Συνέχεια από Παρασκευή 17. Ιουλίου 2026
Τα σύνορα μετρούν 5
Γιατί η ανθρωπότητα πρέπει να ανακαλύψει ξανά την τέχνη της χάραξης συνόρων
Frank Furedi
Πρόλογος του Andrea Zhok
1
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Όχι απλώς και μόνο όρια
Οι επικριτές των συνόρων υιοθετούν συχνά μια περιφρονητική και συγκαταβατική στάση απέναντι στους ανθρώπους που πιστεύουν ότι τα φυσικά όρια μπορούν να εγγυηθούν την ασφάλειά τους. Όσοι απαιτούν την ανέγερση τειχών παρουσιάζονται ως χειραγωγημένα θύματα της πολιτικής του φόβου. Η πολιτική θεωρητικός Wendy Brown γελοιογραφεί τη σημερινή απαίτηση για σύνορα ως κάτι ανάλογο προς μια θρησκευτική αναζήτηση βεβαιότητας επικυρωμένης από τον Θεό. Κατά συνέπεια, η «κραυγή για τείχη» απορρίπτεται ως αποτέλεσμα ψυχικών και θρησκευτικών φαντασιώσεων, οι οποίες παραπλανούν τους ανθρώπους και τους κάνουν να επιτρέπουν στις αυταπάτες τους να υπερισχύουν της αίσθησης της πραγματικότητας.³⁴
Και όμως, τα σύνορα και τα τείχη αποτελούν απτή πραγματικότητα στη ζωή των ανθρώπων. Θέτουν όρια και ενίοτε λειτουργούν ως εμπόδια για όσους επιθυμούν να ξεκινήσουν ένα ταξίδι πέρα από αυτά. Τα σύνορα και οι οριοθετήσεις, ωστόσο, είναι πολύ περισσότερα από εμπόδια στην εξερεύνηση και στην ελεύθερη μετακίνηση των ανθρώπων. Όπως εξήγησε ο Simmel στο δοκίμιό του «Γέφυρα και θύρα», ένα σύνορο συγχρόνως χωρίζει και συνδέει τους ανθρώπους και συμβάλλει στον καθορισμό των όρων με τους οποίους σχετίζονται μεταξύ τους. Έγραψε ότι «τα πράγματα πρέπει πρώτα να χωριστούν το ένα από το άλλο, για να μπορούν να είναι μαζί».
Αυτή η αναγκαιότητα συνδέσεως και διαχωρισμού υπερβαίνει τη σφαίρα των φυσικών ορίων. Έγραψε ότι «τόσο με την άμεση όσο και με τη συμβολική έννοια, τόσο με τη φυσική όσο και με τη διανοητική έννοια, είμαστε κάθε στιγμή εκείνοι που διαχωρίζουν το συνδεδεμένο ή συνδέουν το διαχωρισμένο». Ένα όριο θέτει περιορισμούς, αλλά η ύπαρξή του είναι επίσης αναγκαία για τη δημιουργία της προϋποθέσεως «μιας κοινωνικής ή πολιτισμικής δραστηριότητας που θα μπορούσε να επιδιώκει να υπερβεί το όριο».³⁵
Ο Γερμανός φιλόσοφος Martin Heidegger έγραψε ότι «το όριο δεν είναι εκεί όπου κάτι σταματά, αλλά, όπως αναγνώριζαν οι Έλληνες, το όριο είναι εκείνο από το οποίο κάτι αρχίζει να έρχεται στην παρουσία».³⁶ Τόσο με τη φυσική όσο και με τη μεταφορική έννοια, τα όρια αποτελούν το σημείο εκκίνησης της ανθρώπινης δραστηριότητας. Κατά το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας, τα φυσικά σύνορα και τα συμβολικά όρια συνυπήρχαν με την επιθυμία για περιπέτεια και πειραματισμό. Τα όρια λειτουργούν ως terminus, ως τελικό σημείο στον χώρο και στον χρόνο, αλλά συγχρόνως και ως σημείο εκκινήσεως ενός νέου πράγματος.
Παραδόξως, η πολιτισμική υποτίμηση των συνόρων εξαπέλυσε ένα κύμα άγχους, προκαλώντας εκρηκτική αύξηση της απαιτήσεως για νέα όρια. Χαρακτηριστικά, η απαίτηση για νέα όρια δεν λαμβάνει τόσο μια κοινοτική όσο μια προσωπική ή ιδιωτικοποιημένη μορφή. Τα όρια είναι αναγκαία για τη διεξαγωγή των ανθρώπινων σχέσεων και για τη συγκρότηση της ταυτότητας του ατόμου. Γι’ αυτό, σε μια ακόμη παράδοξη εξέλιξη, υπάρχει μια πραγματική βιομηχανία αυτοβοήθειας, η οποία προσφέρει καθοδήγηση και υποστήριξη σε όσους φαίνεται ότι χρειάζεται να μάθουν πώς να θέτουν τα όριά τους.
Βιβλία αυτοβοήθειας με τίτλους όπως Where to Draw the Line: How to Set Healthy Boundaries Every Day («Πού να χαράξετε τη γραμμή: πώς να θέτετε καθημερινά υγιή όρια») ή Boundaries: Where You and I Begin («Όρια: εκεί όπου αρχίζεις εσύ και αρχίζω εγώ») απευθύνονται σε έναν πολιτισμό μέσα στον οποίο οι άνθρωποι αισθάνονται ότι έχουν χάσει την ικανότητα να χαράσσουν διαχωριστικές γραμμές. Τέτοιες ανησυχίες επιτείνονται επίσης από τη συνειδητοποίηση ότι τα σημεία προσανατολισμού που παρείχαν τα συμβατικά όρια του παρελθόντος δεν μπορούν πλέον να θεωρούνται δεδομένα.
Ένα σημαντικό επίκεντρο του άγχους που προκαλεί η έλλειψη ορίων είναι η διασφάλιση του προσωπικού χώρου. «Οι περισσότεροι άνθρωποι εκτιμούν τον προσωπικό τους χώρο και αισθάνονται δυσφορία, θυμό, άγχος… όταν αυτός παραβιάζεται», εξηγεί ένας ειδικός που προσφέρει συμβουλές για την αντιμετώπιση αυτής της απειλής.³⁷ Η εντονότερη ενασχόληση με την προστασία του εαυτού υποδηλώνει ότι η υπεράσπιση του χώρου και της επικράτειας έχει προσλάβει μια υπερπροσωπική μορφή.
Όποια άποψη και αν έχει κανείς για τα σύνορα, είναι σημαντικό να αναγνωριστεί ότι η ανθρωπότητα πάντοτε χάραζε γραμμές. Τα συμβολικά όρια ενσαρκώνουν αξίες που προσφέρουν στους ανθρώπους μια αίσθηση ηθικής ισορροπίας και τους βοηθούν να καθοδηγούν τη ζωή τους. Η ανθρώπινη φαντασία συχνά μας εμπνέει να υψωθούμε πάνω από τα όρια, προκειμένου να βιώσουμε το άγνωστο. Αλλά ακόμη και τέτοιες πτήσεις της φαντασίας έχουν ως προϋπόθεση μια αίσθηση των περιορισμών και των ορίων που πρέπει να υπερβούμε.
Η ίδια η πράξη της εξεγέρσεως εναντίον των ορίων που θέτει η κοινωνία προϋποθέτει ότι τα όρια αυτά υπάρχουν εξαρχής. Κάθε όριο αποτελεί περιορισμό της ανθρώπινης δραστηριότητας: τα φυσικά σύνορα περιορίζουν την ελευθερία της μετακινήσεως, ενώ τα συμβολικά όρια περιορίζουν τις δυνατές μορφές ανθρώπινης συμπεριφοράς. Και όμως, αυτά τα όρια λειτουργούν συγχρόνως ως πρόσκληση για την υπέρβασή τους. Χρειαζόμαστε τα σύνορα τόσο για την πραγμάτωση της υπαρξιακής ασφάλειας όσο και για να μας προσφέρουν ένα σημείο εκκινήσεως για πράξεις υπερβάσεως.
Η απόρριψη των συνόρων εξυμνείται από ορισμένους σχολιαστές —ιδίως από εκείνους που έχουν μεταμοντέρνο προσανατολισμό— ως εκδήλωση μιας θετικής ορμής προς την παράβαση. Από τη δική τους οπτική, η παράβαση εκφράζει μια αίσθηση τόλμης, ακόμη και θάρρους. Όταν όμως η παράβαση καθίσταται αυτοσκοπός, η πράξη αδειάζει από κάθε νόημα. Εκείνο που χαρακτηρίζω ως «παράβαση χωρίς αντικείμενο» αναδεικνύει τον άσκοπο χαρακτήρα της αντιδράσεως εναντίον των συνόρων κατά τον 21ο αιώνα.
Η αποξένωση της δυτικής κοινωνίας από τα σύνορα δεν αποτελεί ένα φωτισμένο βήμα προς τα εμπρός· αντιθέτως, εκφράζει μια αυτοκαταστροφική ευαισθησία αποξενώσεως από τα συμβατικά σημεία αναφοράς που καθοδηγούν την καθημερινή ζωή. Κατά συνέπεια, η κοινωνία δυσκολεύεται να διατηρήσει τη διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στις θετικές και στις αρνητικές διαστάσεις της ανθρώπινης εμπειρίας.
Έχοντας υιοθετήσει την υπεκφυγή της μη αξιολογικής στάσεως, η κοινωνία οφείλει να μάθει εκ νέου την αξία των διακρίσεων. Στο πλαίσιο αυτό, είναι ουσιώδες να απορριφθεί η ιδέα ότι τα σύνορα μεταξύ των εθνών αποτελούν απλώς τεχνητά στηρίγματα, ανάξιες επινοήσεις σχεδιασμένες μόνο και μόνο για να κρατούν τους ανθρώπους έξω.
Τα σύνορα είναι απαραίτητα για τη διατήρηση της εθνικής κυριαρχίας, η οποία αποτελεί έως σήμερα το μοναδικό θεμέλιο που έχει ανακαλύψει η ανθρωπότητα για τη θεσμοθέτηση της δημοκρατικής λογοδοσίας. Χωρίς σύνορα, ο πολίτης μετατρέπεται σε υπήκοο —υποκείμενο σε μια εξουσία η οποία δεν μπορεί, κατά τρόπο ρεαλιστικό, να καταστεί υπόλογη.
Ιστορικά, οι αντικρουόμενες στάσεις απέναντι στα σύνορα καθορίζονταν από δύο αντιφατικά, αλλά βαθύτατα ανθρώπινα πάθη. Η ανθρώπινη επιθυμία για ελευθερία μετακινήσεως συγκρουόταν με την υπαρξιακή ανάγκη των ανθρώπων για αίσθημα ασφάλειας. Κανένα από αυτά τα δύο αισθήματα δεν μπορεί να αγνοηθεί, πράγμα που σημαίνει ότι η κοινωνία καλείται να πραγματοποιήσει ορισμένες εξαιρετικά δύσκολες επιλογές.
Η απάντηση στη σημερινή κρίση βρίσκεται στη συμφιλίωση της επιθυμίας για ελευθερία μετακινήσεως με την υπαρξιακή ανάγκη για χωρική και συμβολική ασφάλεια.
1
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Όχι απλώς και μόνο όρια
Οι επικριτές των συνόρων υιοθετούν συχνά μια περιφρονητική και συγκαταβατική στάση απέναντι στους ανθρώπους που πιστεύουν ότι τα φυσικά όρια μπορούν να εγγυηθούν την ασφάλειά τους. Όσοι απαιτούν την ανέγερση τειχών παρουσιάζονται ως χειραγωγημένα θύματα της πολιτικής του φόβου. Η πολιτική θεωρητικός Wendy Brown γελοιογραφεί τη σημερινή απαίτηση για σύνορα ως κάτι ανάλογο προς μια θρησκευτική αναζήτηση βεβαιότητας επικυρωμένης από τον Θεό. Κατά συνέπεια, η «κραυγή για τείχη» απορρίπτεται ως αποτέλεσμα ψυχικών και θρησκευτικών φαντασιώσεων, οι οποίες παραπλανούν τους ανθρώπους και τους κάνουν να επιτρέπουν στις αυταπάτες τους να υπερισχύουν της αίσθησης της πραγματικότητας.³⁴
Και όμως, τα σύνορα και τα τείχη αποτελούν απτή πραγματικότητα στη ζωή των ανθρώπων. Θέτουν όρια και ενίοτε λειτουργούν ως εμπόδια για όσους επιθυμούν να ξεκινήσουν ένα ταξίδι πέρα από αυτά. Τα σύνορα και οι οριοθετήσεις, ωστόσο, είναι πολύ περισσότερα από εμπόδια στην εξερεύνηση και στην ελεύθερη μετακίνηση των ανθρώπων. Όπως εξήγησε ο Simmel στο δοκίμιό του «Γέφυρα και θύρα», ένα σύνορο συγχρόνως χωρίζει και συνδέει τους ανθρώπους και συμβάλλει στον καθορισμό των όρων με τους οποίους σχετίζονται μεταξύ τους. Έγραψε ότι «τα πράγματα πρέπει πρώτα να χωριστούν το ένα από το άλλο, για να μπορούν να είναι μαζί».
Αυτή η αναγκαιότητα συνδέσεως και διαχωρισμού υπερβαίνει τη σφαίρα των φυσικών ορίων. Έγραψε ότι «τόσο με την άμεση όσο και με τη συμβολική έννοια, τόσο με τη φυσική όσο και με τη διανοητική έννοια, είμαστε κάθε στιγμή εκείνοι που διαχωρίζουν το συνδεδεμένο ή συνδέουν το διαχωρισμένο». Ένα όριο θέτει περιορισμούς, αλλά η ύπαρξή του είναι επίσης αναγκαία για τη δημιουργία της προϋποθέσεως «μιας κοινωνικής ή πολιτισμικής δραστηριότητας που θα μπορούσε να επιδιώκει να υπερβεί το όριο».³⁵
Ο Γερμανός φιλόσοφος Martin Heidegger έγραψε ότι «το όριο δεν είναι εκεί όπου κάτι σταματά, αλλά, όπως αναγνώριζαν οι Έλληνες, το όριο είναι εκείνο από το οποίο κάτι αρχίζει να έρχεται στην παρουσία».³⁶ Τόσο με τη φυσική όσο και με τη μεταφορική έννοια, τα όρια αποτελούν το σημείο εκκίνησης της ανθρώπινης δραστηριότητας. Κατά το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας, τα φυσικά σύνορα και τα συμβολικά όρια συνυπήρχαν με την επιθυμία για περιπέτεια και πειραματισμό. Τα όρια λειτουργούν ως terminus, ως τελικό σημείο στον χώρο και στον χρόνο, αλλά συγχρόνως και ως σημείο εκκινήσεως ενός νέου πράγματος.
Παραδόξως, η πολιτισμική υποτίμηση των συνόρων εξαπέλυσε ένα κύμα άγχους, προκαλώντας εκρηκτική αύξηση της απαιτήσεως για νέα όρια. Χαρακτηριστικά, η απαίτηση για νέα όρια δεν λαμβάνει τόσο μια κοινοτική όσο μια προσωπική ή ιδιωτικοποιημένη μορφή. Τα όρια είναι αναγκαία για τη διεξαγωγή των ανθρώπινων σχέσεων και για τη συγκρότηση της ταυτότητας του ατόμου. Γι’ αυτό, σε μια ακόμη παράδοξη εξέλιξη, υπάρχει μια πραγματική βιομηχανία αυτοβοήθειας, η οποία προσφέρει καθοδήγηση και υποστήριξη σε όσους φαίνεται ότι χρειάζεται να μάθουν πώς να θέτουν τα όριά τους.
Βιβλία αυτοβοήθειας με τίτλους όπως Where to Draw the Line: How to Set Healthy Boundaries Every Day («Πού να χαράξετε τη γραμμή: πώς να θέτετε καθημερινά υγιή όρια») ή Boundaries: Where You and I Begin («Όρια: εκεί όπου αρχίζεις εσύ και αρχίζω εγώ») απευθύνονται σε έναν πολιτισμό μέσα στον οποίο οι άνθρωποι αισθάνονται ότι έχουν χάσει την ικανότητα να χαράσσουν διαχωριστικές γραμμές. Τέτοιες ανησυχίες επιτείνονται επίσης από τη συνειδητοποίηση ότι τα σημεία προσανατολισμού που παρείχαν τα συμβατικά όρια του παρελθόντος δεν μπορούν πλέον να θεωρούνται δεδομένα.
Ένα σημαντικό επίκεντρο του άγχους που προκαλεί η έλλειψη ορίων είναι η διασφάλιση του προσωπικού χώρου. «Οι περισσότεροι άνθρωποι εκτιμούν τον προσωπικό τους χώρο και αισθάνονται δυσφορία, θυμό, άγχος… όταν αυτός παραβιάζεται», εξηγεί ένας ειδικός που προσφέρει συμβουλές για την αντιμετώπιση αυτής της απειλής.³⁷ Η εντονότερη ενασχόληση με την προστασία του εαυτού υποδηλώνει ότι η υπεράσπιση του χώρου και της επικράτειας έχει προσλάβει μια υπερπροσωπική μορφή.
Όποια άποψη και αν έχει κανείς για τα σύνορα, είναι σημαντικό να αναγνωριστεί ότι η ανθρωπότητα πάντοτε χάραζε γραμμές. Τα συμβολικά όρια ενσαρκώνουν αξίες που προσφέρουν στους ανθρώπους μια αίσθηση ηθικής ισορροπίας και τους βοηθούν να καθοδηγούν τη ζωή τους. Η ανθρώπινη φαντασία συχνά μας εμπνέει να υψωθούμε πάνω από τα όρια, προκειμένου να βιώσουμε το άγνωστο. Αλλά ακόμη και τέτοιες πτήσεις της φαντασίας έχουν ως προϋπόθεση μια αίσθηση των περιορισμών και των ορίων που πρέπει να υπερβούμε.
Η ίδια η πράξη της εξεγέρσεως εναντίον των ορίων που θέτει η κοινωνία προϋποθέτει ότι τα όρια αυτά υπάρχουν εξαρχής. Κάθε όριο αποτελεί περιορισμό της ανθρώπινης δραστηριότητας: τα φυσικά σύνορα περιορίζουν την ελευθερία της μετακινήσεως, ενώ τα συμβολικά όρια περιορίζουν τις δυνατές μορφές ανθρώπινης συμπεριφοράς. Και όμως, αυτά τα όρια λειτουργούν συγχρόνως ως πρόσκληση για την υπέρβασή τους. Χρειαζόμαστε τα σύνορα τόσο για την πραγμάτωση της υπαρξιακής ασφάλειας όσο και για να μας προσφέρουν ένα σημείο εκκινήσεως για πράξεις υπερβάσεως.
Η απόρριψη των συνόρων εξυμνείται από ορισμένους σχολιαστές —ιδίως από εκείνους που έχουν μεταμοντέρνο προσανατολισμό— ως εκδήλωση μιας θετικής ορμής προς την παράβαση. Από τη δική τους οπτική, η παράβαση εκφράζει μια αίσθηση τόλμης, ακόμη και θάρρους. Όταν όμως η παράβαση καθίσταται αυτοσκοπός, η πράξη αδειάζει από κάθε νόημα. Εκείνο που χαρακτηρίζω ως «παράβαση χωρίς αντικείμενο» αναδεικνύει τον άσκοπο χαρακτήρα της αντιδράσεως εναντίον των συνόρων κατά τον 21ο αιώνα.
Η αποξένωση της δυτικής κοινωνίας από τα σύνορα δεν αποτελεί ένα φωτισμένο βήμα προς τα εμπρός· αντιθέτως, εκφράζει μια αυτοκαταστροφική ευαισθησία αποξενώσεως από τα συμβατικά σημεία αναφοράς που καθοδηγούν την καθημερινή ζωή. Κατά συνέπεια, η κοινωνία δυσκολεύεται να διατηρήσει τη διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στις θετικές και στις αρνητικές διαστάσεις της ανθρώπινης εμπειρίας.
Έχοντας υιοθετήσει την υπεκφυγή της μη αξιολογικής στάσεως, η κοινωνία οφείλει να μάθει εκ νέου την αξία των διακρίσεων. Στο πλαίσιο αυτό, είναι ουσιώδες να απορριφθεί η ιδέα ότι τα σύνορα μεταξύ των εθνών αποτελούν απλώς τεχνητά στηρίγματα, ανάξιες επινοήσεις σχεδιασμένες μόνο και μόνο για να κρατούν τους ανθρώπους έξω.
Τα σύνορα είναι απαραίτητα για τη διατήρηση της εθνικής κυριαρχίας, η οποία αποτελεί έως σήμερα το μοναδικό θεμέλιο που έχει ανακαλύψει η ανθρωπότητα για τη θεσμοθέτηση της δημοκρατικής λογοδοσίας. Χωρίς σύνορα, ο πολίτης μετατρέπεται σε υπήκοο —υποκείμενο σε μια εξουσία η οποία δεν μπορεί, κατά τρόπο ρεαλιστικό, να καταστεί υπόλογη.
Ιστορικά, οι αντικρουόμενες στάσεις απέναντι στα σύνορα καθορίζονταν από δύο αντιφατικά, αλλά βαθύτατα ανθρώπινα πάθη. Η ανθρώπινη επιθυμία για ελευθερία μετακινήσεως συγκρουόταν με την υπαρξιακή ανάγκη των ανθρώπων για αίσθημα ασφάλειας. Κανένα από αυτά τα δύο αισθήματα δεν μπορεί να αγνοηθεί, πράγμα που σημαίνει ότι η κοινωνία καλείται να πραγματοποιήσει ορισμένες εξαιρετικά δύσκολες επιλογές.
Η απάντηση στη σημερινή κρίση βρίσκεται στη συμφιλίωση της επιθυμίας για ελευθερία μετακινήσεως με την υπαρξιακή ανάγκη για χωρική και συμβολική ασφάλεια.
2
ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΗΘΙΚΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΣΥΝΟΡΩΝ
ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΗΘΙΚΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΣΥΝΟΡΩΝ
Σημειώσεις Εισαγωγής:
1 Russell (2010), σ. 17.
2 Brown (2017), σ. 38.
3 Meredith Talusan (2018), «Γιατί η Scarlett Johansson —ή οποιοσδήποτε cis ηθοποιός— δεν θα έπρεπε ποτέ να υποδύεται τρανς ρόλους», them, 4 Ιουλίου, https://www.them.us/story/why-scarlett-johansson-orany-cis-actor-should-never-play-trans-roles.
4 Frye (2018), σ. 7.
5 Για μια συζήτηση σχετικά με τους Πολιτισμικούς Πολέμους, βλ. Furedi (2018a).
6 Maier (2016), σ. 290.
7 Maier (2016), σ. 290.
8 Βλ. James Walsh (2016), «Μπόρντερ τεριέ εναντίον των συνόρων», The Guardian, 22 Ιουνίου, https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2016/jun/22/border-terriers-againstborders-your-pets-on-the-eu-rufferendum.
9 Βλ. Molly Castelloe (2016), «Η ψυχολογία των συνόρων», Psychology Today, 27 Ιουλίου, https://www.psychologytoday.com/gb/blog/the-me-in-we/201607/border-psychology.
10 Παρατίθεται στο Savage, M. (2006), «Τα σύνορα είναι η χειρότερη επινόηση όλων των εποχών, δηλώνει ο Juncker», The Times, 23 Αυγούστου.
11 Βλ. Joe Dunt (2017), «Rutger Bregman: γιατί τα ανοιχτά σύνορα θα έκαναν τον κόσμο πλουσιότερο», Business Insider, 11 Μαρτίου, https://www.businessinsider.com/rutger-bregman-worldwideinequality-borders-economist-author-journalist-2017-3?r=US&IR=T.
12 Βλ. Chiara Biagioni (2019), «Η ειρήνη δεν έχει σύνορα. Πάντοτε, χωρίς εξαιρέσεις», SIR, Agenzia d’informazione, 16 Σεπτεμβρίου, https://www.agensir.it/europa/2019/09/16/popefrancis-peace-has-no-borders-always-without-exception/.
13 Rebecca Bengal (2018), «Συνέντευξη: Willie Nelson: “Δεν πιστεύω στο κλείσιμο των συνόρων. Έχουμε ένα άγαλμα που λέει: Ελάτε όλοι μέσα”», The Guardian, 28 Σεπτεμβρίου, https://www.theguardian.com/music/2018/sep/28/willie-nelson-i-dont-believe-in-closingthe-border-we-have-a-statue-that-says-yall-come-in.
14 Βλ. Szary (2015), σ. 13.
15 Βλ. Frye (2018), σ. 6.
16 Frye (2018), σ. 8.
17 Diener και Hagen (2012), σσ. 27–28.
18 Ingold (2016), σ. 2.
19 Ingold (2016), σ. 2.
20 Ingold (2016), σ. 3.
21 Simmel (1994).
22 Simmel (1918), σ. 353.
23 Tester (1993), σ. 7.
24 Tester (1993), σ. 19.
25 Βλ. Barth (1969).
26 Wuthnow (1989), σ. 69.
27 Σύμφωνα με μια μελέτη αυτού του φαινομένου, «τα συμβολικά όρια είναι εννοιολογικές διακρίσεις που πραγματοποιούνται από τους κοινωνικούς δρώντες, προκειμένου να κατηγοριοποιήσουν αντικείμενα, ανθρώπους, πρακτικές, ακόμη και τον χρόνο και τον χώρο». Βλ. Lamont και Molnár (2002), σ. 168.
28 Maier (2016), σ. ix.
29 Arendt (1970), σσ. 81–82.
30 Βλ. Lindahl (2003), σσ. 881–901.
31 Arendt (1970), σ. 81.
32 Για μια συζήτηση αυτού του σημείου, βλ. Miller (2016), σ. 14.
33 Kant (1991), σ. 113.
34 Brown (2017), σσ. 144–145.
35 Tester (1993), σ. 7.
36 Heidegger (1997), σ. 100.
37 Βλ. «Παραβίαση του προσωπικού χώρου, όρια, ιδιωτικότητα — στον χώρο εργασίας, στην κοινωνική ζωή και στο σπίτι — Φύγε από μπροστά μου: πόσο κοντά είναι υπερβολικά κοντά;», BIZSHIFTS-TRENDS, 24 Νοεμβρίου 2013, https://bizshifts-trends.com/invading-personal-space-boundary-privacy-workplacesocial-home-get-face-close-close/.
2 Brown (2017), σ. 38.
3 Meredith Talusan (2018), «Γιατί η Scarlett Johansson —ή οποιοσδήποτε cis ηθοποιός— δεν θα έπρεπε ποτέ να υποδύεται τρανς ρόλους», them, 4 Ιουλίου, https://www.them.us/story/why-scarlett-johansson-orany-cis-actor-should-never-play-trans-roles.
4 Frye (2018), σ. 7.
5 Για μια συζήτηση σχετικά με τους Πολιτισμικούς Πολέμους, βλ. Furedi (2018a).
6 Maier (2016), σ. 290.
7 Maier (2016), σ. 290.
8 Βλ. James Walsh (2016), «Μπόρντερ τεριέ εναντίον των συνόρων», The Guardian, 22 Ιουνίου, https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2016/jun/22/border-terriers-againstborders-your-pets-on-the-eu-rufferendum.
9 Βλ. Molly Castelloe (2016), «Η ψυχολογία των συνόρων», Psychology Today, 27 Ιουλίου, https://www.psychologytoday.com/gb/blog/the-me-in-we/201607/border-psychology.
10 Παρατίθεται στο Savage, M. (2006), «Τα σύνορα είναι η χειρότερη επινόηση όλων των εποχών, δηλώνει ο Juncker», The Times, 23 Αυγούστου.
11 Βλ. Joe Dunt (2017), «Rutger Bregman: γιατί τα ανοιχτά σύνορα θα έκαναν τον κόσμο πλουσιότερο», Business Insider, 11 Μαρτίου, https://www.businessinsider.com/rutger-bregman-worldwideinequality-borders-economist-author-journalist-2017-3?r=US&IR=T.
12 Βλ. Chiara Biagioni (2019), «Η ειρήνη δεν έχει σύνορα. Πάντοτε, χωρίς εξαιρέσεις», SIR, Agenzia d’informazione, 16 Σεπτεμβρίου, https://www.agensir.it/europa/2019/09/16/popefrancis-peace-has-no-borders-always-without-exception/.
13 Rebecca Bengal (2018), «Συνέντευξη: Willie Nelson: “Δεν πιστεύω στο κλείσιμο των συνόρων. Έχουμε ένα άγαλμα που λέει: Ελάτε όλοι μέσα”», The Guardian, 28 Σεπτεμβρίου, https://www.theguardian.com/music/2018/sep/28/willie-nelson-i-dont-believe-in-closingthe-border-we-have-a-statue-that-says-yall-come-in.
14 Βλ. Szary (2015), σ. 13.
15 Βλ. Frye (2018), σ. 6.
16 Frye (2018), σ. 8.
17 Diener και Hagen (2012), σσ. 27–28.
18 Ingold (2016), σ. 2.
19 Ingold (2016), σ. 2.
20 Ingold (2016), σ. 3.
21 Simmel (1994).
22 Simmel (1918), σ. 353.
23 Tester (1993), σ. 7.
24 Tester (1993), σ. 19.
25 Βλ. Barth (1969).
26 Wuthnow (1989), σ. 69.
27 Σύμφωνα με μια μελέτη αυτού του φαινομένου, «τα συμβολικά όρια είναι εννοιολογικές διακρίσεις που πραγματοποιούνται από τους κοινωνικούς δρώντες, προκειμένου να κατηγοριοποιήσουν αντικείμενα, ανθρώπους, πρακτικές, ακόμη και τον χρόνο και τον χώρο». Βλ. Lamont και Molnár (2002), σ. 168.
28 Maier (2016), σ. ix.
29 Arendt (1970), σσ. 81–82.
30 Βλ. Lindahl (2003), σσ. 881–901.
31 Arendt (1970), σ. 81.
32 Για μια συζήτηση αυτού του σημείου, βλ. Miller (2016), σ. 14.
33 Kant (1991), σ. 113.
34 Brown (2017), σσ. 144–145.
35 Tester (1993), σ. 7.
36 Heidegger (1997), σ. 100.
37 Βλ. «Παραβίαση του προσωπικού χώρου, όρια, ιδιωτικότητα — στον χώρο εργασίας, στην κοινωνική ζωή και στο σπίτι — Φύγε από μπροστά μου: πόσο κοντά είναι υπερβολικά κοντά;», BIZSHIFTS-TRENDS, 24 Νοεμβρίου 2013, https://bizshifts-trends.com/invading-personal-space-boundary-privacy-workplacesocial-home-get-face-close-close/.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου