Francesco Petrone - 27 Σεπτεμβρίου 2026
Πηγή: Tota Pulchra
Το 1918, όταν εκδόθηκε ο πρώτος τόμος του βιβλίου του Όσβαλντ Σπένγκλερ «Η Παρακμή της Δύσης», η Γερμανία μόλις είχε χάσει τον πόλεμο. Ο Γερμανός φιλόσοφος και ιστορικός, άγνωστος ακόμα στο ευρύ κοινό, φάνηκε να ανακοινώνει ότι δεν είχε χαθεί ένας πόλεμος, αλλά μάλλον ένας ολόκληρος πολιτισμός βρισκόταν στα πρόθυρα της κατάρρευσης. Ο Βιτγκενστάιν τον συμπαθούσε, ο Βάλτερ Μπένγιαμιν τον διάβαζε. Στην Ιταλία, ο Κρότσε και ο Έβολα τον μετέφρασαν επειδή θεωρούνταν απαραίτητος. Οι ακαδημαϊκοί ιστορικοί τον απεχθανόντουσαν λόγω της βιολογίας του και της υπερβολικής του διαίσθησης. Η ιδέα ότι οι πολιτισμοί ήταν οργανισμοί που γεννήθηκαν και ήταν προορισμένοι να πεθάνουν όπως τα φυτά θεωρήθηκε αίρεση από τον προοδευτικό ιστορικισμό της εποχής. Ο Σπένγκλερ προέβλεψε τον Καισαρισμό και στη συνέχεια την κυριαρχία του χρήματος και του τύπου, πολέμους εξόντωσης και πνευματική εξάντληση. Με πιο σύγχρονους όρους, υπονόησε ότι η εσωτερική κινητήρια δύναμη εξαντλούνταν.
Για τις σχολές του Διαφωτισμού, έπειτα για τις μαρξιστικές και έπειτα για τις αμερικανικές προοδευτικές σχολές, η ιστορία είναι ένα βέλος: από τον πρωτόγονο στον πολιτισμένο, από τον άγριο στον τεχνολογικό. Όσο περισσότερος χρόνος περνάει, τόσο περισσότερο προοδεύουμε και είμαστε πάντα οι καλύτεροι. Ο Σπένγκλερ τα αρνείται όλα αυτά. Η ιστορία δεν είναι μια γραμμή. Είναι πολιτισμοί που γεννιούνται, ακμάζουν και πεθαίνουν σαν σώματα, και ο καθένας έχει τη δική του άνοιξη, καλοκαίρι, φθινόπωρο και χειμώνα. Ο Χέρντερ είχε πει ότι κάθε λαός είναι ένας ολοκληρωμένος οργανισμός, με το δικό του πνεύμα, όχι ένα στάδιο στο δρόμο προς εμάς. Ο Σπένγκλερ παίρνει αυτή την ιδέα και προσθέτει τον παραλληλισμό σε κάθε οργανισμό: ομοίως, οι πολιτισμοί γεννιούνται και πεθαίνουν.
Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, ο στοχαστής εξαφανίστηκε από αυτό που ονομάζουμε θεσμική κουλτούρα λόγω του συντηρητισμού και της απαισιοδοξίας του, που δεν συνέβαλαν στην ανοικοδόμηση. Η Δύση φαινόταν πραγματικά να έχει εισέλθει στον χειμώνα που περιέγραφε, με μεγαλουπόλεις, τεχνολογία χωρίς σκοπό και χρήματα ως τη μόνη παγκόσμια γλώσσα. Η ίδια περιγραφή δόθηκε από τον Φριτς Λανγκ στο Metropolis και τον Τσάρλι Τσάπλιν στο Modern Times. Αυτά ήταν τα χρόνια κατά τα οποία ο Άλντους Χάξλεϊ έγραψε το δυστοπικό μυθιστόρημά του «Θαυμαστός Νέος Κόσμος». Δεν ήταν φόβος για τη δικτατορία, αλλά για την ίδια τη νεωτερικότητα.
Ο Σπένγκλερ περιγράφει διάφορους τύπους πολιτισμών, ο καθένας με τα δικά του χαρακτηριστικά. Ωστόσο, κάτω από όλους αυτούς, τοποθετεί κάτι αρχαιότερο, το οποίο ονομάζει φυτική ψυχή. Αυτό είναι το τυφλό στρώμα που ούτε θέλει, ούτε σκέφτεται, ούτε σχεδιάζει. Απλώς υπάρχει και είναι προσκολλημένο στο αίμα, στη γη, στον ρυθμό των εποχών, στη γέννηση και τον θάνατο χωρίς λόγο. Ο πολιτισμός, για τον Σπένγκλερ, είναι σαν ένα φυτό: προκύπτει από ένα τοπίο, αναπτύσσεται, ανθίζει και μαραίνεται.
Ο Σπένγκλερ είπε ότι πριν από την ζωική ψυχή που κινείται και θέλει, και πριν από την πνευματική ψυχή που σκέφτεται, υπάρχει μια νοημοσύνη που δεν έχει ανάγκη από εγώ. Μια σοφία που είναι ριζωμένη, που αισθάνεται την υγρασία και που γυρίζει ένα φύλλο προς τον ήλιο. Αυτή η ισχυρή δήλωση πριν από έναν αιώνα φαίνεται να έχει επιβεβαιωθεί επιστημονικά σήμερα με αυτό που ο Λέβιν και ο Λάιον ονομάζουν βασική νόηση: απόφαση χωρίς εγκέφαλο, μνήμη χωρίς νευρώνες, σκοπός χωρίς συνείδηση. Η ιδιοφυΐα του Σπένγκλερ έγκειται στο ότι δεν την έβλεπε ως μια πρωτόγονη νοημοσύνη, μια ακατέργαστη εκδοχή της δικής μας. Την έβλεπε ως βαθύτερη. Ο Φαουστικός που θέλει να κατακτήσει τον Άρη είναι θορυβώδης, αλλά εύθραυστος, εφήμερος. Το φυτό που στέκεται ακίνητο και ξέρει πότε έρχεται η άνοιξη διαρκεί χίλια χρόνια. Ο Σπένγκλερ προσέλκυσε ορισμένους παραδοσιακούς επειδή αν η φαουστική συλλογιστική οδηγεί στο κενό, ίσως η διέξοδος δεν είναι να πάμε παραπέρα, αλλά να κατέβουμε ένα επίπεδο, επιστρέφοντας στην ψυχή.
Αυτό που ανακαλύπτει η βιολογία στο εργαστήριο σήμερα είναι ότι μια αποικία κυττάρων μπορεί να λύσει έναν λαβύρινθο. Ο Σπένγκλερ το είχε ήδη διαισθανθεί αυτό ως φιλοσοφία της ιστορίας. Τα φυτά σκέφτονται, αλλά διαφορετικά από εμάς. Η ανακάλυψη της βασικής νόησης δεν ήταν μια μεμονωμένη ανακάλυψη, αλλά ένα νέο όνομα για μια παλαιότερη ιδέα που τελικά πήρε μορφή.
Τον Ιούνιο του 2018, στο Ινστιτούτο Konrad Lorenz στην Αυστρία, η Pamela Lyon, Αυστραλή φιλόσοφος βιολογίας, πρότεινε να ονομαστεί όλο αυτό «βασική νόηση». Ο Michael Levin, βιολόγος που εργαζόταν εδώ και χρόνια πάνω στον βιοηλεκτρισμό των ιστών, χρησιμοποίησε για πρώτη φορά τον όρο σε μια δημοσίευση του 2019. Τον Μάρτιο του 2021, η δημοσίευση θεώρησε ότι είχε δημοσιευτεί το ακαδημαϊκό πιστοποιητικό γέννησης του τομέα. Άλλοι επιστήμονες είχαν θέσει τις βάσεις νωρίτερα. Ως διαίσθηση, η θεωρία ήταν ήδη 20 ετών. Ο Spengler την ονόμασε «φυτική ψυχή» το 1918. Η επιστήμη την αποκαλεί «βασική νόηση» από το 2018. Ακριβώς εκατό χρόνια πολύ αργά για να πούμε το ίδιο πράγμα με εργαστηριακά εργαλεία. Δεν ήταν μία μόνο απόδειξη, αλλά μια σειρά πειραμάτων που κατέρριψαν, κομμάτι-κομμάτι, την ιδέα ότι ένας εγκέφαλος είναι απαραίτητος για τη νοημοσύνη. Είναι μια αλήθεια που καταρρίπτει πολλές βεβαιότητες, παρόμοιας σημασίας με την ανακάλυψη του ηλιοκεντρισμού. Σήμερα γνωρίζουμε ότι ένα βακτήριο θυμάται και κολυμπάει προς τη ζάχαρη. Δεν είναι μηχανικό αντανακλαστικό, επειδή συγκρίνει αυτό που ένιωθε πριν από μισό δευτερόλεπτο με αυτό που αισθάνεται τώρα. Έχει βιοχημική μνήμη. Είναι αντίληψη, μνήμη και λήψη αποφάσεων. Χωρίς ούτε έναν νευρώνα. Το 2000, στο Πανεπιστήμιο του Χοκάιντο, ο Νακαγκάκι τοποθέτησε ένα άψυχο βλεννώδες καλούπι σε έναν λαβύρινθο με τροφή και στα δύο άκρα. Το καλούπι δεν προσπαθεί τυχαία. Αξιολογεί και βελτιστοποιεί. Η μιμόζα κλείνει τα φύλλα της αν πέσει. Αν πέσει επανειλημμένα, μετά από πέντε ή έξι φορές σταματά να κλείνει. Έχει καταλάβει ότι δεν είναι επικίνδυνη. Συνήθεια, η πιο βασική μορφή μάθησης. Και αν σοκαριστεί με ένα νέο ερέθισμα, κλείνει αμέσως: έτσι δεν είναι εξαντλημένο, έχει πραγματικά μάθει. Και θυμάται για 28 ημέρες. Στη συνέχεια, το πείραμα του Λέβιν, κόβοντας το κεφάλι ενός πλαναριού. Το πλαναριού αναγεννά ένα νέο κεφάλι. Πριν από την κοπή, το είχε διδάξει να αποφεύγει ένα φως που σχετίζεται με ένα σοκ. Το νέο κεφάλι, που δεν είχε ποτέ αυτή την εμπειρία, θυμάται ακόμα να αποφεύγει το φως. Πού ήταν η μνήμη; Αποθηκευόταν στην τάση των ιστών. Είτε λοιπόν διευρύνουμε τον ορισμό της νόησης, είτε πρέπει να πούμε ότι ένα καλούπι είναι τόσο έξυπνο όσο ένα ποντίκι στην επίλυση ενός λαβυρίνθου. Έχει αποδειχθεί ότι η νοημοσύνη προηγείται του νευρικού συστήματος, αυτού που ονομάζουμε εγκέφαλο. Αυτό μοιάζει με το τελικό χτύπημα στο θετικιστικό κλισέ. Η κλασική θέση, από τον Cabanis μέχρι τον Vogt στα μέσα του 19ου αιώνα: ο εγκέφαλος εκκρίνει σκέψη όπως το συκώτι εκκρίνει χολή. Η ψυχή δεν είναι τίποτα περισσότερο από ένα επιφαινόμενο του εγκεφάλου. Αφαιρέστε τον εγκέφαλο, αφαιρέστε τα πάντα. Αλλά αν η μάθηση, η μνήμη και η λήψη αποφάσεων υπάρχουν χωρίς έναν μόνο νευρώνα, δεν μπορεί πλέον να ειπωθεί ότι ο εγκέφαλος παράγει νόηση. Το πολύ-πολύ, τη συγκεντρώνει. Επιπλέον, η συνείδηση δεν βρίσκεται στον εγκέφαλο - αυτές είναι οι ακραίες περιπτώσεις. Ο Parnia ανακαλύπτει συνειδητή δραστηριότητα με ένα επίπεδο ΗΕΓ σε καρδιακή ανακοπή. Τα παιδιά του Shewmon με υδρανεγκεφαλία, σχεδόν χωρίς φλοιό, γελούν με τις μητέρες τους και προτιμούν τη μουσική. Θα έπρεπε να είναι φυτά σύμφωνα με το μοντέλο εγκεφάλου-ίσον-ψυχή, αλλά αντ' αυτού δείχνουν στοργή.
Ο καθηγητής Φάγκιν ισχυρίζεται ότι ένας υπολογιστής, ακόμα κι αν ήταν τόσο μεγάλος όσο μια πόλη, δεν θα ένιωθε τίποτα επειδή ξέρει μόνο πώς να εκτελεί. Η συνείδηση δεν είναι υπολογίσιμη, δεν είναι αλγοριθμική. Αν βρισκόταν στον εγκέφαλο ως λογισμικό, θα έπρεπε να είμαστε σε θέση να την αναπαράγουμε με έναν αρκετά πολύπλοκο αλγόριθμο. Δεν μπορούμε επειδή, σύμφωνα με τον Φάγκιν, δεν υπάρχει.
Έτσι, ο θετικισμός μπέρδεψε το δοχείο με το περιεχόμενο. Είναι σαν να λέμε ότι η μουσική είναι στο ραδιόφωνο, επειδή αν σπάσεις το ραδιόφωνο, δεν μπορείς πλέον να ακούσεις τη μουσική. Ο εγκέφαλος θα ήταν απλώς μια κεραία και ένας ενισχυτής, όχι μια γεννήτρια. Αν αφαιρέσουμε το ραδιόφωνο, αφαιρούμε την τοπική εκδήλωση της μουσικής, αλλά η μετάδοση παραμένει.
Αυτό μας φέρνει πίσω στον Σπένγκλερ, ο οποίος ονόμασε την ψυχή που αναζητά το άπειρο στο διάστημα φαουστική ψυχή, αλλά γνώριζε ότι πριν από αυτό υπήρχε η μαγική ψυχή και η απολλώνια ψυχή, καθεμία δεμένη σε ένα διαφορετικό σώμα. Ποτέ δεν είπε ότι η ψυχή είναι ο εγκέφαλος. Είπε ότι κάθε πολιτισμός έχει το δικό της σώμα και ψυχή, που ανήκουν μεταξύ τους.
Το επόμενο λογικό βήμα είναι αυτό που προσπαθεί να επισημοποιήσει ο Federico Faggin. Ο Levin και ο Lyon είπαν ότι η νοημοσύνη προηγείται του εγκεφάλου. Ένας εγκέφαλος δεν χρειάζεται να αποφασίζει, να θυμάται ή να προβλέπει. Επομένως, η νοημοσύνη δεν είναι προϊόν του εγκεφάλου. είναι μια ιδιότητα της ζωής που ο εγκέφαλος χρησιμοποιεί και ενισχύει. Ο Faggin λέει ότι η συνείδηση προηγείται της νοημοσύνης. Σύμφωνα με αυτόν, το λάθος είναι να πιστεύουμε ότι η συνείδηση είναι νοημοσύνη ενισχυμένη από την πολυπλοκότητα. Για αυτόν, η συνείδηση είναι πρωταρχική. είναι ένα θεμελιώδες κβαντικό πεδίο, όχι αλγοριθμικό, όχι υπολογίσιμο. Αυτό που αποκαλεί seity, από το λατινικό seitas, είναι η αυθύπαρκτη ύπαρξή της, η συνειδητή οντότητα που γνωρίζει ότι είναι. Η νοημοσύνη, ακόμη και η βασική νοημοσύνη, είναι ο τρόπος με τον οποίο ένας οργανισμός χρησιμοποιεί τη συνείδηση για να γνωρίζει, όχι να την παράγει. Ο Faggin χρησιμοποιεί τη μεταφορά του ηλεκτρισμού, ο οποίος υπήρχε πριν από τη λάμπα. Η λάμπα δεν δημιουργεί ηλεκτρισμό. τον μετατρέπει σε φως. Ο εγκέφαλος δεν δημιουργεί συνείδηση. τη μετατρέπει σε συνειδητή εμπειρία. Αν η βασική νόηση καταδεικνύει ότι η ευφυής συμπεριφορά μπορεί να συμβεί χωρίς νευρώνες, ο Faggin επιχειρεί να αποδείξει ότι η συνειδητή εμπειρία μπορεί να συμβεί χωρίς κλασικούς υπολογισμούς. Η βασική νοημοσύνη στερεί από τον εγκέφαλο το μονοπώλιό του στη νοημοσύνη. Ο Faggin στερεί από τον εγκέφαλο, σε σύγκριση με έναν υπολογιστή, το μονοπώλιό του στη συνείδηση. Αν ένα σύστημα χωρίς εγκέφαλο συμπεριφέρεται ευφυώς με βιοηλεκτρισμό και χημικά σήματα, ένα σύστημα με ή χωρίς εγκέφαλο αισθάνεται την ύπαρξή του. Ο Faggin εξηγεί ότι η συνείδηση δεν παράγεται, γίνεται αντιληπτή. Ο Levin μελετά πώς αποφασίζει ένα κύτταρο. Ο Faggin μελετά γιατί κάποιος αισθάνεται αυτήν την απόφαση. Αν ο Levin έχει δίκιο, ο Spengler είχε δίκιο για την ψυχή του φυτού που λαμβάνει αποφάσεις. Αν ο Faggin έχει δίκιο, ο Spengler είχε ακόμη περισσότερο δίκιο: αυτή η ψυχή του φυτού όχι μόνο αποφασίζει, αλλά αισθάνεται την ύπαρξή της με τον δικό της τρόπο, πολύ πριν καν αναρωτηθούν οι άνθρωποι τι είναι το συναίσθημα.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου