Συνέχεια από Τετάρτη 4 Νοεμβρίου 2026
Να γεμίσουμε το κενό στον καιρό του μηδενισμού
ROBERTO PECCHIOLI
Εκδόσεις IMPRIMERE, 2026
ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ
ΚΕΦΑΛΑΙΟ VIII
ΤΥΧΕΡΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ, ΑΓΟΡΕΣ, ΤΡΟΦΗ, ΦΑΡΜΑΚΑ.
ΟΙ ΑΛΛΕΣ ΕΞΑΡΤΗΣΕΙΣ
§ 3 Διατροφικές διαταραχές· εξάρτηση από φάρμακα: οι κατά φαντασίαν υγιείς
Και το φαγητό μπορεί να μετατραπεί σε εξάρτηση. Δεν πρόκειται μόνο για τη λαιμαργία, ένα από τα θανάσιμα αμαρτήματα της θρησκευτικής παράδοσης, σημάδι υλισμού και αδυναμίας αναγνώρισης των φυσιολογικών ορίων στη διατροφή. Σήμερα ονομάζεται βουλιμία, υπερβολική κατανάλωση τροφής, μια κοινωνική ασθένεια που πλήττει κυρίως τους νεότερους, ιδιαίτερα τα κορίτσια στην εφηβεία, όπως και το αντίθετό της, η ανορεξία, η άρνηση της τροφής. Πρόκειται για σοβαρές διατροφικές διαταραχές, που χαρακτηρίζονται από δυσλειτουργική σχέση με την τροφή και διαστρεβλωμένη εικόνα του σώματος. Η νευρική ανορεξία χαρακτηρίζεται από τον εκούσιο περιορισμό της πρόσληψης τροφής, ο οποίος οδηγεί σε προοδευτική απώλεια βάρους. Οι άνθρωποι που πάσχουν από ανορεξία έχουν έντονο φόβο αύξησης του βάρους τους και διαστρεβλωμένη αντίληψη του εαυτού τους. Η νευρική βουλιμία εκδηλώνεται με επαναλαμβανόμενα επεισόδια υπερφαγίας, ακόμη και τη νύχτα, κατά τα οποία το άτομο καταναλώνει μεγάλες ποσότητες τροφής μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα, με την απώλεια αυτοελέγχου που χαρακτηρίζει τις εξαρτήσεις. Τα βουλιμικά επεισόδια ακολουθούνται συχνά από αντισταθμιστικές συμπεριφορές αντίθετης κατεύθυνσης. Η μετάβαση από την ανορεξία στη βουλιμία δεν είναι ασυνήθιστη· σπανιότερη είναι η αντίστροφη.
Οι αιτίες είναι κοινές: εμμονή με το βάρος και τη σωματική διάπλαση· αξιολόγηση του εαυτού με βάση τη σωματική εμφάνιση· κρυφές διατροφικές συμπεριφορές· κοινωνική και οικογενειακή απομόνωση. Οι ψυχολογικοί και κοινωνικοπολιτισμικοί παράγοντες είναι η τελειομανία, με μη ρεαλιστικά πρότυπα και υπερβολική αυτοκριτική· τα αισθήματα ανεπάρκειας και έλλειψης ελέγχου· προηγούμενα τραύματα, όπως κακοποίηση ή μια σημαντική απώλεια· η κοινωνική πίεση αισθητικών προτύπων που δίνουν έμφαση στην ισχνότητα· η επιρροή των μέσων ενημέρωσης, με αναπαραστάσεις ανταγωνιστικών περιβαλλόντων, επαγγελμάτων ή δραστηριοτήτων που αναδεικνύουν τη σωματική εμφάνιση και την επίδοση. [243] Αυτές οι διαταραχές συμπεριφοράς, περισσότερο παρά εξαρτήσεις με τη στενή έννοια, αποτελούν συνέπεια της επιβολής άφταστων προτύπων, επικεντρωμένων αποκλειστικά στο φαίνεσθαι. Οι κυρίαρχοι δεν ενεργούν άμεσα για να προκαλέσουν διατροφικές διαταραχές και να μετατρέψουν την τροφή ή τη νηστεία σε εξάρτηση· η κοινωνία όμως που διαμορφώνουν είναι εκείνη που γεννά στρεβλώσεις, σύγχυση, γνωστικές μεροληψίες, [244] ιδιαίτερα στους νεότερους, και φόβο μήπως δεν συμμορφωθούν με τα πρότυπα και τους σωματικούς ιδεότυπους που προτείνει η κυρίαρχη κουλτούρα, η οποία μεταδίδεται μέσω της διαφήμισης και τώρα μέσω των νέων μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Ασθένειες του ναρκισσισμού και του κομφορμισμού.
Η κοινωνία του φαίνεσθαι γέννησε τη λατρεία της «εικόνας». Δεν μετρά πια αυτό που πραγματικά είμαστε, ψυχή, σώμα και πνεύμα, αλλά η εξωτερική εμφάνιση, η παράσταση του εαυτού μας προς τους άλλους. Οι ηθικές και πνευματικές αρετές ξεθωριάζουν, ενώ δίνεται έμφαση στην εμφάνιση, στη μορφή, στην επιτελεστικότητα και στην αποτελεσματικότητα που πρέπει να προβάλλουμε, δηλαδή να προσποιούμαστε.
Μέσα στο κενό της οικογένειας και στη διάρρηξη της κοινωνικής συνοχής, τα κυριότερα θύματα είναι οι νέοι, στόχοι της τυραννίας του look, της εξωτερικής εμφάνισης που καθορίζεται από τον τρόπο ντυσίματος, χτενίσματος και μακιγιάζ που επιβάλλουν οι μόδες. Επιβαρυντικός παράγοντας είναι η πανταχού παρουσία των κοινωνικών δικτύων, όπου εξαπλώνονται η βιαστική κρίση, ο χλευασμός, η προσωπική επίθεση, που εξαπολύεται συχνά κατά αγέλες, με υπολογισμένη κακοήθεια και λεκτική βία εναντίον όσων δεν συμμορφώνονται με τα κυρίαρχα πρότυπα, όσων δεν είναι όπως όλοι οι άλλοι. Ζούμε τη δικτατορία του σηκωμένου αντίχειρα —«μου αρέσει»— και την ανέκκλητη καταδίκη του κατεβασμένου —«δεν μου αρέσει»— στην αρένα των κοινωνικών δικτύων, η οποία έχει μεταμορφώσει βαθιά τις τελευταίες γενιές, στην κρεατομηχανή όπου πέφτει η μάσκα της ελεύθερης και ανεκτικής κοινωνίας. Για πάρα πολλούς πρόκειται για καταδίκες στον χλευασμό, στον αποκλεισμό, στην κατάθλιψη. Οι συνέπειες αυτής της χαοτικής ψυχικής κατάστασης είναι ποικίλες. Η συχνότερη —που συνδέεται με την κοινωνική δυσφορία της ρευστής, ατομικιστικής, ανταγωνιστικής νεωτερικότητας— είναι η ιατρικοποίηση της ζωής, η εξάρτηση από φάρμακα.
Ευλογημένη να είναι η φαρμακευτική χημεία που επέτρεψε την παραγωγή σκευασμάτων που σώζουν ζωές και ειδικών φαρμάκων ικανών να βοηθήσουν τον οργανισμό να ανακτήσει την υγεία του, να καταπολεμήσει τις ασθένειες, να ανακουφίσει τον πόνο. Ευλογημένη, αλλά όχι μέχρι του σημείου να μετατρέπεται σε εξάρτηση. Αμέτρητοι άνθρωποι, με το παραμικρό πρόβλημα, καταπίνουν χάπια και σταγόνες, κάνουν ενέσεις ουσιών. Ιδιαίτερα παυσίπονα, αντικαταθλιπτικά, αγχολυτικά, υπνωτικά. Η εξάρτηση αρχίζει ήδη από την παιδική ηλικία: στις ΗΠΑ εκατομμύρια παιδιά «ηρεμούν» με το Ritalin, ένα φάρμακο που μειώνει την υπερκινητική συμπεριφορά που χαρακτηρίζει την παιδική ηλικία. Πασίγνωστο και συνταγογραφούμενο σε ολόκληρο τον κόσμο είναι το Prozac, ένα αντικαταθλιπτικό. Τα τελευταία χρόνια έχει παρατηρηθεί πραγματική έκρηξη στη χρήση οπιοειδών, τα οποία αρχικά συνταγογραφούνταν ως παυσίπονα και προκαλούν γρήγορα εξάρτηση. Εξίσου συνηθισμένη είναι η χρήση διεγερτικών για τη βελτίωση της απόδοσης μέσα στη θύελλα του ανταγωνισμού.
Η εξάρτηση από φάρμακα χαρακτηρίζεται από την καταναγκαστική ανάγκη λήψης τους, προκειμένου να αποφευχθεί η δυσφορία που προκύπτει από την έλλειψή τους. Αυτή η κατάσταση μεταφράζεται σε απώλεια ελέγχου, κατά την οποία το άτομο δεν μπορεί να διαχειριστεί τη σχέση του με τη χημική ουσία. Πέρα από την κατάχρηση, η εξάρτηση προκαλεί ανοχή, το βιολογικό φαινόμενο κατά το οποίο ο οργανισμός ανταποκρίνεται όλο και λιγότερο στο φάρμακο ύστερα από συνεχή χρήση. Αυτό ωθεί στην αναζήτηση ολοένα μεγαλύτερων δόσεων, έως το craving, τη λαχτάρα, την ακατανίκητη επιθυμία για το φάρμακο. Η σοβαρότερη εξάρτηση είναι εκείνη από τα οπιοειδή, που δρουν στο κεντρικό νευρικό σύστημα. Χρησιμοποιούνται για οξείς και χρόνιους πόνους, αλλά η κατάχρηση και η υπερδοσολογία είναι συχνές, με σοβαρά συμπτώματα στέρησης. Και τα κατασταλτικά και τα ηρεμιστικά —βενζοδιαζεπίνες και φάρμακα τύπου Ζ για την αϋπνία— ενέχουν πολύ υψηλό κίνδυνο εξάρτησης και χαρακτηρίζονται από ταχεία ανάπτυξη ανοχής, μερικές φορές ήδη ύστερα από δύο εβδομάδες χρήσης. Η χρόνια χρήση μπορεί να προκαλέσει γνωστική έκπτωση. Χαρακτηριστικό της εξάρτησης από φάρμακα είναι το φαινόμενο rebound —αναπήδησης—: αν διακοπούν απότομα, μπορούν να προκαλέσουν την επανεμφάνιση των αρχικών συμπτωμάτων με μεγαλύτερη ένταση. Μια άλλη κατηγορία φαρμάκων που προκαλούν εξάρτηση είναι οι αμφεταμίνες, οι οποίες χρησιμοποιούνται για την επίτευξη ευφορίας, την ενίσχυση της προσοχής και τη μείωση της αίσθησης κόπωσης. Η κατάχρηση οδηγεί σε άγχος, παράνοια και κρίσεις πανικού. [245]
Η τριετία της πανδημίας διεύρυνε την εξάρτηση από φάρμακα εξαιτίας του φόβου, του περιορισμού των μετακινήσεων, της δραστικής μείωσης των σχέσεων. Βαρύτερες ήταν οι συνέπειες για τα παιδιά και τους εφήβους, που εξαναγκάστηκαν να διακόψουν τη φυσική κοινωνικότητά τους. Η απάντηση ήταν η αύξηση των συνταγογραφήσεων φαρμάκων. Όχι λίγοι, ωθούμενοι από την παράφρονα προπαγάνδα που υπέστησαν, ζήτησαν επιτακτικά το εμβόλιο κατά της Covid-19, μαζί με τις συχνές αναμνηστικές δόσεις. Δεν παίρνουμε θέση για τη γιγαντιαία επιχείρηση εξουσίας και ιδεολογικής κατήχησης που διεξήχθη πάνω στον πληθυσμό· περιοριζόμαστε στην επισήμανση των τεράστιων κερδών που αποκόμισε η Big Pharma, το καρτέλ των πολυεθνικών χημικών και φαρμακευτικών εταιρειών, της εξουσίας που απέκτησε και του τεράστιου βήματος προς την ολοκληρωτική ιατρικοποίηση της ζωής.
Μπορούμε να μιλήσουμε για «παρηγορητική κοινωνία». Το έκανε ο Byung-Chul Han στο έργο του Η κοινωνία χωρίς πόνο. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας, η πλειονότητα δεν δίστασε να αποδεχτεί βαρείς περιορισμούς της ελευθερίας με αντάλλαγμα την υπόσχεση της επιβίωσης. Η παρηγορητική κοινωνία υπόσχεται να εξορίσει τον πόνο από τη ζωή μας, όχι μόνο τον πόνο που συνδέεται με την ασθένεια αλλά και τον ψυχολογικό πόνο, τον πόνο της ματαίωσης, της κόπωσης, της απογοήτευσης και της κατάθλιψης. Μας διατηρεί σε μια τεχνητή κατάσταση αναισθησίας, μακριά από κινδύνους και συγκρούσεις. Ο κοινωνιολόγος David B. Morris μίλησε για «συνταγματικό δικαίωμα να μην αισθάνεται κανείς πόνο». Πράγματι, «μόνο μια ιδεολογία διαρκούς ευεξίας μπορεί να οδηγήσει στη μαζική χρήση, σε υγιείς ανθρώπους, φαρμάκων που αρχικά χρησιμοποιούνταν στην παρηγορητική ιατρική». [246] Δηλαδή, μας αντιμετωπίζουν ως ασθενείς που δεν το γνωρίζουν ή ως κατά φαντασίαν υγιείς. Τα αναλγητικά που συνταγογραφούνται σε τεράστιες δόσεις εμποδίζουν τη δυσφορία που έχει γίνει πόνος να μετατραπεί σε γλώσσα, σε κοινωνική κριτική. Με αυτόν τον τρόπο, δημιουργώντας μια ακόμη εξάρτηση, το σύστημα αποκτά ανοσία στην κριτική. Η ιατρικοποίηση είναι επίσης μια μορφή πολιτικής αναισθησίας. Η ίδια η ευτυχία γίνεται ένα ζήτημα που πρέπει να επιλυθεί με τη λήψη φαρμάκων. Η παρηγορητική κοινωνία αποπολιτικοποιεί τον πόνο, ιατρικοποιώντας και ιδιωτικοποιώντας τον. Η επιταγή της επίδοσης δημιουργεί ένα εξαντλημένο και ναρκισσιστικό, αγχώδες και μοναχικό υποκείμενο.
Η κόπωσή του έχει μία και μοναδική θεραπεία: τη λήψη προϊόντων που κατευνάζουν το υπαρξιακό άγχος, την υποβαλλόμενη ανάγκη για «όλα κι αμέσως», την απουσία του Άλλου. Αναισθησία σε χάπια.
Μια ανησυχητική περίπτωση αφορά τη διαταραχή ελλειμματικής προσοχής και υπερκινητικότητας —ADHD, attention deficit hyperactivity disorder—, που ανακαλύφθηκε το 2012 και χαρακτηρίζεται από δυσκολία στη διατήρηση επιλεκτικής προσοχής, υπερβολική δραστηριότητα, δυσκολία στην αυτορρύθμιση της συμπεριφοράς, κινητική υπερδραστηριότητα. Εκείνος που την ανακάλυψε, ο Αμερικανός ψυχίατρος Leon Eisenberg, δήλωσε το 2012 στο γερμανικό εβδομαδιαίο περιοδικό Der Spiegel [247] ότι η πάθηση υπερεκτιμούνταν από τους ψυχιάτρους. Η υποψία είναι ότι συνταγογραφούνται ψυχοφάρμακα χωρίς επαρκή αιτιολόγηση. Προκάλεσαν εξάρτηση; Βλάπτουν την υγεία; Σίγουρα ωφέλησαν τους ισολογισμούς της Big Pharma και τα συμφέροντα των κυρίαρχων. Η ADHD είναι μια πάθηση δύσκολα αποδείξιμη, στην οποία εκδηλώνεται στον μέγιστο βαθμό η εξουσία της ιατρικής τάξης και της φαρμακοβιομηχανίας, η οποία με τη σειρά της ανήκει στα μεγάλα επενδυτικά κεφάλαια. Επιδιώκουν να μπουκώσουν τον πληθυσμό με ψυχοφάρμακα; Σε μια ιδιωτική συζήτηση, ένας λαμπρός ψυχοθεραπευτής μάς εκμυστηρεύτηκε ότι, αν είχε την εξουσία, θα φρόντιζε να διοχετευτούν ορισμένες ουσίες στα δίκτυα ύδρευσης. Για καλό σκοπό, για να ηρεμήσει ο κόσμος, έλεγε. Δεν θα μας εξέπληττε αν οι σκέψεις του Aldous Huxley, αυθεντικής «φωνής του αφεντικού» πίσω από τη λογοτεχνική όψη, ήταν ήδη πραγματικότητα. «Η διάδοση ναρκωτικών και ψυχοφαρμάκων προφυλάσσει την εξουσία από την πολιτική αναταραχή, μεταβάλλοντας τη χημεία του εγκεφάλου των υποκειμένων, που καθίστανται ικανοποιημένα με τη δουλική τους κατάσταση. Θα κατέφευγε στα ηρεμιστικά για να ησυχάσει τους ταραγμένους, στα διεγερτικά για να ξυπνήσει τον ενθουσιασμό στους αδιάφορους, στα παραισθησιογόνα για να αποσπάσει την προσοχή των φτωχών από τις δυστυχίες τους». [248]
Η ανάλυση των επαγόμενων εξαρτήσεων —που παρουσίασαν εκρηκτική αύξηση κατά τον τελευταίο μισό αιώνα— σκιαγραφεί ολέθρια σενάρια: οι παγκόσμιοι αφέντες έχουν στην ατζέντα τους έναν βαθύ ανθρωπολογικό μετασχηματισμό, μέσα στον οποίο ο άνθρωπος μεταβάλλει όχι μόνο τον εαυτό του αλλά και τη γενική θεώρηση της ύπαρξης, του καλού και του κακού. Οι ανάγκες και οι επιθυμίες του απομονωμένου ατόμου, συναισθηματικά στείρου και χωρίς ταυτότητα, πλασάρονται ως δικαιώματα, ενώ διακηρύσσεται το πρωτείο του συναισθήματος έναντι της λογικής, της παρόρμησης έναντι του στοχασμού. Μόνος και χωρίς στήριξη, ασταθής, εξαιρετικά εύθραυστος και εξαντλημένος, ο homo dependens βιώνει την οδύνη της ύπαρξης, στην οποία απαντά καταφεύγοντας στη μαύρη τρύπα των εξαρτήσεων που του παρέχονται με υψηλό οικονομικό και υπαρξιακό τίμημα από όσους σχεδιάζουν ένα ανθρώπινο είδος βαθιά διαφορετικό από τον homo sapiens sapiens.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ IX
Η ΕΞΑΡΤΗΣΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΤΕΧΝΗΤΟΥΣ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΥΣ
Κι όμως, αυτόν τον τύραννο δεν χρειάζεται να τον πολεμήσει κανείς ούτε καν να αμυνθεί απέναντί του. Το ζήτημα δεν είναι να του αποσπάσουμε τίποτε, αλλά μόνο να μην του προσφέρουμε τίποτε.
Etienne de la Boétie
§ 1 Το είπε η επιστήμη
Σημειώσεις:
243 Centro Lilac, Anoressia e bulimia: differenze, sintomi e trattamenti efficaci, Centro Lilac, 2026.
244 Οι γνωστικές μεροληψίες είναι παραπλανητικές στρεβλώσεις στην αξιολόγηση γεγονότων και συμβάντων, βασισμένες στην προκατάληψη ή στην έλλειψη γνώσης, συχνά προϊόντα της κοινωνικής πίεσης.
245 Οι πληροφορίες αντλούνται από: istitutoeuropeodipendenze.it/magazine/articoli-news/dipendenza-da-farmaci-rischi-sintomi-cura.
246 B.C. Han, La società senza dolore, Einaudi, 2020, σ. 7.
247 Der Spiegel (αρ. 6, 6.2.2012, σσ. 122–131), Joerg Blech, Schwermut ohne Scham.
248 A. Huxley, Ritorno al mondo nuovo, Arnoldo Mondadori Editore, 1961.

