Συνέχεια από Πέμπτη 3. Σεπτεμβρίου 2026
Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΕΞΑΡΤΗΣΕΩΝ 18
Να γεμίσουμε το κενό στον καιρό του μηδενισμού
ROBERTO PECCHIOLI
Εκδόσεις IMPRIMERE, 2026
ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ
ΚΕΦΑΛΑΙΟ VIII
ΤΥΧΕΡΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ, ΑΓΟΡΕΣ, ΤΡΟΦΗ,ΦΑΡΜΑΚΑ.
ΟΙ ΑΛΛΕΣ ΕΞΑΡΤΗΣΕΙΣ
Να γεμίσουμε το κενό στον καιρό του μηδενισμού
ROBERTO PECCHIOLI
Εκδόσεις IMPRIMERE, 2026
ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ
ΚΕΦΑΛΑΙΟ VIII
ΤΥΧΕΡΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ, ΑΓΟΡΕΣ, ΤΡΟΦΗ,ΦΑΡΜΑΚΑ.
ΟΙ ΑΛΛΕΣ ΕΞΑΡΤΗΣΕΙΣ
Όταν ο άνθρωπος δεν πειθαρχείται από τον Θεό, θα φροντίσουν οι δαίμονες να τον πειθαρχήσουν.
Nicolás Gómez Dávila
§ 1 Εξάρτηση από τα τυχερά παιχνίδια
Οι εξαρτήσεις, υποδηλώνει ο αφορισμός της προμετωπίδας, είναι η πειθαρχία των δαιμόνων. Ο ψυχαναγκαστικός τζόγος ανταποκρίνεται απόλυτα σε αυτόν τον ορισμό. Εδώ και μερικά χρόνια θεωρείται επισήμως ασθένεια: η εξάρτηση από τα τυχερά παιχνίδια. Οι νέες κοινωνικές ασθένειες είναι σχεδόν πάντοτε το αποτέλεσμα της βούλησης να μετατραπούν τα πάντα σε αγορά, να εξαπολυθεί ό,τι χειρότερο υπάρχει στην ανθρωπότητα με σκοπό το κέρδος.
Όσο οι κυβερνήσεις διατηρούσαν ένα ελάχιστο ηθικό αίσθημα για την προστασία των πολιτών, οι ευκαιρίες για νόμιμο τζόγο ήταν λίγες και περιορισμένες. Από τότε που η αγορά έγινε το μέτρο όλων των πραγμάτων, δημιουργήθηκαν παντού χώροι στοιχηματισμού, επινοήθηκαν διαρκώς νέα παιχνίδια και νέες ευκαιρίες να ποντάρει κανείς χρήματα σε κάτι: σε ένα αθλητικό αποτέλεσμα, στις ιπποδρομίες, στους κουλοχέρηδες που υπάρχουν ακόμη και στα μπαρ, στις αναρίθμητες παραλλαγές των «ξυστών», οι οποίες συντηρούν τις επιχειρήσεις των ετοιμοθάνατων περιπτέρων και των καπνοπωλείων.
Άνθρωποι κάθε φύλου, ηλικίας και κοινωνικής κατάστασης συμμετέχουν στη Μεγάλη Λοταρία, με την ελπίδα ότι θα λύσουν τα οικονομικά τους προβλήματα με ένα τυχερό χτύπημα. Αυτό δεν είναι ακριβώς αλήθεια: τα βαθύτερα κίνητρα του παιχνιδιού είναι άλλα· η εξάρτηση από τη συγκίνηση, από την έκκριση αδρεναλίνης, από τον κίνδυνο. Η σπουδαιότερη μαρτυρία είναι το μυθιστόρημα του Fedor Dostoevskij Ο παίκτης, το οποίο γράφτηκε μέσα σε μόλις είκοσι επτά ημέρες, για να εξοφληθούν τα χρέη του συγγραφέα από τον τζόγο — ένα πάθος που τον βασάνισε σχεδόν σε όλη του τη ζωή. Δεν πρόκειται για λογοτεχνική μυθοπλασία, αλλά για άμεση εμπειρία.
Ο Dostoevskij σκιαγραφεί μια σύνθετη ακτινογραφία του πάθους του τζόγου, ένα στιγμιότυπο των τρόπων με τους οποίους ο δαίμονας των τυχερών παιχνιδιών κυριεύει άνδρες και γυναίκες. Στο Roulettenburg, τη φανταστική πόλη του καζίνου, συμβαίνουν τα πάντα, και όμως τίποτε δεν αλλάζει· όποιος έχει κυριευθεί από τον τζόγο θα μπορέσει, βέβαια, να θεραπευτεί και να λυτρωθεί, αλλά μόνο «από αύριο».
Ο Dostoevskij αναλύει την προσωπικότητα του αθεράπευτου παίκτη και ιδιαίτερα την τυφλωτική τρέλα, αναμεμειγμένη με απελπισία, που τον ωθεί να ποντάρει αδιάκοπα, προσπαθώντας να ανακτήσει όσα έχασε, μέχρι την ολοκληρωτική εκμηδένιση και την καταστροφή. Για ορισμένους, το παιχνίδι είναι ένας τρόπος να εξιλεωθούν, να νιώσουν μια έντονη συγκίνηση, να αισθανθούν ζωντανοί και να έχουν την ψευδαίσθηση ότι είναι νικητές.
Η ψυχολογική δίνη που περιγράφεται αντανακλά την εμμονή, την αναζήτηση της μέθης του κινδύνου περισσότερο και από το ίδιο το κέρδος, καθώς και την έκκριση αδρεναλίνης που μεσολαβεί ανάμεσα στη στιγμή του πονταρίσματος —την πρόκληση προς τη μοίρα— και στην έκβαση του τυχερού παιχνιδιού: κατά κανόνα την ήττα, την απογοήτευση, έως την ηθική εξαχρείωση και την αυτοκαταστροφή.
Το ιδιαίτερα επιβαρυντικό στοιχείο της σημερινής εποχής —το οποίο διασταυρώνεται με την εξάρτηση από τις ψηφιακές συσκευές και την τεχνολογία— είναι η ορμητική εξάπλωση των διαδικτυακών παιχνιδιών. Σε αυτά, η μοναξιά του παίκτη και η αγχώδης έντασή του συναντώνται με την αποϋλοποίηση του χρήματος και του πονταρίσματος, το οποίο, σε περίπτωση κέρδους, επανατοποθετείται όλο και συχνότερα στο παιχνίδι.
Στην Ιταλία περίπου δεκαοκτώ εκατομμύρια άνθρωποι παίζουν τυχερά παιχνίδια τουλάχιστον μία φορά τον χρόνο. Από αυτούς, περισσότεροι από ενάμισι εκατομμύριο είναι εξαρτημένοι. Οι άνδρες παίζουν περισσότερο (43,7%) από τις γυναίκες (29,8%), ενώ σημαντική είναι η επίδραση στους νεότερους, ηλικίας 14–17 ετών.²²⁹ Τα πιο διαδεδομένα παιχνίδια είναι οι «ξυστοί», οι κουλοχέρηδες, το βιντεοπόκερ και τα αθλητικά στοιχήματα, ενώ ο διαδικτυακός τζόγος παρουσιάζει ισχυρή ανάπτυξη. Ο αριθμός των ανθρώπων με συμπεριφορές υψηλού κινδύνου ή πραγματική εξάρτηση τετραπλασιάστηκε μέσα σε δέκα χρόνια.²³⁰
Ο οικονομικός αντίκτυπος είναι τεράστιος: το 2024, η νόμιμη αγορά των δημόσια ελεγχόμενων τυχερών παιχνιδιών συγκέντρωσε στην Ιταλία περισσότερα από 157 δισεκατομμύρια ευρώ σε στοιχήματα. Μετά την αφαίρεση των κερδών που αποδόθηκαν στους παίκτες και των δαπανών, το κέρδος ξεπέρασε το 1% του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος.²³¹
Στα τυχερά παιχνίδια, το αποτέλεσμα καθορίζεται αποκλειστικά ή κατά κύριο λόγο από την τύχη. Η αβεβαιότητα αποτελεί το κεντρικό στοιχείο και δημιουργεί στον παίκτη ένα μείγμα διέγερσης, προσμονής και κινδύνου. Σύμφωνα με τον ψυχαναλυτή Edmund Bergler, πρόκειται για παγκόσμιο φαινόμενο: «στον πολιτισμό μας, ο καθένας είναι εν δυνάμει παίκτης, είτε με την ακίνδυνη είτε με την επικίνδυνη μορφή».²³²
Ο πραγματικά εξαρτημένος παίκτης ζει σε μια διαρκή αναζήτηση του κινδύνου· φτάνει να αποκλείει σταδιακά κάθε άλλο ενδιαφέρον· συγκεντρώνει τις σκέψεις του και την ψυχική του ενέργεια αποκλειστικά στον τζόγο· εκδηλώνει μια υπερβολική αισιοδοξία, ανίκανος να διδαχθεί από τις ήττες· συνεχίζει να παίζει ακόμη και ύστερα από μια νίκη, πεπεισμένος ότι η τύχη θα εξακολουθήσει να τον ευνοεί· με την πάροδο του χρόνου τείνει να ωθείται προς ολοένα μεγαλύτερους κινδύνους· βιώνει μέσα στο παιχνίδι μια αμφίσημη ένταση, ευχάριστη και οδυνηρή συγχρόνως.
Η συμπεριφορά του παθολογικού παίκτη αποτελεί έκφραση ενός ψυχαναγκασμού της επανάληψης²³³ και μιας ανεπίλυτης ασυνείδητης σύγκρουσης, μέσα στην οποία η αναζήτηση του κινδύνου και η απώλεια αποκτούν βαθύτερη συναισθηματική σημασία από το ίδιο το χρήμα.
Ένα μεγάλο πρόβλημα, από την άποψη της πρόληψης, είναι ότι όποιος προσεγγίζει τα τυχερά παιχνίδια συχνά δεν φαντάζεται τις πιθανές συνέπειες, και αυτό επειδή πρόκειται για μια κοινωνικά αποδεκτή δραστηριότητα, η οποία ρυθμίζεται από το κράτος. Στην κοινή αντίληψη, το νόμιμο ισοδυναμεί με το θετικό ή τουλάχιστον με το μη επιβλαβές: αυτή είναι η παραλυτική δύναμη της εγκατάλειψης του φυσικού νόμου.
Τόσο η ευφορία της νίκης όσο και η απογοήτευση από την απώλεια οδηγούν τον άνθρωπο να παίζει ολοένα συχνότερα, έως ότου μετατρέψει τον τζόγο σε ανάγκη. Ωστόσο, το κίνητρο του εξαρτημένου παίκτη δεν συνδέεται μόνο με τη νίκη ή με τα χρήματα: η ευχαρίστηση βρίσκεται στο ίδιο το παιχνίδι, στη συγκίνηση του κινδύνου, στην αναμονή της τύχης, στην αίσθηση της αναστολής της πραγματικότητας και, τέλος, στην ελπίδα ότι θα ανακτήσει μετά την ήττα όσα έχασε.
Κάθε εξάρτηση περιέχει έναν πυρήνα ευχαρίστησης που ανταποκρίνεται σε μια ανάγκη, σε μια επιθυμία, σε μια προσδοκία. Η διαταραχή των τυχερών παιχνιδιών εκδηλώνεται μέσα από την αλληλεπίδραση βιολογικών, ψυχολογικών και κοινωνικών παραγόντων. Οι μεταβολές στα συστήματα ανταμοιβής του εγκεφάλου και στη ρύθμιση της ντοπαμίνης μπορούν να αυξήσουν την ευαλωτότητα, όπως επίσης η παρορμητικότητα, η αναζήτηση έντονων αισθήσεων και η δυσκολία συναισθηματικής ρύθμισης.
Ανάμεσα στους παράγοντες που προκαλούν την εξάρτηση δεν απουσιάζουν τα στρεσογόνα ή τραυματικά γεγονότα: καταστάσεις προσωπικής δυσφορίας, η απώλεια της εργασίας και οι συγκρουσιακές σχέσεις μπορούν να ωθήσουν τον άνθρωπο να καταφύγει στο παιχνίδι ως μορφή διαφυγής ή συναισθηματικής αντιστάθμισης. Οι άνθρωποι που πάσχουν από εξάρτηση από τα τυχερά παιχνίδια διατρέχουν υψηλό κίνδυνο να εμφανίσουν άγχος, κατάθλιψη, κατάχρηση ουσιών και άλλες διαταραχές του ελέγχου των παρορμήσεων.
Η Διαταραχή Τυχερών Παιχνιδιών αναγνωρίζεται ως παθολογική κατάσταση από την πέμπτη έκδοση του Διαγνωστικού και Στατιστικού Εγχειριδίου Ψυχικών Διαταραχών (DSM-5) και εντάσσεται στις διαταραχές που σχετίζονται με ουσίες και στις διαταραχές συμπεριφορικής εξάρτησης· χαρακτηρίζεται από ψυχολογικούς και νευροβιολογικούς μηχανισμούς ανάλογους προς εκείνους των εξαρτήσεων από ψυχοδραστικές ουσίες.
Ο Bergler υπογραμμίζει τον ψυχικό μαζοχισμό που υπόκειται σε κάθε εξάρτηση και είναι ευδιάκριτος στην εξάρτηση από τα τυχερά παιχνίδια. Εκείνος που πάσχει από αυτήν, στην πραγματικότητα, παίζει για να χάσει: γι’ αυτό η μπάνκα —εκείνος που οργανώνει τα παιχνίδια— κερδίζει πάντοτε. Εάν ο παίκτης δεν αποτελούσε την επιτομή του ηττημένου, θα σταματούσε τη στιγμή της νίκης. Ο εξαρτητικός χαρακτήρας αποδεικνύεται ακριβώς από την ώθηση να συνεχίζει τον τζόγο, τον δαίμονα του παίκτη.
Παραμένουμε πάντοτε έκπληκτοι από τη γενικευμένη συνήθεια των φίλων των «ξυστών». Η μπάνκα —συχνά το ίδιο το κράτος-τζογαδόρος— προβλέπει συχνά μικρά κέρδη: αυτά επανεπενδύονται σχεδόν πάντοτε σε νέα δελτία. Η συγκίνηση του «ξυσίματος» ακολουθείται συνήθως από την απογοήτευση. Τότε είναι η στιγμή να ξαναρχίσει κανείς, ψάχνοντας στις τσέπες του, ζητώντας δανεικά και κατόπιν πέφτοντας στα χέρια τοκογλύφων, προκειμένου να αποκτήσει νέους πόρους για να ανακτήσει όσα έχασε — και, ακόμη συχνότερα, για να καταστραφεί, παρασύροντας στη δίνη την οικογένεια, την εργασία, την υγεία και το πορτοφόλι του.
Είναι φυσικά θετικό το γεγονός ότι ορισμένοι τομείς της κοινωνίας, της ιατρικής και της ψυχολογίας έχουν αντιληφθεί τις βλάβες που προκαλεί ο ψυχαναγκαστικός τζόγος και αναζητούν μέσα για να τον αντιμετωπίσουν. Το πρόβλημα, ωστόσο, είναι πάντοτε το ίδιο: οι εξαρτήσεις επιδιώκονται από εκείνους που κυριαρχούν στην κοινωνία και δεν μπορούν να περιοριστούν, εάν δεν συντελεστεί μια βαθιά αλλαγή νοοτροπίας, η οποία σήμερα είναι αδιανόητη.
Οι παγκόσμιοι κυρίαρχοι εργάστηκαν εξαιρετικά: η αδυναμία κατανόησης των φαινομένων, η παρακμή της κριτικής σκέψης, η ανικανότητα των μαζών να προχωρήσουν πέρα από το συναίσθημα και ο περιορισμός του ορίζοντα στο άμεσο καθιστούν εξαιρετικά δύσκολο τον αγώνα κατά των εξαρτήσεων μέσα στον κόσμο-αγορά, όπου τα πάντα αποτελούν αντικείμενο χειραγώγησης.
Η δικαιολόγηση του τζόγου είναι σχεδόν πάντοτε το όνειρο του πλούτου, το εύκολο κέρδος, η ελπίδα ή η ανάγκη ανάκτησης των απωλειών. Πρόκειται για μία από τις χίλιες νίκες του υλισμού από τον οποίο είναι διαποτισμένη η κοινωνία. Ο άνθρωπος είναι σώμα, αλλά είναι επίσης πνεύμα και ψυχή· το παιχνίδι εκμηδενίζει αυτές τις δύο συνιστώσες, καθιστώντας τον άνθρωπο δούλο της υλικής διάστασης.
Η σκέψη περιορίζεται σε έναν απλό εργαλειακό υπολογισμό και εξαλείφεται η απελευθερωτική λειτουργία του παιχνιδιού, η οποία αποτελεί θεμέλιο κάθε πολιτισμού και κάθε κοινωνικής οργάνωσης. Ο άνθρωπος είναι από τη φύση του ludens, όπως και τα ζώα. Στον homo sapiens, αυτή η διάσταση περιλαμβάνει την ακατάλυτη τάση προς την κοινότητα, προς τη συντροφική συνεύρεση, μέσα στην οποία το παιχνίδι είχε πάντοτε μια λειτουργία όπου το στοιχείο του κέρδους ήταν δευτερεύον.
Το παιχνίδι είναι μια συμπεριφορά τόσο παλιά όσο και ο ανθρώπινος πολιτισμός και περιλαμβάνει σημαντικές όψεις κοινωνικοποίησης. Ίσως ακριβώς αυτή να είναι —και είναι κοινή και σε άλλες εξαρτήσεις— η διαφορά ανάμεσα στη σύγχρονη εξάρτηση από τα τυχερά παιχνίδια και στο παιχνίδι με την παλαιά του σημασία.
Ψυχαναγκαστική αναζήτηση συγκινήσεων, κυνήγι του εύκολου χρήματος και επίσης —ας το αναγνωρίσουμε— ένα ψεύτικο βάλσαμο σε μια εποχή ανασφάλειας και φόβου, κατά την οποία η προσφυγή στην τύχη γίνεται η τελευταία θλιβερή λύση επισφαλών υπάρξεων που έχουν στερηθεί κάθε νόημα.
Η Ναπολιτάνα συγγραφέας Matilde Serao έγραψε ένα αμείλικτο απόσπασμα εναντίον των τυχερών παιχνιδιών, τα οποία ταύτιζε, σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση της πόλης της, με το λόττο. Απαλλαγμένο από τον τοπικό του χαρακτήρα, το κείμενο παραμένει μια διακήρυξη αλήθειας για εκείνο που σήμερα αποκαλούμε εξάρτηση από τα τυχερά παιχνίδια:
«Όπως όλα τα υπερβολικά έντονα όνειρα, έτσι και το λόττο οδηγεί στην αδράνεια και στην οκνηρία· όπως όλα τα οράματα, οδηγεί στην αναλήθεια και στο ψεύδος· όπως όλες οι παραισθήσεις, οδηγεί στη σκληρότητα και στην αγριότητα· όπως όλα τα απατηλά γιατρικά που γεννιούνται από τη δυστυχία, παράγει δυστυχία, εξαχρείωση και έγκλημα. Ο ναπολιτάνικος λαός δεν διαφθείρεται από το δυνατό ποτό· διαφθείρεται και πεθαίνει από το λόττο. Το λόττο είναι το δυνατό ποτό της Νάπολης».²³⁴
§ 2. Αγοραστική μανία, μετατροπή του εαυτού σε εμπορικό σήμα
Nicolás Gómez Dávila
§ 1 Εξάρτηση από τα τυχερά παιχνίδια
Οι εξαρτήσεις, υποδηλώνει ο αφορισμός της προμετωπίδας, είναι η πειθαρχία των δαιμόνων. Ο ψυχαναγκαστικός τζόγος ανταποκρίνεται απόλυτα σε αυτόν τον ορισμό. Εδώ και μερικά χρόνια θεωρείται επισήμως ασθένεια: η εξάρτηση από τα τυχερά παιχνίδια. Οι νέες κοινωνικές ασθένειες είναι σχεδόν πάντοτε το αποτέλεσμα της βούλησης να μετατραπούν τα πάντα σε αγορά, να εξαπολυθεί ό,τι χειρότερο υπάρχει στην ανθρωπότητα με σκοπό το κέρδος.
Όσο οι κυβερνήσεις διατηρούσαν ένα ελάχιστο ηθικό αίσθημα για την προστασία των πολιτών, οι ευκαιρίες για νόμιμο τζόγο ήταν λίγες και περιορισμένες. Από τότε που η αγορά έγινε το μέτρο όλων των πραγμάτων, δημιουργήθηκαν παντού χώροι στοιχηματισμού, επινοήθηκαν διαρκώς νέα παιχνίδια και νέες ευκαιρίες να ποντάρει κανείς χρήματα σε κάτι: σε ένα αθλητικό αποτέλεσμα, στις ιπποδρομίες, στους κουλοχέρηδες που υπάρχουν ακόμη και στα μπαρ, στις αναρίθμητες παραλλαγές των «ξυστών», οι οποίες συντηρούν τις επιχειρήσεις των ετοιμοθάνατων περιπτέρων και των καπνοπωλείων.
Άνθρωποι κάθε φύλου, ηλικίας και κοινωνικής κατάστασης συμμετέχουν στη Μεγάλη Λοταρία, με την ελπίδα ότι θα λύσουν τα οικονομικά τους προβλήματα με ένα τυχερό χτύπημα. Αυτό δεν είναι ακριβώς αλήθεια: τα βαθύτερα κίνητρα του παιχνιδιού είναι άλλα· η εξάρτηση από τη συγκίνηση, από την έκκριση αδρεναλίνης, από τον κίνδυνο. Η σπουδαιότερη μαρτυρία είναι το μυθιστόρημα του Fedor Dostoevskij Ο παίκτης, το οποίο γράφτηκε μέσα σε μόλις είκοσι επτά ημέρες, για να εξοφληθούν τα χρέη του συγγραφέα από τον τζόγο — ένα πάθος που τον βασάνισε σχεδόν σε όλη του τη ζωή. Δεν πρόκειται για λογοτεχνική μυθοπλασία, αλλά για άμεση εμπειρία.
Ο Dostoevskij σκιαγραφεί μια σύνθετη ακτινογραφία του πάθους του τζόγου, ένα στιγμιότυπο των τρόπων με τους οποίους ο δαίμονας των τυχερών παιχνιδιών κυριεύει άνδρες και γυναίκες. Στο Roulettenburg, τη φανταστική πόλη του καζίνου, συμβαίνουν τα πάντα, και όμως τίποτε δεν αλλάζει· όποιος έχει κυριευθεί από τον τζόγο θα μπορέσει, βέβαια, να θεραπευτεί και να λυτρωθεί, αλλά μόνο «από αύριο».
Ο Dostoevskij αναλύει την προσωπικότητα του αθεράπευτου παίκτη και ιδιαίτερα την τυφλωτική τρέλα, αναμεμειγμένη με απελπισία, που τον ωθεί να ποντάρει αδιάκοπα, προσπαθώντας να ανακτήσει όσα έχασε, μέχρι την ολοκληρωτική εκμηδένιση και την καταστροφή. Για ορισμένους, το παιχνίδι είναι ένας τρόπος να εξιλεωθούν, να νιώσουν μια έντονη συγκίνηση, να αισθανθούν ζωντανοί και να έχουν την ψευδαίσθηση ότι είναι νικητές.
Η ψυχολογική δίνη που περιγράφεται αντανακλά την εμμονή, την αναζήτηση της μέθης του κινδύνου περισσότερο και από το ίδιο το κέρδος, καθώς και την έκκριση αδρεναλίνης που μεσολαβεί ανάμεσα στη στιγμή του πονταρίσματος —την πρόκληση προς τη μοίρα— και στην έκβαση του τυχερού παιχνιδιού: κατά κανόνα την ήττα, την απογοήτευση, έως την ηθική εξαχρείωση και την αυτοκαταστροφή.
Το ιδιαίτερα επιβαρυντικό στοιχείο της σημερινής εποχής —το οποίο διασταυρώνεται με την εξάρτηση από τις ψηφιακές συσκευές και την τεχνολογία— είναι η ορμητική εξάπλωση των διαδικτυακών παιχνιδιών. Σε αυτά, η μοναξιά του παίκτη και η αγχώδης έντασή του συναντώνται με την αποϋλοποίηση του χρήματος και του πονταρίσματος, το οποίο, σε περίπτωση κέρδους, επανατοποθετείται όλο και συχνότερα στο παιχνίδι.
Στην Ιταλία περίπου δεκαοκτώ εκατομμύρια άνθρωποι παίζουν τυχερά παιχνίδια τουλάχιστον μία φορά τον χρόνο. Από αυτούς, περισσότεροι από ενάμισι εκατομμύριο είναι εξαρτημένοι. Οι άνδρες παίζουν περισσότερο (43,7%) από τις γυναίκες (29,8%), ενώ σημαντική είναι η επίδραση στους νεότερους, ηλικίας 14–17 ετών.²²⁹ Τα πιο διαδεδομένα παιχνίδια είναι οι «ξυστοί», οι κουλοχέρηδες, το βιντεοπόκερ και τα αθλητικά στοιχήματα, ενώ ο διαδικτυακός τζόγος παρουσιάζει ισχυρή ανάπτυξη. Ο αριθμός των ανθρώπων με συμπεριφορές υψηλού κινδύνου ή πραγματική εξάρτηση τετραπλασιάστηκε μέσα σε δέκα χρόνια.²³⁰
Ο οικονομικός αντίκτυπος είναι τεράστιος: το 2024, η νόμιμη αγορά των δημόσια ελεγχόμενων τυχερών παιχνιδιών συγκέντρωσε στην Ιταλία περισσότερα από 157 δισεκατομμύρια ευρώ σε στοιχήματα. Μετά την αφαίρεση των κερδών που αποδόθηκαν στους παίκτες και των δαπανών, το κέρδος ξεπέρασε το 1% του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος.²³¹
Στα τυχερά παιχνίδια, το αποτέλεσμα καθορίζεται αποκλειστικά ή κατά κύριο λόγο από την τύχη. Η αβεβαιότητα αποτελεί το κεντρικό στοιχείο και δημιουργεί στον παίκτη ένα μείγμα διέγερσης, προσμονής και κινδύνου. Σύμφωνα με τον ψυχαναλυτή Edmund Bergler, πρόκειται για παγκόσμιο φαινόμενο: «στον πολιτισμό μας, ο καθένας είναι εν δυνάμει παίκτης, είτε με την ακίνδυνη είτε με την επικίνδυνη μορφή».²³²
Ο πραγματικά εξαρτημένος παίκτης ζει σε μια διαρκή αναζήτηση του κινδύνου· φτάνει να αποκλείει σταδιακά κάθε άλλο ενδιαφέρον· συγκεντρώνει τις σκέψεις του και την ψυχική του ενέργεια αποκλειστικά στον τζόγο· εκδηλώνει μια υπερβολική αισιοδοξία, ανίκανος να διδαχθεί από τις ήττες· συνεχίζει να παίζει ακόμη και ύστερα από μια νίκη, πεπεισμένος ότι η τύχη θα εξακολουθήσει να τον ευνοεί· με την πάροδο του χρόνου τείνει να ωθείται προς ολοένα μεγαλύτερους κινδύνους· βιώνει μέσα στο παιχνίδι μια αμφίσημη ένταση, ευχάριστη και οδυνηρή συγχρόνως.
Η συμπεριφορά του παθολογικού παίκτη αποτελεί έκφραση ενός ψυχαναγκασμού της επανάληψης²³³ και μιας ανεπίλυτης ασυνείδητης σύγκρουσης, μέσα στην οποία η αναζήτηση του κινδύνου και η απώλεια αποκτούν βαθύτερη συναισθηματική σημασία από το ίδιο το χρήμα.
Ένα μεγάλο πρόβλημα, από την άποψη της πρόληψης, είναι ότι όποιος προσεγγίζει τα τυχερά παιχνίδια συχνά δεν φαντάζεται τις πιθανές συνέπειες, και αυτό επειδή πρόκειται για μια κοινωνικά αποδεκτή δραστηριότητα, η οποία ρυθμίζεται από το κράτος. Στην κοινή αντίληψη, το νόμιμο ισοδυναμεί με το θετικό ή τουλάχιστον με το μη επιβλαβές: αυτή είναι η παραλυτική δύναμη της εγκατάλειψης του φυσικού νόμου.
Τόσο η ευφορία της νίκης όσο και η απογοήτευση από την απώλεια οδηγούν τον άνθρωπο να παίζει ολοένα συχνότερα, έως ότου μετατρέψει τον τζόγο σε ανάγκη. Ωστόσο, το κίνητρο του εξαρτημένου παίκτη δεν συνδέεται μόνο με τη νίκη ή με τα χρήματα: η ευχαρίστηση βρίσκεται στο ίδιο το παιχνίδι, στη συγκίνηση του κινδύνου, στην αναμονή της τύχης, στην αίσθηση της αναστολής της πραγματικότητας και, τέλος, στην ελπίδα ότι θα ανακτήσει μετά την ήττα όσα έχασε.
Κάθε εξάρτηση περιέχει έναν πυρήνα ευχαρίστησης που ανταποκρίνεται σε μια ανάγκη, σε μια επιθυμία, σε μια προσδοκία. Η διαταραχή των τυχερών παιχνιδιών εκδηλώνεται μέσα από την αλληλεπίδραση βιολογικών, ψυχολογικών και κοινωνικών παραγόντων. Οι μεταβολές στα συστήματα ανταμοιβής του εγκεφάλου και στη ρύθμιση της ντοπαμίνης μπορούν να αυξήσουν την ευαλωτότητα, όπως επίσης η παρορμητικότητα, η αναζήτηση έντονων αισθήσεων και η δυσκολία συναισθηματικής ρύθμισης.
Ανάμεσα στους παράγοντες που προκαλούν την εξάρτηση δεν απουσιάζουν τα στρεσογόνα ή τραυματικά γεγονότα: καταστάσεις προσωπικής δυσφορίας, η απώλεια της εργασίας και οι συγκρουσιακές σχέσεις μπορούν να ωθήσουν τον άνθρωπο να καταφύγει στο παιχνίδι ως μορφή διαφυγής ή συναισθηματικής αντιστάθμισης. Οι άνθρωποι που πάσχουν από εξάρτηση από τα τυχερά παιχνίδια διατρέχουν υψηλό κίνδυνο να εμφανίσουν άγχος, κατάθλιψη, κατάχρηση ουσιών και άλλες διαταραχές του ελέγχου των παρορμήσεων.
Η Διαταραχή Τυχερών Παιχνιδιών αναγνωρίζεται ως παθολογική κατάσταση από την πέμπτη έκδοση του Διαγνωστικού και Στατιστικού Εγχειριδίου Ψυχικών Διαταραχών (DSM-5) και εντάσσεται στις διαταραχές που σχετίζονται με ουσίες και στις διαταραχές συμπεριφορικής εξάρτησης· χαρακτηρίζεται από ψυχολογικούς και νευροβιολογικούς μηχανισμούς ανάλογους προς εκείνους των εξαρτήσεων από ψυχοδραστικές ουσίες.
Ο Bergler υπογραμμίζει τον ψυχικό μαζοχισμό που υπόκειται σε κάθε εξάρτηση και είναι ευδιάκριτος στην εξάρτηση από τα τυχερά παιχνίδια. Εκείνος που πάσχει από αυτήν, στην πραγματικότητα, παίζει για να χάσει: γι’ αυτό η μπάνκα —εκείνος που οργανώνει τα παιχνίδια— κερδίζει πάντοτε. Εάν ο παίκτης δεν αποτελούσε την επιτομή του ηττημένου, θα σταματούσε τη στιγμή της νίκης. Ο εξαρτητικός χαρακτήρας αποδεικνύεται ακριβώς από την ώθηση να συνεχίζει τον τζόγο, τον δαίμονα του παίκτη.
Παραμένουμε πάντοτε έκπληκτοι από τη γενικευμένη συνήθεια των φίλων των «ξυστών». Η μπάνκα —συχνά το ίδιο το κράτος-τζογαδόρος— προβλέπει συχνά μικρά κέρδη: αυτά επανεπενδύονται σχεδόν πάντοτε σε νέα δελτία. Η συγκίνηση του «ξυσίματος» ακολουθείται συνήθως από την απογοήτευση. Τότε είναι η στιγμή να ξαναρχίσει κανείς, ψάχνοντας στις τσέπες του, ζητώντας δανεικά και κατόπιν πέφτοντας στα χέρια τοκογλύφων, προκειμένου να αποκτήσει νέους πόρους για να ανακτήσει όσα έχασε — και, ακόμη συχνότερα, για να καταστραφεί, παρασύροντας στη δίνη την οικογένεια, την εργασία, την υγεία και το πορτοφόλι του.
Είναι φυσικά θετικό το γεγονός ότι ορισμένοι τομείς της κοινωνίας, της ιατρικής και της ψυχολογίας έχουν αντιληφθεί τις βλάβες που προκαλεί ο ψυχαναγκαστικός τζόγος και αναζητούν μέσα για να τον αντιμετωπίσουν. Το πρόβλημα, ωστόσο, είναι πάντοτε το ίδιο: οι εξαρτήσεις επιδιώκονται από εκείνους που κυριαρχούν στην κοινωνία και δεν μπορούν να περιοριστούν, εάν δεν συντελεστεί μια βαθιά αλλαγή νοοτροπίας, η οποία σήμερα είναι αδιανόητη.
Οι παγκόσμιοι κυρίαρχοι εργάστηκαν εξαιρετικά: η αδυναμία κατανόησης των φαινομένων, η παρακμή της κριτικής σκέψης, η ανικανότητα των μαζών να προχωρήσουν πέρα από το συναίσθημα και ο περιορισμός του ορίζοντα στο άμεσο καθιστούν εξαιρετικά δύσκολο τον αγώνα κατά των εξαρτήσεων μέσα στον κόσμο-αγορά, όπου τα πάντα αποτελούν αντικείμενο χειραγώγησης.
Η δικαιολόγηση του τζόγου είναι σχεδόν πάντοτε το όνειρο του πλούτου, το εύκολο κέρδος, η ελπίδα ή η ανάγκη ανάκτησης των απωλειών. Πρόκειται για μία από τις χίλιες νίκες του υλισμού από τον οποίο είναι διαποτισμένη η κοινωνία. Ο άνθρωπος είναι σώμα, αλλά είναι επίσης πνεύμα και ψυχή· το παιχνίδι εκμηδενίζει αυτές τις δύο συνιστώσες, καθιστώντας τον άνθρωπο δούλο της υλικής διάστασης.
Η σκέψη περιορίζεται σε έναν απλό εργαλειακό υπολογισμό και εξαλείφεται η απελευθερωτική λειτουργία του παιχνιδιού, η οποία αποτελεί θεμέλιο κάθε πολιτισμού και κάθε κοινωνικής οργάνωσης. Ο άνθρωπος είναι από τη φύση του ludens, όπως και τα ζώα. Στον homo sapiens, αυτή η διάσταση περιλαμβάνει την ακατάλυτη τάση προς την κοινότητα, προς τη συντροφική συνεύρεση, μέσα στην οποία το παιχνίδι είχε πάντοτε μια λειτουργία όπου το στοιχείο του κέρδους ήταν δευτερεύον.
Το παιχνίδι είναι μια συμπεριφορά τόσο παλιά όσο και ο ανθρώπινος πολιτισμός και περιλαμβάνει σημαντικές όψεις κοινωνικοποίησης. Ίσως ακριβώς αυτή να είναι —και είναι κοινή και σε άλλες εξαρτήσεις— η διαφορά ανάμεσα στη σύγχρονη εξάρτηση από τα τυχερά παιχνίδια και στο παιχνίδι με την παλαιά του σημασία.
Ψυχαναγκαστική αναζήτηση συγκινήσεων, κυνήγι του εύκολου χρήματος και επίσης —ας το αναγνωρίσουμε— ένα ψεύτικο βάλσαμο σε μια εποχή ανασφάλειας και φόβου, κατά την οποία η προσφυγή στην τύχη γίνεται η τελευταία θλιβερή λύση επισφαλών υπάρξεων που έχουν στερηθεί κάθε νόημα.
Η Ναπολιτάνα συγγραφέας Matilde Serao έγραψε ένα αμείλικτο απόσπασμα εναντίον των τυχερών παιχνιδιών, τα οποία ταύτιζε, σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση της πόλης της, με το λόττο. Απαλλαγμένο από τον τοπικό του χαρακτήρα, το κείμενο παραμένει μια διακήρυξη αλήθειας για εκείνο που σήμερα αποκαλούμε εξάρτηση από τα τυχερά παιχνίδια:
«Όπως όλα τα υπερβολικά έντονα όνειρα, έτσι και το λόττο οδηγεί στην αδράνεια και στην οκνηρία· όπως όλα τα οράματα, οδηγεί στην αναλήθεια και στο ψεύδος· όπως όλες οι παραισθήσεις, οδηγεί στη σκληρότητα και στην αγριότητα· όπως όλα τα απατηλά γιατρικά που γεννιούνται από τη δυστυχία, παράγει δυστυχία, εξαχρείωση και έγκλημα. Ο ναπολιτάνικος λαός δεν διαφθείρεται από το δυνατό ποτό· διαφθείρεται και πεθαίνει από το λόττο. Το λόττο είναι το δυνατό ποτό της Νάπολης».²³⁴
§ 2. Αγοραστική μανία, μετατροπή του εαυτού σε εμπορικό σήμα
Σημειώσεις:
229 Centro Torinese di Solidarietà, «Κέντρο θεραπείας της εξάρτησης από τα τυχερά παιχνίδια – τζόγος» (Centro di cura ludopatia – gioco d’azzardo), CTS Torino, χ.χ.
230 Lauri, «Παθολογικός τζόγος: τι είναι και πώς μπορεί κανείς να απεξαρτηθεί» (Gioco d’azzardo patologico: cosa è e come uscirne), Milano Psicologa, 3 Ιανουαρίου 2017.
231 «Τυχερά παιχνίδια: οι Ιταλοί στοιχηματίζουν 65,3 δισεκατομμύρια και το κράτος εισπράττει 9,2» (Giochi, gli italiani puntano 65,3 miliardi e lo Stato ne incassa 9,2), Il Sole 24 Ore, 19 Ιουνίου 2025.
232 Ο Αυστριακός Edmund Bergler (1899–1962) υπήρξε ένας από τους πιο πρωτότυπους μαθητές του Sigmund Freud. Psychology of Gambling (1957).
233 Ο ψυχαναγκασμός της επανάληψης, στην ψυχανάλυση του Sigmund Freud, είναι η ασυνείδητη τάση επανάληψης οδυνηρών ή τραυματικών καταστάσεων ή δυσλειτουργικών σχέσεων. Παρά την οδύνη, το υποκείμενο αναπαράγει τις ίδιες συμπεριφορές, επιχειρώντας να επιλύσει ανεπίλυτες συγκρούσεις.
234 M. Serao (1856–1927), Il ventre di Napoli [Η κοιλιά της Νάπολης], Oscar Mondadori, 2025, ό.π.
229 Centro Torinese di Solidarietà, «Κέντρο θεραπείας της εξάρτησης από τα τυχερά παιχνίδια – τζόγος» (Centro di cura ludopatia – gioco d’azzardo), CTS Torino, χ.χ.
230 Lauri, «Παθολογικός τζόγος: τι είναι και πώς μπορεί κανείς να απεξαρτηθεί» (Gioco d’azzardo patologico: cosa è e come uscirne), Milano Psicologa, 3 Ιανουαρίου 2017.
231 «Τυχερά παιχνίδια: οι Ιταλοί στοιχηματίζουν 65,3 δισεκατομμύρια και το κράτος εισπράττει 9,2» (Giochi, gli italiani puntano 65,3 miliardi e lo Stato ne incassa 9,2), Il Sole 24 Ore, 19 Ιουνίου 2025.
232 Ο Αυστριακός Edmund Bergler (1899–1962) υπήρξε ένας από τους πιο πρωτότυπους μαθητές του Sigmund Freud. Psychology of Gambling (1957).
233 Ο ψυχαναγκασμός της επανάληψης, στην ψυχανάλυση του Sigmund Freud, είναι η ασυνείδητη τάση επανάληψης οδυνηρών ή τραυματικών καταστάσεων ή δυσλειτουργικών σχέσεων. Παρά την οδύνη, το υποκείμενο αναπαράγει τις ίδιες συμπεριφορές, επιχειρώντας να επιλύσει ανεπίλυτες συγκρούσεις.
234 M. Serao (1856–1927), Il ventre di Napoli [Η κοιλιά της Νάπολης], Oscar Mondadori, 2025, ό.π.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου