Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Ο λαϊκίστικος λόγος - Roberto Pecchioli. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Ο λαϊκίστικος λόγος - Roberto Pecchioli. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Δευτέρα 19 Μαΐου 2025

Ο ΛΑΪΚΙΣΤΙΚΌΣ ΛΌΓΟΣ (II)

από Roberto PECCHIOLI


Το λαϊκιστικό όραμα έχει βάσιμους λόγους, αλλά είναι καταδικασμένο να ηττηθεί λόγω της απουσίας του υποκειμένου, του λαού. Ο δυτικός πολιτισμός επιβιώνει με αδράνεια, αλλά ο χρόνος του είναι μετρημένος. Το καμπανάκι έχει χτυπήσει και το λαϊκιστικό ζήτημα – οι ηθικοί, πνευματικοί, πολιτισμένοι λόγοι των λαών αυτού του μέρους του κόσμου – δεν θα επιβιώσει από τη συνδυασμένη διευθέτηση (αφού πρόκειται για μια γιγαντιαία επιχείρηση ανθρωπολογικής αρχιτεκτονικής) μαζικής μετανάστευσης, δραματικής δημογραφικής κρίσης, αδιαφορίας για οποιαδήποτε άλλη αρχή εκτός από τον υλισμό, αναλώσιμου καταναλωτισμού, ατομικισμού. Ο λαϊκισμός μιλάει σε πρώτο πληθυντικό πρόσωπο (εμείς) την εποχή που βασιλεύει ο υποκειμενισμός, τόσο ελάχιστος όσο και υπερτροφικός. Δεν είναι τυχαίο ότι ένα από τα επιχειρήματα της αντιλαϊκιστικής προπαγάνδας είναι ψυχολογικής φύσης: ο λαϊκιστικός λόγος ως παθολογία της ψυχής.

Είναι το αγαπημένο θέμα των πολιτικών του συστήματος και των μέσων ενημέρωσης. Μια ασήμαντη κριτική που πιστεύεται για έλλειψη κριτικής σκέψης (άλλη μια νίκη της εξουσίας). Ο λαϊκισμός θα ήταν ένα συγκεχυμένο συνονθύλευμα αρνητικών συναισθημάτων, υποκινούμενο από τον φόβο μιας παρεξηγημένης παγκοσμιοποίησης. Έλλειψη διάκρισης εκείνων που, αιχμάλωτοι ανησυχιών και προκαταλήψεων, δεν συνειδητοποιούν ότι ζουν στον καλύτερο από όλους τους δυνατούς κόσμους. Ο λαϊκισμός είναι για τους ηλίθιους, αυτό είναι το μήνυμα που διαδίδουν οι επικοινωνιολόγοι της χαμηλότερης τάξης. Ωστόσο, η υποβάθμιση, η γενική παρακμή, είναι εμφανής, δεν γίνεται πλέον αντιληπτή καθώς είμαστε βυθισμένοι μέχρι το λαιμό μας σε αυτήν. Απόρροια του ψυχολογικού επιχειρήματος είναι το «reductio ad hitlerum», η αποκαλυπτική διάχυση στερεοτύπων χρήσιμων για την κατηγορία της διαφωνίας για κάθε κακία. Η αντίφαση είναι να κατηγορούνται οι λαϊκιστές ότι βασίζονται στους φόβους, όταν είναι η εξουσία που κυβερνά με πανικό, που την υποδαυλίζει (πολέμους, πανδημίες, δαιμονοποίηση της διαφωνίας) για να δυσφημίσει κάθε εναλλακτική σκέψη στη θανατηφόρα «σταθερότητα».

Αυτή η στρατηγική παθολογικοποίησης είναι εύθραυστη και λειτουργεί όλο και λιγότερο. Πρώτα απ 'όλα, επειδή σε κανέναν δεν αρέσει να προσβάλλεται από εκείνους που μιλούν από καθέδρας περιτριγυρισμένοι από προνόμια, μακριά από τα συγκεκριμένα προβλήματα της καθημερινής ζωής. Στη συνέχεια, επειδή οι άνθρωποι, παρ' όλα αυτά, προτιμούν να πιστεύουν στα μάτια τους παρά στους αυτόκλητους δασκάλους. Αν είναι θυμωμένοι και στενοχωρημένοι, έχουν λόγο να είναι θυμωμένοι. Είναι πολύ εύκολο να προφέρουμε από ψηλά, κρύβοντας δραματικά προβλήματα πίσω από φτηνούς ψυχολογισμούς. Οι άνθρωποι δεν καταλαβαίνουν, είναι απροετοίμαστοι, σκέφτονται άσχημα. Αλλά ποιος έχει παραμορφώσει, αποβλακώσει, εξαλείψει την κριτική σκέψη, αν όχι τις ίδιες πουδραρισμένες περούκες που μισούν τους ανθρώπους;

Το δεύτερο επιχείρημα είναι μαρξιστικό. Ο λαϊκισμός είναι προϊόν του καπιταλισμού, μια αμυντική αντίδραση. Σε τι, παρακαλώ, αν όλα πάνε προς την κατεύθυνση που επιθυμούν οι παγκοσμιοποιητές; Κουρασμένη αναβίωση της οργισμένης μαρξιστικής ερμηνείας του φασισμού. Ένα εξαρτημένο αντανακλαστικό λάθος επί της ουσίας, αναχρονιστικό, αυτοσυγχωρητικό. Αποτυγχάνουν να αναχαιτίσουν τις λαϊκές ανησυχίες, γι' αυτό τις δαιμονοποιούν. Η αλήθεια είναι ότι το παγκόσμιο κατεστημένο είναι πολύ πιο άνετο με τη νέα αριστερά παρά με τον λαϊκισμό. "η βιαστική δαιμονοποίηση αποφεύγει επίσης να υπεισέλθει στα πλεονεκτήματα της μαζικής μετανάστευσης και στα προβλήματα της εξαθλίωσης, της αταξίας και της ταυτότητας που δημιουργεί στους λαούς. Αρνούνται να παραδεχτούν ότι αυτά είναι πραγματικά ζητήματα, όχι μια επιδημία ξενοφοβίας, αποφεύγοντας την αυτοκριτική για συνενοχή στις αποτυχημένες πολυπολιτισμικές και παγκοσμιοποιημένες πολιτικές του νεοφιλελευθερισμού. Δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι οι λαϊκές τάξεις στρέφονται σε λαϊκιστικές δυνάμεις, αν οι προοδευτικοί, οχυρωμένοι στα δογματικά οχυρά τους, καταδικάζουν τους εαυτούς τους να μην καταλαβαίνουν.

Ένα πιο εξελιγμένο επιχείρημα είναι ότι ο λαϊκισμός είναι αντιπολιτικός. Θα ήταν ένας τρόπος να αποφύγουμε τις ευθύνες ρίχνοντάς τες στις άρχουσες τάξεις, αποδιοπομπαίους τράγους για την απλοποίηση σύνθετων προβλημάτων. Μια κριτική που ταιριάζει στον ορισμό της πολιτικής που είναι αγαπητή στον φιλελευθερισμό. Οι φιλελεύθεροι ταυτίζουν την πολιτική με τις διαδικασίες διαβούλευσης και δημόσιας συζήτησης, οι οποίες είναι αυτοσκοπός. Είναι μια αναγωγιστική αντίληψη της πολιτικής, που εξισώνεται με μια απλή αντιπαράθεση απόψεων, η οποία εξαλείφει την έννοια του κοινού καλού, η οποία για τους φιλελεύθερους δεν υπάρχει ή είναι αδύνατο να οριστεί. Προτιμούν τη σχετικιστική έννοια της ανοχής - για τον Αριστοτέλη την τελευταία αρετή των κοινωνιών που πεθαίνουν - πιστεύοντας ότι ο μηχανισμός που βρίσκεται πιο κοντά στο κοινό καλό είναι η διαπραγμάτευση συμφερόντων. Αυτό το ονομάζουν ατελείωτη διαπραγματευτική πολιτική, σκοπός της οποίας είναι η επίτευξη συναίνεσης κατανοητής ως ανταλλαγή: το μοντέλο της αγοράς που εφαρμόζεται στην πολιτική.

Αντίθετα, οι λαϊκιστές πιστεύουν ότι υπάρχει ένα κοινό καλό πάνω από συγκεκριμένα ζητήματα, ότι υπάρχει ένας λαός πάνω από την κοινωνία των πολιτών. Πιστεύουν στην πολιτική ως απόφαση και αντιπαράθεση αρχών, όχι ως απλή διαπραγμάτευση συμφερόντων. Ο λαϊκισμός είναι έντονα πολιτικός και ανταποκρίνεται στο ευρέως διαδεδομένο αίσθημα ότι οι άρχουσες τάξεις ακολουθούν εναλλάξιμες πολιτικές, ξένες προς τις αξίες και τα πραγματικά συμφέροντα του λαού. Η πολιτική του (νεο)φιλελευθερισμού είναι μια μετα-πολιτική, το τεχνοκρατικό ιδεώδες του τέλους της ιστορίας. Λαϊκισμός είναι η επιδίωξη ενός αντικειμενικού κοινού καλού, η επιστροφή του πολιτικού και ηθικού πάθους, η ανταγωνιστική σύγκρουση μεταξύ εναλλακτικών σχεδίων. Μακριά από το να είναι ο ευτελισμός πολύπλοκων πραγματικοτήτων, επαναφέρει τη συγκρουσιακή διάσταση που είναι η ουσία της πολιτικής, που εκδιώχθηκε από τη δημόσια ζωή από τον φιλελευθερισμό.

Έπειτα, υπάρχει η δαιμονοποιητική προσέγγιση: ο λαϊκισμός θα αποτελούσε απειλή για τη δημοκρατία. Θα βασιζόταν σε μύθους και φανταστικές αναπαραστάσεις, θα είχε ένα ηθικολογικό όραμα της πολιτικής και θα προωθούσε καθεστώτα αντίθετα προς τον πλουραλισμό. Θα ήταν επομένως μια μορφή ολοκληρωτισμού που θα συνδεόταν με τη μυθολογία ενός μοναδικού, καθαρού, ομοιογενούς και αυθεντικού λαού, σε αντίθεση με τις διεφθαρμένες ελίτ. Από αυτό προκύπτει ότι οι λαϊκιστές είναι κατά του πλουραλισμού επειδή πιστεύουν ότι είναι οι μόνοι που εκπροσωπούν τον λαό· Αν πάνε στην κυβέρνηση δεν αναγνωρίζουν τη νομιμότητα της αντιπολίτευσης. Στην πραγματικότητα, ο κόσμος είναι το αντίστροφο: είναι το σύστημα που δεν δέχεται πλέον την αυθεντική αντιπολίτευση, οι υποστηρικτές των πραγματικών εναλλακτικών λύσεων, όχι η απλή διαδοχή των κυρίαρχων ομάδων που συμφωνούν για το ουσιώδες. Η έκκληση προς τους ανθρώπους δεν προϋποθέτει καθαρότητα ή ομοιογένεια, αλλά ότι μια κοινότητα έχει και διατηρεί έναν ορισμένο βαθμό ομοιογένειας και ομοιότητας, χωρίς τον οποίο δεν υπάρχει λαός. Η διάκριση είναι σημαντική και συνεπάγεται μια κρίση για την πολυπολιτισμικότητα.

Οι διαφορές είναι η ομορφιά του κόσμου, αλλά η παγκοσμιοποιημένη ομολογία σε συνδυασμό με τον κατακερματισμένο πολλαπλασιασμό των εθνοτικών ομάδων, των εθίμων, των αξιών και των πεποιθήσεων μέσα στην ίδια επικράτεια, καταλήγει να καθορίζει ένα αβίωτο πλαίσιο. Πρέπει να καθοριστούν όρια στις διαφορές που μπορούν να γίνουν αποδεκτές ή να μεταβολιστούν για να διατηρηθεί ένα σύνολο ελάχιστα συνεπές με ορισμένες κοινές αρχές. Η ηθικολογική, παιδαγωγική επίκληση αφηρημένων αρχών (πλουραλισμός, ποικιλομορφία) αποφεύγει το ερώτημα. Το πρόβλημα είναι ότι τα φιλελεύθερα και μεταμαρξιστικά συστήματα μοιράζονται μια αποστροφή προς τους ανθρώπους. Για μερικούς υπάρχουν μόνο άτομα, για άλλους μάζες. Η πολιτική γίνεται διακυβέρνηση και για τους δύο, διαχείριση που διοικείται από τα πάνω.

Σύμφωνα με τον Χάμπερμας, τον τελευταίο από τους κατοίκους της Φρανκφούρτης, οι άνθρωποι μπορούν να προφέρονται μόνο στον πληθυντικό. Οι λαϊκιστές, αντίθετα, πιστεύουν στην ύπαρξη των ανθρώπων και των λαών, που είναι πολύ περισσότερα από το άθροισμα των συστατικών τους. «Ο λαϊκισμός είναι αντιπλουραλιστικός και αποτελεί κίνδυνο για τη δημοκρατία, πιστεύει σε έναν "αυθεντικό" λαό που ισχυρίζεται ότι εκπροσωπεί αποκλειστικά». Ψεύτικος. Κανένας σοβαρός λαϊκιστής δεν αρνείται την ποικιλομορφία απόψεων, τρόπων ζωής και ιδιαίτερων συμφερόντων που ονομάζουμε πλουραλισμό· Ένα προφανές γεγονός που είναι ανόητο να αρνηθούμε. Αλλά, όπως είπαμε, πιστεύει σε ένα κοινό καλό πάνω από συγκεκριμένα συμφέροντα. Πρέπει να κατασταλεί η πολυμορφία των απόψεων και να εξαλειφθεί ο πλουραλισμός; Αυτή δεν είναι η λαϊκιστική πρόταση. Ούτε είναι αλήθεια ότι οι λαϊκιστές ισχυρίζονται ότι είναι οι μόνοι εκπρόσωποι του λαού. Αυτό για το οποίο είναι πεπεισμένοι είναι ότι γνωρίζουν και ερμηνεύουν συνεκτικά το κοινό καλό των ανθρώπων που αγαπούν. Πιστεύουν ότι είναι ικανοί, μέσω δημοκρατικών διαδικασιών, να αλλάξουν τις απόψεις των διαφωνούντων. Δεν είναι αυτή η ουσία αυτού που ονομάζουμε δημοκρατία;

Η διαφορά έγκειται στη συνέπεια μεταξύ λόγων και συγκεκριμένων πράξεων. Ενώ οι λαϊκιστές ισχυρίζονται ότι υπερασπίζονται μια ιδέα του κοινού καλού, οι εχθροί τους υποστηρίζουν έναν πλουραλισμό που, στην πραγματικότητα, κατανέμει την εξουσία μόνο μεταξύ εκείνων που γίνονται δεκτοί στο καλό σαλόνι των ανεκτικών. Που μετατρέπονται σε μισαλλόδοξους ανθρώπους έτοιμους να αλλάξουν τους νόμους και να διαστρεβλώσουν τις αρχές που ισχυρίζονται ότι υποστηρίζουν όταν ένας πραγματικός αντίπαλος παρουσιάζεται στην αγορά της εξουσίας. Σήμερα, οι σημαιοφόροι της ανοχής δείχνουν αυξανόμενη μισαλλοδοξία. Ισχυρίζονται ότι εκπροσωπούν τα συμφέροντα με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, αλλά τροφοδοτούν την κοινωνική πόλωση αρνούμενοι την ηθική νομιμοποίηση στους αντιπάλους τους. Οι φιλελεύθεροι (αριστεροί και δεξιοί) είναι πλουραλιστές μεταξύ τους και αντιπλουραλιστές εναντίον άλλων. Είναι το πολιτικά ορθό ενιαίο κόμμα της μισαλλόδοξης ανοχής σε εναλλασσόμενη κατεύθυνση. Αυτός είναι ο εχθρός του λαϊκισμού, όχι του πλουραλισμού ή της δημοκρατικής μεθόδου. Είναι οι φιλελεύθερες ελίτ (δεξιά, κέντρο και αριστερά) που αρνούνται τον πλουραλισμό σχηματίζοντας έναν υγειονομικό κλοιό γύρω από την αυτοαποκαλούμενη ανοιχτή κοινωνία, σφραγισμένη σε όσους δεν συμμερίζονται τις αρχές της, κατηγορούμενη ipso facto για φασισμό, σταλινισμό, ολοκληρωτισμό.

Η κριτική του λαϊκισμού για το ηθικοπλαστικό του όραμα προέρχεται από ένα από τα πιο ηθικολογικά και ηθικολογικά συστήματα, την Αυτοκρατορία του Καλού, όπως την ονόμασε ο Philippe Muray. Στο όνομα μιας οικουμενικής ηθικής – των αξιών της ανοιχτής κοινωνίας – οι ολιγαρχίες διεκδικούν το μονοπώλιο του νόμιμου λόγου, φιμώνουν τους διαφωνούντες και χαράσσουν τα όρια του ηθικά αποδεκτού, θεσπίζοντας εντυπωσιακές περιπτώσεις ποινικού αδικήματος συναισθημάτων, όπως η «ρητορική μίσους». Η πολιτική ορθότητα είναι ηθικολογική αυτολογοκρισία μπροστά στις αμαρτωλές σκέψεις. Στο όνομα της ηθικής της αυτοκρατορίας του καλού, ο λαϊκισμός καταδικάζεται, είναι ανεπιθύμητος, στερείται ηθικής, καθώς και πολιτικής, νομιμότητας. Η ενόχληση των καλών παιδιών πηγάζει από το γεγονός ότι οι λαϊκιστές έχουν διαφορετική ηθική από τη δική τους. Νομίζουν – φρίκη – ότι οι φιλελεύθεροι κάνουν λάθος. Για παράδειγμα, όταν ισχυρίζονται ότι η βούληση του λαού είναι μυθοπλασία ή μύθος. Επειδή δεν πιστεύουν στην ύπαρξη μιας γενικής βούλησης που απορρέει από τον λαό, κατηγορούν τους λαϊκιστές ότι θέλουν να τον εκπροσωπήσουν.

Το κατάλληλο ερώτημα - η ουσία του λαϊκιστικού λόγου - είναι επομένως το εξής: υπάρχει η γενική βούληση; Για την κυρίαρχη σκέψη, το ερώτημα είναι παραπλανητικό και σε κάθε περίπτωση μόνο λίγοι φωτισμένοι άνθρωποι γνωρίζουν την ουσία των προβλημάτων και επομένως έχουν το δικαίωμα – καθήκον να επιβάλλουν λύσεις. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο δεν μπορούν να πιστέψουν ότι μια γενική βούληση προέρχεται από τον λαό, κατηγορώντας τους λαϊκιστές ότι είναι ολοκληρωτικοί επειδή προσπαθούν να την ενσαρκώσουν. Η γενική βούληση δεν δημιουργείται, ανακαλύπτεται. Πέρα από τη σκέψη του Jean Jacques Rousseau, του μεγαλύτερου θεωρητικού του, ο συγγραφέας σκέφτεται όπως ο Alain De Benoist. «Η θεωρία της γενικής βούλησης πηγαίνει πέρα από την ιδέα της πλειοψηφίας που εκφράζεται με καθολική ψηφοφορία. Επικεντρωμένη στην έννοια του κοινού συμφέροντος, συνεπάγεται την ύπαρξη και τη διατήρηση μιας συλλογικής ταυτότητας. «Δηλαδή, δεν υπάρχει γενική βούληση χωρίς τον λαό. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η ολιγαρχία εργάζεται για την αντικατάσταση και την εξάλειψη των λαών. Η κατηγορία του λαϊκισμού εκφράζει τη δυσαρέσκεια των ολιγαρχιών προς τους λαούς. η διαστρεβλωμένη χρήση του ίδιου του όρου είναι, για τη Chantal Delsol, η μάσκα πίσω από την οποία οι διεστραμμένες δημοκρατίες κρύβουν ενάρετα το μίσος τους για τον πλουραλισμό.

Ο λαϊκιστικός λόγος – Roberto Pecchioli


Ένας πολύ πολιτισμένος καθηγητής προοδευτικού προσανατολισμού, στο τέλος μιας ευχάριστης σιδηροδρομικής συζήτησης, με διαβεβαίωσε ότι το πολιτικό και υπαρξιακό όραμα που εξέφρασα δεν είναι καθόλου ριζοσπαστικό δεξιό, αλλά λαϊκιστικό. Το είπε με κακώς κρυμμένη περιφρόνηση, καλυμμένη από τον εφησυχασμό που μερικές φορές επιφυλάσσεται για τους κατώτερους. Το γεγονός είναι ότι έχει δίκιο. Έχοντας τοποθετήσει τις κατηγορίες του περασμένου αιώνα στο ντουλάπι των άχρηστων αντικειμένων, αναγνωρίζοντας ότι μπορεί να διατηρηθεί ένα συναισθηματικό υπόλειμμά τους που είναι αδύνατο να προταθεί εκ νέου πολιτικά, αφού έχουμε δει μια πατρίδα, μια θρησκεία, έναν πολιτισμό να εξαφανίζεται σχεδόν εντελώς κατά τη διάρκεια μιας ζωής, αυτό που παραμένει είναι η σύγκρουση μεταξύ υψηλών και κατώτερων, λαών και ελίτ ή ολιγαρχιών.

Λαοί στον πληθυντικό, αφού είναι προφανές ότι ο ιταλικός λαός, μεταξύ της πτώσης των ποσοστών γεννήσεων, της μετανάστευσης και της απώλειας της εθνικής, πολιτικής, πνευματικής ταυτότητας, σχεδόν δεν υπάρχει πλέον, όπως και οι άλλοι της ετοιμοθάνατης Ευρώπης και της Δύσης στο λυκόφως της. Το μόνο που μένει είναι να υπερασπιστούμε, να εκφράσουμε ιδανικά – και πάνω απ' όλα να εξηγήσουμε – τον λαϊκιστικό λόγο που εξακολουθεί να μας εμψυχώνει. Η έκφραση προέρχεται από τον τίτλο ενός βιβλίου του 2005 του Αργεντινού Ερνέστο Λακλάου, ενός κοινοτιστή μαρξιστή αλλά πάνω απ' όλα λαϊκιστή. Το έργο του Λακλάου, ο οποίος πέθανε το 2014, βαθύς γνώστης του Αντόνιο Γκράμσι και της έννοιας της ηγεμονίας, καταδεικνύει ότι ο λαϊκισμός είναι ένας προσανατολισμός που υπερβαίνει τις παραδοσιακές διακρίσεις μεταξύ δεξιάς και αριστεράς. Ας ξεκινήσουμε με τον Λακλάου όχι από πολιτισμική υποτέλεια, αλλά για να επεξεργαστούμε εκ νέου μερικές από τις κρίσιμες διαισθήσεις του, πέρα από την περίπλοκη, διανοουμενιστική γλώσσα που επιδεικνύει. «Ο λαϊκισμός θα μπορούσε να αποτελέσει τον κύριο δρόμο για να κατανοήσουμε κάτι σχετικά με την οντολογική συγκρότηση του πολιτικού ως τέτοιου». Δηλαδή, διαθέτει μια αξιοπρέπεια και κεντρικότητα που επιτρέπει στο λαό να αποκατασταθεί ως πολιτική κατηγορία και να δώσει νέα ώθηση στη λαϊκή συμμετοχή σε μια εποχή που κυριαρχείται από τον παγκοσμιοποιημένο, ψευδώς αποπολιτικοποιημένο καπιταλισμό.

Για τον Λακλάου, ο λαϊκισμός είναι «ένας τρόπος κατασκευής του πολιτικού και δεν υπάρχει πολιτική παρέμβαση που να μην είναι σε κάποιο βαθμό λαϊκιστική». Σύμφωνα με τον ίδιο, ο λαός είναι μια πολιτική κατασκευή, όχι κάτι δεδομένο. Συμφωνούμε: σε αντίθεση με τις μάζες και τόν κόσμο, έχει αυτογνωσία, οπότε δεν υπάρχει πρώτα ένας λαός που στη συνέχεια δίνει στον εαυτό του μια ορισμένη πολιτική οργάνωση. Είναι η αυτοαναγνώριση μιας μάζας ή μιας ανθρώπινης ομάδας που την καθιστά λαό, αν και το ζήτημα της ταυτότητας παραμένει αναπόφευκτο. Με αυτή την έννοια, ο λαϊκισμός είναι η διαδικασία με την οποία μια κοινότητα συγκροτείται, ορίζεται, εκπροσωπείται ως σύνολο, σε αντίθεση με κάποιον ή κάτι που αναγνωρίζεται ως άλλο, ξένο και εχθρικό. Μια έννοια πολύ παρόμοια με τη διάκριση φίλου/εχθρού που θεματοποιήθηκε από τον Carl Schmitt. Στο Ubu Re, το κωμικό, ανησυχητικό έργο του Alfred Jarry, ο πρωταγωνιστής αναφωνεί Ζήτω η Πολωνία. Διότι αν δεν υπήρχε η Πολωνία, δεν θα υπήρχαν Πολωνοί! Η Πολωνία είναι ένα «σημαίνον», με τη γλώσσα του Λακλάου, οι Πολωνοί είναι το προϊόν του. Οι άνθρωποι αναγνωρίζουν τον εαυτό τους σε έναν ορισμό που τους αντιπροσωπεύει και τους καθιστά πολιτικά υποκείμενα.

Η κριτική του Λακλάου για μια διάσημη έκφραση της Μάργκαρετ Θάτσερ είναι ενδιαφέρουσα: η κοινωνία δεν υπάρχει. Για τους φιλελεύθερους, αυτό που ορίζουμε ως κοινωνία επιλύεται στις αλληλεπιδράσεις μεταξύ των ατόμων, το καθένα με τις δικές του πεποιθήσεις και επιθυμίες: είναι η οντολογική βάση του ελευθερισμού παραγωγής(τό αντιθετο του κρατισμού)/φιλελευθερισμού. Για τον Λακλάου, στην πηγή των πολιτικών αντιθέσεων υπάρχουν ερωτήματα-παράπονα που διατυπώνονται από κοινωνικούς παράγοντες. Η γενεαλογία του πολιτικού αρχίζει με την ύπαρξη μιας ερώτησης. Στην περίπτωση του λαϊκισμού – και των ανθρώπων που διαμορφώνονται και αναγνωρίζονται – η ανάγκη να ακουστούν, να μετρήσουν, να τοποθετηθούν ως ενεργό στοιχείο σε αντίθεση με τις ελίτ, αδιαφορώντας για τα λαϊκά αιτήματα και παράπονα, αντίπαλοι των συγκεκριμένων συμφερόντων του λαού και των αρχών στις οποίες πιστεύει. Ο λαϊκισμός, εν ολίγοις, είναι μια ανάγκη παρόμοια με τον υποβλητικό ορισμό της δημοκρατίας από τον επαναστάτη-συντηρητικό Arthur Moeller Van den Bruck: τη συμμετοχή ενός λαού στο πεπρωμένο του. Αρκετά διαφορετική από την αντιπροσώπευση που διαμεσολαβείται από τη δημοκρατία/πλουτοκρατία, δηλαδή από την ηγεμονία εκείνων που κατευθύνουν από πάνω επιλογές και διαδικασίες που ονομάζονται δημοκρατικές μέσω της εξουσίας του χρήματος που αγοράζει τα πάντα.

Η συνέπεια είναι η πολιτική αγορά, οι πάγκοι των προσφορών, οι οποίοι, όπως γνωρίζει ο καλός έμπορος, πρέπει να ικανοποιούν κάθε αίτημα του πελάτη. Ένα ράντισμα της δεξιάς, ένα της αριστεράς και ένας μεγάλος, λασπώδης κεντρικός βάλτος – το καθιερωμένο προϊόν – στον οποίο συναντώνται κυρίως συμφέροντα. Έννοιες ξένες προς την εγκυρότητα του αντίθετου άξονα αριστεράς/δεξιάς. Ένα λογικό, διανοητικό και πολιτικό άλμα που είναι ανεπιθύμητο, ειδικά στην αριστερά. Ήδη από το 1930, ο φιλόσοφος Emile-Auguste Chartier, γνωστός ως Alain, έγραψε " όταν με ρωτούν αν το χάσμα μεταξύ των κομμάτων της δεξιάς και των κομμάτων της αριστεράς, των ανδρών της δεξιάς και των ανδρών της αριστεράς, εξακολουθεί να έχει νόημα, η πρώτη ιδέα που έρχεται στο μυαλό είναι ότι ο άνθρωπος που θέτει αυτό το ερώτημα σίγουρα δεν είναι άνθρωπος της αριστεράς ".

Είναι αλήθεια, αλλά δεν είναι η απάντηση στο ερώτημα της εγκυρότητας του αντιπολιτευτικού ζευγαριού. Είναι μάλλον ένας λόγος για τον οποίο ο λαϊκισμός είναι τόσο αντιπαθής στην αριστερά – καθώς και μεταξύ των φιλελεύθερων και της κλασικής δεξιάς – με την πεποίθηση (εν μέρει ηθικιστική, εν μέρει ρατσιστική) ότι το να είσαι στην αριστερά σημαίνει να πιστεύεις με πίστη στην αιώνια εγκυρότητα των κατηγοριών της δεξιάς και της αριστεράς ως άξονες μιας μανιχαϊστικής αντίληψης του καλού και του κακού. Αμφισβητείται από την κοινή λογική, τη λαϊκιστική εγκαρσιότητα και την εμφάνιση αντιθέσεων που βρίσκονται σε άλλα επίπεδα: χαμηλά εναντίον πάνω, κέντρο/περιφέρεια και πάνω απ 'όλα άνθρωποι εναντίον ελίτ ή αν προτιμάτε άρχουσες τάξεις εναντίον του υπόλοιπου πληθυσμού. Η αξία του Λακλάου, στα μάτια μας, είναι ότι συνέβαλε στην απομάκρυνση του λαού από την ανίκανη εναλλακτική λύση μεταξύ νεομαρξισμού και νεοφιλελευθερισμού.

Παραμένει μια επιχείρηση κεφαλαιώδους σημασίας, για την οικοδόμηση λαϊκιστικής λογικής. Δεν είναι ότι οι άνθρωποι έχουν πάντα δίκιο ή ότι μιλούν δια στόματος κάποιου συγκεκριμένα. Το πρόβλημα είναι ότι η συγκεκριμένη μορφή, η ίδια η πρακτική της φιλελεύθερης δημοκρατίας φαίνεται να θεωρεί δεδομένο ότι είναι πάντα λάθος, ότι πρέπει να αποσιωπηθεί, ακόμα καλύτερα να επανεκπαιδευτεί. Μια επιχείρηση που θα έπρεπε να είναι αποκρουστική για την ιστορική αριστερά, λίγο λιγότερο προς τα δεξιά, αλλά που έχει γίνει ο κανόνας της τερματικής Δύσης. Η δημοκρατία είναι πλέον εκ των υστέρων (οι περιπτώσεις της Ρουμανίας, της Γαλλίας, της Γερμανίας τους τελευταίους μήνες είναι πολύ εμφανείς και πολύ παρόμοιες για να είναι μεμονωμένες ενδείξεις) πάσχει από παράνοια, το παραλήρημα εκείνων που βλέπουν εχθρούς παντού. Η κυρίαρχη μιντιακή-θεσμική αφήγηση υποστηρίζει ότι η δημοκρατία είναι ένα φρούριο υπό πολιορκία, ένα ευγενές προπύργιο που απειλείται από σκοτεινές δυνάμεις ενωμένες με ένα κοινό χαρακτηριστικό, την ειδωλολατρία ή την υποστασιοποίηση του λαού.

Σε μια έκθεση που ανατέθηκε να οικοδομήσει ένα αντιλαϊκιστικό δόγμα, μια ομάδα «ειδικών» (εδώ είναι μια λέξη μισητή από τους λαϊκιστές όλων των επιπέδων!) περιέγραψε μια διεθνή γεωγραφία του λαϊκισμού. Περιοριζόμενη στη Δύση, έχει εντοπίσει έως και είκοσι δύο χώρες που πλήττονται από τη λαϊκιστική επιδημία και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού. Το κείμενο μιλά με ανήσυχους τόνους για μια συμβατική δημοκρατία, η οποία συρρικνώνεται σαν το καρό δέρμα του μυθιστορήματος του Μπαλζάκ κάθε φορά που εκπληρώνει μια επιθυμία. Δεν έχουν την αμφιβολία ότι η δημοκρατία δεν μπορεί να επικαλεστεί 24 ώρες το 24ωρο χωρίς οι άνθρωποι να θέλουν να υψώσουν τη φωνή τους και να απαιτήσουν να ακουστεί. Το καρό δέρμα συρρικνώνεται ακριβώς επειδή η επιρροή, η εξουσία, η αλαζονεία τάξεων, ομάδων, δυνάμεων ξένων προς το λαό, εχθρών της ουσίας της δημοκρατίας και της ελευθερίας, επεκτείνονται. 
Αντιλαϊκιστική παράνοια όσων βλέπουν γύρω τους μόνο εχθρούς της εξιδανικευμένης ανοιχτής κοινωνίας. Εκείνοι που βλέπουν κακά και απάνθρωπα τέρατα παντού θα πρέπει ίσως να κοιτάξουν στον καθρέφτη, επειδή το παρανοϊκό είναι αφύσικο, όχι ο κόσμος γύρω τους.

Με τη μέθοδο της αποδόμησης, προσπαθούμε να διαλύσουμε κομμάτι-κομμάτι το αντιλαϊκιστικό αφήγημα. Αν εξετάσουμε τις θέσεις των αντιπάλων του, συνειδητοποιούμε ότι σχεδόν όλοι τους μοιράζονται τρία χαρακτηριστικά: μια ριζοσπαστική εχθρότητα προς τον λαϊκισμό· την απόρριψη κάθε προσπάθειας κατανόησης εκ των έσω, αναλύοντας ορθολογικά τους λόγους και τις παρορμήσεις της. Η αυτάρεσκη υπεράσπιση του status quo. Οι χαρακτηρισμοί του λαϊκισμού ομαδοποιούνται σε ερμηνευτικά πλέγματα που αντιστοιχούν σε ισάριθμα κλισέ. Υπάρχει μια ψυχολογική, φοβική προσέγγιση, σύμφωνα με την οποία ο λαϊκισμός είναι μια παθολογία που οδηγείται από φόβο, δυσαρέσκεια και άγνοια. Η ελίτ και οι τάξεις υπηρεσιών της πιστεύουν ότι είναι οι μόνοι που διαθέτουν νοημοσύνη, προνοητικότητα, πολιτισμό, πολιτική ικανότητα, επομένως θεωρούν τους εαυτούς τους τους μόνους που δικαιούνται να κατευθύνουν την κοινωνία. Παράξενη αντίληψη της δημοκρατίας «τους». Ο λαϊκιστής, από αυτή την άποψη, είναι ένας άξεστος αμόρφωτος άνθρωπος που περιφρονεί αυτό που αγνοεί.

Έπειτα, υπάρχει η μαρξιστική πρόταση: ο λαϊκισμός είναι μια αμυντική στρατηγική του κεφαλαίου – μια άλλη – όπως ήταν ο φασισμός στην εποχή του. Ένα κοινότοπο, εκνευριστικό, αναλυτικά κολοβωμένο συμπέρασμα καθώς υποβιβάζει το ανθρώπινο – και το πολιτικό – στη διάσταση του οικονομικού συμφέροντος, μια ακόμη απόδειξη ότι ο μαρξισμός και ο φιλελευθερισμός είναι αδέρφια και ότι είναι ο δεύτερος που κατευθύνει τον πρώτο. Ένα τρίτο επιχείρημα, ειλικρινά γελοίο και ελιτίστικο, είναι ότι ο λαϊκισμός είναι μια αντιπολιτική, μια χυδαία απλοποίηση πολύπλοκων πραγματικοτήτων. Όσα αναφέρθηκαν στις σκέψεις του Λακλάου είναι αρκετά για να καταρρίψουν τη θέση, η οποία πάσχει επίσης από την ενόχληση που ενώνει την κλασική δεξιά και αριστερά όσον αφορά την άμεση πολιτική συμμετοχή των λαών. Μην μιλάτε στον χειριστή, όπως στις προειδοποιήσεις στο μέσο μεταφοράς, διατάσσουν τα ρεύματα του συστήματος από κοινού. Αφήστε το σε εμάς, τι γνωρίζετε για τα προβλήματα; Γνωρίζουμε όσα μας λέτε, οπότε η ενδεχόμενη ανεπάρκειά μας είναι δική σας ευθύνη.

Τέλος, υπάρχει η βιαστική, ανοιχτά δαιμονοποιητική προσέγγιση: ο λαϊκισμός είναι αντιπλουραλιστικός, αντιφιλελεύθερος και αποτελεί κίνδυνο για τη δημοκρατία. Οργουελιανά επιχειρήματα, με την έννοια ότι επιβεβαιώνουν το αντίθετο της αλήθειας σε μια ανεστραμμένη, διακριτικά ολοκληρωτική γλώσσα. Δηλαδή, αξιώνουν έναν κόσμο στον οποίο ορισμένες ιδέες και οράματα του κόσμου είναι αληθινά και σωστά χωρίς να μπαίνουν στον κόπο να τα ορίσουν, πολύ λιγότερο να τα υποστηρίξουν. Πρέπει να είμαστε φιλελεύθεροι, να έχουμε πίστη στις σημερινές μορφές πραγματικής εξουσίας και σε έναν διφορούμενο πλουραλισμό από τον οποίο το υποκείμενο, ο ίδιος ο λαός, εκδιώκεται με την υποψία του αντιπλουραλισμού. Παράδοξη.

Στο δεύτερο μέρος θα προσπαθήσουμε να αποδομήσουμε αναλυτικά τα τέσσερα αντιλαϊκά επιχειρήματα, ενωμένα από μια πρωτοφανή πολιτική τάση, ένα συνεκτικό μεταμοντέρνο και μεταδημοκρατικό αποτέλεσμα της ανοιχτής κοινωνίας, τη μισαλλόδοξη ανοχή.