Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Καντ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Καντ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Τρίτη 17 Νοεμβρίου 2026

ΠΟΙΗΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΟΥΝ ΜΕ ΠΝΕΥΜΑΤΑ(1)

ΠΟΙΗΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΟΥΝ ΜΕ ΠΝΕΥΜΑΤΑ

ΠΑΡΑΞΕΝΟΤΑΤΑ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ


Θεόδωρος Βελλιανίτης, „Ποιηταί πνευματιζόμενοι“

Το Άστυ, Nr. 314, 17.–18. Οκτωβρίου 1891, Σ. 1

https://digitallib.parliament.gr/main.asp?current=412325




Φυσιολογικά θαύματα. – Ζωγράφος χωρίς να είναι ζωγράφος. – Η συντακτική ομάδα του «Άστεως» σε πνευματιστική συνεδρία. – Υποκείμενο υπνωτισμού.

Τρεις από τους πιο έξυπνους νέους της πόλης μας, ποιητές και οι τρεις, από τους οποίους ο ένας είναι εξαιρετικά δημοφιλής στο ελληνικό κοινό, έπαψαν εδώ και λίγο καιρό να εμφανίζονται στους φιλικούς κύκλους από τους οποίους ήταν αχώριστοι για ολόκληρα χρόνια. Όλοι τούς έβλεπαν, παραδόξως, να περπατούν και οι τρεις μαζί και να αποφεύγουν τη συναναστροφή με τους υπόλοιπους φίλους τους. Αυτό κίνησε την περιέργεια όλων μας. Ζητήθηκαν πληροφορίες και έγινε γνωστό ότι εδώ και είκοσι πέντε μέρες ασχολούνται με πνευματιστικές δραστηριότητες: κινούν τρίποδα τραπέζια, καλούν πνεύματα αρχαίων και νεότερων φιλοσόφων και ποιητών, που τους υπαγορεύουν στίχους, στέκονται μπροστά στον καθρέφτη και βλέπουν να περνούν μέσα του φαντάσματα πανέμορφων γυναικών, μορφές φίλων και λευκές φτερούγες αγγέλων, παίζουν μουσική χωρίς να ξέρουν και ζωγραφίζουν χωρίς να έχουν πιάσει ποτέ στα χέρια τους μολύβι και πινέλο.

Όλα αυτά ήταν αρκετά για να κινήσουν το ενδιαφέρον των στενών τους φίλων και να ληφθούν μέτρα, ώστε να προληφθούν ενδεχόμενες δυσάρεστες συνέπειες. Ύστερα από λίγες μέρες τα επιβεβαίωσαν και οι ίδιοι. Μάλιστα, έλεγαν ακόμη πιο εκπληκτικά πράγματα και χρησιμοποιούσαν λέξεις και φράσεις μιας συνθηματικής γλώσσας, στην οποία σημαντική θέση είχαν το πνεύμα, το περίπνευμα, η μυριάδα των πνευμάτων, η φωτιά και άλλες, ακόμη πιο παράξενες λέξεις, που μας διαφεύγουν τώρα. Διαβεβαίωναν επιπλέον ότι καλούσαν το πνεύμα της ζωγραφικής και τότε ένας από αυτούς έπαιρνε τα μολύβια και δημιουργούσε εικόνες που θα τις ζήλευαν και ο Ραφαήλ και ο Μιχαήλ Άγγελος και ο Τισιανός. Όλοι πειστήκαμε ότι επρόκειτο για καθαρές πλάνες των αισθήσεων, τις οποίες πάθαιναν και οι τρεις, βλέποντας πράγματα διαφορετικά από τα πραγματικά αντικείμενα που είχαν μπροστά τους. Αυτή όμως η δυσπιστία μας τούς έκανε να πραγματοποιήσουν μπροστά μας ορισμένες από τις πνευματιστικές τους «εργασίες», όπως τις αποκαλούν.

Η πρώτη βραδιά

Συμφωνήσαμε, λοιπόν, και προχθές ο ποιητής κ. Προβελέγγιος, ο νευρολόγος γιατρός κ. Σίμων Αποστολίδης, ο συντάκτης μας κ. Κακλαμάνος κι εγώ πήγαμε στο σπίτι του ποιητή που υπνωτιζόταν, όπου μας περίμεναν. Στα πρόσωπα όλων των ανδρών και των γυναικών που ήταν μυημένοι στα μυστήρια απλωνόταν μια γλυκιά γαλήνη αθωότητας, μαζί όμως και μια προκαταβολική ειρωνεία για το πάθημα που θα παθαίναμε εμείς, οι τέσσερις Θωμάδες της νέας εποχής. Ύστερα από λίγα λεπτά, αφού είχε προηγηθεί αρκετή συζήτηση για το πνεύμα, ο νεότερος από τους τρεις κάθισε κοντά σε ένα στρογγυλό τραπέζι, πήρε χαρτί ζωγραφικής και άρχισε να ζωγραφίζει.

Το χέρι του δούλευε με καταπληκτική ταχύτητα. Το μολύβι πετούσε και πάνω στο χαρτί εμφανίζονταν οι συμμετρικές γραμμές ενός σχεδίου που παρίστανε το κεφάλι μιας γυναίκας. Όση ώρα ζωγράφιζε, δεν είχε την παραμικρή αντίληψη όσων συνέβαιναν γύρω του. Δούλευε με τα μάτια προσηλωμένα στο χαρτί, χωρίς να αλλάζει ούτε την παραμικρή από τις γραμμές που χάραζε εξαρχής. Εννοείται ότι το πράγμα ήταν αρκετά εκπληκτικό, καθώς όλοι γνωρίζαμε ότι δεν είχε σπουδάσει ποτέ ζωγραφική. Ο κ. Αποστολίδης πλησίασε αυτόν τον παράξενο ζωγράφο, μέτρησε τους σφυγμούς του και διαπίστωσε ότι από 80 είχαν ανέβει στους 140, χωρίς όμως να παρατηρείται καμία άνοδος της θερμοκρασίας. Το βλέμμα του ήταν ακίνητο και τα δυνατά τρυπήματα με τη βελόνα, που του έκανε ο γιατρός στο χέρι, δεν του προκάλεσαν καμία αντίδραση. Έπειτα ο γιατρός έβαλε το χέρι του ανάμεσα στα μάτια του και στο χαρτί. Τότε ο υπνωτισμένος σταμάτησε να δουλεύει και συνέχισε μόλις το χέρι αποσύρθηκε.


Όταν ο γιατρός ανακοίνωσε ότι οι σφυγμοί του είχαν ανέβει στους 140, ένας από τους πνευματιστές που παρευρίσκονταν θεώρησε ότι αυτό οφειλόταν στη φωτιά που είχε κατέβει από τους ουρανούς και είχε εισχωρήσει στις φλέβες του υπνωτισμένου. Σε λίγο το σχέδιο ολοκληρώθηκε. Ο υπνωτισμένος σωριάστηκε στο ανάκλιντρο, παρουσίασε μια ελαφριά σύσπαση των μυών και σηκώθηκε νιώθοντας πολύ καλά. Οι σφυγμοί του επανήλθαν στα φυσιολογικά επίπεδα, δεν παρατηρήθηκε καθόλου πυρετός και η διαύγεια της σκέψης του δεν θόλωσε στο παραμικρό.

Το σχέδιο που είχε φτιάξει ήταν αρκετά πετυχημένο. Οι πνευματιστές όμως το θεωρούσαν αντάξιο άλλων εποχών, ανώτερο από τα σχέδια του Λεονάρδου ντα Βίντσι και, τελικά, έργο που μόνο τα χέρια ενός θεόπνευστου ανθρώπου θα μπορούσαν να δημιουργήσουν. Τόσο ο υπνωτισμένος όσο και οι συνεργάτες του πίστευαν ότι κάποια υπερφυσική δύναμη, το πνεύμα, η «Μυριάδα», όπως την αποκαλούν, επιδρά στον φίλο τους και δημιουργεί αυτά τα έξοχα ζωγραφικά έργα. Η ίδια δύναμη όμως τον διατάζει να τα καταστρέψει ύστερα από λίγη ώρα και να τα κάψει, διαφορετικά θα πέσει χτυπημένος από κεραυνό.

Ύστερα από λίγη ώρα παρατηρήθηκαν τα ίδια συμπτώματα στον άνθρωπο που μόλις είχε ξυπνήσει. Τον κυρίευσε μια ακατανίκητη επιθυμία να δουλέψει ξανά. Πήρε πάλι το χαρτί και τα μολύβια και σχεδίασε το κεφάλι ενός γενειοφόρου άνδρα, με την ίδια ταχύτητα, αλλά με ασύγκριτα μεγαλύτερη τελειότητα από την πρώτη φορά. Η μορφή του δεύτερου σχεδίου παρίστανε έναν άγιο, όπως τους ζωγράφιζαν οι ζωγράφοι της Αναγέννησης. Ο υπνωτισμένος διαβεβαίωνε ότι δεν γνωρίζει ζωγραφική. Μάθαμε όμως από τον ίδιο ότι, όταν έμενε στο Παρίσι, του άρεσε να περνά τον χρόνο του στις πινακοθήκες και ότι την προσοχή του τραβούσαν περισσότερο τα κεφάλια που είχαν ζωγραφίσει οι ζωγράφοι της Αναγέννησης. Διάβαζε μελέτες αισθητικής και είχε στοιχειώδεις θεωρητικές γνώσεις για τις γραμμές.

Οι φίλοι μας θεώρησαν ότι είχε κάνει αρκετά για να μας πείσουν για την υπερφυσική δύναμη που είχε ανακαλύψει και για την αλήθεια των πνευματιστικών θεωριών, οι οποίες προκαλούν μεγάλο ενδιαφέρον στη Γερμανία, στην Αγγλία και στην Αμερική.


Επιστημονικές εξηγήσεις


Βέβαια, το θέαμα στο οποίο γίναμε μάρτυρες ήταν πραγματικά εξαιρετικό. Ο πνευματισμός όμως δεν έχει καμία σχέση μ’ αυτό. Βρεθήκαμε απλώς μπροστά σε ένα παραξενότατο υπνωτιστικό φαινόμενο, γιατί στη συγκεκριμένη περίπτωση πρόκειται μόνο για υπνωτισμό. Ο ποιητής που υπνωτίζεται είναι ένα σπανιότατο υποκείμενο (sujet), κατάλληλο για επιστημονική μελέτη. Έχει τις σπανιότατες ιδιότητες του αυτοϋπνωτισμού και της αυθυποβολής (autosuggestion). Μπορεί οποιαδήποτε ώρα και στιγμή να αυτοϋπνωτιστεί και να υποβάλει τον εαυτό του. Σ’ αυτή την κατάσταση δημιουργεί σχέδια χωρίς να κατέχει την τέχνη που απαιτείται γι’ αυτό.

Είναι αλήθεια ότι τέτοιο φαινόμενο δεν έχει ακόμη παρατηρηθεί στην επιστήμη. Σε ειδικά βιβλία, ακόμη και στα πιο πρόσφατα, δεν μπορέσαμε να βρούμε παρόμοιο παράδειγμα: ούτε αυτοϋπνωτισμό που να γίνεται με τόση ευκολία ούτε δημιουργία ζωγραφικών έργων από άνθρωπο που αγνοεί αυτή την τέχνη. Είναι αλήθεια ότι οι «υπνωτισμένοι αισθάνονται και ενεργούν, όπως λέει ο Braid, σαν όλες οι εντυπώσεις που περνούν από το μυαλό τους να ήταν πραγματικότητες». Αυτό όμως συμβαίνει ύστερα από υποβολή που κάνει κάποιος άλλος υπνωτιστής. Εδώ ακριβώς βρίσκεται η σπανιότητα του δικού μας υπνωτιστικού φαινομένου.

Στο νοσοκομείο της Σαλπετριέρ, όπου διδάσκει ο επιφανής νευρολόγος Σαρκώ, έχουν παρατηρηθεί πολλά παραδοξότατα φαινόμενα. Έτσι, σε κάποια υπνωτισμένη υπηρέτρια υπέβαλε την ιδέα να μιλήσει λατινικά, κι εκείνη επανέλαβε όλες τις λατινικές λέξεις που είχε ακούσει στην εκκλησία. Στη Γερμανία, ένας άλλος νευρολόγος άκουσε μια υπνωτισμένη υπηρέτρια να προφέρει αγγλικές λέξεις και φράσεις, ενώ αγνοούσε εντελώς αυτή τη γλώσσα. Αργότερα έμαθε ότι η ασθενής είχε υπηρετήσει σε ένα σπίτι όπου έμενε μια Αγγλίδα παιδαγωγός, από την οποία άκουγε αγγλικές φράσεις. Στη Γαλλία, κάποιος υπηρέτης, όταν βρισκόταν σε κατάσταση υπνωτισμού, μιμούνταν απαράμιλλα τους ήχους του βιολιού του περίφημου Σαρασάτε. Αυτά τα παραδείγματα δείχνουν με βεβαιότητα ότι στον εγκέφαλο υπάρχουν αμέτρητοι πολύπλοκοι μηχανισμοί, που μοιάζουν με τους φωνογράφους του Έδισον: δέχονται και διατηρούν τις εντυπώσεις, οι οποίες εμφανίζονται μόλις δοθεί η κατάλληλη αφορμή.


Μια τέτοια περίπτωση είναι και εκείνη του ανθρώπου που δημιούργησε μπροστά μας τα σχέδια. Παλιές εντυπώσεις από τις επισκέψεις του στα μουσεία και από την ανάγνωση βιβλίων σχετικών με τη ζωγραφική επανεμφανίστηκαν τώρα, όταν ο ίδιος ανέλαβε την έκδοση ενός εικονογραφημένου περιοδικού και αποκαλύφθηκε η ικανότητά του να αυτοϋπνωτίζεται. Όταν συνέρχεται από τον τεχνητό ύπνο, δεν διατηρεί καμία ανάμνηση. Πιστεύει ότι, πριν αρχίσει, δεν έχει καμία σαφή επίγνωση του έργου που δημιουργεί και ότι κάποια αόρατη και θεία δύναμη οδηγεί το χέρι του.

«Ελάχιστα παραδείγματα τέτοιας καταληπτικής κατάστασης παρατηρούνται», λέει ο Bonamaison. «Σ’ αυτή την κατάσταση το υποκείμενο παρουσιάζει μια δεύτερη κατάσταση, που διαφέρει από τη φυσιολογική με πολύ χαρακτηριστικές μεταβολές της προσωπικότητας: αλλαγή του χαρακτήρα, μεγαλύτερη δραστηριότητα των ψυχικών λειτουργιών και ιδιαίτερα της μνήμης, με τη διαφορά ότι, μόλις το υποκείμενο βγει από τη δεύτερη κατάσταση και επιστρέψει στη φυσιολογική, δεν θυμάται τίποτε από όσα συνέβησαν στη δεύτερη».


Τι άλλο κάνει ο υπνωτισμένος

Αυτές είναι οι προσωπικές μας παρατηρήσεις από όσα είδαμε οι ίδιοι. Όσοι παρακολούθησαν επί είκοσι μέρες τις διάφορες φάσεις του ποιητή που υπνωτίζεται διαβεβαιώνουν ότι παίζει πιάνο χωρίς να αγγίζει τα πλήκτρα, αλλά μόνο ακουμπώντας το χέρι του στο ξύλινο μέρος του οργάνου· ότι γράφει ποιήματα εξαιρετικής δύναμης και χρησμούς απαράμιλλης εκφραστικής χάρης. Εμείς δεν είδαμε τίποτε απ’ αυτά, πιστεύουμε όμως ότι θα συμβαίνουν κι αυτά, για τους λόγους που αναφέραμε παραπάνω. Προσθέτουν όμως ότι βλέπουν και φαντάσματα. Κι αυτό είναι επίσης πιστευτό. Αυτές οι τελευταίες αποκαλύψεις του υπνωτισμένου φίλου τους τούς προκάλεσαν νευροπάθεια, που δημιουργεί πλάνες της όρασης και της ακοής. Επομένως, είναι φυσικό να βλέπουν φαντάσματα, τα οποία εξηγούνται με τους νόμους της παθολογίας και είναι αποτέλεσμα αλλοιώσεων του νευρικού συστήματος.

Πρέπει να σημειωθεί ότι και οι τρεις είναι από τους πιο ευφάνταστους ποιητές. Ο ένας αφοσιώθηκε στη μελέτη του Φάουστ, όπου διατυπώνονται άφθονες δοξασίες για φαντάσματα και εμφανίσεις, ενώ οι άλλοι δύο μελέτησαν πρόσφατα φιλοσοφικά συστήματα. Όλα αυτά δημιούργησαν στον ευερέθιστο εγκέφαλό τους κάποια νευρική ευαισθησία, την οποία αύξησε η άγνοιά τους για την πρόοδο της επιστήμης στον υπνωτισμό. Έτσι, περιέβαλαν αυτά τα φαινόμενα με θρησκευτική επισημότητα, ενώ σε όλες τους τις σκέψεις κυριαρχεί η θρησκοληψία. Αυτή τους υπαγορεύει να εξαφανίζουν τις εικόνες και τα γραπτά που δημιουργεί ο υπνωτισμένος, τα οποία κατά τα άλλα παρουσιάζουν εξαιρετικό ενδιαφέρον για την επιστήμη.

Ελπίζουμε ότι σε τόσο ευφυείς νέους η θεραπεία από αυτή την παραφροσύνη θα είναι ευκολότερη απ’ ό,τι συνήθως. Θα γίνει επίσης κατανοητό ότι η υπνωτιστική ικανότητα του ενός, που εκδηλώθηκε με αφορμή την κλοπή κάποιων κοσμημάτων ενός από τους τρεις ποιητές, δεν έχει καμία σχέση με τις αγυρτείες των πνευματιστών ή με τις πλάνες των αισθήσεων όσων πάσχουν από αλλοιώσεις του νευρικού συστήματος, αλλά αποτελεί ένα υπνωτιστικό φαινόμενο, σπάνιο βέβαια, αλλά τίποτε περισσότερο.

Β.

Υστερόγραφο

Επειδή όσα αφορούν την παραπάνω υπόθεση έχουν ήδη γίνει αρκετά γνωστά, αναγκαζόμαστε να αναφέρουμε και τα ονόματα των φίλων μας. Είναι οι κύριοι Γ. Σουρής, συντάκτης του Ρωμηού, Ι. Πολέμης και Γ. Στρατήγης.

Οφείλουμε επίσης να προσθέσουμε ότι, ύστερα από τις εξηγήσεις που τους δόθηκαν, άρχισαν να πείθονται για τον καθαρά φυσιολογικό χαρακτήρα του φαινομένου.

ΤΙ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΑΥΤΟΣ Ο ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΤΟΥ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ ΚΑΤΑΝΟΕΙΤΑΙ ΕΥΚΟΛΑ. ΚΑΘΟΤΙ ΜΑΣ ΕΙΝΑΙ ΓΝΩΣΤΗ ΚΑΙ Η ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΗ ΠΝΕΥΜΑΤΙΣΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΣ ΣΤΙΣ ΕΥΡΩΠΑΙΚΕΣ ΧΩΡΕΣ, Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΟΥ ΣΟΛΟΒΙΕΦ ΚΑΙ Η ΕΠΙΡΡΟΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΟΥ ΑΚΟΜΗ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΗΣ ΘΕΟΣΟΦΙΑΣ ΤΟΥ ΜΠΑΙΜΕ ΚΑΙ ΤΟ ΠΑΘΟΣ ΤΟΥ ΜΠΕΡΝΤΙΑΕΦ ΝΑ ΠΡΟΒΛΗΘΕΙ ΜΙΑ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΠΕΡΑΝ ΤΗΣ ΒΙΒΛΙΚΗΣ. ΤΕΛΙΚΑ ΤΑ ΚΑΤΑΦΕΡΑΝ. 
ΤΙ ΓΙΝΕΤΑΙ ΟΜΩΣ ΜΕ ΤΟΝ ΚΑΝΤ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΕΞΩΓΗΙΝΟΥΣ; ΜΕ ΤΟΝ ΝΤΟΣΤΟΓΙΕΦΣΚΙ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΡΧΙΑ ΤΗΣ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΙΩΑΚΕΙΜ ΝΤΑ ΦΙΟΡΕ, Η ΟΠΟΙΑ ΕΠΙΒΛΗΘΗΚΕ ΚΑΙ ΣΤΗΝ Β' ΒΑΤΙΚΑΝΕΙΟ ΣΥΝΟΔΟ; ΤΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΜΕ ΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ; ΤΗΝ ΤΑΥΤΙΣΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΙΔΙΟΥ ΤΡΙΑΔΟΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΠΡΟΣΩΠΩΝ Η ΟΠΟΙΑ ΑΝΤΙΚΑΘΙΣΤΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΔΙΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΟΛΥΤΙΜΗΣ ΝΕΑΣ ΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ, ΣΤΗΝ ΟΠΟΙΑ Ο ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ ΘΥΣΙΑΣΕ ΑΚΟΜΗ ΚΑΙ ΤΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ; 
ΕΞΑΤΟΜΙΚΕΥΣΗ, ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΜΟΣ ΕΧΟΥΝ ΜΙΑ ΙΔΙΑΙΤΕΡΩΣ ΣΚΟΤΕΙΝΗ ΠΛΕΥΡΑ ΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΑΝΕΧΟΜΑΣΤΕ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΑΔΕΙΑ! ΑΥΤΟ ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΟΠΛΙΣΕ ΚΑΙ ΣΥΝΕΧΙΖΕΙ ΝΑ ΟΠΛΙΖΕΙ ΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ ΣΤΟΝ ΗΣΥΧΑΣΜΟ ΚΑΙ ΣΤΟΥΣ ΚΟΛΛΥΒΑΔΕΣ ΟΙ ΟΠΟΙΟΙ ΕΖΗΣΑΝ ΠΡΩΤΟΙ ΣΤΟ ΟΡΟΣ ΤΗΝ ΕΠΕΛΑΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΔΙΑΛΥΣΗ ΤΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ.

Παρασκευή 13 Νοεμβρίου 2026

ΠΕΡΙ ΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ (3)

  Συνέχεια από: Τετάρτη 14 Οκτωβρίου 2026

Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΚΑΝΤ
ΤΟΥ Maurizio Ferraris.

          Οι εμπειρίες και ο Funes.
      
Image result for immanuel kant    Η βασική ιδέα των εμπειριστών ήταν ότι όλη μας η γνώση προσλαμβάνεται απο τα αισθητήρια ( στον κόσμο συναντώ αισθήσεις, όχι έννοιες) και επομένως η μεταφυσική σαν οργάνωση εννοιολογική τού σύμπαντος μάς περισσεύει. Διαθέτουμε την έννοια της "αιτίας", για παράδειγμα: αλλά εάν δέν έχουμε δεί ποτέ μας ένα παράθυρο-ας πούμε-το οποίο ανοίγοντας ρίχνει το βάζο, δέν θα μπορούσαμε ποτέ μας να συλλάβουμε κάτι σαν μία αιτία και δέν θα την είχαμε συμπεριλάβει σ' ένα λεξικό. Ή επίσης ισχυριζόμαστε ότι ο χώρος έχει τρείς διαστάσεις, το ύψος, το πλάτος και το βάθος. Αλλά εάν ζούσαμε σε μία κατάσταση απώλειας των αισθήσεων πολύ δύσκολα θα μπορούσαμε να συλλάβουμε έννοιες σαν "ύψος και πλάτος". Για να μήν πούμε το βάθος, το οποίο δέν είναι αυτονόητο ούτε κάν όταν διαθέτουμε αισθητήρια και απαιτεί κάποια συμπληρωματική εμπειρία. Ο άνθρωπος που τον βλέπουμε μεγάλο απο κοντά ήταν ένα σημείο στον ορίζοντα και εάν δέν τον είχαμε πλησιάσει δέ θα μας ερχόταν ποτέ η σκέψη πώς εκτός απο το μήκος και το πλάτος υπάρχει επίσης το μακρυνό και το κοντινό, δηλαδή το βάθος.
          Η ηθική των εμπειριστών είναι λοιπόν ότι όχι μόνον απο την άποψη την χρονολογική (όπως θα συμφωνήσει και ο Κάντ), αλλά με απόλυτους όρους, όλες μας οι γνώσεις δέν έρχονται απο έννοιες, αλλά απο την αισθητική εμπειρία η οποία διατάσσεται σε στρώματα χάρη στην συνήθεια και στην λογική. Και οι έννοιες είναι μόνον ένας γρήγορος τρόπος και πολύ συχνά απατηλός, για να την κωδικοποιήσουμε. Η ουσία δέν υπάρχει, είναι το απλό σχέδιο ενός υποστρώματος το οποίο θα υφίστατο ανεξαρτήτως απο τα συμβεβηκότα του (Λόκ). Η αιτία δέν συνιστά μία Αρχή, γεννιέται μόνον απο το γεγονός ότι συχνά μάς συμβαίνει να προσέξουμε ότι το ένα συμβάν το ακολουθεί ένα άλλο, και να σκεφθούμε ότι το πρώτο καθορίζει το δεύτερο. Το Εγώ είναι μία απλή δέσμη αισθήσεων και όχι η ουσία χωρίς έκταση του Καρτέσιου. Τουλάχιστον μία απο τις τρείς διαστάσεις του χώρου, το βάθος, προέρχεται απο την εμπειρία.
          Το πρόβλημα όμως που δέν μπορούσαν να υποτάξουν οι εμπειριστές είναι ότι χωρίς την μεταφυσική διανύεται μία μικρή πορεία, αλλά όχι και τόσο αξιόλογη. Και εάν υπολογίζουμε την αιτία, την ουσία, τον χώρο και το Εγώ σαν απλά αποτελέσματα των εμπειριών μας, τότε η φιλοσοφία, η επιστήμη και η ηθική θα χαθούν κατ'ανάγκην. Για τον συνεπή εμπειριστή, όλα είναι μάταια, τουλάχιστον για μεγάλα διαστήματα και ο εμπειρισμός γίνεται ο προθάλαμος τού σκεπτικισμού. Κατα βάθος είναι ανούσιο να αναρωτώμεθα για την φύση των πραγμάτων, καθόσον αργά ή γρήγορα θα μπορούσαν να αλλάξουν και ανάμεσα στους νόμους της φυσικής και τα ωράρια των τραίνων δέν θα υφίστατο καμμία διαφορά κατά βάθος. Αυτά είναι τα προβλήματα που πολιορκούν παραδοσιακά τον σχετικισμό, ο οποίος δέν έχει καμμία ανάγκη δικαιολογίας αυτού του είδους. Ακόμη και οι νοησιαρχικοί συνάντησαν αυτά τα άλυτα προβλήματα: Για παράδειγμα, εάν δέν υπάρχει μία πραγματικότης εξωτερική και ανεξάρτητη απο τις έννοιές μας, έχει νόημα να μιλούμε για γνώση; Στην περίπτωση των εμπειριστών του 600 και 700, οι μεγαλύτερες δυσκολίες ήταν τρείς: Η βεβαιότης, το πέρασμα απο τις ξεχωριστές αισθήσεις στις γενικές ιδέες, και η σχέση ανάμεσα στις ιδέες και τα πράγματα στα οποία αναφέρονται.
          Το πρόβλημα της βεβαιότητος συνιστά το πιό δύσκολο σημείο. Η γαλοπούλα μπορεί να συμπεράνει, στηριζόμενη στην εμπειρία της, ότι κάθε φορά που έρχεται ο γεωργός τρώει! Αλλά θα έρθει η ημέρα όμως κατά την οποία αυτός ακριβώς ο γεωργός θα της σπάσει τον λαιμό. Δεδομένου λοιπόν ότι κάθε μας γνώση, για τους εμπειριστές, είναι επαγωγική, συμπερασματική, βρισκόμαστε όλοι μας, στα ελάχιστα πράγματα όπως και στα μέγιστα, στην κατάσταση της γαλοπούλας, γινόμαστε κατακόκκινοι απο την αβεβαιότητα! Ο νόμος βάσει του οποίου εάν γνωρίζω τον διακόπτη ανάβει η λάμπα του φωτός, περιορίζεται απο την πιθανότητα να καεί η λάμπα! Για να είμαστε συνεπείς, θα έπρεπε να αμφιβάλλουμε ακόμη και για το γεγονός ότι την επόμενη θα ανατείλλει ξανά ο ήλιος. Σε μία παρόμοια κατάσταση, η αστρονομία θα ήταν μία αβέβαιη επιστήμη ή λίγο πιό πιθανή απο την αστρολογία. Αυτό το αποτέλεσμα της αβεβαιότητος ήταν απρόβλεπτο καθότι οι εμπειριστές είχαν αναπτύξει τα επιχειρήματα τους με μιά πολύ λεπτή αμφισβήτηση της επιστημονικής βεβαιότητος, για να βρούν έναν κατοικήσιμο χώρο για την φιλοσοφία. Αλλά δέν ενθουσίασε και πολλούς το εύρημά τους!
          Το πρόβλημα των γενικών ιδεών είναι λιγότερο σοβαρό απο πρακτικής απόψεως, αλλά εγείρει μεγάλα θεωρητικά προβλήματα! Οι εμπειριστές δέν αρνούνται ότι εμείς διαθέτουμε όχι μόνον την αισθητή εντύπωση αυτού του σκύλου, αλλά και την ιδέα του σκύλου, η οποία εφαρμόζεται σε περισσότερα είδη σκύλου, αναφερόμενη σε μικρά και μεγάλα κ.τ.λ. Όμως, πώς φτάνουμε στην ιδέα της εντυπώσεως; θα μπορούσαμε να πούμε, με ένα είδος μείξης  η οποία καθιστά πιό αόριστη την αντίληψη-την μαλακώνει, γράφει ο Χιούμ-και την συνδυάζει με άλλες; απο έναν σκύλο παίρνω την μούρη, απο έναν άλλον την ουρά κ.τ.λ. [επραγματοποιήθη σήμερα στους σκύλους, με τις τεχνητές ράτσες]. Εάν όμως κάποιος διέθετε μία μνήμη ιδιαιτέρως καλή, όπως ο Ειρηναίος Φούνες, ο ήρωας ενός άλλου διηγήματος του Μπόρχες, δέν θα έφτανε ποτέ στις γενικές ιδέες. Θα διέθετε μία ιδέα για κάθε ξεχωριστή εντύπωση!
          Ακόμη και άν δέν είμαστε Φούνες, παραμένει ένα ελάττωμα το οποίο έχει επισημανθεί πολλές φορές στους εμπειριστές, και δικαίως μάλιστα! Το πρόβλημα της σχέσεως ανάμεσα στις ιδέες και στα πράγματα. Στο τέλος, στην δική τους προοπτική, έχουμε να κάνουμε πάντοτε με ιδέες, καθότι οι ξεχωριστές αισθήσεις μεταμορφώνονται αμέσως σε κάτι πιό αχνό και γενικό. Έτσι, ας πούμε, δέν σχετιζόμαστε στ' αλήθεια  με μία βελόνα, αλλά με την ιδέα της βελόνας. Τί σχέση έχει όμως η ιδέα της βελόνας με την βελόνα; Για παράδειγμα, η ιδέα της βελόνας δέν τρυπάει, ακριβώς όπως η ιδέα του τηλεφώνου δέν τηλεφωνεί. Έτσι ξεκινώντας με το σχέδιο να είναι πιό συγκεκριμένοι απο τους ορθολογιστές, οι εμπειριστές διατρέχουν τον κίνδυνο να βρεθούν κρατώντας στην γροθιά τους μόνον μερικές μύγες, οι οποίες δέν πετούν διότι δέν είναι μύγες, αλλά ιδέες της μύγας!

Συνεχίζεται

Ο ΧΙΟΥΜ ΔΙΈΘΕΤΕ ΚΑΊ ΈΝΑ ΆΛΛΟ ΠΑΡΆΔΕΙΓΜΑ ΤΉΣ ΣΧΈΣΕΩΣ ΙΔΕΑΣ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΟΣ. 
ΤΑ ΑΠΟΓΕΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΤΟΥ ΣΤΙΣ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΕΙΣ ΤΩΝ ΚΥΡΙΩΝ ΓΙΑ ΤΣΑΙ, ΑΚΟΥΓΟΤΑΝ ΣΥΧΝΑ ΝΑ ΡΩΤΑ Η ΟΙΚΟΔΕΣΠΟΙΝΑ ΤΗΝ ΦΙΛΗ ΤΗΣ ΣΕΡΒΙΡΟΝΤΑΣ: ΖΑΧΑΡΗ; ΜΙΑ ΙΔΕΑ!!!!
ΕΜΠΕΙΡΙΣΜΟΣ ΛΟΙΠΟΝ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΣΜΟΣ ΛΕΗΛΑΤΗΣΑΝ ΚΑΙ ΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ

Παρασκευή 6 Νοεμβρίου 2026

EMANUEL SWEDENBORG Το όραμα της κλήσης

Το όραμα της κλήσης
Από το βιβλίο „ EMANUEL SWEDENBORG-Naturforscher und Seher“ του Ernst Benz, 1948, (σελ. 210-217)

Η θρησκευτική κρίση του Swedenborg ολοκληρώνεται με την εμπειρία της κλήσης του. Η εμπειρία αυτή δεν έχει, βέβαια, καταγραφεί στο ημερολόγιό του· ο ίδιος όμως ο Swedenborg την αφηγήθηκε στον φίλο του Robsahm, ο οποίος την κατέγραψε στα απομνημονεύματά του για τον Swedenborg. Επιμέρους λεπτομέρειες επιβεβαιώνονται και από νύξεις που βρίσκονται διάσπαρτες στα μεταγενέστερα συγγράμματα του Swedenborg. Η εμπειρία αυτή, που ως προς τον χαρακτήρα της εντάσσεται πλήρως στη σειρά των προηγούμενων οραμάτων του ημερολογίου, τον αιφνιδιάζει στο Λονδίνο, στα μέσα Απριλίου του 1745. Στο διάστημα μεταξύ Μαΐου 1744 και Απριλίου 1745 είχαν τυπωθεί ο τρίτος τόμος του «Regnum Animale» και το πρώτο και δεύτερο μέρος του συγγράμματός του «Περί της σοφίας και της αγάπης του Θεού». Δεν είχε ακόμη αποκτήσει σαφή αντίληψη για τη μορφή που θα έπαιρνε η νέα του ζωή και για τον τρόπο με τον οποίο θα εκδηλωνόταν η αναμενόμενη νέα γνώση, όταν του συμβαίνει το εξής:

«Βρισκόμουν στο Λονδίνο και έτρωγα αργά το μεσημεριανό μου στο συνηθισμένο μου εστιατόριο, όπου είχα κρατήσει ένα δωμάτιο για τον εαυτό μου. Οι σκέψεις μου ήταν απασχολημένες με τα θέματα για τα οποία είχαμε μόλις συζητήσει. Πεινούσα και έτρωγα με μεγάλη όρεξη. Προς το τέλος του γεύματος παρατήρησα ότι ένα είδος ομίχλης απλωνόταν μπροστά στα μάτια μου. Η ομίχλη πύκνωσε και είδα το δάπεδο του δωματίου μου καλυμμένο με τα πιο αποκρουστικά ζώα που έρπονταν, όπως φίδια, φρύνους και άλλα παρόμοια. Έμεινα κατάπληκτος, γιατί είχα πλήρη διαύγεια και απόλυτη συνείδηση. Το σκοτάδι γινόταν ολοένα πυκνότερο, εξαφανίστηκε όμως ξαφνικά, και τότε είδα σε μια γωνιά του δωματίου έναν άνδρα να κάθεται, ο οποίος με τρόμαξε με τα λόγια του, καθώς ήμουν εντελώς μόνος. Μου είπε συγκεκριμένα: “Μην τρως τόσο πολύ!” Έπειτα όλα σκοτείνιασαν πάλι, αλλά ξαφνικά έγινε και πάλι φως και είδα ότι ήμουν μόνος στο δωμάτιο».

«Ένας τόσο απροσδόκητος τρόμος με έκανε να επιστρέψω βιαστικά στο σπίτι. Δεν άφησα τον σπιτονοικοκύρη μου να αντιληφθεί τίποτε, συλλογίστηκα όμως πολύ προσεκτικά όσα μου είχαν συμβεί και δεν μπορούσα να τα θεωρήσω αποτέλεσμα της τύχης ή κάποιου φυσικού αιτίου. Πήγα στο σπίτι, αλλά την επόμενη νύχτα ο ίδιος άνδρας εμφανίστηκε ξανά μπροστά μου. Ο άνδρας είπε ότι ήταν ο Θεός, ο Κύριος, ο Δημιουργός του κόσμου και Λυτρωτής· ότι με είχε επιλέξει για να ερμηνεύσω στους ανθρώπους το πνευματικό νόημα της Αγίας Γραφής και ότι ο ίδιος θα μου υπαγόρευε όσα έπρεπε να γράψω γι’ αυτό το θέμα. Την ίδια εκείνη νύχτα, για να πειστώ, ανοίχτηκαν μπροστά μου ο κόσμος των πνευμάτων, η κόλαση και ο ουρανός, όπου συνάντησα αρκετούς γνωστούς μου από όλες τις κοινωνικές τάξεις. Από εκείνη την ημέρα απαρνήθηκα κάθε κοσμική λογιοσύνη και εργαζόμουν πλέον μόνο πάνω σε πνευματικά ζητήματα, σύμφωνα με όσα με πρόσταζε ο Κύριος να γράψω. Στη συνέχεια ο Κύριος μου άνοιγε καθημερινά τα μάτια του πνεύματός μου, έτσι ώστε να μπορώ, ενώ βρισκόμουν σε πλήρη εγρήγορση, να βλέπω όσα συνέβαιναν στον άλλο κόσμο και, εντελώς ξύπνιος, να συνομιλώ με αγγέλους και πνεύματα».

Η γνησιότητα αυτής της αφήγησης έχει αμφισβητηθεί, και μάλιστα από εκείνους τους απολογητές του Swedenborg που είχαν μπροστά στα μάτια τους την εικόνα του ηλικιωμένου ασκητικού οραματιστή και σκανδαλίζονταν από το γεγονός ότι τα πρώτα λόγια του Θεού προς τον Swedenborg συνίσταντο στην προτροπή να μην τρώει τόσο πολύ. Ωστόσο, με βάση τις κρίσεις που είχαν προηγηθεί στη θρησκευτική εξέλιξη του Swedenborg, δεν υπάρχει κανένας ουσιαστικός λόγος να αμφιβάλλουμε για τη γνησιότητα της εμπειρίας. Η πορεία των κρίσεών του δείχνει, άλλωστε, ότι επανειλημμένα, με αφορμή συγκεκριμένες οραματικές εμπειρίες, έπαιρνε την απόφαση να υποβάλει τον εαυτό του σε ασκητικές στερήσεις και ότι ακριβώς σε αυτό το σημείο υποτροπίαζε ξανά και ξανά. Γι’ αυτό ακριβώς το ιδιόμορφο μείγμα πεζότητας και μεγαλείου αποτελεί ένδειξη της γνησιότητας αυτής της αφήγησης. Αν ο Swedenborg ήθελε να καυχηθεί για την κλήση του ως προφήτη και ως εκείνου που φέρνει τη νέα Εκκλησία, θα είχε γίνει ευκολότερα πιστευτός αν είχε περιβάλει το όραμα της κλήσης του με τις επιβλητικές εικόνες ενός Ησαΐα. Εδώ όμως περιγράφει ένα γεγονός που συνδέεται άμεσα με την προηγούμενη σειρά των εμπειριών του και την ολοκληρώνει, καθώς κλιμακώνεται σταδιακά: από τη δοκιμασία των εμφανίσεων ζώων και από τη φρίκη της συνάντησης με έναν απόκοσμο επισκέπτη, φτάνει στην εμπειρία μιας απελευθερωτικής, οριστικής κάθαρσης και μιας θαυμαστής κλήσης.

Αυτό που βιώνει αρχικά ο Swedenborg είναι η απελευθέρωση από το τελευταίο κατάλοιπο των εγκόσμιων συνηθειών και ορμών του, το οποίο ήδη κατά τους προηγούμενους μήνες είχε αισθανθεί ως εμπόδιο στη νέα πνευματική ζωή του: από τη μεγάλη του όρεξη για φαγητό. Στα «Adversaria» του περιέγραψε ρητά το ίδιο όραμα με τα έρποντα ζώα ως μια τέτοια κάθαρση. Εκεί αναφέρει: «Το μεσημέρι, ενώ έτρωγα, ένας άγγελος που βρισκόταν κοντά μου μου είπε ότι δεν έπρεπε να ενδίδω τόσο πολύ στην κοιλιά μου όταν καθόμουν στο τραπέζι. Τότε μου φάνηκε ακριβώς σαν να έβγαινε από τους πόρους του σώματός μου μια αναθυμίαση, σαν υδρατμός, που ήταν καθαρά ορατός και κατέβαινε προς το δάπεδο· εκεί εμφανίστηκε ένα χαλί, πάνω στο οποίο συγκεντρώθηκε η αναθυμίαση και μεταμορφώθηκε σε κάθε λογής σκουλήκια, που μαζεύτηκαν πάνω στο τραπέζι και κάηκαν ακαριαία με έναν κρότο. Έπειτα εμφανίστηκε στο σημείο εκείνο ένα πύρινο φως και ακούστηκε ένα τρίξιμο. Μου φάνηκε σαν να είχαν έτσι αποβληθεί και καεί όλα τα σκουλήκια που μπορούν να γεννηθούν από την υπερβολική όρεξη και σαν να είχα τώρα καθαριστεί από αυτά. Από αυτό μπορεί κανείς να καταλάβει τι περικλείουν ο τρυφηλός τρόπος ζωής και τα παρόμοια. Απρίλιος 1745». Η αναφορά αυτή είναι σαφέστερη από την αφήγηση του Robsahm, στον βαθμό που εδώ τα σκουλήκια στο δάπεδο εμφανίζονται ως το κατακάθισμα του ατμού που βγαίνει από τους πόρους του Swedenborg. Αισθάνεται και βλέπει με τα ίδια του τα μάτια την έως τότε αμετρία του να εγκαταλείπει τα μέλη του, να εκδηλώνεται με τη μορφή αποκρουστικών ζωντανών πλασμάτων και κατόπιν να καίγεται με μεγάλο θόρυβο. Τώρα η δαιμονική δύναμη που τον κατείχε έως τότε τον έχει εγκαταλείψει με ορατό τρόπο: αισθάνεται ελεύθερος και καθαρός. Με αυτό συνδέεται η εμφάνιση της απόκοσμης μορφής που τον προτρέπει στην εγκράτεια. Εξωτερικά η μορφή δεν έχει τίποτε το ιδιαίτερο, του προκαλεί όμως τεράστιο τρόμο. Η εμπειρία βρίσκει την ερμηνεία της σε μια τρίτη πράξη: ο ίδιος ο Θεός τού εμφανίζεται και τον καλεί στο προφητικό λειτούργημα. Μόνο τώρα, ύστερα από την ορατή κάθαρση και την έξοδο κάθε δαιμονικού στοιχείου από τα μέλη του, βιώνει ο Swedenborg τη θεϊκή κλήση του και την ανάληψη του λειτουργήματος που περίμενε τόσο καιρό: λαμβάνει από τον ίδιο τον Θεό την εντολή να ερμηνεύσει στον κόσμο το πνευματικό, εσωτερικό νόημα της Αγίας Γραφής και αναλαμβάνει την αποστολή του οραματιστή, στην πένα του οποίου ο Θεός θέλει να υπαγορεύσει τα λόγια των αποκαλύψεών του. Ως επιστέγασμα ακολουθεί η θαυμαστή επιβεβαίωση αυτής της κλήσης: του ανοίγεται η εσωτερική όραση, του αποκαλύπτεται ο κόσμος των πνευμάτων, αφυπνίζεται μέσα του η δυνατότητα να βλέπει τον ουρανό και την κόλαση, τα πνεύματα αρχίζουν να του μιλούν και να του αποκαλύπτουν τα μυστικά του άνω κόσμου.

Το γεγονός αυτό αποδεικνύεται γνήσια εμπειρία προφητικής κλήσης, η οποία, μέσα στην ιστορία της χριστιανικής ευσέβειας, απέχει πολύ από το να είναι τόσο μοναδική όσο τείνει κανείς να πιστεύει. Ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα στην ιστορία της χριστιανικής Εκκλησίας είναι ότι ήδη κατά τον δεύτερο αιώνα οι ελεύθερες εκδηλώσεις του Πνεύματος με τη μορφή της προφητείας και του οράματος αναχαιτίστηκαν και ότι τη θέση τους καταλάμβαναν ολοένα περισσότερο το εκκλησιαστικό αξίωμα και η εκκλησιαστική διδασκαλία. Η Εκκλησία δεν ανεχόταν τη συνέχιση της ελεύθερης προφητείας και την αυθόρμητη περαιτέρω ανάπτυξη της αποκάλυψης του Πνεύματος, αλλά της έθεσε ένα όριο, παγιώνοντας την προφορική και γραπτή παράδοση των αποστόλων στον λόγο της Γραφής και στην ιερή διδασκαλία. Ήδη στις αρχές του δεύτερου αιώνα η εκ νέου ανάπτυξη μιας ελεύθερης προφητείας στο πρόσωπο του Μοντανού και των μαθητών του, οι οποίοι επικαλούνταν νέες αποκαλύψεις μέσω των αγγέλων, απορρίφθηκε από την Εκκλησία ως αίρεση και ως παραβίαση της αποστολικής παράδοσης. Η μόνη μορφή προφητείας που εξακολουθούσε να γίνεται ανεκτή μέσα στην Εκκλησία δεν ήταν η ελεύθερη περαιτέρω ανάπτυξη της αποκάλυψης με βάση άμεσες εμπνεύσεις, αλλά μια προφητεία δεσμευμένη στο γράμμα της Αγίας Γραφής, η οποία παρουσιαζόταν ως ερμηνεία και αποκάλυψη του προφητικού νοήματος της Αγίας Γραφής. Η εμπειρία που αφηγείται εδώ ο Swedenborg είναι χαρακτηριστική της μεταγενέστερης εκκλησιαστικής προφητείας. Με τον ίδιο τρόπο όπως ο Swedenborg, ο προφητικός ηγούμενος Joachim von Fiore, για παράδειγμα, τον 13ο αιώνα, βίωσε την «πνευματική γνώση» του ως αποκάλυψη του κρυφού νοήματος της Αγίας Γραφής και κατέγραψε τις αποκαλύψεις του με τη μορφή προφητικής ερμηνείας των βιβλικών βιβλίων. Και η δική του προφητεία ανάγεται σε μια εμπειρία κλήσης που του δόθηκε ένα πρωινό της Πεντηκοστής, κατά την εορτή της έκχυσης του Αγίου Πνεύματος.

Αλλά και από τον χώρο του γερμανικού πιετιστικού μυστικισμού είναι γνωστές διάφορες εμπειρίες κλήσης, κατά τις οποίες ορισμένοι ευσεβείς άνθρωποι βίωσαν, με εντελώς παρόμοιο τρόπο, την απροσδόκητη αποκάλυψη του νοήματος της Γραφής και τη γνώση της κρυφής εσωτερικής συνάφειας της θείας αποκάλυψης, και αισθάνθηκαν τόσο έντονα τη δύναμη αυτής της εμπειρίας, ώστε τοποθετούσαν σε εκείνο το γεγονός την αρχή της νέας ζωής τους. Έτσι, για παράδειγμα, η προφητική ερμηνεία της Αποκάλυψης από τον ανώτερο κληρικό της Βυρτεμβέργης Johann Albrecht Bengel ανάγεται σε μια παρόμοια εμπειρία, η οποία, αν και δεν συνοδευόταν από όραμα, συνίστατο σε μια αιφνίδια πνευματική φώτιση, κατά την οποία του έγινε διαισθητικά σαφής η εσωτερική συνάφεια ολόκληρης της ιστορίας της σωτηρίας. Και στον Jakob Boehme η διάνοιξη του βλέμματος προς την «ουσία όλων των όντων», η οποία συντελείται ως εμπειρία που μπορεί να χρονολογηθεί, οδηγεί σε μια προφητική ερμηνεία της Αγίας Γραφής. Το κύριο έργο του, το «Mysterium Magnum», είναι μια προφητική ερμηνεία της βιβλικής αφήγησης της δημιουργίας, με βάση τη διάνοιξη του «βλέμματος» που του χαρίστηκε.

Ο Swedenborg βίωσε αυτό το όραμα της κλήσης ως ολοκλήρωση της κρίσης του. Κατά τη διάρκεια των αγώνων του είχε γεννηθεί μέσα του η προαίσθηση ότι ο Θεός τον είχε επιλέξει για ένα ιδιαίτερο έργο, και είχε προετοιμαστεί εσωτερικά και εξωτερικά γι’ αυτό. Τώρα μαθαίνει οριστικά σε τι θα συνίσταται το έργο αυτό. Ενώ έως τότε προσπαθούσε, μέσω της επιστήμης του, να διερευνήσει τη θεία αποκάλυψη στο βιβλίο της φύσης, τώρα βλέπει ότι παραπέμπεται στην Αγία Γραφή ως την ύψιστη μορφή της θείας αποκάλυψης και αισθάνεται εξουσιοδοτημένος να αποσπάσει το εσωτερικό νόημα από το εικονιστικό, παραβολικό περίβλημα του γράμματος. Αποστολή του είναι στο εξής η αποκάλυψη του πνευματικού περιεχομένου της θείας αποκάλυψης που εμπεριέχεται στην Αγία Γραφή. Θεωρεί ότι εξουσιοδοτείται γι’ αυτό το έργο μέσω ενός χαρίσματος που αποτελεί την εκπλήρωση ολόκληρης της έως τότε ορμητικής δίψας του για γνώση: βιώνει το άνοιγμα του ίδιου του πνευματικού κόσμου μπροστά του· του χαρίζεται η θέαση του Αδάμ. Ακριβώς σε αυτό έγκειται το ιδιαίτερο στοιχείο της κλήσης του: ο υπερβατικός κόσμος αρχίζει να του αποκαλύπτεται· τα ίδια τα πνεύματα και οι άγγελοι τον διδάσκουν για το κρυφό θεμέλιο του είναι. Το μοναδικό στον τύπο ευσέβειας του Swedenborg δεν είναι ότι προσφέρει μια προφητική ερμηνεία της Αγίας Γραφής: αυτό το είχαν κάνει πριν από αυτόν και ευσεβείς οραματιστές όπως ο Joachim von Fiore, ο Jakob Boehme και ο Albrecht Bengel. Η ιδιαιτερότητά του είναι ότι σε αυτόν η προφητική αυτή θεολογία στηρίζεται στη θέαση του κόσμου των πνευμάτων.[ΚΑΘΑΡΣΗ ΦΩΤΙΣΜΟΣ ΘΕΩΣΗ]

Εμείς, οι σύγχρονοι ενός κόσμου που βαρύνεται από μια υλιστική φιλοσοφία, πρέπει, όταν αξιολογούμε αυτή την εμπειρία κλήσης, να έχουμε υπόψη μας ότι η πίστη στην ύπαρξη και στην απτή υπόσταση ενός κόσμου πνευμάτων και αγγέλων παρέμενε στα μέσα του 18ου αιώνα απολύτως ζωντανή, τόσο στις θρησκευτικές αντιλήψεις του εκκλησιαστικού λαού όσο και σε εκείνες των μεγάλων στοχαστών της εποχής. Για έναν Leibniz, έναν Pascal, η ύπαρξη ενός κόσμου αγγέλων και πνευμάτων δεν ήταν απλώς εξίσου πραγματική, αλλά σημαντικά πιο πραγματική και πληρέστερη ως προς το είναι από την ύπαρξη, λόγου χάρη, του τραπεζιού στο οποίο έγραφε τα έργα του ή του δωματίου στο οποίο καθόταν. Ούτε καν ο Διαφωτισμός ενός Christian Wolff δεν εξάλειψε αυτή την πίστη. Ακόμη και για τις ηγετικές μορφές του γερμανικού ιδεαλισμού, η ύπαρξη του κόσμου των πνευμάτων είναι πιο πραγματική από εκείνη του επίγειου κόσμου. Μόνο από τότε που, στους αριστερούς εγελιανούς, ο ιδεαλισμός του δασκάλου τους μεταστράφηκε σε διαλεκτικό υλισμό, το αισθητήριο για τον υπερβατικό κόσμο εξαφανίστηκε βήμα προς βήμα από τη σύγχρονη σκέψη ή, ακριβέστερα, εκριζώθηκε από αυτήν. Το ότι ο Swedenborg πίστευε σε έναν κόσμο αγγέλων και πνευμάτων δεν αποτελεί σε καμία περίπτωση διακριτικό γνώρισμά του μέσα στην εποχή του: την πίστη αυτή τη συμμεριζόταν με όλους τους μεγάλους συγχρόνους του και με όλους τους πιστούς χριστιανούς της εποχής του. Η ιδιαιτερότητά του έγκειται στο ότι δήλωνε πως είχε άμεση πρόσβαση σε αυτόν τον κόσμο και πως συνομιλούσε με τους αγγέλους και τα πνεύματα σε κατάσταση εγρήγορσης, όπως με ομοίους του.

Στον Swedenborg το αισθητήριο για τον υπεραισθητό κόσμο είχε ήδη διεγερθεί από τη θρησκευτική αγωγή του. Στο πατρικό του σπίτι είχε μάθει να ερμηνεύει τα συμβάντα της εσωτερικής και εξωτερικής ζωής ως επιδράσεις κακών ή αγαθών πνευματικών δυνάμεων. Η παιδική του πίστη έβλεπε τον επίγειο κόσμο παντού διαποτισμένο από αγγέλους και δαίμονες, και το κήρυγμα και η στάση του πατέρα του δεν μπορούσαν παρά να τον ενισχύουν σε αυτή την αντίληψη. Αυτός ο κόσμος των αγγέλων, των διαβόλων και των πνευμάτων δεν ήταν γι’ αυτόν ένα βασίλειο παραμυθιού, αλλά μια πραγματικότητα που θεωρούσε ότι καθόριζε και την προσωπική του ζωή και για την οποία διέθετε μια σειρά από σαφείς επιμέρους παραστάσεις, λόγου χάρη σχετικά με τη μορφή, τη γλώσσα και τη δραστηριότητα των αγγέλων. Κατά την περίοδο των φυσικοεπιστημονικών ερευνών του είχε προσπαθήσει να θεμελιώσει επιστημονικά και φιλοσοφικά την πίστη σε έναν κόσμο μακαρίων και αγγέλων, διαβόλων και δαιμόνων. Υπό την επίδραση των μεταγενέστερων οραματικών εμπειριών του, οι παραστάσεις αυτές αποκτούν τώρα νέα σημασία.

Ο Swedenborg είχε κατανοήσει τα οράματα, τα όνειρα και τις φωτίσεις του ως συνάντηση με τον πνευματικό κόσμο ήδη από τις απαρχές της θρησκευτικής κρίσης του, το 1743/44. Οι εμπειρίες αυτές δεν ήταν εκείνες που τον έκαναν για πρώτη φορά να συνειδητοποιήσει ότι υπάρχει πνευματικός κόσμος· η ύπαρξή του ήταν γι’ αυτόν αυτονόητη από την παιδική του ηλικία. Το νέο στοιχείο συνίστατο μάλλον στο ότι τώρα βλέπει τον εαυτό του να τίθεται σε άμεση σχέση με αυτόν τον κόσμο, στο ότι εκείνος αρχίζει να επιδρά πάνω του. Μεταφέρεται σε ουράνια τοπία των πνευμάτων. Ο νεκρός πατέρας του τού εμφανίζεται σε κατάσταση δόξας. Βρίσκει τον εαυτό του δεκτό στην κοινωνία των μακαρίων. Αναζητεί μια κατοικία μέσα σε ουράνια ανάκτορα. Μπροστά στα εσωτερικά του μάτια εμφανίζονται τα πλήθη των λυτρωμένων, που φορούν στέμματα στα κεφάλια τους. Κατανοεί τα οράματά του ως αποτέλεσμα της αποκατάστασης της διακομμένης σύνδεσης μεταξύ ουρανού και γης. Και τους πειρασμούς του τους θεωρεί επεμβάσεις δαιμονικών δυνάμεων στην πορεία της ψυχικής του εξέλιξης.

Μετά το όραμα του Χριστού τον βρίσκουμε ήδη εσωτερικά προετοιμασμένο να αποκτήσει μια ανώτερη και τελειότερη γνώση του πνευματικού κόσμου. Τώρα, στο όραμα της κλήσης του, αισθάνεται ότι του χαρίζεται εκείνο που από καιρό λαχταρούσε και προαισθανόταν: η εποπτεία του Αδάμ, το βλέμμα του πρωταρχικού ανθρώπου, η αρχέγονη μορφή της ανθρώπινης γνώσης, η ανεμπόδιστη θέαση του πνευματικού κόσμου, η συναναστροφή με αγγέλους και πνεύματα, που τον εισάγουν άμεσα στις γνώσεις και στις αποκαλύψεις του ανώτερου κόσμου. Έτσι, η ζωή του έχει αποκτήσει το νέο περιεχόμενο που λαχταρούσε και τη νέα μορφή που προαισθανόταν: στο εξής σπεύδει να αποβάλει τον παλιό, έως τότε τρόπο ζωής του και να αφοσιωθεί ολοκληρωτικά στη νέα κλήση. Ο ερευνητής της φύσης έχει γίνει οραματιστής.

Η εξέλιξη της θρησκευτικής αυτοσυνειδησίας

ΑΣ ΧΑΡΟΥΜΕ ΑΓΑΠΗΤΟΙ ΜΟΥ ΣΥΜΠΟΛΙΤΕΣ. Η ΝΕΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΕΠΑΝΔΡΩΝΕΤΑΙ ΣΙΓΑ ΣΙΓΑ ΜΕ ΤΟΥΣ ΑΓΙΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΕΣ ΤΗΣ.  ΟΛΟΙ ΜΑΣ ΣΑΝ ΘΕΟΙ ΘΑ ΔΩΣΟΥΜΕ ΤΟ ΠΑΡΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΕΥΣΗ ΤΟΥ ΜΕΣΣΙΑ, ΕΚΕΙ ΚΑΙ Ο ΜΠΕΡΝΤΙΑΕΦ ΚΑΙ ΜΠΟΥΛΓΚΑΚΩΦ ΚΑΙ Ο ΦΛΩΡΟΦΣΚΙ ΣΤΑ ΠΟΔΙΑ ΤΩΝ ΑΓΑΠΗΜΕΝΩΝ ΤΟΥΣ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ, ΤΟΥ ΚΑΝΤ, ΤΟΥ ΣΕΛΛΙΝΓΚ, ΤΟΥ ΧΕΓΚΕΛ. Ο ΖΗΖΙΟΥΛΑΣ ΗΔΗ ΜΑΣ ΜΕΤΑΔΙΔΕΙ ΤΑ ΚΑΥΤΑ ΤΟΥ ΡΕΠΟΡΤΑΖ ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. 

Μια άλλη Γη: Συναντήσεις με το ξένο (alien) στον Husserl και στον Tarkovsky 1 Dylan Trigg

Μια άλλη Γη: Συναντήσεις με το ξένο (alien) στον Husserl και στον Tarkovsky 1
Dylan Trigg

Ο Dylan Trigg είναι σύγχρονος φιλόσοφος που ειδικεύεται στη φαινομενολογία, τη σωματικότητα και την αισθητική. Έλαβε το διδακτορικό του από το Πανεπιστήμιο του Sussex το 2009 και έχει εργαστεί, μεταξύ άλλων, στα Αρχεία Husserl στο Παρίσι. Σήμερα είναι ερευνητής στο Central European University της Βιέννης και συνδέεται επίσης με τη Διδακτορική Σχολή Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου της Βιέννης. CEU Research Pure Portal

Τον απασχολεί ιδιαίτερα η σχέση σώματος, τόπου και μνήμης: πώς ένας τόπος διαμορφώνει την αίσθηση του εαυτού μας και πώς το οικείο μπορεί να γίνει ανοίκειο, προκαλώντας αποξένωση ή φόβο. Στο έργο του συνδυάζει τη φαινομενολογία με την ψυχανάλυση, τη λογοτεχνία και τον κινηματογράφο. University of Vienna

Στο παρόν κείμενο, το ενδιαφέρον του για τους «εξωγήινους» εντάσσεται σε ένα συγκεκριμένο φιλοσοφικό ερώτημα: μπορούμε να συναντήσουμε κάτι απολύτως ξένο, όταν κάθε εμπειρία μας διαμορφώνεται ήδη από το ανθρώπινο σώμα, τη γήινη καταγωγή και την προσωπική μας ιστορία; Γι’ αυτό συνδέει τον Husserl με το Solaris του Tarkovsky.


«Μόλις, επαναλαμβάνω, ασκήσω τη φαινομενολογική αναγωγή, στηρίζομαι αποκλειστικά στον εαυτό μου, στο Εγώ στο οποίο εδράζεται κάθε ισχύς και από το οποίο έχει πηγάσει και εξακολουθεί να πηγάζει κάθε ισχύς: στο δικό μου Εγώ — και όμως όχι στο Εγώ-άνθρωπος». (Hua XXXIV, 287· από το χειρόγραφο B I 5)
«Εμείς οι άνθρωποι δεν συγκροτούμε τον κόσμο. Μια τέτοια διατύπωση θα ήταν παραλογισμός». (Hua XXXIV, 289· από το χειρόγραφο B I 5)
«Πριν από τους “άλλους ανθρώπους” πρέπει να προϋπάρχουν “Άλλοι”, οι οποίοι δεν “είναι” ακόμη άνθρωποι (δεν έχουν ακόμη το οντολογικό νόημα “άνθρωποι”)». (Hua XXXIV, 289· από το χειρόγραφο B I 5)
«Με αυτό λέγεται επίσης το εξής: ο εντελώς άγνωστος Άλλος βρίσκεται αντικειμενοποιημένος ως άνθρωπος στον κόσμο που είναι για μένα πραγματικά δεδομένος, είτε ως άνθρωπος της Γης είτε ως ανθρωπόμορφο ον σε κάποιο ουράνιο σώμα κ.λπ. Ένα ειδητικά δυνατό υπερβατολογικό Εγώ, ωστόσο, βρίσκεται αντικειμενοποιημένο ως άνθρωπος σε έναν ειδητικά δυνατό κόσμο». (Hua XV, 382)
«Εδώ υπάρχουν τεράστια προβλήματα».
(Ο Husserl, σύμφωνα με τον Dorion Cairns, στο Conversations with Husserl and Fink, σ. 35)
«Υπάρχει, άλλωστε, τεράστια διαφορά ανάμεσα στον τρόπο με τον οποίο θυμάσαι το σπίτι όπου γεννήθηκες και το οποίο έχεις χρόνια να δεις, και στην πραγματική θέα του σπιτιού ύστερα από παρατεταμένη απουσία. Συνήθως η ποίηση της μνήμης καταστρέφεται από την αντιπαράθεση με την πηγή της».

Tarkovsky, Σμιλεύοντας τον χρόνο

Εισαγωγή

Τα τελευταία είκοσι περίπου χρόνια, τα ζητήματα του χώρου και του τόπου έχουν αποκτήσει κεντρική θέση στις ανθρωπιστικές επιστήμες και ιδιαίτερα στη φιλοσοφία. Αυτή η χωρική στροφή οφείλει την προέλευσή της σε μια πλούσια κληρονομιά κλασικών έργων της φαινομενολογίας, ιδίως στα κείμενα του Heidegger για το κατοικείν, αλλά και στην ανάλυση του Merleau-Ponty για το βιωμένο σώμα στη σχέση του με τον κόσμο.¹ Από αυτές τις καταβολές, τα συνυπάρχοντα θέματα του χώρου και του τόπου έχουν αναδειχθεί σε επανερχόμενα μοτίβα της συνεχιζόμενης φαινομενολογικής έρευνας.

Ωστόσο, αν αυτή η στροφή προς τον τόπο αναδεικνύει τη χωρικότητα της σωματικής μας ύπαρξης, εκείνο που, παραδόξως, έχει παραβλεφθεί σε αυτή την έρευνα είναι το σώμα ως πλανητική ή γήινη οντότητα. Αναμφίβολα, μπορεί κανείς να βρει στο πεδίο της περιβαλλοντικής φαινομενολογίας σημαντικές και συχνές αναφορές στη Γη ως σύστοιχο του σώματος.² Πράγματι, πολύ συχνά σε αυτή τη βιβλιογραφία η Γη αποκτά μια εξυψωμένη θέση ως ένα είδος μαγεμένης απάντησης στις ηθικές και αισθητικές ανεπάρκειες της ανθρωπότητας. Εδώ, για παράδειγμα, μπορούμε να σκεφτούμε το έργο του David Abram, όπου η Γη αναλαμβάνει όχι μόνο έναν γνωσιολογικό ρόλο στη δομή της υποκειμενικότητας, αλλά και έναν ηθικό ρόλο.³ Για τον Abram, αυτή η συγχώνευση ηθικής και γνωσιολογίας μάς υποχρεώνει να αποχωριστούμε τις ιζηματοποιημένες συνήθειές μας και να «ξαναθυμηθούμε τον εαυτό μας σε σχέση με την αισθητή Γη», σαν η μνήμη που έχει το σώμα για αυτόν τον πρωταρχικό κόσμο να επανενεργοποιείται μέσα στην εμπειρία μας του φυσικού κόσμου και μέσω αυτής.⁴

Ωστόσο, ακριβώς επειδή η Γη παρουσιάζεται υπό αυτό το πρίσμα σεβασμού, ως ένας πρωταρχικός οργανισμός που μας εφιστά την προσοχή στη δική μας έλλειψη κατανόησης, αντιμετωπίζεται επίσης με τρόπο συστηματικά άκριτο. Το παρόν άρθρο επιδιώκει να παρέμβει κριτικά σε αυτή τη σχέση ανάμεσα στη Γη και το σώμα με δύο τρόπους. Πρώτον, στρεφόμενος σε ένα όψιμο απόσπασμα του Husserl με τίτλο «Θεμελιώδεις έρευνες για τη φαινομενολογική προέλευση της χωρικότητας της φύσης: Η πρωταρχική κιβωτός, η Γη, δεν κινείται», θα διερευνήσω κατά πόσον το σώμα συγκροτείται κατ’ ανάγκην ως γήινο σώμα και αν είναι δυνατή μια εμπειρία του γνήσια ξένου.⁵ Το απόσπασμα του Husserl προσφέρει μια μοναδική συμβολή στην προσέγγιση αυτών των ερωτημάτων.

Στο δεύτερο μέρος του άρθρου θα εξετάσω πώς εκτυλίσσεται αυτή η σχέση ανάμεσα στη Γη και το σώμα στο περίφημο εγχείρημα του Andrei Tarkovsky στον χώρο της επιστημονικής φαντασίας, το Solaris (1972). Σκοπός αυτής της παρέμβασης είναι να εδραιώσει έναν διάλογο ανάμεσα στον Tarkovsky και τον Husserl. Με αφετηρία αυτόν τον διάλογο, θα υποστηρίξω ότι ο Tarkovsky πράγματι ενισχύει την άποψη του Husserl πως μια συνάντηση με ένα γνήσια μη ανθρώπινο εξωγήινο ον είναι δομικά αδύνατη όσο παραμένουμε δεμένοι με το σώμα. Εκείνο όμως που προσθέτει ο Tarkovsky σε αυτό το επιχείρημα είναι ότι δείχνει πως το όριο του σώματος δεν είναι μόνο δομικό, αλλά και θεματικό. Όπως υποστηρίζω, δεν είναι μόνο ότι τα σώματά μας μάς δεσμεύουν σε μια γήινη καταγωγή, αλλά και ότι το σώμα μάς δεσμεύει στην ιδιαιτερότητα μιας προσωπικής ιστορίας, η οποία δεν επιδέχεται υπέρβαση. Εξαιτίας αυτού του ορίου, η διατύπωση μιας έννοιας του ξένου πέρα από την ανθρώπινη εμπειρία είναι δυνατή μόνο μέσω της επίκλησης του ανοίκειου — ένα σημείο που θα αναπτύξω προς το τέλος του άρθρου.[ΕΙΜΑΙ ΣΩΜΑ ΑΝΑΚΑΛΥΨΕ ΣΤΗΝ ΕΦΗΒΕΙΑ ΤΟΥ ΚΑΙ Ο ΖΗΖΙΟΥΛΑΣ]

Η Γη του Husserl


Ας αρχίσω με την εξέταση της Γης από τον Husserl, όπως αυτή εμφανίζεται στην όψιμη σκέψη του. Ο Husserl ξεκινά το απόσπασμά του δηλώνοντας τη σημασία του θέματος, φτάνοντας μάλιστα στο σημείο να προτάξει στις σημειώσεις του τον ισχυρισμό ότι οι «ακόλουθες σελίδες είναι […] θεμελιώδεις για μια φαινομενολογική θεωρία της προέλευσης της χωρικότητας, της σωματικότητας, της Φύσης με την έννοια των φυσικών επιστημών και, επομένως, για μια υπερβατολογική θεωρία της φυσικοεπιστημονικής γνώσης».⁶ Ακόμη κι αν το απόσπασμα αποτελεί προπαρασκευαστική μελέτη, η χωρικότητα, η σωματικότητα και η επιστημονική γνώση της Φύσης συνδέονται μεταξύ τους στην ειδικά φαινομενολογική του προσέγγιση της Γης. Η προσέγγιση αυτή είναι ειδικά φαινομενολογική, καθώς ο Husserl τοποθετείται σε αντίθεση προς μια φυσιοκρατική και «νεωτερική» προσέγγιση της συνείδησης, η οποία ενδιαφέρεται για επιμέρους αντικείμενα μέσα στον κόσμο και όχι για το ίδιο το έδαφος —και τη θεμελίωση— αυτών των αντικειμένων. Συνεπώς, σε αυτό το πλαίσιο, ο χαρακτηρισμός «θεμελιώδης» αναφέρεται όχι μόνο στη θεμελίωση μιας φαινομενολογικής διερεύνησης, αλλά και στο θεμέλιο ή έδαφος (Boden) της ίδιας της εμπειρίας.

Για να εδραιώσει αυτό το θεμέλιο, λαμβάνει ως αφετηρία τον περιβάλλοντα κόσμο ως άπειρο χώρο· δηλαδή, έναν χώρο που «δεν έχει συλληφθεί πλήρως εννοιολογικά, δεν έχει παρασταθεί, αλλά έχει ήδη διαμορφωθεί υπόρρητα».⁷ Αυτό συντελείται σε τοπικό επίπεδο, με βάση τα όρια ανάμεσα στην πόλη και την ύπαιθρο, ανάμεσα στις επιμέρους χώρες, ανάμεσα στις ηπείρους και, στη συνέχεια, τα όρια της ίδιας της Γης. Κατά την αρχική αυτή φαινομενολογική αναγωγή, η Γη δίδεται ως ενότητα από τη σκοπιά του ατομικού υποκειμένου, το οποίο ενοποιεί «το πεδίο της εμπειρίας… σε μια συνεχή και συνδυασμένη εμπειρία».⁸

Από μια «νεωτερική» (κοπερνίκεια) οπτική, η Γη είναι ένα διακριτό άστρο με φόντο τον «άπειρο χώρο».⁹ Επιπλέον, είναι ένα σώμα, αν και ένα σώμα ιδιαίτερου είδους. Όχι ένα σώμα που μπορεί να προσεγγιστεί στην ολότητά του —ο Husserl γράφει, βέβαια, πριν από την περίφημη φωτογραφία Blue Marble, που τράβηξε το 1972 το πλήρωμα του Apollo 17—, αλλά ένα σώμα που αποτελεί το «εμπειρικό έδαφος όλων των σωμάτων».¹⁰ Η καθημερινή μας σχέση με τη Γη, όπως την παρουσιάζει ο Husserl, δεν είναι μια διχασμένη σχέση, στην οποία η Γη είναι απλώς ένα άστρο ανάμεσα σε πολλά άλλα. Ούτε είναι η Γη ένα θραύσμα υλικότητας πάνω στο οποίο υπάρχουν άλλα, μικρότερα θραύσματα.

Απεναντίας, η Γη είναι ένα έδαφος (Erdboden) και, από αυτή την άποψη, μια συγκροτητική δομή της εμπειρίας μας της χωρικότητας.


Υπό αυτή την έννοια, η Γη, θεωρούμενη ως πρωταρχικό φαινόμενο, «δεν κινείται και δεν ηρεμεί».¹¹ Μόνο στο πλαίσιο μιας σχέσης αποκτούν η κίνηση και η ηρεμία οντική σημασία. Από φαινομενολογική άποψη, επομένως, ο Husserl είναι υποχρεωμένος να θέσει σε δεύτερη μοίρα την κοπερνίκεια θεώρηση της Γης ως πράγματος τοποθετημένου στον κοσμικό χώρο. Αν η Γη δεν κινείται, τότε η κίνηση γίνεται μια σχέση —μια «ορισμένη σχετικότητα»— η οποία συνδέεται με τη «σωματική σάρκα» μου.¹² Όλα αυτά είναι δυνατά χάρη στο γεγονός ότι η Γη βιώνεται όχι ως ένα εντοπισμένο σώμα —τουλάχιστον όχι ως ένα σώμα που μπορεί να κατανοηθεί με βάση άλλα σώματα— αλλά ως έδαφος των σωμάτων. Με άλλα λόγια, αν η Γη δεν βρίσκεται σε κίνηση, αυτό συμβαίνει μόνο επειδή αποτελεί το ίδιο το έδαφος της δυνατότητας της κίνησης και, συνεπώς, της εμπειρίας.

Υπό αυτό το πρίσμα, η Γη του Husserl είναι, πριν από οτιδήποτε άλλο, ένα δεδομένο της εμπειρίας. Θεωρούμενη με αυτόν τον προθεματικό τρόπο, η Γη αποκτά τη σημασία της ως χωρική απαρχή της ίδιας της δομής και της δυνατότητας της σωματικής ύπαρξης, χωρίς την οποία η κίνηση και η ηρεμία δεν θα ήταν δυνατές. Το έργο, όπως τίθεται από φαινομενολογική άποψη, είναι να επιστρέψουμε στην ίδια τη Γη —τη Γη που στηρίζει όλες τις μεταγενέστερες επιστημονικές αναγωγές του ίδιου πλανήτη σε υλική οντότητα— και, από αυτή την άποψη, να ενισχύσουμε την ισχύ της ως σχέσης.

Με αυτό το υπόβαθρο, ο Husserl είναι πλέον σε θέση να εξετάσει τη σχέση ανάμεσα στη Γη ως μοναδικό πλανήτη και στα ανθρώπινα σώματα που κατοικούν σε αυτόν τον κόσμο. Κεντρικό ζήτημα αυτής της προκαταρκτικής φαινομενολογίας της Γης είναι το ερώτημα αν μπορεί ή όχι να υπάρχει μια άλλη Γη. Όπως είδαμε, χωρίς τη Γη ως θεμέλιο, η διαμόρφωση του σώματος θα ήταν αδύνατη. Απέναντι σε αυτόν τον ισχυρισμό, το ερώτημα μιας άλλης Γης ανακύπτει με δύο τρόπους. Πρώτον, αν η Γη μπορεί να συλληφθεί ως σώμα, αυτό είναι δυνατό μόνο σε σχέση με μια άλλη Γη. Χωρίς αυτή την άλλη Γη, η αρχική Γη διατηρεί την ισχύ της ως πρωταρχικό θεμέλιο, αλλά αντιστέκεται στη φαινομενολογική σύλληψή της ως αυτοτελούς σώματος.

Δεύτερον, το πιο επιτακτικό ερώτημα σχετικά με την ύπαρξη μιας άλλης Γης αφορά τη σχέση του ανθρώπινου σώματος με τη Γη που ήδη γνωρίζουμε. Ένα τέτοιο ερώτημα φέρνει στο φως τη μοναδικότητα που διέπει τον ρόλο της Γης ως συγκροτητικού στοιχείου της εμπειρίας μας του σωματικού χώρου. Μπορεί μια άλλη Γη να αναλάβει τον συγκροτητικό ρόλο που έχει τώρα η παρούσα Γη και, αν ναι, ποιες είναι οι συνέπειες για τη σωματικότητα όπως τη γνωρίζουμε;

Για τους σκοπούς της παρούσας μελέτης, θα επικεντρωθούμε στο δεύτερο ερώτημα. Το ερώτημα αν τα «εξωτερικά σώματα» μπορούν, τρόπον τινά, να αφήσουν πίσω τους τη Γη προσεγγίζεται μέσω της «ίδιας γης», την οποία μοιράζονται τα σώματα. Αυτό το κοινό θεμέλιο ενώνει το σώμα μου με το δικό σου, συνδέοντάς μας όχι μόνο ως διασωματικά υποκείμενα αλλά και ως διαγήινα υποκείμενα. Σε αυτό ακριβώς το σημείο ο Husserl προχωρά σε ένα συναρπαστικό νοητικό πείραμα. Μας ζητά να φανταστούμε ένα πουλί που μπορεί να πετάξει πέρα από τη Γη, ευρισκόμενο εκεί, μέσα σε αυτό το «σάρκινο πτητικό σκάφος», και έχοντας πλέον τη δυνατότητα να δει τη Γη ως ένα «μεγάλο σφαιρικό σώμα».¹³ Σε όλη τη διάρκεια αυτού του ταξιδιού, ακόμη και μέσα σε μια «πτητική μηχανή» ικανή να «αποκτήσει εμπειρία» των άστρων, το σώμα —είτε ανθρώπινο είτε πτηνό— παραμένει δεμένο με τη Γη, από την οποία αντλεί τον προσανατολισμό και την καταγωγή του.

Καθώς συγκροτείται πρωταρχικά από τη Γη, η αίσθησή μας ότι διαθέτουμε γήινα σώματα μέσα σε έναν γήινο χώρο δεν επιδέχεται υπέρβαση. Η Γη, στο γεωλογικό και χρονικό της βάθος, σημαδεύει την ύπαρξη της σάρκας μου, συγκροτεί το σώμα με τέτοιον τρόπο ώστε όποια μυστικά κρύβει η Γη να κρύβονται και μέσα μου. Όπως το θέτει ο Husserl, η δική μας ιστορία, ως ιστορία όντων που ανήκουν σε μια συγκεκριμένη πατρίδα, περιβάλλεται από τον οικείο κόσμο της Γης, στον οποίο ανήκει ο καθένας μας και από τον οποίο δεν μπορούμε ποτέ να διαφύγουμε χωρίς ήδη να ορίζουμε τον εαυτό μας ως κάποιον που έχει εγκαταλείψει τη Γη. Όπως γράφει: «Όλες οι εξελίξεις, όλες οι σχετικές ιστορίες έχουν, στον βαθμό αυτόν, μία και μοναδική πρωταρχική ιστορία, της οποίας αποτελούν επεισόδια».¹⁴ Αυτή η διάκριση ανάμεσα σε μια μακροκοσμική και μια μικροκοσμική ιστορία συνδέεται με το σώμα, το οποίο εμφανίζεται να διαθέτει δύο χρονικές τάξεις: εκείνη του βιωμένου και του προσωπικού και εκείνη του απρόσωπου και του γήινου, με τη δεύτερη να βρίσκεται πέρα από την εμπειρία και, επομένως, να σηματοδοτεί μια προϊστορική τάξη.

Στη διερεύνηση της δυνατότητας μιας άλλης Γης, επομένως, η ανάλυση του Husserl για την ιστορία του σώματος μας συνδέει με μια καταγωγή που βρίσκεται πέρα από το υποκείμενο. Όσον αφορά τους άλλους πλανήτες, ο Husserl είναι διατεθειμένος να υποστηρίξει ότι η «ερμηνεία του κόσμου στην ανθρώπινη ιστορία, στην ιστορία του είδους, στο πλαίσιο της εξέλιξης του ατόμου και του λαού, [είναι] ένα προφανώς συμπτωματικό συμβάν πάνω στη Γη, το οποίο θα μπορούσε εξίσου να έχει συμβεί στην Αφροδίτη ή στον Άρη».¹⁵ Στην περίπτωση αυτή, άλλοι πλανήτες θα αναλάμβαναν απλώς τον συγκροτητικό ρόλο που έχει σήμερα η Γη.

Παρομοίως, αν είμαι ένας αστροναύτης που αποφασίζει να εγκατασταθεί στον Άρη ως την «πρωταρχική πατρίδα» μου, σε κανένα σημείο ο αποικισμός του Άρη και η επακόλουθη αναγνώρισή του ως πατρίδας μου δεν μου αφαιρούν τη «γήινη ανθρωπινότητά» μου.¹⁶ Όπως γράφει κατηγορηματικά: «Υπάρχει μόνο μία ανθρωπότητα και μία Γη — όλα τα θραύσματα που έχουν αποχωριστεί ή είχαν αποχωριστεί από αυτήν της ανήκουν».¹⁷ Η Γη του Husserl, ως τέτοια, διαμορφώνεται θεμελιωδώς από την ανθρώπινη συγκρότησή της, όπως ακριβώς και η ανθρωπότητα διαμορφώνεται θεμελιωδώς από τη γήινη φύση της. Αυτό δεν αναιρεί τη «νεωτερική» θεώρηση της Γης ως σώματος, αλλά μας παρουσιάζει δύο όψεις του ίδιου προσώπου: μια υπερβατολογική Γη και μια αντικειμενική Γη.

Συνοψίζοντας όσα έχουμε διαπιστώσει έως εδώ, ο Husserl μάς παρουσιάζει μια προσέγγιση της Γης ως θεμελίου. Πρόκειται για θεμέλιο από δύο τουλάχιστον απόψεις. Από την πρώτη άποψη, η Γη είναι θεμέλιο επειδή καθιστά δυνατές την κίνηση και την ηρεμία, εγκαθιδρύοντας έναν σχεσιακό άξονα ανάμεσα στο σώμα και στη Γη ως έδαφος. Από τη δεύτερη άποψη, είναι θεμέλιο επειδή συγκροτεί την ιδιαιτερότητα του σώματος ως έχοντος μια καταγωγή. Όσο υπάρχουν ανθρώπινα σώματα, τα σώματα αυτά θα παραμένουν δεμένα με τη Γη, την οποία δεν μπορούν ποτέ πραγματικά να αφήσουν πίσω τους, ακόμη και αν υπάρχει η προοπτική της γαιοδιαμόρφωσης μιας άλλης Γης, διαφορετικής από τη δική μας.[ΜΠΑΙΜΕ]

Όσον αφορά τη φαινομενολογία του ξένου, η συνάντηση με το ξένο παραμένει αδύνατη σε δομικό επίπεδο, όσο παραμένουμε σωματικά υποκείμενα δεμένα με τη Γη. Επειδή η Γη είναι προδεδομένη στο σώμα, η διάρρηξη αυτής της σχέσης θα σήμαινε ότι θα ήμασταν ασώματα υποκείμενα, πράγμα που, από φαινομενολογική άποψη, είναι αδύνατο. Εκείνο που βλέπουμε στην ανάλυση του Husserl για το ξένο είναι μια προέκταση του σώματος. Παρ’ όλα αυτά, η μορφή του ξένου παραμένει αναλλοίωτο γνώρισμα της χουσερλιανής φαινομενολογίας.¹⁸ Ειδικότερα, το ξένο αποτελεί το σύστοιχο του οικείου κόσμου, μέσα στον οποίο οι άνθρωποι βρίσκονται σε μια προδεδομένη κατάσταση ενότητας. Το ξένο εισέρχεται στη σκηνή του οικείου όχι ως εξάλειψη του οικείου κόσμου, αλλά ακριβώς μέσω της μη προσβασιμότητάς του, ως εκείνο που αντιστέκεται στην κατανόηση και, γι’ αυτόν τον λόγο, γίνεται γνωστό μέσω της έλλειψης νοήματός του. Ωστόσο, αν το ξένο συνεπάγεται έλλειψη νοήματος, αυτό δεν σημαίνει ότι ο οικείος κόσμος εξαλείφεται. Αντιθέτως, οι δύο κατηγορίες συγκροτούν αμοιβαία η μία την άλλη και, ως εκ τούτου, διατηρούν την παρουσία τους. Όπως το θέτει ο Steinbock, αυτή η σχέση αμοιβαίας συγκρότησης μπορεί να κατανοηθεί ως μεθοριακή σχέση:

«Με τον όρο “μεθοριακή” δεν εννοώ απλώς ότι το οικείο και το ξένο σχηματίζονται μέσω της θέσπισης ορίων, αλλά ότι οριοθετούνται αμοιβαία ως οικείο και ως ξένο, ως κανονικό και ως μη κανονικό. Γι’ αυτόν τον λόγο, είναι σύστοιχα και αλληλοσυγκροτούμενα.… Ούτε ο οικείος κόσμος ούτε ο ξένος κόσμος μπορούν να θεωρηθούν ως η “πρωταρχική σφαίρα”, καθώς βρίσκονται σε ένα διαρκές ιστορικό γίγνεσθαι, οριοθετούμενοι ο ένας από τον άλλο. Με αυτή την έννοια, το οικείο και το ξένο παράγονται από κοινού».¹⁹

Πού εντάσσεται η εμπειρία του ξένου σε αυτή τη δομική σχέση; Ο Husserl δεν αναπτύσσει περαιτέρω αυτό το ερώτημα, αλλά, δεδομένης της σχέσης αμοιβαίας συγκρότησης ανάμεσα στον οικείο και τον ξένο κόσμο, ο ρόλος του ανοίκειου αποκτά κεντρική θέση. Στη συνέχεια θα επανέλθω εκτενέστερα στις ανοίκειες διαστάσεις του ξένου. Ας προτάξω όμως σε αυτές τις παρατηρήσεις την επισήμανση ότι το ανοίκειο, όπως κατανοείται με τη φροϋδική έννοια, παίζει με την παραμόρφωση των ορίων ανάμεσα στο οικείο και το μη οικείο, στο φυσικό και το υπερφυσικό.²⁰ Όπως και στον Husserl, η θόλωση αυτών των ορίων δεν εξαλείφει την οικειότητα του οικείου κόσμου, αλλά αποκαλύπτει εκείνο που βρισκόταν ήδη εκεί και ήταν γνωστό στο υποκείμενο. Από αυτή την άποψη, το ξένο λειτουργεί ως καθρέφτης που αντανακλά όχι μια γνήσια ετερότητα, αλλά μια διαφορά που ήταν ήδη εξαρχής συγκροτητική της αντίληψης. Αυτός ο αμφίσημος κατοπτρισμός στοιχειώνει το ξένο που εμφανίζεται στο έργο του Tarkovsky.

Το ξένο και το ανοίκειο: Solaris


ΤΟ ΠΑΘΟΣ ΛΟΙΠΟΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΖΗΖΙΟΥΛΑ ΚΑΙ ΤΟΥ ΒΑΡΘΟΛΟΜΑΙΟΥ ΠΗΓΑΖΕΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΣΩΜΑΤΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ, ΤΗΝ ΑΠΟΡΡΙΨΗ ΚΑΘΕ ΕΝΝΟΙΑΣ ΨΥΧΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΩΤΗΡΙΑΣ ΤΗΣ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΜΑΘΗΤΕΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΟΥΣ ΡΩΣΟΥΣ ΕΥΓΕΝΕΙΣ ΤΗΣ ΔΙΑΣΠΟΡΑΣ ΟΙ ΟΠΟΙΟΙ ΕΙΧΑΝ ΑΙΧΜΑΛΩΤΙΣΤΕΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΑΝΤ ΚΑΙ ΤΟΝ ΣΕΛΛΙΝΓΚ, ΤΗΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΤΟΥΣ ΦΑΝΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΚΟΣΜΟΓΟΝΙΑ ΤΟΥ ΜΠΑΙΜΕ. ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟΣ ΥΛΙΣΜΟΣ ΛΟΙΠΟΝ! Η ΝΕΑ ΜΑΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΜΕ ΜΙΑ ΝΕΑ ΟΝΤΟΛΟΓΙΑ.

Σημειώσεις:

1.Martin Heidegger, Basic Writings, Λονδίνο: Routledge, 2010. Maurice Merleau-Ponty, The Phenomenology of Perception, Λονδίνο: Routledge, 2012.

2.Πρβλ. Glen Mazis, Earthbodies: Rediscovering Our Planetary Senses, Νέα Υόρκη: SUNY Press, 2002.

3.David Abram, The Spell of the Sensuous, Νέα Υόρκη: Vintage Books, 1997.

4.Suzanne Cataldi και William Hamrick, Merleau-Ponty and Environmental Thought: Dwelling on the Landscapes of Thought, Νέα Υόρκη: SUNY Press, 2007, σ. 175.

5.Edmund Husserl, «Foundational Investigations of the Phenomenological Origin of the Spatiality of Nature: The Originary Ark, the Earth, Does Not Move», στο Maurice Merleau-Ponty, Husserl at the Limits of Phenomenology, επιμ. B. Bergo και L. Lawlor, Έβανστον: Northwestern University Press, 2002, σ. 117–131.

6.Ό.π., σ. 117.                7.Ό.π.
8.Ό.π., σ. 118.                9.Ό.π.
10.Ό.π.                           11.Ό.π.
12.Ό.π., σ. 121.             13.Ό.π., σ. 125.
14.Ό.π., σ. 127.             15.Ό.π., σ. 129–130.
16.Ό.π., σ. 130.             17.Ό.π.
18.Πρβλ. Anthony Steinbock, Home and Beyond: Generative Phenomenology After Husserl, Έβανστον: Northwestern University Press, 1996.
19.Ό.π., σ. 179.

20.Sigmund Freud, The Uncanny, Χάρμοντσγουορθ: Penguin, 2003.

Τετάρτη 4 Νοεμβρίου 2026

Η ΑΓΙΑ ΤΡΙΑΔΑ ΜΕΣΑ ΣΤΑ ΟΡΙΑ ΤΗΣ ΝΟΗΣΕΩΣ ΤΟΥ ΚΑΝΤ

 Στις Πηγές τής Νεωτερικής θεολογίας (ΧVΙ)

Η δύναμις τού διαφωτισμού αποκαλύπτεται πλήρως στον στοχασμό τού Kant. Ο φιλόσοφος τού Könisberg είχε συναίσθηση τού γεγονότος πως χρησιμοποιούσε αποκλειστικά τις αρχές τού διαφωτισμού στο πεδίο τής θρησκείας. Υπάρχει επίσης ξεκάθαρη και η κληρονομιά τού Λούθηρου και η αδιαφορία του για το εις εαυτόν τού θεού. «Σε μας δηλώνει, δεν ενδιαφέρει καθόλου να μάθουμε τι είναι ο θεός ο ίδιος (στην Φύση Του), αλλά τι είναι για μας, που είμαστε ηθικά όντα». Η θρησκεία για τον Kant δεν πρέπει να αποθησαυρίζεται σε δόγματα και κανόνες αλλά στην διάθεση τής καρδιάς, να σέβεται όλες τις ανθρώπινες υποχρεώσεις σαν θείες εντολές. Η θρησκεία υπάρχει μόνον εφόσον είναι «ηθική θρησκεία». Ο φιλόσοφος τής κριτικής τής καθαρής νοήσεως, πιστός στις οικογενειακές θρησκευτικές του ρίζες, θέλει έναν θεό προϋπόθεση τής «πρακτικής νοήσεως» και μόνον. Για να συμβαδίσει δε η πίστη με την ανάγκη αυτής τής πρακτικής νοήσεως πρέπει να συμμαζευτεί σε μία minimum πίστη, καθολικά αποδεκτής σαν πίστη σ’ έναν θεό Summum ens, Summa Intelligentia, Summum Bonum! Μια λογική έννοια τού θεού, κατά την κρίση τού Kant, προϋποθέτει ένα υπέρτατο μοναδικό ον (Summum ens), υπέρτατα έξυπνο (Summa Intelligentia), πηγή όλων όσων μπορούν απροϋπόθετα να αποτελέσουν ένα σκοπό ή νόημα (Summum Bonum). Ένα ιδανικό τής πρακτικής νοήσεως και όλων όσων χρειάζεται η πρακτική αυτή νόηση για την επιτυχία της, αρχέτυπο και αρχιτέκτων τού κόσμου. Σ’ αυτή την ελάχιστη πίστη στηρίζεται η «καθαρή ηθική θρησκεία» του Kant.

Την 1η Οκτωβρίου 1794 ο Kant κατηγορήθηκε από τις Αρχές πως εκμεταλλεύθηκε τις φιλοσοφικές του αρχές για να απορρίψει μετά βδελυγμίας μερικά βασικά δόγματα της Αγίας Γραφής και τού Χριστιανισμού. Οι κατηγορίες αφορούσαν ειδικά το βιβλίο του: «Η θρησκεία εντός των ορίων τής νοήσεως και μόνον» του 1793. Ο Kant υπεραμύνθηκε τής κατηγορίας εξηγώντας πως το βιβλίο του δεν περιείχε ούτε την αποδοχή ούτε βεβαίως και την απόρριψη τού Χριστιανικού δόγματος. Το βιβλίο του δεχόταν μόνον την «Φυσική θρησκεία» και αυτή εκθείαζε. Μάλιστα δε τόνισε την χρησιμότητα τής αποκαλύψεως, διότι αυτή συμπλήρωνε την θεωρητική ανεπάρκεια τής καθαρής λογικής πίστεως, ανεπάρκεια η οποία φανερωνόταν στα θέματα τού κακού, στις αμφιβολίες τού κάθε ανθρώπου αν βρίσκεται στην θέση τού αγαθού κ.τ.λ.

Σαν φιλόσοφος ο Kant παραμένοντας μέσα στα όρια τής καθαρής νοήσεως και στοχαζόμενος την θρησκεία σαν ηθική θρησκεία θα ‘πρεπε να ασχοληθεί με την φυσική πίστη σε ένα Summum ens, σε μία Summa Intelligentia, σε ένα Summum Bonum. Παρόλα αυτά δεν ικανοποιείται ούτε ο ίδιος να μείνει μέσα στα όρια που έθεσε και προσπαθεί με όλες του τις δυνάμεις να στριμώξει ολόκληρο το περιεχόμενο της χριστιανικής πίστης στο θρησκευτικό του σύστημα, το οποίο κατασκεύασε με την νόηση και μόνον.

Και νά λοιπόν που ο Kant, στο τέλος κάθε κεφαλαίου τού βιβλίου του γύρω από την θρησκεία συμπληρώνει μερικές “γενικές σημειώσεις” που θα μπορούσαν να έχουν τούς εξής τίτλους: 1) τα αποτελέσματα τής Χάρης 2) περί θαυμάτων 3) για τα Μυστήρια 4) τα μέσα τής Χάριτος. Η τρίτη του σημείωση λοιπόν αποτελεί ένα αληθινό δοκίμιο περί Αγίας Τριάδος, παρότι ασχολείται με τα ουσιώδη. Ο ίδιος ο Kant ονομάζει αυτές τις σημειώσεις πάρεργα τής θρησκείας μέσα στα όρια τής καθαρής νοήσεως, καθότι δεν αφορούν την ίδια αλλά συνορεύουν μαζί της. Βεβαίως δηλώνει καθησυχαστικά πως δεν επιθυμεί να κατακτήσει το έδαφος τής πίστεως και μάλιστα σέβεται την αυτονομία της. Δεν επιθυμεί να εξάγει δι’ απαγωγής την θρησκεία από μόνη την νόηση, θέλει απλώς να την ελέγξει στο εσωτερικό της νοήσεως, αλλά δυστυχώς καταργεί κάθε όριο που είχε θέσει ο ίδιος. Έτσι κρίνει τήν τριάδα στο φως τής «αναστοχαστικής πίστεως» για την οποία είχε ήδη μιλήσει στην κριτική τής κρίσεως.

Για τον Kant δεν είναι η θρησκεία που οδηγεί στην ηθική, αλλά η ηθική στην θρησκεία. Η ηθική μάς οδηγεί στην «Ιδέα ενός παντοδύναμου ηθικού Νομοθέτη, πάνω από την ανθρωπότητα, στην θέληση τού οποίου ενυπάρχει ο τελευταίος σκοπός (τής δημιουργίας τού κόσμου) ο οποίος μπορεί και πρέπει να είναι ο τελευταίος σκοπός τού ανθρώπου. Ο θεός, όπως απαιτεί η καθαρή νόηση, πρέπει να είναι αναγκαίως άγιος, αγαθός, δίκαιος. Αυτή είναι και η τριάδα για την οποία μιλά το εκκλησιαστικό δόγμα σαν τρία θεία πρόσωπα. Αυτά τα ιδιώματα δεν εκφράζουν τίποτε άλλο παρά την ηθική διάθεση τού θεού προς την ανθρωπότητα. Αυτή η τριπλή ποιότητα τού θεού συναντάται εξάλλου σε πάμπολλες θρησκείες όπως αυτή του Ζωροάστρου, των Αιγυπτίων, των Γότθων. Ακόμη και οι Εβραίοι δεν διαφώνησαν στο γεγονός πως ο θεός έχει ένα υιό, αλλά στο ότι αυτός ο υιός ήταν ο Ιησούς Χριστός».

Ο Χριστός για τον Kant δεν είναι τίποτε παραπάνω από έναν «θεϊκό άνθρωπο», το υπέρτατο ιδεώδες τής αρετής, «προσωποποιημένη ιδέα τής Αγαθής αρχής». Μπορούμε να κάνουμε και χωρίς το ιστορικό του γεγονός. «Τα πρόσωπο του Χριστού διαλύεται στην ιδέα: ο Χριστός τής Βίβλου εκκοσμικεύεται σαν ιδέα τής ανθρωπότητος».

Υπάρχει μόνον ένα πρόσωπο θεού, Persona Dei. Έτσι ο Kant ερμηνεύει το τριαδικό δόγμα με τους όρους μιας τριπλής ηθικής ποιότητος τού μοναδικού υπέρτατου Είναι, που η πρακτική νόηση τού επιτρέπει να δεχθεί. Ταυτόχρονα όμως ισχυρίζεται πως μπορούμε να λατρέψουμε τον πατέρα σαν εκείνο το ον που αγαπά τους ανθρώπους οι οποίοι τηρούν τον Νόμο του, πως μπορούμε να λατρέψουμε τον υιό σαν μοντέλο τής ανθρωπότητος και πως μπορούμε να λατρέψουμε και το Άγιο πνεύμα διότι καθώς μας διδάσκει, ταυτοχρόνως μάς ζωοποιεί με Αρχές για τις πράξεις μας!

Σύμφωνα με τον Kant, ο θεός σαν Άγιο πνεύμα είναι αυτός που κατορθώνει να χωρέσει όλη την αποκάλυψη σε εκείνη την καθαρή ηθική πίστη, την οποία ο ίδιος επεξεργάστηκε σαν φιλόσοφος και σε εκείνη την αυθεντική θρησκεία, την οποία πρέπει να αφαιρέσουμε από την Εκκλησιαστική πίστη, ακριβώς όπως κάνει και ο ίδιος. Ο Kant δηλαδή ομολογεί πως είναι αυτός ο ίδιος ο άνθρωπος τού Αγίου πνεύματος. Όχι το νεκρό γράμμα τού εκκλησιαστικού δόγματος, αλλά το ζωοποιό πνεύμα που φτερουγίζει μέσα στα όρια τής νοήσεως. «Αυτή είναι στ’ αλήθεια μια πραγματική θρησκεία», αναφωνεί υπερήφανα, ο ταπεινός Kant.

Η Persona Dei, το πρόσωπο θεού, δεν ανήκει στην τάξη τών όντων, αλλά στην ηθική πράξη. Δεν είναι παρά η προσωποποίηση της ιδέας του θεού. «Η έννοια τού θεού είναι εκείνη μιας Persona, ενός όντος το οποίο έχει δικαιώματα και προς το οποίο κανείς άλλος δεν διαθέτει δικαιώματα». Διότι η «προσωπικότης είναι η ιδιότης ενός όντος που έχει δικαιώματα, δηλαδή ηθική ποιότητα». Ο Kant διαθέτει μόνον στην κατηγορία της ελπίδος αυτό που αρνείται στην ύπαρξη του θεού.

Ο Δυτικός άνθρωπος καταλήγει μέτρο τής θρησκείας και θέλει πλέον να δώσει στον θεό μόνον αυτό που η Νόηση κρίνει απαραίτητο.

Ο Kant φοβήθηκε μέχρι αγωνίας ότι θα μπορούσε να αναγνωρισθεί στον θεό η δυνατότης να είναι και να πράττει ελεύθερα και αυτόνομα, διότι ήθελε με αληθινό πάθος να τα δωρίσει στον άνθρωπο.

«Μια θρησκεία που κηρύττει απερίσκεπτα τον πόλεμο στην νοημοσύνη δεν θα αντέξει για πολύ», έγραφε ο Kant.

Αλλά και μια νοημοσύνη που κηρύττει απερίσκεπτα τον πόλεμο στην θρησκεία, μπορεί να επιβιώσει για πολύ και η ίδια; Ο Μηδενισμός τής σύγχρονης σκέψης μάς δίνει την θλιβερή επιβεβαίωση τής αποτυχίας τών συλλογισμών τού κυρίου Kant.

Αμέθυστος