Ένας γνωστός μου, τοπικός διοργανωτής του Pro Loco (τουριστικού συλλόγου) σε ένα μικρό χωριό της ενδοχώρας, παραπονιέται με ενόχληση για το πόσο δύσκολο είναι να οργανωθεί το ετήσιο φεστιβάλ του χωριού. Όχι λόγω έλλειψης κεφαλαίων, εθελοντών ή ενδιαφέροντος, αλλά λόγω της συντριπτικής, καταστροφικής δύναμης της γραφειοκρατίας. Εβδομάδες εργασίας για την απόκτηση αδειών, τη συμπλήρωση εντύπων, την κάλυψη των απαιτήσεων αμέτρητων γραφείων και ιδρυμάτων, την οργάνωση κάθε εκδήλωσης σύμφωνα με έναν υπερβολικό αριθμό κανόνων, εγκυκλίων και κανονισμών. Όλα αυτά για λίγες μέρες εορτασμού σε μια κοινωνία που υπερηφανεύεται ότι είναι η πιο ελεύθερη στην ιστορία. Αυτό δεν είναι αλήθεια, όπως όλοι γνωρίζουν από πρώτο χέρι. Ζούμε σε ένα φιλελεύθερο-γραφειοκρατικό σύστημα, έναν δεσποτισμό που διέπεται από το νόμο.
Δεν πρόκειται για αντίφαση ή ετερογονία των σκοπών, αλλά μάλλον για τη λογική συνέπεια του πραγματικού φιλελευθερισμού. Ο Αλέξις Τοκβίλ αποτύπωσε τα πρώτα σημάδια του σε ένα διάσημο απόσπασμα από το βιβλίο «Δημοκρατία στην Αμερική». «Αν προσπαθήσω να φανταστώ τη νέα όψη που θα έχει ο δεσποτισμός στον κόσμο, βλέπω ένα αμέτρητο πλήθος ίσων ανδρών, που έχουν ως μοναδικό στόχο την εξασφάλιση μικροπρεπών και χυδαίων απολαύσεων για να ικανοποιήσουν τις επιθυμίες τους. Πάνω από αυτούς υψώνεται μια τεράστια και κηδεμονική δύναμη, η οποία είναι η μόνη υπεύθυνη για τη διασφάλιση της περιουσίας τους και την επίβλεψη της μοίρας τους. Είναι απόλυτη, λεπτομερής, τακτική, προνοητική και ευγενική. Θα έμοιαζε με πατρική εξουσία αν, όπως εκείνη, ο στόχος της ήταν να προετοιμάσει τους ανθρώπους για την ανδρική ενηλικίωση, ενώ αντίθετα επιδιώκει να τους καθηλώσει αμετάκλητα στην παιδική ηλικία. Της αρέσει να διασκεδάζουν οι πολίτες, αρκεί να μη σκέφτονται τίποτε άλλο πέρα από τη διασκέδασή τους. Εργάζεται πρόθυμα για την ευημερία τους, αλλά επιθυμεί να είναι ο μοναδικός παράγοντας και ρυθμιστής της. Μεριμνά για την ασφάλειά τους και διασφαλίζει τις ανάγκες τους, διευκολύνει τις απολαύσεις τους, διεκπεραιώνει τις κύριες υποθέσεις τους, κατευθύνει τις επιχειρήσεις τους, ρυθμίζει τη διαδοχή τους, διαιρεί τις κληρονομιές τους. Δεν θα μπορούσε να τους αφαιρέσει εντελώς τον κόπο της σκέψης και τον πόνο της ζωής;»
Ένας απαίσιος δάσκαλος, ο Μισέλ Φουκώ, μίλησε για την κοινωνία ως «μηχανισμό». Ακόμα και η οργάνωση των μεγάλων ιδιωτικών εταιρειών χαρακτηρίζεται από γραφειοκρατία, ακαμψία και άκριτη προσήλωση σε λεπτομερείς, συχνά ακατανόητους κανόνες. Ο οικονομικός φιλελευθερισμός και ο κρατισμός είναι αδέλφια που συγκρούονται μόνο στα λόγια: βαδίζουν χωριστά για να χτυπήσουν ενωμένα. Ακόμη και τα λεγόμενα ελεύθερα επαγγέλματα είναι δέσμια πρωτοκόλλων και κατευθυντήριων γραμμών, εγκλωβισμένα σε ένα πλέγμα όπου η ιερή Αγορά —ψευδώνυμο του ιδιωτικού συμφέροντος— και η κανονιστική βουλιμία επιτελούν η καθεμιά τον δικό της ρόλο, με κοινό αποτέλεσμα την κατάργηση κάθε πραγματικής ελευθερίας, την επιβολή κυρώσεων και τον έλεγχο. Η φιλελεύθερη αποσυναρμολόγηση (με θεμελιώδη μαρξιστική συμβολή) των πολιτισμικών κανόνων και εθίμων έχει δημιουργήσει μια διάχυτη εξουσία, πολιτικά φιλελεύθερη και οικονομικά νεοφιλελεύθερη, αλλά συγχρόνως κρατιστική και γραφειοκρατική. Ζούμε σε ένα παράδοξο υβρίδιο: τον ατομικιστικό κρατισμό.
Ο φιλελευθερισμός αποτυγχάνει όταν υλοποιηθεί πλήρως. Έχοντας αναλάβει από τη δεκαετία του 1990, η πολιτική φιλοσοφία που γεννήθηκε για να δημιουργήσει το πλουραλιστικό μωσαϊκό -τώρα ένα αφηρημένο συνονθύλευμα- έχει παραγάγει αφόρητη οικονομική ανισορροπία, έχει επιβάλει ομοιομορφία (παγκοσμιοποίηση, οικονομίες κλίμακας, η ισοπεδωτική κατανάλωση του McWorld και παντού πανομοιότυπα εμπορικά κέντρα) και έχει προωθήσει την υλική και πνευματική υποβάθμιση. Πρέπει να υπερασπιστεί και να επεκτείνει αυτές τις ομοιομορφίες μέσω συμμαχίας με τον κρατιστή αδελφό του: το προτιμώμενο μέσο είναι το γραφειοκρατικό τέρας, η αλγεβρική πρόοδος κανόνων, ελέγχων και, φυσικά, ελεγκτών. Το έργο του απαιτεί μια μεγαμηχανή που ενώνει τη συνδυασμένη δράση του κράτους, της οικονομίας, του εκπαιδευτικού συστήματος, της επιστήμης και της τεχνολογίας. Το προϊόν είναι μια κοινωνία μοναχικών ανθρώπων, «διαφορετικά ίσων», χωρίς ουσιαστικές σχέσεις, φορτωμένων με δικαιώματα και προσδιορισμένων από αφηρημένες —αν όχι διαλυτικές— ελευθερίες· ανθρώπων ανίσχυρων, φοβισμένων και μόνων. Ιδανικά θηράματα για το σύστημα της κατανάλωσης και για τις γραφειοκρατίες, οι οποίες τους περιβάλλουν με μητρική φροντίδα, ενώ ταυτόχρονα παραμένουν αμείλικτες, αδηφάγες και τιμωρητικές. Οι γραφειοκρατίες αυτές τροφοδοτούνται όχι μόνο από τον πολλαπλασιασμό των κανονισμών, αλλά και από την ιδιοτελή συναίνεση των πολυάριθμων γραφειοκρατικών στρωμάτων των λεγόμενων ειδικών -και των άγρυπνων ελεγκτών- τους οποίους ο Κοστάντσο Πρέβε αποκαλούσε κυριαρχούμενες τάξεις εντός της άρχουσας τάξης.
Η συντονισμένη δράση του φιλελεύθερου δόγματος και της γραφειοκρατικής πρακτικής μειώνει τις επιλογές σε αποπροσωποποιημένους μηχανισμούς, προκαθορισμένες διαδρομές και ιδιοτροπίες που μετονομάζονται σε δικαιώματα μέσα σε ένα γιγάντιο σύστημα εξαρτήσεων και εξαρτήσεων. Μεταξύ της απαίτησης για προστασία της ατομικής ελευθερίας και της επέκτασης του κράτους βρίσκεται η αλληλεξαρτώμενη σχέση μεταξύ κράτους, γραφειοκρατιών και αγοράς. Αναπτύσσονται αναγκαστικά και συνεχώς μαζί. Ο κρατισμός επιτρέπει τον ατομικισμό, ο οποίος με τη σειρά του απαιτεί ένα κρατιστικό πλαίσιο. Γινόμαστε ο καθένας μας πιο ατομικιστές και πιο κρατιστές. Ο ρόλος των πολιτικών δυνάμεων είναι συμπληρωματικός. Εναλλαγή χωρίς εναλλακτική (Jean Paul Michéa) στην οποία κάποιοι επικεντρώνονται στον ατομικισμό (και τον κοινωνικό εγωισμό) χωρίς να επηρεάζουν το κρατιστικό πλαίσιο, ενώ άλλοι κάνουν το αντίθετο. Και οι δύο κινούνται στον ίδιο ορίζοντα, σε αρμονία με τις φιλοσοφικές προϋποθέσεις και τα πρακτικά αποτελέσματα του φιλελευθερισμού. Τυποποιώντας το άτομο στην κατανάλωση και το προσωπικό συμφέρον, διαχωρισμένο από την ταυτότητα, την κοινότητα και τις φυσικές, επαγγελματικές, εδαφικές και πνευματικές σχέσεις, ο φιλελευθερισμός πρέπει να οργανώσει τη σύγκρουση που δημιουργείται από τον κατακερματισμό της κοινωνίας μέσω νέων κανόνων, νόμων, μηχανισμών, απαγορεύσεων και υποχρεώσεων που μόνο οι γραφειοκρατίες, καθοδηγούμενες από τις ιδεολογικές προκαταλήψεις της προόδου, της ανοχής και της ένταξης, μπορούν να διαχειριστούν.
Το σύστημα ονομάζεται, χαρακτηριστικά, governance —«διακυβέρνηση»—, δηλαδή διαχείριση του υπάρχοντος πάνω σε φιλελεύθερη και οικονομικά φιλελεύθερη βάση, με τη συνεχή παραγωγή νέων δικαιωμάτων, νέων νοημάτων και νέων κανόνων που διασφαλίζονται μέσω της γραφειοκρατίας. Οι κυρίαρχες τάξεις είναι διαιρεμένες στις αντίστοιχες σφαίρες τους, αλλά παραμένουν ενωμένες και συμμαχικές στη διακυβέρνηση. Κάτω από αυτές, η μάζα όλων των άλλων φυτοζωεί. Η εξουσία ευνοεί τους λεγόμενους «τελευταίους» —μετανάστες, σεξουαλικές μειονότητες και παρόμοιες κατηγορίες, που εξαρτώνται από αυτήν για την επιβίωση ή τη διεκδίκηση δικαιωμάτων— εις βάρος του υπόλοιπου πληθυσμού: του άοπλου στρατού των «προτελευταίων», πάνω στους οποίους βαραίνουν τόσο η αδικία της ελεύθερης αγοράς όσο και ο ασφυκτικός κλοιός του απρόσωπου στρατού των ειδικών, των αξιωματούχων και ολόκληρου του γραφειοκρατικού μηχανισμού —των «δεκανέων» μιας αξέχαστης ταινίας του Τοτό.
Ο φιλελευθερισμός καταργεί την αντίληψη της ελευθερίας ως ικανότητας να χαλιναγωγεί κανείς την άμεση ικανοποίηση των ενστίκτων και των επιθυμιών του. Η ελευθερία νοούνταν ως ικανότητα αυτοκυβέρνησης: ως δυνατότητα να αναβάλλει κανείς την ικανοποίηση των ενστίκτων, των αναγκών και των παρορμήσεών του και να απαρνείται ό,τι θεωρούνταν αρνητικό, επειδή ερχόταν σε αντίθεση με την αρετή και το αγαθό. Αν η κοινή κατάληξη όλων των φιλελεύθερων ρευμάτων, τόσο της δεξιάς όσο και της αριστεράς, είναι η επικράτηση της υποκειμενικής δράσης, η νομική του σφαίρα είναι το θετικό δίκαιο. Δηλαδή, ένα σύστημα που βασίζεται σε απλές διαδικασίες - όχι αρχές ή το κοινό καλό - και σε μεταβαλλόμενες πλειοψηφίες. Οι πολιτικές συνελεύσεις νομοθετούν σύμφωνα με την κυρίαρχη σκέψη σε μια δεδομένη ιστορική στιγμή, η οποία είναι η σκέψη, ή μάλλον, τα συμφέροντα, της άρχουσας τάξης. Η διατύπωση των κανόνων είναι γενικά πολύπλοκη, ασαφής και αντιφατική, σχεδιασμένη να απαιτεί την αποφασιστική κρίση λεγεώνων ειδικών, καθώς και μια πληθώρα κανονισμών, των οποίων η σύνταξη, και στη συνέχεια η εφαρμογή, παράγει περαιτέρω γραφειοκρατίες με συνεχώς διευρυνόμενες, αυτοαναφορικές εξουσίες, που ξεχειλίζουν στο κενό της πολιτικής λήψης αποφάσεων που επιθυμεί ο πραγματικός φιλελευθερισμός. Ένα ιταλικό παράδειγμα είναι η περίπτωση της Ilva, του γίγαντα της χαλυβουργίας του οποίου τα εργοστάσια, στρατηγικά για το βιομηχανικό μέλλον, έκλεισαν με απόφαση της δικαστικής εξουσίας, της τάξης των δημόσιων γραφειοκρατών που έγιναν αυτόνομη εξουσία.
Η ουσία του συστήματος είναι μια (αταξία) που ενισχύει κάθε ατομικισμό, αλλά τον εγγυάται μέσω ενός ευρέος νομικού, πολιτικού και κοινωνικού πλαισίου του οποίου οι θεματοφύλακες και οι δικαιούχοι είναι διάφορες γραφειοκρατίες. Έτσι, η αναρχική αυτονομία του φιλελεύθερου υποκειμενισμού ελέγχεται, διαμορφώνεται και διοικείται από την επιβολή αμέτρητων νόμων, με την αυτονόητη διεύρυνση τόσο της σφαίρας επιρροής του κράτους όσο και των αδηφάγων γραφειοκρατιών, οι οποίες μετατρέπονται σε αστυνομία της συμπεριφοράς. Παραδόξως, όσο μεγαλύτερη είναι η φιλελεύθερη αυτονομία, τόσο πιο πανταχού παρόν γίνεται το κράτος. Η ελευθερία του χθες, αποτελούμενη από σχέσεις και από κοινοτικούς, συλλογικούς, ηθικούς και οικογενειακούς δεσμούς, συρρικνώνεται μέσα σε μια χειραφέτηση η οποία, για να αποτρέψει τον πόλεμο όλων εναντίον όλων, χρειάζεται τον γραφειοκρατικό Λεβιάθαν. Ο φιλελευθερισμός επιτυγχάνει την τελειότητά του χάρη στο απελευθερωμένο άτομο και το κράτος που ελέγχει. Ο ιδιωτικός, κυριαρχών στα πάντα Λεβιάθαν έχει μια κρατικο-γραφειοκρατική διεπαφή που έχει ως στόχο να περιορίσει - όπως ισχυρίζεται - τις υπερβολές του συνολικού υποκειμενισμού του homo homini lupus του Thomas Hobbes. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Άγγλος στοχαστής του 17ου αιώνα ήταν γραμματέας του Φράνσις Μπέικον, του επιστήμονα-φιλοσόφου που επιδίωξε να κυριαρχήσει στις δυνάμεις της φύσης για οικονομική εκμετάλλευση, και αργότερα έγινε το πρότυπο για τον Τζον Λοκ, τον πρώτο θεωρητικό του φιλελευθερισμού τον 18ο αιώνα. Στην ίδια περίοδο ανήκει και η ιδέα, την οποία διατυπώνει ο Μάντεβιλ στον Μύθο των Μελισσών, ότι τα ιδιωτικά ελαττώματα μετατρέπονται σε αρετές όταν παράγουν κέρδος. Ο ορίζοντας είναι η ατομικιστική απελευθέρωση αυτού που ο Τζόζεφ Σουμπέτερ θα ονόμαζε τα ζωώδη πνεύματα του φιλελεύθερου καπιταλισμού, μη βιώσιμα χωρίς ένα ισχυρό γραφειοκρατικό πλαίσιο στο οποίο το κράτος γίνεται ο αστυνομικός.
Τελικά, το φιλελεύθερο-νεοφιλελεύθερο εγχείρημα (τώρα στην ελευθεριακή και ελευθεριάζουσα φάση του), καθώς εξαντλεί τους ηθικούς και φυσικούς πόρους στους οποίους αρχικά θεμελιώθηκε, επιβιώνει χάρη στην αποφασιστική συνδρομή της τεχνολογίας —με ανησυχητική κατάληξη το fintech— και ταλαντεύεται ανάμεσα στην αυξανόμενη υποκειμενική αναρχία και στον διάχυτο, καταναγκαστικό έλεγχο ενός γραφειοκρατικού μηχανισμού υπηρεσιών. Το εγγύς μέλλον —και, σε κάποιον βαθμό, ήδη το παρόν— προοιωνίζεται ακραία ελευθερία στη σφαίρα των ενστίκτων, μέσα σε συνθήκες ακραίας καταπίεσης. Ένα από τα δράματα αυτής της αντίφασης - μια μορφή ανομίας/απορίας που θα εξέπληττε τον Emile Durkheim, τον πρώτο που τη μελέτησε - είναι η τάση του σύγχρονου Homo, όχι πλέον τόσο sapiens, να περιορίζει αυτή τη σύνθετη κατάσταση στις διαστάσεις ενός απλού «τεχνικού» προβλήματος, το οποίο υποτίθεται ότι μπορεί να επιλυθεί με πιο μαζικές δόσεις φιλελευθερισμού-ελευθεριασμού ή γραφειοκρατικού πολιτικού ελέγχου, ανάλογα με την ταλάντωση του εκκρεμούς μεταξύ των δύο κύριων τάσεων του φιλελεύθερου ουράνιου τόξου. Και οι δύο αυτές λύσεις είναι καταστροφικές. Απέναντί τους οφείλουμε να αντιτάξουμε, με υπομονή, επιμονή, ανοιχτό πνεύμα, φαντασία αλλά και ριζοσπαστικότητα, τον απεγκλωβισμό μας από τον ιστό του φιλελευθερο-γραφειοκρατικού συστήματος.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου