Μερικοί στοχαστές δεν γίνονται πραγματικά επίκαιροι παρά μόνο μετά τον θάνατό τους. Ο Μισέλ Κλουσκάρ ανήκει σε αυτή τη μικρή ομάδα. Κατά τη διάρκεια της ζωής του, παρέμεινε στη σκιά μεγάλων Γάλλων μορφών όπως ο Φουκώ, ο Ντελέζ και ο Μπαρτ, αλλά σήμερα, το έργο του επανεξετάζεται ολοένα και περισσότερο. Αυτό δεν είναι τυχαίο. Η ανάλυσή του για τον «καπιταλισμό της αποπλάνησης» φαίνεται να έχει γραφτεί για μια εποχή που οι influencers, τα κοινωνικά δίκτυα και η συνεχής αυτοβελτιστοποίηση κυριαρχούν στην καθημερινή ζωή.
Ο Μισέλ Κλουσκάρ (1928-2009) ήταν φιλόσοφος, κοινωνιολόγος και πεπεισμένος μαρξιστής. Δεν ήταν κλασικός μαρξιστής στοχαστής. Το έργο του φέρνει τον Μαρξ σε διάλογο με τον Ρουσσώ και τον Χέγκελ και ξεκινά από μια απλή ιδέα: μια κοινωνία μπορεί να γίνει κατανοητή μόνο εάν η παραγωγή και η κατανάλωση μελετηθούν μαζί. Η οικονομία, ο πολιτισμός και η πολιτική δεν είναι ξεχωριστοί κόσμοι, αλλά ενισχύουν συνεχώς ο ένας τον άλλον. Αυτός ακριβώς είναι ο λόγος για τον οποίο ο Κλουσκάρ δεν ενδιαφερόταν μόνο για την εργασία και την ιδιοκτησία, αλλά πάνω απ' όλα για τον τρόπο με τον οποίο ο καπιταλισμός παράγει επιθυμίες. Έθεσε για πρώτη φορά αυτή την ανάλυση με διεισδυτικό τρόπο στο Νεοφασισμός και η Ιδεολογία της Επιθυμίας (1973) (1), ένα έργο με έναν υποβλητικό υπότιτλο: Οι Ταρτούφοι της Επανάστασης. Η αναφορά στον Ταρτούφο του Μολιέρου δεν είναι τυχαία. Σύμφωνα με τον Κλουσκάρ, πολλοί διανοούμενοι παρουσιάστηκαν ως επαναστάτες, ενώ στην πραγματικότητα βοηθούσαν στη νομιμοποίηση μιας νέας φάσης του καπιταλισμού.
Η ερμηνεία του για τον Μάη του '68 ήταν επομένως ριζικά διαφορετική από την τρέχουσα ερμηνεία. Σύμφωνα με τον Κλουσκάρ, οι φοιτητικές διαδηλώσεις δεν σηματοδοτούσαν μια ρήξη με τον καπιταλισμό, αλλά μια μετατόπιση εντός της αστικής κουλτούρας. Η παλιά αστική τάξη, η οποία έδινε προτεραιότητα στην εργασία, την πειθαρχία και την αποταμίευση, είχε δώσει τη θέση της σε μια νέα ελίτ που εξυμνούσε την ελευθερία, την κατανάλωση και την ατομική ολοκλήρωση. Η γλώσσα της απελευθέρωσης ήταν τελικά απόλυτα συμβατή με την περαιτέρω ανάπτυξη της οικονομίας της αγοράς.
Έτσι, ο Κλουσκάρ αντιτάχθηκε επίσης στον τότε πολύ δημοφιλή Φροϋδο-Μαρξισμό των Ντελέζ και Γκουαταρί. Ενώ έβλεπαν την επιθυμία ως επαναστατική δύναμη, ο Κλουσκάρ υποστήριξε ακριβώς το αντίθετο. Κατά την άποψή του, μια πολιτική που εξυμνεί τις αυθόρμητες επιθυμίες ενώ δεν εμπιστεύεται τη συλλογική οργάνωση μόνο αποδυναμώνει την αντίσταση. Η ατομική απελευθέρωση μπορεί να ενσωματωθεί χωρίς δυσκολία σε ένα σύστημα που προτείνει συνεχώς νέες μορφές κατανάλωσης. Το πιο γνωστό του έργο, Ο Καπιταλισμός της Αποπλάνησης (1981) (2), αναπτύσσει αυτή την ιδέα. Η κεντρική του θέση είναι τόσο απλή όσο και ισχυρή: ο σύγχρονος καπιταλισμός παράγει όχι μόνο αγαθά, αλλά και επιθυμίες. Δεν πουλάει πλέον προϊόντα επειδή τα χρειάζονται τα άτομα. δημιουργεί συνεχώς νέες ανάγκες, ταυτότητες και τρόπους ζωής. Το να αγοράζεις κάτι σημαίνει να αγοράζεις ταυτόχρονα μια εικόνα του εαυτού σου.
Ο Κλουσκάρ περιγράφει πώς φαινομενικά κοινότοπα καταναλωτικά αγαθά εισάγουν σταδιακά τους νέους σε αυτή τη λογική. Το τζουκ μποξ, το μοτοποδήλατο, τα τζιν ή η ηλεκτρική κιθάρα είναι πολύ περισσότερα από απλά χρηστικά αντικείμενα. Λειτουργούν ως σύμβολα ελευθερίας, νεωτερικότητας και ταυτότητας. Η κατανάλωση γίνεται μια εμπειρία από μόνη της. Δεν έχει σημασία η αξία χρήσης, αλλά η υπόσχεση ενός συγκεκριμένου τρόπου ζωής.
Το ίδιο ισχύει και για τη μόδα, την τεχνολογία και τα είδη πολυτελείας. Ένα σπορ αυτοκίνητο ή μια μοτοσικλέτα με κύρος δεν αντιπροσωπεύει πλέον πρωτίστως πρακτική χρησιμότητα, αλλά μάλλον κοινωνική θέση. Η κατανάλωση γίνεται μια γλώσσα μέσω της οποίας τα άτομα εκφράζουν τη θέση τους στην κοινωνία. Έτσι, ο καπιταλισμός μετατοπίζει το κέντρο βάρους του: δεν είναι πλέον η παραγωγή αγαθών που κατέχει κεντρική θέση, αλλά η παραγωγή επιθυμιών. Σύμφωνα με τον Κλουσκάρ, αυτή η νέα καταναλωτική κουλτούρα γεννήθηκε κατά τη μεταπολεμική ανασυγκρότηση. Το Σχέδιο Μάρσαλ δεν ήταν απλώς οικονομική βοήθεια: ταυτόχρονα διέδωσε έναν αμερικανικό τρόπο ζωής στον οποίο η διαφήμιση, η λαϊκή κουλτούρα και η κατανάλωση κατείχαν κεντρική θέση. Η Ευρώπη εισήγαγε όχι μόνο αμερικανικά προϊόντα, αλλά και έναν νέο τρόπο ζωής και επιθυμίας. Ο Μάιος του '68, σύμφωνα με τον ίδιο, δεν ήταν η αρχή αυτής της πολιτιστικής επανάστασης, αλλά μάλλον η ορατή έκφρασή της.
Η πιο διάσημη φόρμουλά του συνοψίζει συνοπτικά αυτή την εξέλιξη: πολιτισμικά, ο καπιταλισμός κινείται ολοένα και περισσότερο προς τα αριστερά· οικονομικά, ολοένα και περισσότερο προς τα δεξιά. Ενώ ενθαρρύνονται η ατομική ελευθερία, η σεξουαλική χειραφέτηση και η πολιτισμική ποικιλομορφία, οι μηχανισμοί της αγοράς, ο ανταγωνισμός και η συγκέντρωση κεφαλαίου συνεχίζουν να εντείνονται. Ακριβώς αυτός ο συνδυασμός καθιστά το σύστημα τόσο ανθεκτικό. Η εμπειρία της προσωπικής ελευθερίας καλύπτει την αυξανόμενη οικονομική εξάρτηση.
Έτσι, ο Κλουσκάρ διακρίνεται από πολλούς άλλους μαρξιστές στοχαστές. Ενώ αυτοί ανέλυαν κυρίως την παραγωγή, εκείνος μελέτησε πώς ο καπιταλισμός διαμορφώνει επίσης τις επιθυμίες, τα γούστα και τις ταυτότητές μας. Η άποψή του ότι η κυριαρχία παρουσιάζεται ολοένα και λιγότερο ως καταναγκασμός και περισσότερο ως ελευθερία φαίνεται εξαιρετικά επίκαιρη σήμερα.
Σε έναν κόσμο όπου οι αλγόριθμοι προβλέπουν τις προτιμήσεις μας, όπου τα κοινωνικά δίκτυα εμπορεύονται την προσοχή μας και όπου οι ψηφιακές πλατφόρμες δημιουργούν συνεχώς νέες επιθυμίες, ο Κλουσκάρ φαίνεται εκπληκτικά σύγχρονος. Ο «καπιταλισμός της αποπλάνησης» του δεν είναι μια ιστορική περιέργεια, αλλά μια αιχμηρή διάγνωση της κοινωνίας στην οποία ζούμε σήμερα. Αυτός είναι ίσως ακριβώς ο λόγος για τον οποίο αυτός ο ξεχασμένος Γάλλος φιλόσοφος λαμβάνει επιτέλους την προσοχή που σπάνια λάμβανε κατά τη διάρκεια της ζωής του.
Σημείωμα:
(1) Clouscard, Michel. Νεοφασισμός και η Ιδεολογία της Επιθυμίας. Παρίσι: Denoël/Gonthier, 1973, 186 σελ.
(2) Κλουζκάρ, Μισέλ. Σαγηνευτικός Καπιταλισμός: Κριτική της Ελευθεριακής Σοσιαλδημοκρατίας. Παρίσι: Medissidor-Editions Sociales, 1981, 248 σελ. ISBN: 978-2-2009-05457-2.
Πηγή: Nieuwsbrief Knooppunt Delta, αρ. 212, Σεπτέμβριος 2026
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου