Συνέχεια από Δευτέρα 9. Νοεμβρίου 2026
ΤΟ ΚΥΝΗΓΙ ΤΗΣ ΧΙΛΙΕΤΙΑΣ 19
Επαναστατημένοι χιλιαστές και μυστικοί αναρχικοί του Μεσαίωνα
Του NORMAN COHN,
Του NORMAN COHN,
Εκδόσεις PIMLICO
6 Ο αυτοκράτορας Φρειδερίκος ως Μεσσίας
Η Ιωακειμιτική προφητεία και ο Φρειδερίκος Β΄
Η ανάσταση του Φρειδερίκου
Τριάντα τέσσερα χρόνια μετά τον θάνατό του, ο Φρειδερίκος Β΄ γνώρισε μια ανάσταση πολύ παρόμοια με εκείνη που είχε κάποτε συμβεί στον Βαλδουίνο, κόμη της Φλάνδρας. Στην καταχώριση για το έτος 1284, ένας χρονικογράφος αναφέρεται σε έναν πρώην ερημίτη κοντά στη Βορμς,⁸³ ο οποίος ισχυριζόταν ότι ήταν ο αυτοκράτορας· περίπου την ίδια εποχή, ένας άλλος μιλά για μια παρόμοια μορφή που είχε εισέλθει στο Λύμπεκ με συνοδεία, μέσα σε μεγάλο λαϊκό ενθουσιασμό. Και στις δύο περιπτώσεις, ο ψευδο-Φρειδερίκος είχε εξαφανιστεί μόλις φάνηκε πιθανό να αποκαλυφθεί η πραγματική του ταυτότητα. Ήταν άραγε ο ίδιος άνθρωπος που το 1284 κατόρθωσε να εγκατασταθεί με βασιλική μεγαλοπρέπεια στην κοιλάδα του Ρήνου; Ίσως όχι, γιατί αυτός ο τελευταίος φαίνεται πως δεν ήταν τόσο ένας απατεώνας όσο ένας μεγαλομανής που πίστευε πραγματικά ότι ήταν ο Φρειδερίκος.⁸⁴ Αφού εκδιώχθηκε από την Κολωνία ως παράφρων, βρήκε εξαιρετική υποδοχή στη γειτονική πόλη Νόις, η οποία έτυχε να βρίσκεται σε σφοδρή διαμάχη με τον αρχιεπίσκοπο της Κολωνίας· εκεί εγκατέστησε την αυλή του. Όπως ακριβώς ο Bertrand de Ray, περιέγραφε πώς είχε περάσει πολλά χρόνια ως προσκυνητής, εκπληρώνοντας ένα επιτίμιο για τις αμαρτίες της προηγούμενης ζωής του· αν και μερικές φορές, αξιοποιώντας τους θρύλους που είχαν ήδη αρχίσει να περιβάλλουν τον νεκρό Φρειδερίκο, ισχυριζόταν ότι κατοικούσε στα έγκατα της γης. Η είδηση της έλευσής του διαδόθηκε πολύ μακριά· στην Ιταλία προκάλεσε τέτοια αναστάτωση, ώστε αρκετές πόλεις έστειλαν απεσταλμένους στο Νόις για να διερευνήσουν το ζήτημα, ενώ οι Ιωακειμίτες έσπευσαν να συμπεράνουν ότι επιτέλους ο Φρειδερίκος αναλάμβανε πράγματι τον προορισμένο γι’ αυτόν ρόλο του Αντιχρίστου.
Οι συνθήκες στη Γερμανία ευνοούσαν μια τέτοια ανάσταση. Από τις αρχές του αιώνα, η κεντρική εξουσία στη Γερμανία εξασθενούσε διαρκώς και το βασίλειο διαλυόταν σε ένα συνονθύλευμα ημιανεξάρτητων ηγεμονιών — μια διαδικασία ακριβώς αντίστροφη από εκείνη που συντελούνταν στη Γαλλία. Μολονότι ο Φρειδερίκος δεν είχε κάνει τίποτε για να ανακόψει αυτή τη διάλυση και πάντοτε ενδιαφερόταν πολύ περισσότερο για την Ιταλία και τη Σικελία παρά για τη Γερμανία, η ισχυρή και συναρπαστική προσωπικότητά του αποτελούσε εντούτοις σημείο συσπείρωσης της αφοσίωσης των Γερμανών. Τον θάνατό του ακολούθησε η Μεγάλη Μεσοβασιλεία, μια περίοδος διάρκειας μιας γενιάς, κατά την οποία κανένας βασιλιάς δεν κατόρθωσε καν να εξασφαλίσει γενική αναγνώριση στη Γερμανία. Η χώρα βυθίστηκε σε αναταραχή παρόμοια με εκείνη που είχε γνωρίσει η Γαλλία δύο αιώνες νωρίτερα, με βεντέτες και ιδιωτικούς πολέμους να μαίνονται παντού. Αυτή η κατάσταση συνεχίστηκε ακόμη και μετά την εκλογή του Ροδόλφου, του πρώτου μονάρχη των Αψβούργων, ως βασιλιά της Γερμανίας το 1273. Οι ηγεμόνες, έχοντας γευτεί τις χαρές της ανεξαρτησίας, ήταν αποφασισμένοι να μην τις εγκαταλείψουν· πράγμα που σήμαινε ότι ο βασιλιάς έπρεπε να παραμένει αδύναμος. Μόλις εμφανίστηκε ένας διεκδικητής που ισχυριζόταν ότι ήταν ο Φρειδερίκος Β΄, αρκετοί από τους ισχυρότερους ηγεμόνες έσπευσαν να τον αναγνωρίσουν επίσημα, όχι επειδή τον πίστευαν, αλλά επειδή ήθελαν να φέρουν τον Ροδόλφο σε δύσκολη θέση.
Επιπλέον, εκείνη την εποχή υπήρχε στη Γερμανία ένας ακμάζων αστικός πολιτισμός. Ακριβώς κατά τη Μεσοβασιλεία, η βιοτεχνία και το εμπόριο είχαν σημειώσει μεγάλη πρόοδο στις αυτοδιοικούμενες πόλεις· αλλά, μολονότι αυτές οι πόλεις διατηρούσαν μια ζωή πιο εύτακτη και ευημερούσα από οπουδήποτε αλλού στη Γερμανία, σπαράσσονταν από κοινωνικές συγκρούσεις. Στις πόλεις του Ρήνου υπήρχαν περισσότεροι τεχνίτες από ποτέ που ζούσαν μέσα στην ανασφάλεια και τη στέρηση. Εκείνο που συνέβαλε περισσότερο στην επιτυχία του ψευδο-Φρειδερίκου ήταν ασφαλώς το γεγονός ότι οι φτωχοί των πόλεων παρέμεναν προσκολλημένοι στις μεσσιανικές προσδοκίες που συνδέονταν με τον αυτοκράτορα Φρειδερίκο Β΄. Ο μονάρχης του Νόις παρουσιαζόταν πάνω απ’ όλα ως φίλος των φτωχών· και βρήκε τους προπαγανδιστές του ανάμεσα σε prophetae, τους οποίους τα χρονικά χαρακτηρίζουν αιρετικούς.
Στο τέλος, μεθυσμένος από την επιτυχία, ο ψευδο-Φρειδερίκος ξεπέρασε τα όριά του. Κατευθυνόμενος προς τον νότο, ανακοίνωσε την πρόθεσή του να συγκαλέσει αυτοκρατορική συνέλευση στη Φρανκφούρτη και κάλεσε τον βασιλιά Ροδόλφο να παρουσιαστεί ενώπιόν του, ώστε ο ίδιος, ως αυτοκράτορας, να του παραχωρήσει το βασίλειο της Γερμανίας. Η απάντηση του Ροδόλφου ήταν να εκστρατεύσει εναντίον του διεκδικητή και να πολιορκήσει την πόλη Βέτσλαρ, όπου εκείνος είχε καταφύγει. Η πόλη ήταν διχασμένη, όπως είχε διχαστεί η Βαλανσιέν στην περίπτωση του ψευδο-Βαλδουίνου· τώρα, όπως και τότε, ο απλός λαός ήταν έτοιμος να πάρει τα όπλα για να υπερασπιστεί τον αυτοκράτορά του. Παρ’ όλα αυτά, ο άνθρωπος αυτός παραδόθηκε στον Ροδόλφο, είτε από άλλους είτε με τη θέλησή του· και, αφού δικάστηκε, κάηκε στην πυρά. Ο τρόπος της εκτέλεσης έχει σημασία, γιατί η καύση δεν χρησιμοποιούνταν σε περιπτώσεις πολιτικής εξέγερσης, αλλά μόνο σε περιπτώσεις μαγείας ή αίρεσης· αυτό επιβεβαιώνει όσα υποδηλώνουν και τα χρονικά: ότι ο άνθρωπος αυτός ήταν ένας φανατικός που θεωρούσε τον εαυτό του όχι απλώς τον πραγματικό Φρειδερίκο Β΄, αλλά έναν εσχατολογικό σωτήρα, σταλμένο από τον Θεό για να τιμωρήσει τον κλήρο και να εγκαθιδρύσει την κυριαρχία του σε ολόκληρο τον κόσμο. Φαίνεται επίσης ότι ο ψευδο-Φρειδερίκος παρέμεινε μέχρι τέλους απολύτως πεπεισμένος πως θα ανασταινόταν μέσα σε δύο ημέρες, ότι το υποσχέθηκε στους οπαδούς του και ότι εκείνοι τον πίστεψαν. Και πράγματι, αντικαταστάθηκε αμέσως από μια παρόμοια μορφή, αυτή τη φορά στις Κάτω Χώρες, η οποία ισχυριζόταν ότι είχε αναστηθεί από τους νεκρούς τρεις ημέρες αφότου κάηκε και η οποία εκτελέστηκε με τη σειρά της στην Ουτρέχτη.
Λαϊκές παραδόσεις άρχισαν τώρα να συσσωρεύονται γύρω από τη μορφή του ψευδο-Φρειδερίκου, όπως είχαν συσσωρευτεί γύρω από τη μορφή του ίδιου του Φρειδερίκου. Η εκτέλεση στο Βέτσλαρ είχε χρησιμεύσει μόνο για να ενισχύσει τη φήμη του αυτοκράτορα ως υπεράνθρωπου και αθάνατου όντος.
Διαδιδόταν ότι ανάμεσα στις στάχτες της πυράς δεν είχαν βρεθεί οστά, αλλά μόνο ένα μικρό φασόλι· και οι άνθρωποι συμπέραναν αμέσως ότι αυτό σήμαινε πως η θεία πρόνοια είχε σώσει τον αυτοκράτορα από τις φλόγες, πως ήταν ακόμη ζωντανός και πως κάποια μέρα θα επέστρεφε οπωσδήποτε. Αυτή η πεποίθηση διατηρήθηκε από γενιά σε γενιά. Στα μέσα του 14ου αιώνα εξακολουθούσαν να λένε ότι ο Φρειδερίκος θα επέστρεφε αδιαμφισβήτητα, ακόμη κι αν τον έκοβαν σε χίλια κομμάτια ή —ασφαλώς μια αναφορά στο Βέτσλαρ— ακόμη κι αν τον έκαιγαν ώσπου να γίνει στάχτη· γιατί τέτοια ήταν η αμετάκλητη απόφαση του Θεού. Πλάθονταν παράξενοι και παραστατικοί θρύλοι. Ο μυθικός εκείνος μονάρχης της Ανατολής, ο Πρεσβύτερος Ιωάννης,⁶ είχε προμηθεύσει τον αυτοκράτορα με έναν χιτώνα από αμίαντο, ένα μαγικό δαχτυλίδι που του επέτρεπε να εξαφανίζεται και ένα μαγικό ποτό που τον κρατούσε για πάντα νέο. Συχνά ο αυτοκράτορας, με τη μορφή προσκυνητή, εμφανιζόταν σε χωρικούς και τους εκμυστηρευόταν ότι θα ερχόταν ακόμη η ώρα που θα έπαιρνε τη δικαιωματική του θέση στην κεφαλή της αυτοκρατορίας.
Κατά τη διάρκεια του 14ου αιώνα, όλες οι εσχατολογικές ελπίδες που οι μεσαιωνικές μάζες είχαν κατορθώσει κατά καιρούς να αντλήσουν από τις σιβυλλικές προφητείες και τις προφητείες του Ιωάννη συγκεντρώθηκαν, στη Γερμανία, στο πρόσωπο του μελλοντικού, αναστημένου Φρειδερίκου:
«Σε όλες τις χώρες αρχίζει ένας καιρός δεινών. Ανάμεσα στις δύο κεφαλές της χριστιανοσύνης ξεσπά διαμάχη, αρχίζει ένας άγριος αγώνας. Πολλές μητέρες πρέπει να θρηνήσουν το παιδί τους, άντρες και γυναίκες πρέπει εξίσου να υποφέρουν. Η λεηλασία και ο εμπρησμός πηγαίνουν χέρι χέρι, όλοι ορμούν ο ένας στον λαιμό του άλλου, ο καθένας βλάπτει τον άλλον στο πρόσωπό του και στα υπάρχοντά του, δεν υπάρχει κανείς που να μην έχει λόγο να θρηνεί. Όταν όμως τα δεινά φτάσουν σε τέτοιο σημείο ώστε κανείς να μην μπορεί να τα ανακουφίσει, τότε εμφανίζεται, με το θέλημα του Θεού, ο αυτοκράτορας Φρειδερίκος, τόσο ευγενής και τόσο πράος. Γεμάτοι θάρρος, άντρες και γυναίκες συρρέουν αμέσως για το ταξίδι πέρα από τη θάλασσα. Τους έχει δοθεί η υπόσχεση της Βασιλείας του Θεού. Έρχονται κατά πλήθη, ο καθένας βιάζεται να προλάβει τον άλλον. Η ειρήνη βασιλεύει σε όλη τη χώρα, τα φρούρια δεν απειλούν πια, δεν υπάρχει πλέον λόγος να φοβάται κανείς τη βία. Κανείς δεν αντιστέκεται στη σταυροφορία προς το ξεραμένο δέντρο. Όταν ο αυτοκράτορας κρεμά την ασπίδα του πάνω του, το δέντρο βγάζει φύλλα και άνθη. Ο Πανάγιος Τάφος ελευθερώνεται· από εδώ και πέρα δεν χρειάζεται να τραβηχτεί κανένα σπαθί για χάρη του. Ο ευγενής αυτοκράτορας αποκαθιστά τον ίδιο νόμο για όλους τους ανθρώπους. Όλα τα ειδωλολατρικά βασίλεια δηλώνουν υποταγή στον αυτοκράτορα. Εκείνος ανατρέπει την εξουσία των Εβραίων, αν και όχι με τη δύναμη των όπλων· η ισχύς τους συντρίβεται για πάντα και υποτάσσονται χωρίς αγώνα. Από την κυριαρχία του κλήρου δεν απομένει σχεδόν τίποτε. Ο ευγενικής καταγωγής ηγεμόνας διαλύει εντελώς τα μοναστήρια, δίνει τις μοναχές σε γάμο· σας το λέω, πρέπει να καλλιεργούν αμπέλια και σιτηρά για εμάς!»
Στα μέσα του 14ου αιώνα, η Γερμανία είχε γίνει αυτό που επρόκειτο να παραμείνει έως τον 16ο αιώνα: ένα συνονθύλευμα αλληλομαχόμενων ηγεμονιών, ένα διαρκές χάος, μέσα στο οποίο ο αυτοκράτορας ήταν εντελώς ανίσχυρος. Την ίδια εποχή, οι πόλεις της νότιας και της κεντρικής Γερμανίας είχαν αντικαταστήσει τις πόλεις των Κάτω Χωρών ως κύρια κέντρα του εμπορικού καπιταλισμού βόρεια των Άλπεων· και οι κοινωνικές συγκρούσεις στο εσωτερικό τους είχαν αποκτήσει άγρια ένταση. Ενώ οι εύπορες συντεχνίες πολεμούσαν τους πατρικίους και η μία την άλλη, ανάμεσα στους φτωχούς σιγόκαιγε ένα θανάσιμο μίσος για όλους τους πλούσιους.
Συναντούμε έναν χρονικογράφο του Μαγδεμβούργου να προειδοποιεί τους εύπορους αστούς ότι «δεν πρέπει να αφήνουμε τον απλό λαό να κάνει υπερβολικά το δικό του, όπως συνέβη τελευταία. Πρέπει να τον κρατούμε σταθερά υπό έλεγχο· γιατί υπάρχει ένα παλιό μίσος ανάμεσα στους πλούσιους και στους φτωχούς. Οι φτωχοί μισούν όποιον έχει περιουσία και είναι περισσότερο πρόθυμοι να βλάψουν τους πλούσιους απ’ όσο οι πλούσιοι τους φτωχούς». Η οπτική των φτωχών έβρισκε τώρα στη γερμανική λογοτεχνία μια έκφραση εξίσου βίαιη με εκείνη που είχε βρει έναν αιώνα νωρίτερα στη γαλλική. Ο ποιητής Suchenwirt,⁷ για παράδειγμα, περιγράφει πώς πεινασμένοι άντρες, αφήνοντας τις χλωμές και αποστεωμένες γυναίκες και τα παιδιά τους στις άθλιες καλύβες τους, συνωστίζονται στα στενά δρομάκια, οπλισμένοι με αυτοσχέδια όπλα και γεμάτοι απελπισμένο θάρρος:
«Τα σεντούκια των πλουσίων είναι γεμάτα, των φτωχών είναι άδεια. Η κοιλιά του φτωχού είναι κούφια… Σπάστε την πόρτα του πλούσιου! Θα φάμε μαζί του. Καλύτερα να μας σφάξουν όλους παρά να πεθάνουμε από την πείνα· προτιμούμε να διακινδυνεύσουμε γενναία τη ζωή μας παρά να χαθούμε με αυτόν τον τρόπο…»
Ήταν αναμενόμενο ότι, μέσα σε μια τέτοια κοινωνία, ο μελλοντικός Φρειδερίκος θα αποκτούσε ολοένα σαφέστερα τη μορφή του μεγάλου κοινωνικού επαναστάτη, του μεσσία των φτωχών. Το 1348, ύστερα από έναν ακριβώς αιώνα, οι προφητείες του Arnold και των Σουηβών ιεροκηρύκων επανεμφανίζονται με ακόμη πιο εμφατική μορφή στις λαϊκές προσδοκίες που καταγράφει ο μοναχός Ιωάννης του Βίντερτουρ: «Μόλις αναστηθεί από τους νεκρούς και βρεθεί ξανά στο απόγειο της δύναμής του, θα παντρέψει φτωχές γυναίκες και κοπέλες με πλούσιους άντρες, και αντίστροφα. Θα φροντίσει να επιστραφούν στους ανηλίκους, στα ορφανά και στις χήρες όλα όσα τους έχουν κλέψει, και να αποδοθεί πλήρης δικαιοσύνη στον καθένα». Επιπλέον —και η εικόνα προέρχεται απευθείας από μια ψευδοϊωακειμιτική προφητεία— «θα καταδιώξει τον κλήρο τόσο άγρια, ώστε, αν οι κληρικοί δεν έχουν άλλον τρόπο να κρύψουν τις κουρές τους, θα τις καλύψουν με κοπριά αγελάδας…»
Ο Ιωάννης του Βίντερτουρ σπεύδει να αποστασιοποιηθεί από αυτές τις ανησυχητικές πεποιθήσεις. Είναι, παρατηρεί, καθαρή τρέλα να πιστεύει κανείς ότι ο αιρετικός αυτοκράτορας μπορεί ποτέ να επιστρέψει· είναι αντίθετο προς την καθολική πίστη —και πάλι η σκιά του Βέτσλαρ!— να ασκήσει ποτέ ξανά κυρίαρχη εξουσία ένας άνθρωπος που έχει καεί στην πυρά. Ο μοναχός είχε σοβαρό λόγο να είναι τόσο κατηγορηματικός· γιατί αυτό που θα μπορούσε να ονομαστεί δόγμα της Δευτέρας Παρουσίας του Φρειδερίκου θεωρούνταν εξαιρετικά επικίνδυνη αίρεση. Αυτό εξακολουθούσε να ισχύει έναν αιώνα αργότερα, δύο αιώνες μετά την εποχή του ίδιου του Φρειδερίκου. «Από τον αυτοκράτορα Φρειδερίκο, τον αιρετικό», έγραφε ένας χρονικογράφος το 1434, «προέκυψε μια νέα αίρεση, στην οποία ορισμένοι χριστιανοί εξακολουθούν να προσχωρούν κρυφά· πιστεύουν ακράδαντα ότι ο αυτοκράτορας Φρειδερίκος είναι ακόμη ζωντανός και θα παραμείνει ζωντανός έως το τέλος του κόσμου, και ότι κανένας άλλος εκτός από αυτόν δεν υπήρξε ούτε θα υπάρξει αληθινός αυτοκράτορας… Ο Διάβολος επινόησε αυτή την ανοησία για να παραπλανήσει αυτούς τους αιρετικούς και ορισμένους απλοϊκούς ανθρώπους…»
Το πόσο σοβαρά αντιμετώπιζε ο κλήρος αυτή την αίρεση και πόσο άγρυπνα επαγρυπνούσε για να την εντοπίσει φαίνεται από την παράξενη ιστορία ενός Έλληνα φιλοσόφου, ο οποίος τόλμησε το 1469 να γνωστοποιήσει στη Ρώμη την πεποίθηση που είχε σχηματίσει έπειτα από μακρόχρονη μελέτη των ελληνικών σιβυλλικών χρησμών: ότι ο Τελευταίος Αυτοκράτορας θα προσηλύτιζε σύντομα όλους τους λαούς στον χριστιανισμό. Σε αυτήν, όπως και σε άλλες βυζαντινές προφητείες, η έλευση του Τελευταίου Αυτοκράτορα δεν συνεπαγόταν με κανέναν τρόπο σφαγή του κλήρου ή κοινωνικές ανατροπές οποιουδήποτε είδους. Αυτό όμως ήταν τόσο αδιανόητο για τις εκκλησιαστικές αρχές της Ρώμης, ώστε φυλάκισαν τον άτυχο άνθρωπο και δήμευσαν τα υπάρχοντά του.
Μανιφέστα για έναν μελλοντικό Φρειδερίκο
Σημειώσεις:
83 Για τον ψευδο-Φρειδερίκο κοντά στη Worms: Annales Colmarienses maiores, σ. 211· στη Lübeck: Detmar-Chronik, σ. 367.
84 Κύριες πηγές για την ιστορία του ψευδο-Φρειδερίκου της Neuss: Ellenhard of Strasbourg (2), σσ. 125–126· Vita Henrici II archiepiscopi (Treverensis) altera, σσ. 462–463. Για μια αφήγηση λιγότερο αξιόπιστη ως προς τα γεγονότα, η οποία όμως δείχνει πώς αναδιαμορφώθηκε η ιστορία μέσα στη λαϊκή φαντασία, βλ. τη Reimchronik του Ottokar, στίχοι 32324 κ.ε. (σσ. 423 κ.ε.). Ο Ottokar, πρώην αοιδός που έγραφε μεταξύ 1305 και 1320, φαίνεται ότι αντλούσε από μια εκδοχή η οποία, κυκλοφορώντας στον απλό λαό της Αυστρίας και όντας έντονα χρωματισμένη από ψευδοϊωακειμιτικές ιδέες, δεχόταν τον μονάρχη της Neuss ως τον πραγματικό Φρειδερίκο Β΄. Για νεότερες περιγραφές: Meyer (Victor)· Schultheiss, σσ. 23–47· Voigt, σσ. 145 κ.ε.· Winkelmann.
Ο ψευδο-Φρειδερίκος ως προσκυνητής: Continuatio Anglica (βλ. στο λήμμα Martin of Troppau), σ. 252. Για τον ισχυρισμό του ότι είχε κατοικήσει κάτω από τη γη, βλ. την επιστολή του που παρατίθεται στη Σημείωση του Vita Henrici, σ. 462.
Για τις αντιδράσεις στην Ιταλία: Salimbene, σ. 537.
Γερμανοί ηγεμόνες αναγνωρίζουν τον διεκδικητή: Magdeburger Schöppenchronik, σ. 170.
85 Για τον ψευδο-Φρειδερίκο ως μεσσία των φτωχών των πόλεων: Schultheiss, σ. 170· Voigt, σ. 148.
Ο ψευδο-Φρειδερίκος υπόσχεται ότι θα αναστηθεί: Ottokar, σ. 426.
Για την εκτέλεση στην Ουτρέχτη: Annales Blandinienses, σ. 33.
Ο αυτοκράτορας σώζεται από τις φλόγες: Ottokar, σ. 427.
Ο Θεός έχει αποφασίσει την επιστροφή του: Ιωάννης του Βίντερτουρ, σ. 280.
86 Ο αυτοκράτορας και ο Πρεσβύτερος Ιωάννης: Oswald der Schreiber, σ. 1012 κ.εξ., και ιδίως σ. 1027.
Για την πίστη σε έναν μελλοντικό αυτοκράτορα-σωτήρα —τον οποίο συνήθως φαντάζονταν ως αναστημένο Φρειδερίκο— στη Γερμανία από τον 14ο έως τον 16ο αιώνα: Bezold (4)· Döllinger (MW), σ. 317 κ.εξ.· Kampers (1), σ. 100 κ.εξ.· Peuckert, σ. 213–243, 606–629· Rosenkranz· Schultheiss· Wadstein, σ. 261 κ.εξ.
«Σε όλες τις χώρες…»: Regenbogen. Πρβλ. Oswald der Schreiber, στο ίδιο σημείο.
«Δεν πρέπει να αφήνουμε…»: Magdeburger Schöppenchronik, σ. 313.
87 Suchenwirt: παρατίθεται στον Bezold (3), σ. 60.
Ιωάννης του Βίντερτουρ, σ. 280. Το μοτίβο της απόκρυψης της κουράς εμφανίζεται ήδη στην ψευδοϊωακειμιτική πραγματεία του 13ου αιώνα Oraculum Cyrilli. Επρόκειτο να γίνει πολύ δημοφιλές στη Γερμανία· πρβλ. Peuckert, σ. 189.
«Από τον αυτοκράτορα Φρειδερίκο…»: Rothe, σ. 426. Πρβλ. τα σχόλιά του (σ. 466) για τον ψευδο-Φρειδερίκο του Νόις και τους πολλούς «που έχουν προσχωρήσει στην αίρεσή του».
Για τον Έλληνα φιλόσοφο: Döllinger (MW), σ. 285–286.
6 Ο αυτοκράτορας Φρειδερίκος ως Μεσσίας
Η Ιωακειμιτική προφητεία και ο Φρειδερίκος Β΄
Η ανάσταση του Φρειδερίκου
Τριάντα τέσσερα χρόνια μετά τον θάνατό του, ο Φρειδερίκος Β΄ γνώρισε μια ανάσταση πολύ παρόμοια με εκείνη που είχε κάποτε συμβεί στον Βαλδουίνο, κόμη της Φλάνδρας. Στην καταχώριση για το έτος 1284, ένας χρονικογράφος αναφέρεται σε έναν πρώην ερημίτη κοντά στη Βορμς,⁸³ ο οποίος ισχυριζόταν ότι ήταν ο αυτοκράτορας· περίπου την ίδια εποχή, ένας άλλος μιλά για μια παρόμοια μορφή που είχε εισέλθει στο Λύμπεκ με συνοδεία, μέσα σε μεγάλο λαϊκό ενθουσιασμό. Και στις δύο περιπτώσεις, ο ψευδο-Φρειδερίκος είχε εξαφανιστεί μόλις φάνηκε πιθανό να αποκαλυφθεί η πραγματική του ταυτότητα. Ήταν άραγε ο ίδιος άνθρωπος που το 1284 κατόρθωσε να εγκατασταθεί με βασιλική μεγαλοπρέπεια στην κοιλάδα του Ρήνου; Ίσως όχι, γιατί αυτός ο τελευταίος φαίνεται πως δεν ήταν τόσο ένας απατεώνας όσο ένας μεγαλομανής που πίστευε πραγματικά ότι ήταν ο Φρειδερίκος.⁸⁴ Αφού εκδιώχθηκε από την Κολωνία ως παράφρων, βρήκε εξαιρετική υποδοχή στη γειτονική πόλη Νόις, η οποία έτυχε να βρίσκεται σε σφοδρή διαμάχη με τον αρχιεπίσκοπο της Κολωνίας· εκεί εγκατέστησε την αυλή του. Όπως ακριβώς ο Bertrand de Ray, περιέγραφε πώς είχε περάσει πολλά χρόνια ως προσκυνητής, εκπληρώνοντας ένα επιτίμιο για τις αμαρτίες της προηγούμενης ζωής του· αν και μερικές φορές, αξιοποιώντας τους θρύλους που είχαν ήδη αρχίσει να περιβάλλουν τον νεκρό Φρειδερίκο, ισχυριζόταν ότι κατοικούσε στα έγκατα της γης. Η είδηση της έλευσής του διαδόθηκε πολύ μακριά· στην Ιταλία προκάλεσε τέτοια αναστάτωση, ώστε αρκετές πόλεις έστειλαν απεσταλμένους στο Νόις για να διερευνήσουν το ζήτημα, ενώ οι Ιωακειμίτες έσπευσαν να συμπεράνουν ότι επιτέλους ο Φρειδερίκος αναλάμβανε πράγματι τον προορισμένο γι’ αυτόν ρόλο του Αντιχρίστου.
Οι συνθήκες στη Γερμανία ευνοούσαν μια τέτοια ανάσταση. Από τις αρχές του αιώνα, η κεντρική εξουσία στη Γερμανία εξασθενούσε διαρκώς και το βασίλειο διαλυόταν σε ένα συνονθύλευμα ημιανεξάρτητων ηγεμονιών — μια διαδικασία ακριβώς αντίστροφη από εκείνη που συντελούνταν στη Γαλλία. Μολονότι ο Φρειδερίκος δεν είχε κάνει τίποτε για να ανακόψει αυτή τη διάλυση και πάντοτε ενδιαφερόταν πολύ περισσότερο για την Ιταλία και τη Σικελία παρά για τη Γερμανία, η ισχυρή και συναρπαστική προσωπικότητά του αποτελούσε εντούτοις σημείο συσπείρωσης της αφοσίωσης των Γερμανών. Τον θάνατό του ακολούθησε η Μεγάλη Μεσοβασιλεία, μια περίοδος διάρκειας μιας γενιάς, κατά την οποία κανένας βασιλιάς δεν κατόρθωσε καν να εξασφαλίσει γενική αναγνώριση στη Γερμανία. Η χώρα βυθίστηκε σε αναταραχή παρόμοια με εκείνη που είχε γνωρίσει η Γαλλία δύο αιώνες νωρίτερα, με βεντέτες και ιδιωτικούς πολέμους να μαίνονται παντού. Αυτή η κατάσταση συνεχίστηκε ακόμη και μετά την εκλογή του Ροδόλφου, του πρώτου μονάρχη των Αψβούργων, ως βασιλιά της Γερμανίας το 1273. Οι ηγεμόνες, έχοντας γευτεί τις χαρές της ανεξαρτησίας, ήταν αποφασισμένοι να μην τις εγκαταλείψουν· πράγμα που σήμαινε ότι ο βασιλιάς έπρεπε να παραμένει αδύναμος. Μόλις εμφανίστηκε ένας διεκδικητής που ισχυριζόταν ότι ήταν ο Φρειδερίκος Β΄, αρκετοί από τους ισχυρότερους ηγεμόνες έσπευσαν να τον αναγνωρίσουν επίσημα, όχι επειδή τον πίστευαν, αλλά επειδή ήθελαν να φέρουν τον Ροδόλφο σε δύσκολη θέση.
Επιπλέον, εκείνη την εποχή υπήρχε στη Γερμανία ένας ακμάζων αστικός πολιτισμός. Ακριβώς κατά τη Μεσοβασιλεία, η βιοτεχνία και το εμπόριο είχαν σημειώσει μεγάλη πρόοδο στις αυτοδιοικούμενες πόλεις· αλλά, μολονότι αυτές οι πόλεις διατηρούσαν μια ζωή πιο εύτακτη και ευημερούσα από οπουδήποτε αλλού στη Γερμανία, σπαράσσονταν από κοινωνικές συγκρούσεις. Στις πόλεις του Ρήνου υπήρχαν περισσότεροι τεχνίτες από ποτέ που ζούσαν μέσα στην ανασφάλεια και τη στέρηση. Εκείνο που συνέβαλε περισσότερο στην επιτυχία του ψευδο-Φρειδερίκου ήταν ασφαλώς το γεγονός ότι οι φτωχοί των πόλεων παρέμεναν προσκολλημένοι στις μεσσιανικές προσδοκίες που συνδέονταν με τον αυτοκράτορα Φρειδερίκο Β΄. Ο μονάρχης του Νόις παρουσιαζόταν πάνω απ’ όλα ως φίλος των φτωχών· και βρήκε τους προπαγανδιστές του ανάμεσα σε prophetae, τους οποίους τα χρονικά χαρακτηρίζουν αιρετικούς.
Στο τέλος, μεθυσμένος από την επιτυχία, ο ψευδο-Φρειδερίκος ξεπέρασε τα όριά του. Κατευθυνόμενος προς τον νότο, ανακοίνωσε την πρόθεσή του να συγκαλέσει αυτοκρατορική συνέλευση στη Φρανκφούρτη και κάλεσε τον βασιλιά Ροδόλφο να παρουσιαστεί ενώπιόν του, ώστε ο ίδιος, ως αυτοκράτορας, να του παραχωρήσει το βασίλειο της Γερμανίας. Η απάντηση του Ροδόλφου ήταν να εκστρατεύσει εναντίον του διεκδικητή και να πολιορκήσει την πόλη Βέτσλαρ, όπου εκείνος είχε καταφύγει. Η πόλη ήταν διχασμένη, όπως είχε διχαστεί η Βαλανσιέν στην περίπτωση του ψευδο-Βαλδουίνου· τώρα, όπως και τότε, ο απλός λαός ήταν έτοιμος να πάρει τα όπλα για να υπερασπιστεί τον αυτοκράτορά του. Παρ’ όλα αυτά, ο άνθρωπος αυτός παραδόθηκε στον Ροδόλφο, είτε από άλλους είτε με τη θέλησή του· και, αφού δικάστηκε, κάηκε στην πυρά. Ο τρόπος της εκτέλεσης έχει σημασία, γιατί η καύση δεν χρησιμοποιούνταν σε περιπτώσεις πολιτικής εξέγερσης, αλλά μόνο σε περιπτώσεις μαγείας ή αίρεσης· αυτό επιβεβαιώνει όσα υποδηλώνουν και τα χρονικά: ότι ο άνθρωπος αυτός ήταν ένας φανατικός που θεωρούσε τον εαυτό του όχι απλώς τον πραγματικό Φρειδερίκο Β΄, αλλά έναν εσχατολογικό σωτήρα, σταλμένο από τον Θεό για να τιμωρήσει τον κλήρο και να εγκαθιδρύσει την κυριαρχία του σε ολόκληρο τον κόσμο. Φαίνεται επίσης ότι ο ψευδο-Φρειδερίκος παρέμεινε μέχρι τέλους απολύτως πεπεισμένος πως θα ανασταινόταν μέσα σε δύο ημέρες, ότι το υποσχέθηκε στους οπαδούς του και ότι εκείνοι τον πίστεψαν. Και πράγματι, αντικαταστάθηκε αμέσως από μια παρόμοια μορφή, αυτή τη φορά στις Κάτω Χώρες, η οποία ισχυριζόταν ότι είχε αναστηθεί από τους νεκρούς τρεις ημέρες αφότου κάηκε και η οποία εκτελέστηκε με τη σειρά της στην Ουτρέχτη.
Λαϊκές παραδόσεις άρχισαν τώρα να συσσωρεύονται γύρω από τη μορφή του ψευδο-Φρειδερίκου, όπως είχαν συσσωρευτεί γύρω από τη μορφή του ίδιου του Φρειδερίκου. Η εκτέλεση στο Βέτσλαρ είχε χρησιμεύσει μόνο για να ενισχύσει τη φήμη του αυτοκράτορα ως υπεράνθρωπου και αθάνατου όντος.
Διαδιδόταν ότι ανάμεσα στις στάχτες της πυράς δεν είχαν βρεθεί οστά, αλλά μόνο ένα μικρό φασόλι· και οι άνθρωποι συμπέραναν αμέσως ότι αυτό σήμαινε πως η θεία πρόνοια είχε σώσει τον αυτοκράτορα από τις φλόγες, πως ήταν ακόμη ζωντανός και πως κάποια μέρα θα επέστρεφε οπωσδήποτε. Αυτή η πεποίθηση διατηρήθηκε από γενιά σε γενιά. Στα μέσα του 14ου αιώνα εξακολουθούσαν να λένε ότι ο Φρειδερίκος θα επέστρεφε αδιαμφισβήτητα, ακόμη κι αν τον έκοβαν σε χίλια κομμάτια ή —ασφαλώς μια αναφορά στο Βέτσλαρ— ακόμη κι αν τον έκαιγαν ώσπου να γίνει στάχτη· γιατί τέτοια ήταν η αμετάκλητη απόφαση του Θεού. Πλάθονταν παράξενοι και παραστατικοί θρύλοι. Ο μυθικός εκείνος μονάρχης της Ανατολής, ο Πρεσβύτερος Ιωάννης,⁶ είχε προμηθεύσει τον αυτοκράτορα με έναν χιτώνα από αμίαντο, ένα μαγικό δαχτυλίδι που του επέτρεπε να εξαφανίζεται και ένα μαγικό ποτό που τον κρατούσε για πάντα νέο. Συχνά ο αυτοκράτορας, με τη μορφή προσκυνητή, εμφανιζόταν σε χωρικούς και τους εκμυστηρευόταν ότι θα ερχόταν ακόμη η ώρα που θα έπαιρνε τη δικαιωματική του θέση στην κεφαλή της αυτοκρατορίας.
Κατά τη διάρκεια του 14ου αιώνα, όλες οι εσχατολογικές ελπίδες που οι μεσαιωνικές μάζες είχαν κατορθώσει κατά καιρούς να αντλήσουν από τις σιβυλλικές προφητείες και τις προφητείες του Ιωάννη συγκεντρώθηκαν, στη Γερμανία, στο πρόσωπο του μελλοντικού, αναστημένου Φρειδερίκου:
«Σε όλες τις χώρες αρχίζει ένας καιρός δεινών. Ανάμεσα στις δύο κεφαλές της χριστιανοσύνης ξεσπά διαμάχη, αρχίζει ένας άγριος αγώνας. Πολλές μητέρες πρέπει να θρηνήσουν το παιδί τους, άντρες και γυναίκες πρέπει εξίσου να υποφέρουν. Η λεηλασία και ο εμπρησμός πηγαίνουν χέρι χέρι, όλοι ορμούν ο ένας στον λαιμό του άλλου, ο καθένας βλάπτει τον άλλον στο πρόσωπό του και στα υπάρχοντά του, δεν υπάρχει κανείς που να μην έχει λόγο να θρηνεί. Όταν όμως τα δεινά φτάσουν σε τέτοιο σημείο ώστε κανείς να μην μπορεί να τα ανακουφίσει, τότε εμφανίζεται, με το θέλημα του Θεού, ο αυτοκράτορας Φρειδερίκος, τόσο ευγενής και τόσο πράος. Γεμάτοι θάρρος, άντρες και γυναίκες συρρέουν αμέσως για το ταξίδι πέρα από τη θάλασσα. Τους έχει δοθεί η υπόσχεση της Βασιλείας του Θεού. Έρχονται κατά πλήθη, ο καθένας βιάζεται να προλάβει τον άλλον. Η ειρήνη βασιλεύει σε όλη τη χώρα, τα φρούρια δεν απειλούν πια, δεν υπάρχει πλέον λόγος να φοβάται κανείς τη βία. Κανείς δεν αντιστέκεται στη σταυροφορία προς το ξεραμένο δέντρο. Όταν ο αυτοκράτορας κρεμά την ασπίδα του πάνω του, το δέντρο βγάζει φύλλα και άνθη. Ο Πανάγιος Τάφος ελευθερώνεται· από εδώ και πέρα δεν χρειάζεται να τραβηχτεί κανένα σπαθί για χάρη του. Ο ευγενής αυτοκράτορας αποκαθιστά τον ίδιο νόμο για όλους τους ανθρώπους. Όλα τα ειδωλολατρικά βασίλεια δηλώνουν υποταγή στον αυτοκράτορα. Εκείνος ανατρέπει την εξουσία των Εβραίων, αν και όχι με τη δύναμη των όπλων· η ισχύς τους συντρίβεται για πάντα και υποτάσσονται χωρίς αγώνα. Από την κυριαρχία του κλήρου δεν απομένει σχεδόν τίποτε. Ο ευγενικής καταγωγής ηγεμόνας διαλύει εντελώς τα μοναστήρια, δίνει τις μοναχές σε γάμο· σας το λέω, πρέπει να καλλιεργούν αμπέλια και σιτηρά για εμάς!»
Στα μέσα του 14ου αιώνα, η Γερμανία είχε γίνει αυτό που επρόκειτο να παραμείνει έως τον 16ο αιώνα: ένα συνονθύλευμα αλληλομαχόμενων ηγεμονιών, ένα διαρκές χάος, μέσα στο οποίο ο αυτοκράτορας ήταν εντελώς ανίσχυρος. Την ίδια εποχή, οι πόλεις της νότιας και της κεντρικής Γερμανίας είχαν αντικαταστήσει τις πόλεις των Κάτω Χωρών ως κύρια κέντρα του εμπορικού καπιταλισμού βόρεια των Άλπεων· και οι κοινωνικές συγκρούσεις στο εσωτερικό τους είχαν αποκτήσει άγρια ένταση. Ενώ οι εύπορες συντεχνίες πολεμούσαν τους πατρικίους και η μία την άλλη, ανάμεσα στους φτωχούς σιγόκαιγε ένα θανάσιμο μίσος για όλους τους πλούσιους.
Συναντούμε έναν χρονικογράφο του Μαγδεμβούργου να προειδοποιεί τους εύπορους αστούς ότι «δεν πρέπει να αφήνουμε τον απλό λαό να κάνει υπερβολικά το δικό του, όπως συνέβη τελευταία. Πρέπει να τον κρατούμε σταθερά υπό έλεγχο· γιατί υπάρχει ένα παλιό μίσος ανάμεσα στους πλούσιους και στους φτωχούς. Οι φτωχοί μισούν όποιον έχει περιουσία και είναι περισσότερο πρόθυμοι να βλάψουν τους πλούσιους απ’ όσο οι πλούσιοι τους φτωχούς». Η οπτική των φτωχών έβρισκε τώρα στη γερμανική λογοτεχνία μια έκφραση εξίσου βίαιη με εκείνη που είχε βρει έναν αιώνα νωρίτερα στη γαλλική. Ο ποιητής Suchenwirt,⁷ για παράδειγμα, περιγράφει πώς πεινασμένοι άντρες, αφήνοντας τις χλωμές και αποστεωμένες γυναίκες και τα παιδιά τους στις άθλιες καλύβες τους, συνωστίζονται στα στενά δρομάκια, οπλισμένοι με αυτοσχέδια όπλα και γεμάτοι απελπισμένο θάρρος:
«Τα σεντούκια των πλουσίων είναι γεμάτα, των φτωχών είναι άδεια. Η κοιλιά του φτωχού είναι κούφια… Σπάστε την πόρτα του πλούσιου! Θα φάμε μαζί του. Καλύτερα να μας σφάξουν όλους παρά να πεθάνουμε από την πείνα· προτιμούμε να διακινδυνεύσουμε γενναία τη ζωή μας παρά να χαθούμε με αυτόν τον τρόπο…»
Ήταν αναμενόμενο ότι, μέσα σε μια τέτοια κοινωνία, ο μελλοντικός Φρειδερίκος θα αποκτούσε ολοένα σαφέστερα τη μορφή του μεγάλου κοινωνικού επαναστάτη, του μεσσία των φτωχών. Το 1348, ύστερα από έναν ακριβώς αιώνα, οι προφητείες του Arnold και των Σουηβών ιεροκηρύκων επανεμφανίζονται με ακόμη πιο εμφατική μορφή στις λαϊκές προσδοκίες που καταγράφει ο μοναχός Ιωάννης του Βίντερτουρ: «Μόλις αναστηθεί από τους νεκρούς και βρεθεί ξανά στο απόγειο της δύναμής του, θα παντρέψει φτωχές γυναίκες και κοπέλες με πλούσιους άντρες, και αντίστροφα. Θα φροντίσει να επιστραφούν στους ανηλίκους, στα ορφανά και στις χήρες όλα όσα τους έχουν κλέψει, και να αποδοθεί πλήρης δικαιοσύνη στον καθένα». Επιπλέον —και η εικόνα προέρχεται απευθείας από μια ψευδοϊωακειμιτική προφητεία— «θα καταδιώξει τον κλήρο τόσο άγρια, ώστε, αν οι κληρικοί δεν έχουν άλλον τρόπο να κρύψουν τις κουρές τους, θα τις καλύψουν με κοπριά αγελάδας…»
Ο Ιωάννης του Βίντερτουρ σπεύδει να αποστασιοποιηθεί από αυτές τις ανησυχητικές πεποιθήσεις. Είναι, παρατηρεί, καθαρή τρέλα να πιστεύει κανείς ότι ο αιρετικός αυτοκράτορας μπορεί ποτέ να επιστρέψει· είναι αντίθετο προς την καθολική πίστη —και πάλι η σκιά του Βέτσλαρ!— να ασκήσει ποτέ ξανά κυρίαρχη εξουσία ένας άνθρωπος που έχει καεί στην πυρά. Ο μοναχός είχε σοβαρό λόγο να είναι τόσο κατηγορηματικός· γιατί αυτό που θα μπορούσε να ονομαστεί δόγμα της Δευτέρας Παρουσίας του Φρειδερίκου θεωρούνταν εξαιρετικά επικίνδυνη αίρεση. Αυτό εξακολουθούσε να ισχύει έναν αιώνα αργότερα, δύο αιώνες μετά την εποχή του ίδιου του Φρειδερίκου. «Από τον αυτοκράτορα Φρειδερίκο, τον αιρετικό», έγραφε ένας χρονικογράφος το 1434, «προέκυψε μια νέα αίρεση, στην οποία ορισμένοι χριστιανοί εξακολουθούν να προσχωρούν κρυφά· πιστεύουν ακράδαντα ότι ο αυτοκράτορας Φρειδερίκος είναι ακόμη ζωντανός και θα παραμείνει ζωντανός έως το τέλος του κόσμου, και ότι κανένας άλλος εκτός από αυτόν δεν υπήρξε ούτε θα υπάρξει αληθινός αυτοκράτορας… Ο Διάβολος επινόησε αυτή την ανοησία για να παραπλανήσει αυτούς τους αιρετικούς και ορισμένους απλοϊκούς ανθρώπους…»
Το πόσο σοβαρά αντιμετώπιζε ο κλήρος αυτή την αίρεση και πόσο άγρυπνα επαγρυπνούσε για να την εντοπίσει φαίνεται από την παράξενη ιστορία ενός Έλληνα φιλοσόφου, ο οποίος τόλμησε το 1469 να γνωστοποιήσει στη Ρώμη την πεποίθηση που είχε σχηματίσει έπειτα από μακρόχρονη μελέτη των ελληνικών σιβυλλικών χρησμών: ότι ο Τελευταίος Αυτοκράτορας θα προσηλύτιζε σύντομα όλους τους λαούς στον χριστιανισμό. Σε αυτήν, όπως και σε άλλες βυζαντινές προφητείες, η έλευση του Τελευταίου Αυτοκράτορα δεν συνεπαγόταν με κανέναν τρόπο σφαγή του κλήρου ή κοινωνικές ανατροπές οποιουδήποτε είδους. Αυτό όμως ήταν τόσο αδιανόητο για τις εκκλησιαστικές αρχές της Ρώμης, ώστε φυλάκισαν τον άτυχο άνθρωπο και δήμευσαν τα υπάρχοντά του.
Μανιφέστα για έναν μελλοντικό Φρειδερίκο
Σημειώσεις:
83 Για τον ψευδο-Φρειδερίκο κοντά στη Worms: Annales Colmarienses maiores, σ. 211· στη Lübeck: Detmar-Chronik, σ. 367.
84 Κύριες πηγές για την ιστορία του ψευδο-Φρειδερίκου της Neuss: Ellenhard of Strasbourg (2), σσ. 125–126· Vita Henrici II archiepiscopi (Treverensis) altera, σσ. 462–463. Για μια αφήγηση λιγότερο αξιόπιστη ως προς τα γεγονότα, η οποία όμως δείχνει πώς αναδιαμορφώθηκε η ιστορία μέσα στη λαϊκή φαντασία, βλ. τη Reimchronik του Ottokar, στίχοι 32324 κ.ε. (σσ. 423 κ.ε.). Ο Ottokar, πρώην αοιδός που έγραφε μεταξύ 1305 και 1320, φαίνεται ότι αντλούσε από μια εκδοχή η οποία, κυκλοφορώντας στον απλό λαό της Αυστρίας και όντας έντονα χρωματισμένη από ψευδοϊωακειμιτικές ιδέες, δεχόταν τον μονάρχη της Neuss ως τον πραγματικό Φρειδερίκο Β΄. Για νεότερες περιγραφές: Meyer (Victor)· Schultheiss, σσ. 23–47· Voigt, σσ. 145 κ.ε.· Winkelmann.
Ο ψευδο-Φρειδερίκος ως προσκυνητής: Continuatio Anglica (βλ. στο λήμμα Martin of Troppau), σ. 252. Για τον ισχυρισμό του ότι είχε κατοικήσει κάτω από τη γη, βλ. την επιστολή του που παρατίθεται στη Σημείωση του Vita Henrici, σ. 462.
Για τις αντιδράσεις στην Ιταλία: Salimbene, σ. 537.
Γερμανοί ηγεμόνες αναγνωρίζουν τον διεκδικητή: Magdeburger Schöppenchronik, σ. 170.
85 Για τον ψευδο-Φρειδερίκο ως μεσσία των φτωχών των πόλεων: Schultheiss, σ. 170· Voigt, σ. 148.
Ο ψευδο-Φρειδερίκος υπόσχεται ότι θα αναστηθεί: Ottokar, σ. 426.
Για την εκτέλεση στην Ουτρέχτη: Annales Blandinienses, σ. 33.
Ο αυτοκράτορας σώζεται από τις φλόγες: Ottokar, σ. 427.
Ο Θεός έχει αποφασίσει την επιστροφή του: Ιωάννης του Βίντερτουρ, σ. 280.
86 Ο αυτοκράτορας και ο Πρεσβύτερος Ιωάννης: Oswald der Schreiber, σ. 1012 κ.εξ., και ιδίως σ. 1027.
Για την πίστη σε έναν μελλοντικό αυτοκράτορα-σωτήρα —τον οποίο συνήθως φαντάζονταν ως αναστημένο Φρειδερίκο— στη Γερμανία από τον 14ο έως τον 16ο αιώνα: Bezold (4)· Döllinger (MW), σ. 317 κ.εξ.· Kampers (1), σ. 100 κ.εξ.· Peuckert, σ. 213–243, 606–629· Rosenkranz· Schultheiss· Wadstein, σ. 261 κ.εξ.
«Σε όλες τις χώρες…»: Regenbogen. Πρβλ. Oswald der Schreiber, στο ίδιο σημείο.
«Δεν πρέπει να αφήνουμε…»: Magdeburger Schöppenchronik, σ. 313.
87 Suchenwirt: παρατίθεται στον Bezold (3), σ. 60.
Ιωάννης του Βίντερτουρ, σ. 280. Το μοτίβο της απόκρυψης της κουράς εμφανίζεται ήδη στην ψευδοϊωακειμιτική πραγματεία του 13ου αιώνα Oraculum Cyrilli. Επρόκειτο να γίνει πολύ δημοφιλές στη Γερμανία· πρβλ. Peuckert, σ. 189.
«Από τον αυτοκράτορα Φρειδερίκο…»: Rothe, σ. 426. Πρβλ. τα σχόλιά του (σ. 466) για τον ψευδο-Φρειδερίκο του Νόις και τους πολλούς «που έχουν προσχωρήσει στην αίρεσή του».
Για τον Έλληνα φιλόσοφο: Döllinger (MW), σ. 285–286.
ΔΥΟ ΜΕΓΑΛΕΣ ΑΙΡΕΣΕΙΣ ΓΕΝΝΗΘΗΚΑΝ ΣΤΗ ΔΥΣΗ ΔΙΠΛΑ ΣΤΙΣ ΜΕΓΑΛΕΣ ΤΟΥΣ ΘΕΟΛΟΓΙΕΣ, ΤΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΚΙΝΑΤΗ. Ο ΠΕΛΑΓΙΑΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΒΒΑ ΙΩΑΚΕΙΝ ΝΤΑ ΦΙΟΡΕ, ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΑ. ΔΕΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΤΗΚΑΝ ΠΑΡΑ ΤΙΣ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΕΣ ΤΩΝ ΘΕΟΛΟΓΩΝ ΤΟΥΣ, ΟΙ ΟΠΟΙΟΙ ΟΝΟΜΑΖΟΝΤΑΙ ΕΠΙΣΗΣ DOTTORI DELLA CHIESA. ΔΙΟΤΙ Η ΑΙΡΕΣΗ ΔΕΝ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΑΝΑΙΡΕΣΕΙ ΤΗΝ ΑΙΡΕΣΗ.
ΤΟ ΘΑΥΜΑΣΤΟ ΓΕΓΟΝΟΣ ΟΜΩΣ ΕΙΝΑΙ ΟΤΙ Η ΨΕΥΔΟΠΡΟΦΗΤΕΙΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΕΠΑΙΞΕ ΤΟΝ ΡΟΛΟ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΠΙΣΤΩΝ ΚΑΙ Η ΙΔΙΑ ΨΕΥΔΟΠΡΟΦΗΤΕΙΑ ΒΛΕΠΟΥΜΕ ΝΑ ΠΑΙΖΕΙ ΤΟΝ ΡΟΛΟ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΔΙΑΛΥΣΗ ΤΟΥ ΟΡΘΟΔΟΞΟΥ ΔΟΓΜΑΤΟΣ. ΠΕΡΙΕΡΓΗ ΣΥΜΠΤΩΣΗ ΕΤΣΙ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ;

Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου