιες τριάντα πέντε χιλιάδες θάνατοι από ασθένειες που σχετίζονται με το αλκοόλ, συμπεριλαμβανομένων ατυχημάτων, ανθρωποκτονιών και αυτοκτονιών που οφείλονται σε αυτό. Πίνει κανείς παντού, οποιαδήποτε ώρα και κυρίως στις νεότερες ηλικιακές ομάδες του πληθυσμού.

Πάρα πολλοί συνδέουν το αλκοόλ με την κοινωνικότητα, τη χαλάρωση, την ευχαρίστηση και την ανεμελιά (63,4%)· μόνο το ένα τέταρτο το συνδέει με αρνητικές έννοιες, όπως η φυγή από τα προβλήματα, η απώλεια ελέγχου και ο κίνδυνος (25,6%). Μόνο ένα απογοητευτικό ένα τρίτο των Ιταλών το θεωρεί σημαντικό πρόβλημα, έναντι των δύο τρίτων που είχε καταγράψει η πρώτη σοβαρή έρευνα (1984). Μεταξύ των πολύ νέων, το αλκοόλ συνδέεται με στιγμές διασκέδασης και με το «σπάσιμο των ορίων» (sballo): το 28,6% πίνει σε παμπ, το 21,4% σε ντισκοτέκ και μόνο δύο στους δέκα στο τραπέζι. Το αλκοολούχο ποτό έχει πλέον γίνει η τελετουργία μετάβασης που σηματοδοτεί το τέλος της παιδικής ηλικίας, με μικρή πλέον διαφοροποίηση ανάμεσα στα δύο φύλα. Πάνω από τους μισούς ανηλίκους αγοράζουν αλκοολούχα ποτά, παρότι η ιταλική νομοθεσία το απαγορεύει.

Ο κύκλος κλείνει: για να χρησιμοποιήσουμε μια μεταφορά του Nietzsche, η κοινωνία των εξαρτήσεων κατόρθωσε μέσα σε δύο περίπου δεκαετίες να νικήσει τον Απόλλωνα —τη λογικότητα, την προσωπική και κοινωνική τάξη, εχθρό του χάους— και να τοποθετήσει στον θρόνο τον Διόνυσο, τον θεό της μέθης, του χάους, της υπερβάσεως του προσωπικού Εγώ, της επιθυμίας στην πιο ενστικτώδη και παράλογη μορφή της.


§ 2 Το κάπνισμα του καπνού, η μοναδική εξάρτηση που καταπολεμάται. Και ο άλλος καπνός;

Το κράτος-διακινητής εκδηλώνεται πλήρως στην Ιταλία μέσα από το σύστημα των καπνικών προϊόντων. Το κάπνισμα αποτελεί μαζική συνήθεια εξαιρετικά προσοδοφόρα για το δημόσιο ταμείο, το οποίο εισπράττει ετησίως από δώδεκα έως δεκαπέντε δισεκατομμύρια ευρώ από ειδικούς φόρους καταναλώσεως, ΦΠΑ και άλλες επιβαρύνσεις, διατηρώντας για τον εαυτό του το μονοπώλιο της εγχώριας παραγωγής και αναθέτοντας στο κλειστό σύστημα των καπνοπωλείων τη νόμιμη πώληση τσιγάρων, πούρων και καπνού.209

Παρότι μειώνεται, η συνήθεια του καπνίσματος αφορά στην Ιταλία περίπου το ένα τέταρτο του πληθυσμού, τροφοδοτώντας επίσης ένα ανθηρό λαθρεμπόριο.210 Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, το κάπνισμα καπνού αποτελεί τη μεγαλύτερη απειλή για την υγεία και τον πρώτο παράγοντα κινδύνου για τις χρόνιες μη μεταδοτικές ασθένειες. Στην Ιταλία αποδίδονται στο κάπνισμα του καπνού περισσότεροι από ενενήντα χιλιάδες θάνατοι ετησίως —το 20,6% του συνόλου των θανάτων μεταξύ των ανδρών και το 7,9% του συνόλου μεταξύ των γυναικών—, με άμεσο και έμμεσο κόστος που υπερβαίνει τα είκοσι έξι δισεκατομμύρια ευρώ.211

Εφόσον δεν υπάρχει λόγος να αμφιβάλλουμε για την αλήθεια των στατιστικών που αναφέρθηκαν, η σκέψη προκύπτει αυθόρμητα: γιατί λοιπόν το κάπνισμα είναι τόσο διαδεδομένο; Ως προς το ότι το κάπνισμα βλάπτει υπάρχει ομοφωνία, και το ότι πρόκειται για πραγματική εξάρτηση το αποδεικνύει η εμπειρία πάρα πολλών ανθρώπων, οι οποίοι δυσκολεύονται να το διακόψουν ή να μειώσουν την κατανάλωση.

Πέρα από τις βαθιά ριζωμένες συνήθειες, οι οποίες σε ορισμένα περιβάλλοντα και χώρες ανήκουν ακόμη και στην υλική κουλτούρα, το κάπνισμα του καπνού κινεί τεράστια συμφέροντα. Και όχι μόνο φορολογικά, βεβαίως. Αν όλοι σταματούσαν να καπνίζουν, το κράτος θα έχανε σημαντικά έσοδα και θα αναγκαζόταν να αναζητήσει άλλες μορφές φορολογίας. Επομένως, δεν μπορεί να οργανώσει αντικαπνιστικές εκστρατείες μεγάλης κλίμακας. Η αλυσίδα παραγωγής και διανομής του καπνού είναι ισχυρή και καλά οργανωμένη, παρότι στη χώρα μας ισχύει απαγόρευση της άμεσης διαφήμισης. Στο εξωτερικό δεν συμβαίνει το ίδιο.

Ένα παράδειγμα συγκαλυμμένης προπαγάνδας υπέρ του καπνίσματος ανάγεται, για άλλη μια φορά, στον Edward Bernays. Ενώ του είχε ανατεθεί μια κυβερνητική εκστρατεία υπέρ της γυναικείας χειραφέτησης —και ταυτόχρονα πληρωνόταν από μια εταιρεία παραγωγής τσιγάρων—, οργάνωσε μια σειρά φωτογραφικών σκηνών και σχεδίων προς δημοσίευση στον Τύπο, στα οποία εμφανίζονταν επιτυχημένες γυναίκες σε διάφορα επαγγέλματα, όλες ανεξαιρέτως με ένα τσιγάρο στο στόμα. Το κάπνισμα θεωρούνταν τότε ανάρμοστο για τις γυναίκες —ήταν η δεκαετία του 1930—, αλλά η εκστρατεία αύξησε σημαντικά τον αριθμό των γυναικών που κάπνιζαν, συνδέοντας το κάπνισμα με την επιτυχία.

Πρέπει να αναγνωριστεί ότι εδώ και χρόνια, ύστερα από την αυξανόμενη ευαισθησία για θέματα υγείας, η συνήθεια του καπνίσματος αντιμετωπίζεται αρνητικά. Θεσπίστηκε η απαγόρευση του καπνίσματος στους κινηματογράφους και στα θέατρα, στα μέσα μεταφοράς και στους δημόσιους χώρους, εκτός από ειδικά οριοθετημένες περιοχές, για την προστασία των μη καπνιστών. Πρόκειται για μέτρα που δημιούργησαν γύρω από το κάπνισμα μια αρνητική προκατάληψη.

Βρισκόμαστε λοιπόν μπροστά σε μια εξάρτηση που καταπολεμάται ενεργά; Όχι ακριβώς, και όχι μόνο εξαιτίας των συμφερόντων στα οποία αναφερθήκαμε. Υπάρχει πράγματι μια τεράστια αντίφαση ανάμεσα στο κλίμα κοινωνικής αποδοκιμασίας απέναντι στο κάπνισμα καπνού και στην αδιαφορία, όταν όχι και στην ανοικτή επιδοκιμασία, απέναντι στο κάπνισμα «στριφτών», «τσιγαριλικιών», χόρτου, μαριχουάνας και παρόμοιων ουσιών, ακόμη και χασίς. Και πάντοτε στο όνομα του ελευθεριακού ατομικισμού και της τεχνητά διαδεδομένης πεποιθήσεως ότι η κατανάλωση αυτών των ουσιών δεν έχει αρνητικές συνέπειες και δεν προκαλεί εξάρτηση.

Στο ζήτημα αυτό υπάρχουν σημαντικές διαφωνίες και το αντι-απαγορευτικό ρεύμα γίνεται ολοένα ισχυρότερο, ενισχυόμενο από το κυρίαρχο κλίμα και από τις πιέσεις πολύ ισχυρών κύκλων, έτοιμων να επενδύσουν σημαντικά ποσά για να δημιουργήσουν ευνοϊκή κοινή γνώμη υπέρ της ελεύθερης χρήσεως των λεγόμενων «ελαφρών ναρκωτικών».

Η δημοφιλέστερη ουσία είναι αναμφίβολα η μαριχουάνα, η οποία έχει νομιμοποιηθεί σε ορισμένες χώρες και εν μέρει και στην Ιταλία.212 Η σημαντικότερη δραστική ουσία που περιέχεται στη μαριχουάνα είναι η δέλτα-9-τετραϋδροκανναβινόλη (THC), μια παραισθησιογόνος ουσία. Η ποσότητα THC —της ίδιας ψυχοδραστικής ουσίας που υπάρχει και στο χασίς— καθορίζει την ισχύ και τα αποτελέσματά της.

Δρα στον εγκέφαλο και περνά γρήγορα από τους πνεύμονες στο αίμα. Η ουσία μεταφέρεται στα όργανα διασχίζοντας το σώμα, συμπεριλαμβανομένου του εγκεφάλου, όπου συνδέεται με συγκεκριμένες νευρικές περιοχές υποδοχέων. Πολλοί από αυτούς βρίσκονται στις εγκεφαλικές περιοχές που επηρεάζουν την ευχαρίστηση, τη μνήμη, τη σκέψη, τη συγκέντρωση, την αντίληψη του χρόνου και τον συντονισμό των κινήσεων.

Λίγα λεπτά μετά την εισπνοή καπνού μαριχουάνας, η καρδιά αρχίζει να χτυπά ταχύτερα, οι βρογχικές οδοί διευρύνονται και τα αιμοφόρα αγγεία των ματιών διαστέλλονται, προκαλώντας το χαρακτηριστικό κοκκίνισμα. Η καρδιακή συχνότητα μπορεί να αυξηθεί κατά είκοσι ή περισσότερους παλμούς ανά λεπτό. Η THC προκαλεί ευφορία δρώντας στο σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου και διεγείροντας την απελευθέρωση ντοπαμίνης. Όποιος κάνει χρήση μαριχουάνας μπορεί να βιώσει ευχάριστες αισθήσεις, τα χρώματα και οι ήχοι μπορεί να φαίνονται πιο έντονα και ο χρόνος να μοιάζει ότι κυλά πολύ αργά. Η ευφορία υποχωρεί ύστερα από λίγο και το άτομο μπορεί να αισθανθεί κούραση ή κατάθλιψη. Σε ορισμένες περιπτώσεις εμφανίζονται άγχος, φόβος, καχυποψία ή πανικός.

Από έξι έως δέκα τοις εκατό των θυμάτων θανατηφόρων ατυχημάτων βρίσκονται θετικοί στην THC. Μία μόνο δόση αλλοιώνει την ικανότητα οδήγησης οχήματος. Αν ληφθεί μαζί με αλκοολούχες ουσίες, οι επιδράσεις εντείνονται.

Όποιος κάνει χρήση μαριχουάνας συναντά μεγαλύτερες δυσκολίες να διακόψει το κάπνισμα καπνού, ενώ δεν είναι σπάνιοι οι ερεθισμοί και οι κοκκινίλες στο στόμα και στον λαιμό, συνοδευόμενες από βήχα. Ο τακτικός χρήστης μπορεί να παρουσιάσει αναπνευστικά προβλήματα παρόμοια με εκείνα που πλήττουν τους καπνιστές καπνού, μεγαλύτερη συχνότητα αναπνευστικών παθήσεων και πνευμονικών λοιμώξεων, καθώς και τάση προς απόφραξη των αεραγωγών. Ο καρκίνος των πνευμόνων και των αναπνευστικών οδών μπορεί να ευνοείται από το κάπνισμα μαριχουάνας, η οποία περιέχει κατά 50 έως 70% περισσότερους καρκινογόνους υδρογονάνθρακες σε σχέση με τον καπνό του τσιγάρου.

Ο καρδιακός κίνδυνος για κάποιον που έχει καπνίσει μαριχουάνα είναι τέσσερις φορές υψηλότερος από το φυσιολογικό κατά την πρώτη ώρα μετά τη χρήση. Από την άποψη των διανοητικών επιδόσεων, οι μαθητές και φοιτητές που καπνίζουν έχουν χαμηλότερους βαθμούς και μικρότερες πιθανότητες να ολοκληρώσουν τις σπουδές τους σε σχέση με τους μη καπνιστές. Η χρήση μαριχουάνας συνδέεται ορισμένες φορές με κατάθλιψη, άγχος και διαταραχές προσωπικότητας.

Οι αρνητικές επιδράσεις των κανναβινοειδών στη μνήμη και στη μάθηση μπορεί να διαρκέσουν ημέρες ή εβδομάδες. Η τακτική χρήση μαριχουάνας ευνοεί προβλήματα σε δραστηριότητες που απαιτούν προσοχή, μνήμη και μάθηση. Όποιος καπνίζει μαριχουάνα μία φορά την ημέρα μπορεί να λειτουργεί σταθερά σε μειωμένο διανοητικό επίπεδο. Ευτυχώς, όποιος σταματήσει μπορεί να ανακτήσει πολλές γνωστικές ικανότητες, αλλά τα παιδιά που γεννιούνται από γυναίκες οι οποίες έκαναν χρήση μαριχουάνας κατά την εγκυμοσύνη παρουσιάζουν αλλοιωμένες αντιδράσεις στα οπτικά ερεθίσματα.

Από όλα αυτά συνάγεται ότι η παρατεταμένη χρήση κάνναβης μπορεί να οδηγήσει σε εξάρτηση· τα συμπτώματα της στερητικής κρίσεως μπορούν να καταστήσουν δύσκολη τη διακοπή, εξαιτίας ευερεθιστότητας, δυσκολίας στον ύπνο, άγχους και επιθετικότητας.

Επομένως, αν το κάπνισμα καπνού ασφαλώς βλάπτει και η ευαισθητοποίηση κατά του καπνίσματος πρέπει να ενθαρρύνεται, το κάπνισμα κανναβινοειδών δεν είναι χωρίς συνέπειες. Γιατί υπάρχει αυτή η διαφορά στην κυρίαρχη αφήγηση; Ποιος ωφελείται από αυτήν, αν όχι οι συνήθεις εξουσιαστικοί μηχανισμοί; Έχει νόημα να καπνίζει κανείς «τσιγαριλίκια» και «στριφτά»; Είναι παράβαση των κανόνων, πόζα, ετεροκατευθυνόμενο αγελαίο πνεύμα; Και πάνω απ’ όλα, είναι πράγματι αλήθεια ότι τα «τσιγαριλίκια» δεν έχουν συνέπειες και ότι οι εξαρτήσεις κάνουν τον άνθρωπο να αισθάνεται καλά;


§ 3 Εξάρτηση από το σεξ


Σημειώσεις:

204 C. Freud (1924–2009), συγγραφέας και Βρετανός φιλελεύθερος βουλευτής. Η φράση καταγράφηκε από την εφημερίδα The Observer στις 27.12.1964.

205 Francis Scott Fitzgerald (1894–1940), Αμερικανός συγγραφέας της γενιάς των «Roaring Twenties» («ξέφρενων εικοσάχρονων»). The Curious Case of Benjamin Button (1922), The Great Gatsby (1925), Tender Is the Night (1934).

206 Fazion, Consumo di alcol: qual è la situazione italiana? [Κατανάλωση αλκοόλ: ποια είναι η κατάσταση στην Ιταλία;], Fondazione Umberto Veronesi, 6 Αυγούστου 2024.

207 Ό.π.

208 Alcol in Italia: 435mila morti in dieci anni. Ecco l’identikit dei bevitori, delle motivazioni e degli effetti in una ricerca Eurispes-Enpam [Αλκοόλ στην Ιταλία: 435.000 θάνατοι σε δέκα χρόνια. Το προφίλ των καταναλωτών, των κινήτρων και των συνεπειών σε έρευνα Eurispes-Enpam], Quotidiano Sanità, 17 Οκτωβρίου 2018.

209 Fumo e tasse: ecco l’incredibile cifra che lo Stato incassa per ogni pacchetto di sigarette [Κάπνισμα και φόροι: ιδού το απίστευτο ποσό που εισπράττει το κράτος για κάθε πακέτο τσιγάρων], Rete Sud Audio, 9 Αυγούστου 2025.

210 ΠΟΥ, Si consuma meno tabacco nel mondo: fuma il 22,4% degli italiani [Καταναλώνεται λιγότερος καπνός στον κόσμο: καπνίζει το 22,4% των Ιταλών], Euronews, 17 Ιανουαρίου 2024.

211 Tabagismo [Κάπνισμα], Ministero della Salute, χ.χ.

212 Οι πληροφορίες της παραγράφου έχουν ληφθεί από: www.tossicodipendenza.org/disintossicazione-droghe/marijuana.htm.