Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα «Η Γενιά του Εγώ». Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα «Η Γενιά του Εγώ». Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Πέμπτη 12 Νοεμβρίου 2026

Ο Descartes περί υγιεινής διατροφής και μακροζωίας

Ο Descartes περί υγιεινής διατροφής και μακροζωίας


Οι εκτενέστερες αναφορές στη διατροφή βρίσκονται στη συνομιλία με τον Burman και στην περιγραφή του Baillet για τον τρόπο ζωής του Descartes. Το AT δηλώνει την έκδοση των έργων από τους Adam και Tannery.

1 Συνομιλία με τον Frans Burman, 16 Απριλίου 1648: να ακολουθούμε τη φυσική όρεξη

Στο τέλος της συνομιλίας, ο Descartes εξηγεί γιατί θεωρεί κατ’ αρχήν δυνατή την παράταση της ανθρώπινης ζωής:
«Δεν πρέπει όμως να αμφιβάλλουμε ότι η ανθρώπινη ζωή θα μπορούσε να παραταθεί, αν γνωρίζαμε την κατάλληλη τέχνη. Αφού μπορούμε να ενισχύουμε και να παρατείνουμε τη ζωή των φυτών και άλλων παρόμοιων πραγμάτων, επειδή γνωρίζουμε την κατάλληλη τέχνη, γιατί να μην μπορούμε να κάνουμε το ίδιο και με τη ζωή του ανθρώπου;»


Αμέσως μετά περνά στη διατροφή:

«Ο καλύτερος όμως τρόπος να παρατείνουμε τη ζωή και ο σωστός τρόπος να τηρούμε μια καλή αγωγή διαβίωσης είναι να ζούμε και να τρώμε όπως τα ζώα και να συμπεριφερόμαστε αναλόγως και στα υπόλοιπα: δηλαδή να τρώμε καθετί που μας αρέσει και μας είναι εύγευστο, αλλά μόνο όσο εξακολουθεί να μας αρέσει.»


Παραπομπή: AT V, σ. 178. Η τελευταία προσθήκη περιορίζει τον κανόνα: η ευχαρίστηση πρέπει να υποδεικνύει τι και πόσο ταιριάζει στο σώμα· η διατύπωση δεν δικαιολογεί τη συνέχιση του φαγητού χωρίς όριο. Το κείμενο αποτελεί καταγραφή των προφορικών απαντήσεων του Descartes, όχι πραγματεία που συνέταξε ο ίδιος. fr.wikisource.org

Λατινικό πρωτότυπο, σ. 178

2 Η ίδια συνομιλία: τι ισχύει σε περίπτωση ασθένειας και ποιες τροφές πρέπει να επιλέγουμε;

Ο Burman προβάλλει ακριβώς την εύλογη αντίρρηση: αυτό ίσως λειτουργεί στους υγιείς ανθρώπους, των οποίων η όρεξη είναι σωστά ρυθμισμένη, δύσκολα όμως στους ασθενείς.

Ο Descartes απαντά:
«Ίσως, αν οι γιατροί επέτρεπαν στους ανθρώπους εκείνες τις τροφές και τα ποτά που συχνά επιθυμούν όταν είναι άρρωστοι, αυτοί να ανάρρωναν πολλές φορές πολύ καλύτερα απ’ ό,τι με εκείνα τα αποκρουστικά φάρμακα, όπως αποδεικνύει και η εμπειρία.»

Το επιχείρημά του είναι ότι η φύση επιδιώκει την αποκατάστασή της και γνωρίζει την κατάστασή της καλύτερα από έναν γιατρό που παρεμβαίνει απ’ έξω.

Ο Burman συνεχίζει με μια ερώτηση: ανάμεσα στις τόσες δυνατές τροφές, ποιες πρέπει να επιλέγουμε και με ποια σειρά να τις τρώμε;
«Αυτό μας το διδάσκει η ίδια η εμπειρία. Διότι κάθε φορά γνωρίζουμε αν μια τροφή μάς έκανε καλό ή όχι και μπορούμε να μάθουμε από αυτό για το μέλλον αν πρέπει να την καταναλώσουμε ξανά με τον ίδιο τρόπο και με την ίδια σειρά ή όχι.»

Παραπομπή: AT V, σ. 179. Ο Descartes συνδέει επομένως την όρεξη με την παρατήρηση του κατά πόσο μας ταιριάζουν οι τροφές. Στη συνέχεια επικαλείται τη σκέψη που αποδίδεται στον Τιβέριο, ότι ένας τριαντάχρονος θα πρέπει να γνωρίζει επαρκώς, από την εμπειρία του, τι τον ωφελεί και τι τον βλάπτει, ώστε να είναι ο ίδιος γιατρός του εαυτού του. fr.wikisource.org


Λατινικό πρωτότυπο, σ. 179

3 Ο Baillet για την πραγματική διατροφή του Descartes: ριζώδη λαχανικά, φρούτα, σαλάτα και ψωμί

Οι πιο συγκεκριμένες πληροφορίες προέρχονται από τον Adrien Baillet, ο οποίος επικαλείται μαρτυρίες ανθρώπων από το περιβάλλον του Descartes:
«Η δίαιτά του δεν συνίστατο στο να τρώει σπάνια, αλλά στο να διακρίνει την ποιότητα των τροφών. Θεωρούσε καλό να δίνει στο στομάχι και στα υπόλοιπα σπλάχνα συνεχή απασχόληση, όπως κάνει κανείς με τις μυλόπετρες· κατά την άποψή του, όμως, έπρεπε να πρόκειται για πράγματα που παρέχουν λίγη θρέψη, όπως ρίζες και φρούτα, τα οποία θεωρούσε πολύ καταλληλότερα για την παράταση της ανθρώπινης ζωής από το κρέας των ζώων.»

Στη συνέχεια ο Baillet αναφέρει γογγύλια, παντζάρια, παστινάκες, σαλάτες από τον κήπο του, καθώς και μήλα με χοντρό ψωμί. Αναφέρει επίσης ότι ο Picot, έπειτα από τρεις μήνες διαμονής κοντά στον Descartes, υιοθέτησε την απλή διατροφή του και πίστεψε ότι έτσι θα μπορούσε να εφαρμόσει το υποτιθέμενο μυστικό του για μια ζωή τετρακοσίων ή πεντακοσίων ετών.

Παραπομπή: Baillet, La Vie de Monsieur Des-Cartes (1691), τ. II, σ. 448–449, που παρατίθεται εκτενώς στην AT XII, σ. 475–476. Ο αριθμός των τετρακοσίων ή πεντακοσίων ετών συνδέεται εδώ ρητά με την προσδοκία του Picot, όχι με κάποια άμεση πρόβλεψη του Descartes για τη δική του διάρκεια ζωής. Wikisource

Σε άλλο σημείο, ο Baillet αναφέρει επίσης μικρή κατανάλωση κρασιού και, κατά περιόδους, πλήρη αποχή από το κρασί επί μήνες. Η απλή διατροφή δεν περιόριζε την κοινωνικότητα του Descartes στο τραπέζι.

Εκτενής περιγραφή — «Sa diète».

4 Προς τον μαρκήσιο de Newcastle, Οκτώβριος 1645: να γίνεται κανείς γιατρός του εαυτού του μέσω της εμπειρίας

Η επιστολή αυτή πραγματεύεται αρχικά την πείνα, τη δίψα και την πέψη. Ο Descartes εξηγεί την πείνα μέσω της επίδρασης ενός πεπτικού υγρού στο άδειο στομάχι και του ερεθισμού των νεύρων που προκαλείται με αυτόν τον τρόπο. Αυτή είναι η τότε φυσιολογική του εξήγηση.

Στο τέλος διατυπώνει την πρακτική του στάση:
«Η διατήρηση της υγείας υπήρξε ανέκαθεν ο κύριος σκοπός των μελετών μου.»

Δηλώνει όμως ρητά ότι δεν διαθέτει ακόμη την ιατρική γνώση στην οποία ήλπιζε. Γι’ αυτό, προς το παρόν, απομένει η προσωπική εμπειρία:
«Συμμερίζομαι την άποψη του Τιβερίου, ο οποίος υποστήριζε ότι όσοι έχουν συμπληρώσει το τριακοστό έτος της ηλικίας τους θα πρέπει να έχουν συγκεντρώσει αρκετή εμπειρία σχετικά με τα πράγματα που μπορούν να τους βλάψουν ή να τους ωφελήσουν, ώστε να είναι οι ίδιοι γιατροί του εαυτού τους.»

Έπειτα διευκρινίζει:
«Πράγματι, μου φαίνεται ότι καθένας που διαθέτει λίγη σύνεση, αρκεί να θελήσει να δώσει κάποια προσοχή σε αυτό, μπορεί να διαπιστώσει καλύτερα τι ωφελεί την υγεία του απ’ όσο θα μπορούσαν να του το διδάξουν οι πιο πολυμαθείς γιατροί.»

Παραπομπή: AT IV, σ. 326–330, ιδίως σ. 329–330. Για τη διατροφή αυτό σημαίνει ότι αποκτά ιδιαίτερο βάρος η προσωπική εμπειρία από τις τροφές και τις συνήθειες. Wikisource

Γαλλικό πρωτότυπο —«La conservation de la santé».

5 Προς την πριγκίπισσα Elisabeth, πιθανότατα 8 Ιουλίου 1644: δίαιτα, άσκηση και η επίδραση της ψυχής

Η Elisabeth εξακολουθούσε να έχει στομαχικές ενοχλήσεις έπειτα από μια ασθένεια. Ο Descartes απαντά:
«Τα θεραπευτικά μέσα που επέλεξε, δηλαδή η δίαιτα και η άσκηση, είναι κατά τη γνώμη μου τα καλύτερα απ’ όλα — μετά, βεβαίως, από τα θεραπευτικά μέσα της ψυχής, η οποία αναμφίβολα ασκεί μεγάλη επίδραση στο σώμα, όπως δείχνουν οι μεγάλες μεταβολές που προκαλούν σε αυτό η οργή, ο φόβος και άλλα πάθη.»


Στη συνέχεια συνιστά μια στάση εμπιστοσύνης απέναντι στην ίδια τη σωματική μας κατάσταση:
«Δεν γνωρίζω καμία σκέψη καταλληλότερη για τη διατήρηση της υγείας από τη σταθερή πεποίθηση και τη βέβαιη πίστη ότι η κατασκευή του σώματός μας είναι τόσο καλή, ώστε, όταν είναι κανείς υγιής, δεν μπορεί εύκολα να αρρωστήσει, εκτός αν επιδοθεί σε κάποια σοβαρή κατάχρηση ή αν μας βλάψουν ο αέρας και άλλες εξωτερικές αιτίες.»


Αντιπαραθέτει σε αυτή τη στάση τον φόβο για μια υποτιθέμενα προκαθορισμένη στιγμή θανάτου. Η διατροφή, η άσκηση και η ψυχική κατάσταση ανήκουν εδώ σε μια ενιαία αγωγή διαβίωσης. Στην επιστολή αυτή δεν δίνει στην Elisabeth κάποιο συγκεκριμένο διαιτολόγιο.

Παραπομπή: AT V, σ. 64–66· διόρθωση της χρονολόγησης στη σ. 553.
fr.wikisource.org

Το πρωτότυπο χωρίο για τη δίαιτα και την άσκηση

6 Προς τον Constantijn Huygens, 4 Δεκεμβρίου 1637: η ελπίδα για περισσότερο από έναν αιώνα ζωής

Εδώ βρίσκεται η σαφέστερη προσωπική δήλωση σχετικά με τη διάρκεια ζωής στην οποία ήλπιζε:
«Ποτέ δεν φρόντισα τόσο πολύ να διατηρηθώ στη ζωή όσο τώρα. Ενώ παλαιότερα σκεφτόμουν ότι ο θάνατος θα μπορούσε να μου αφαιρέσει το πολύ τριάντα ή σαράντα χρόνια, τώρα δεν θα μπορούσε πια να με αιφνιδιάσει χωρίς να μου στερήσει την ελπίδα για περισσότερο από έναν αιώνα ζωής.»


Η αιτιολόγηση ακολουθεί αμέσως:
«Διότι μου φαίνεται απολύτως σαφές ότι, αν απλώς προφυλασσόμασταν από ορισμένα σφάλματα που συνήθως διαπράττουμε στον τρόπο ζωής μας, θα μπορούσαμε, χωρίς άλλες εφευρέσεις, να φτάσουμε σε πολύ μακρότερα και ευτυχέστερα γηρατειά απ’ ό,τι συμβαίνει στην πραγματικότητα.»
Γι’ αυτό εργαζόταν πάνω σε μια ιατρική σύνοψη, αντλώντας εν μέρει από βιβλία και εν μέρει από δικούς του συλλογισμούς, ώστε να εξασφαλίσει αρχικά μια αναβολή από τη φύση και να μπορέσει να συνεχίσει την έρευνά του.

Παραπομπή: AT I, σ. 506–507 στην αρχική έκδοση· στις αναθεωρημένες εκδόσεις επίσης σ. 648–649. Στο σημείο αυτό η επιστολή δεν κατονομάζει επιμέρους διατροφικά σφάλματα. Το régime de notre vie δηλώνει τον τρόπο ζωής συνολικά.
www.dbnl.org

Γαλλική επιστολή

7 Λόγος περί της μεθόδου, μέρος VI, 1637: υπέρβαση των ασθενειών και της εξασθένησης του γήρατος

Στον Λόγο, ο Descartes περιγράφει τον γενικό σκοπό της ιατρικής του έρευνας. Η διατήρηση της υγείας είναι το πρώτο αγαθό και το θεμέλιο των υπόλοιπων αγαθών της ζωής. Και οι πνευματικές ικανότητες εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τη σωματική κατάσταση.

Για την ιατρική που θα μπορούσε να καταστεί δυνατή στο μέλλον γράφει:
«Θα μπορούσε κανείς να απαλλαγεί από αναρίθμητες ασθένειες τόσο του σώματος όσο και του πνεύματος, ίσως ακόμη και από την εξασθένηση που προκαλεί το γήρας, αν γνώριζε επαρκώς τις αιτίες τους και όλα τα θεραπευτικά μέσα με τα οποία μας έχει εφοδιάσει η φύση.»

Παραπομπή: AT VI, σ. 62. Εδώ πρόκειται για ένα ερευνητικό πρόγραμμα· δεν αναφέρονται συγκεκριμένες τροφές ή κανόνες διατροφής
. fr.wikisource.org

Γαλλικό κείμενο

8 Δύο συμπληρωματικά χωρία που ολοκληρώνουν την εικόνα

Στον έκτο Στοχασμό, ο Descartes αναγνωρίζει ρητά τα όρια της φυσικής όρεξης: μια ευχάριστη γεύση μπορεί να παρασύρει κάποιον στην κατανάλωση μιας δηλητηριασμένης τροφής· οι ασθενείς μπορεί να επιθυμούν να φάνε ή να πιουν πράγματα που τους βλάπτουν. Το παράδειγμα του υδρωπικού δείχνει ότι η δίψα μπορεί, υπό ορισμένες συνθήκες, να αποτελεί επιβλαβές σήμα. Το χωρίο αυτό βρίσκεται σε κάποια ένταση με την ιδιαίτερα αισιόδοξη απάντησή του στον Burman. Παραπομπή: AT IX-1, σ. 66–68. Wikisource

Στην επιστολή προς τον Chanut της 15ης Ιουνίου 1646, εμφανίζεται πιο συγκρατημένος ως προς την πρόοδό του στην ιατρική:
«Αντί να βρω τα μέσα για τη διατήρηση της ζωής, βρήκα ένα άλλο μέσο, πολύ ευκολότερο και ασφαλέστερο: να μη φοβάμαι τον θάνατο.»

Εξηγεί ότι έφτασε ευκολότερα σε ικανοποιητικά αποτελέσματα στα ζητήματα της ηθικής παρά στην ιατρική, μολονότι είχε αφιερώσει στην τελευταία πολύ περισσότερο χρόνο. Παραπομπή: AT IV, σ. 441–442. Αυτό μετριάζει τις προηγούμενες ελπίδες του, χωρίς να σημαίνει ότι απορρίπτει κάθε δυνατότητα παράτασης της ζωής.

ΠΕΘΑΝΕ ΑΠΟ ΚΡΥΟΛΟΓΗΜΑ.

ΟΤΑΝ ΤΟ ΑΛΗΘΙΝΟ ΕΓΩ, ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΔΕΝ ΑΜΦΙΒΑΛΛΕΙ ΜΟΝΟ ΓΙΑ ΤΟ ΙΔΙΟ, ΑΝΑΛΑΜΒΑΝΕΙ ΤΗΝ ΖΩΗ ΣΤΗΝ ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΝΟΙΑΣ.

Πέμπτη 8 Οκτωβρίου 2026

«ΒΟΗΘΩΝΤΑΣ ΝΑ ΓΕΝΝΗΘΕΙ ΜΙΑ ΝΕΑ ΣΚΕΨΗ» Από Πιερλουίτζι Φάγκαν

 « Έχω ξεκινήσει μια ακόμη φάση μελέτης σχετικά με την εικόνα του κόσμου»

Εικονογράφηση εξωφύλλου - Beppe Giacobbe

     ΒΟΗΘΩΝΤΑΣ ΝΑ ΓΕΝΝΗΘΕΙ ΝΕΑ ΣΚΕΨΗ

Έχω ξεκινήσει μια ακόμη φάση μελέτης των σχετικών πτυχών της κοσμοθεωρίας μας, του γενικού συστήματος σκέψης μας. Αυτό το σύστημα σκέψης επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες. Πρέπει να λαμβάνει υπόψη την κοινωνία και το περιβάλλον στο οποίο βρίσκεται ο στοχαστής, το όργανό του ως μέρος ενός σώματος, την εξελικτική ιστορία (τουλάχιστον σε επίπεδο τάξης, τάξης, γένους και είδους) του μακροσυστήματος στο οποίο ανήκει, καθώς και την συγκεκριμένη εξελικτική ιστορία (εθνικότητα, φύλο, κοινωνική τάξη κ.λπ.). Στη συνέχεια διάβασα το "Νους και Εγκέφαλος" (LC) του ιστορικού της επιστήμης Matthew Cobb (Einaudi), το οποίο ανασυνθέτει την ανθρώπινη μελέτη του οργάνου (εγκέφαλος) και της λειτουργίας (νου), από τους Έλληνες μέχρι σήμερα.[(mind) ΝΟΗΣΗ. ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ Ο ΝΟΥΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΟΡΘΟΔΟΞΩΝ ΠΑΤΕΡΩΝ. ΕΙΝΑΙ Η ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΤΟΥ ΝΟΥ ΣΤΟΝ ΕΓΚΕΦΑΛΟ ΑΚΡΙΒΩΣ ΟΠΩΣ ΟΙ ΑΚΤΙΣΤΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΣΥΝΤΗΡΟΥΝ ΚΑΙ ΑΥΞΑΝΟΥΝ ΤΗΝ ΦΥΣΗ ΟΥΣΙΩΝΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΜΕ ΤΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ ΤΩΝ ΟΝΤΩΝ. Η ΝΟΗΣΗ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΔΕΡΜΑΤΙΝΟΙ ΧΙΤΩΝΕΣ ΠΟΥ ΠΡΟΣΤΕΘΗΚΑΝ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΠΤΩΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΠΩΛΕΙΑ ΤΗΣ ΠΝΟΗΣ ΖΩΗΣ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΤΗΣ ΑΓΑΠΗΣ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΛΗΣΙΟΝ  ΥΠΑΚΟΥΝΕ ΣΤΗΝ ΦΙΛΑΥΤΙΑ ΣΤΗΝ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΓΩ. Ο ΝΟΥΣ , Η ΕΔΡΑ, Ο ΥΠΟΔΟΧΕΑΣ ΤΗΣ ΠΝΟΗΣ ΖΩΗΣ ΠΟΥ ΧΑΘΗΚΕ ΕΙΝΑΙ ΠΛΕΟΝ ΕΝΑ ΜΙΚΡΟ ΤΜΗΜΑ ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΠΙΕΖΕΙ ΑΣΥΝΕΙΔΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΟΠΩΣ ΤΗΝ ΦΑΝΕΡΩΣΕ Ο ΠΛΩΤΙΝΟΣ. Η ΕΝΑΝΘΡΩΠΗΣΗ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΑΝΑΚΑΙΝΙΖΕΙ ΤΟΝ ΝΟΥ ΤΟ ΚΑΤ'ΕΙΚΟΝΑ ΜΕ ΤΗΝ ΧΑΡΙ ΤΟΥ ΒΑΠΤΙΣΜΑΤΟΣ ΝΤΥΝΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΕΣΩ ΤΗΣ ΚΑΡΔΙΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟ ΜΕ ΤΙΣ ΕΝΤΟΛΕΣ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΜΑΣ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ, Η ΤΗΡΗΣΗ ΤΩΝ ΕΝΤΟΛΩΝ ΟΔΗΓΕΙ ΣΤΗΝ ΖΩΗ ΤΗΝ ΑΙΩΝΙΟ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΩΝ ΟΥΡΑΝΩΝ. ΟΙ ΕΝΝΕΑΔΕΣ ΑΠΟΚΑΛΥΠΤΟΥΝ ΤΟ ΤΜΗΜΑ ΤΟΥ ΝΟΥ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΦΥΣΕΩΣ Η ΟΠΟΙΑ ΑΝΑΜΕΝΕΙ ΤΗΝ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΤΗΣ  ΑΚΟΜΗ ΚΑΙ ΑΥΤΗ Η ΑΝΑΜΟΝΗ ΟΜΩΣ ΒΥΘΙΣΤΗΚΕ ΣΤΗ ΛΗΘΗ ΔΙΑ ΤΟΥ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟΥ ΤΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΥ  ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΤΑΥΤΙΖΕΙ ΤΟ ΑΙΣΘΗΤΟ ΜΕ ΤΟ ΝΟΗΤΟ ΚΑΙ ΔΙΑ ΤΟΥ ΠΡΩΤΕΙΟΥ ΤΟΥ ΥΠΑΡΚΤΟΥ ΚΑΤΑ ΑΚΙΝΑΤΗ ΘΕΟΠΟΙΕΙΤΑΙ ΜΕ ΤΟΝ ΚΑΡΤΕΣΙΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΜΟΝΑΔΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΛΑΙΜΠΝΙΤΖ, ΤΟ ΑΤΟΜΟ.  ΑΥΤΟ ΤΟ ΑΤΟΜΟ ΑΝΑΒΑΘΜΙΖΕΙ ΣΕ ΠΡΟΣΩΠΟ Ο ΣΕΛΛΙΝΓΚ ΚΑΙ ΔΙΑ ΤΗΣ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΛΟΓΙΑΣ ΚΤΙΣΤΟΥ ΚΑΙ ΑΚΤΙΣΤΟΥ ΚΑΤΑΡΓΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΕΝΣΑΡΚΩΣΗ ΔΙΝΕΙ ΤΗΝ ΝΕΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΣΑΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΠΡΟΣΩΠΩΝ ΜΕ ΣΧΕΣΕΙΣ ΑΓΑΠΗΣ.]

Αν και το υπό έρευνα όργανο ανήκει εκ φύσεως στον τομέα της βιολογίας, η συντριπτική πλειοψηφία των μεταφορών και αναλογιών που καθοδηγούν την έρευνα είναι τεχνολογικής φύσης. Με εξαίρεση μερικούς Γερμανούς φυσιοδίφες του 18ου αιώνα που εξερεύνησαν δάση, δέντρα και ρίζες, η συλλογή μεταφορών περιλαμβάνει μύλους, υδραυλικά συστήματα, μηχανικά συστήματα, ρολόγια, ατμομηχανές, τηλεφωνικά κέντρα, υπολογιστές, το Διαδίκτυο. Όλα νεκρά πράγματα σε μια προσπάθεια να κατανοήσουμε κάτι ζωντανό - την ουσία της ζωντάνιας, θα μπορούσαμε να πούμε.

Αυτή η στροφή προς την μηχανοποίηση εντάχθηκε στη συνέχεια στο πλαίσιο της διχοτομικής λογικής (της απλής διαλεκτικής ή διαλεκτικής δύο όρων), πυροδοτώντας την αντίδραση των πνευματιστών. Μηχανικών και τεχνιτών από τη μία πλευρά, πνευματιστών και μεταφυσικών από την άλλη. Ενδιάμεσα, ένα βιολογικό όργανο, μέσα σε ένα ζωντανό σώμα, με μια σύνθετη εξελικτική ιστορία και πλήρως σχηματισμένο, δρα και αλλάζει συνεχώς (αφού είναι πραγματικά προσαρμοστικό) σε σχέση με ό,τι βρίσκεται έξω από εμάς, είτε πρόκειται για τη φύση είτε για την κοινωνία (στην πραγματικότητα χωρίς «ή», αλλά με «και»).

Ο Cobb αναφέρει κάτι που έχω διαβάσει σε άλλα εγχειρίδια βιολογίας: πόσοι μελετητές επαναστατούν ενάντια στην τεράστια ποσότητα δεδομένων που προέρχονται από ολοένα και πιο μαθηματικά ερευνητικά έργα, μια τεράστια και αρκετά αδρανή μάζα πληροφοριών που γεννιέται από την έμμεση πεποίθηση ότι από μια τέτοια ποσότητα, αργά ή γρήγορα θα προκύψει μια νέα ποιότητα. Αυτό το γεγονός υπάρχει, αλλά δεν είναι απαραίτητα νόμος. Θα μπορούσε να είναι ένας κανόνας με λίγο πολύ περιορισμένο πεδίο εφαρμογής, δεν γνωρίζουμε πόσο. Και εδώ, αντιμετωπίζουμε το πρόβλημα των αναλογιών μεταξύ διαφορετικών πεδίων. Συχνά συμβαίνει από την αυξανόμενη ποσότητα να αναδύεται μια νέα ποιότητα, αλλά στις ιστορικές μορφές σκέψης, ίσως ο μηχανισμός να είναι διαφορετικός.

Δεν μπορούμε να εμβαθύνουμε στα πλεονεκτήματα εδώ, αλλά ας ρίξουμε μια ματιά στη μετάβαση από τη μεσαιωνική στη σύγχρονη νοοτροπία, μια μετάβαση που διήρκεσε τουλάχιστον τρεις αιώνες, ίσως και περισσότερο. Υπήρξαν αμέτρητες αλλαγές στη δομή των ατομικών σκέψεων (λογικές, κατηγορίες κ.λπ.) εντός της κοσμοθεωρίας, και αυτές συνέβησαν σε διάφορα ατομικά μυαλά, στη συνέχεια σε συλλογικές νοοτροπίες, πάντα υπό την πίεση εξωτερικών ιστορικών, κοινωνικών και πολιτισμικών γεγονότων.


Ήταν ακριβώς, γενικά, η μετατόπιση των ατομικών και συλλογικών ανθρώπινων συμπεριφορών (ο ένας όρος δεν υπάρχει χωρίς τον άλλον) από μια παθητική και ελπιδοφόρα θέση, ίσως μεσαιωνικής προέλευσης, στην ενεργή, χειριστική στάση της σύγχρονης περιόδου, που χαρακτήρισε τη μετάβαση. Και ήταν αυτή η νέα στάση της «συγκεκριμένης δράσης» που πυροδότησε εξερευνήσεις, πειραματισμούς και χειραγώγηση, η οποία οδήγησε στον μεγάλο σεβασμό μας για την ικανότητά μας να δημιουργούμε πράγματα, που αργότερα χρησιμοποιήθηκαν ως μεταφορές για την κατανόηση των φυσικών πραγμάτων. Είναι κρίμα που δημιουργήσαμε νεκρά πράγματα, ενώ τα φυσικά πράγματα είναι ζωντανά. Κανείς δεν τα σχεδίασε ή δεν τα δημιούργησε, πόσο μάλλον εμείς. Μερικοί από «εμάς» τα αντιμετωπίζουμε όπως οι αγρότες ή οι κτηνοτρόφοι ή οι μητέρες ή οι γιατροί. Κάποτε, υπήρχαν οι «φυσιοδίφες» (βλ. Δαρβίνο), ένα πνευματικό είδος που τώρα εξαφανίστηκε σε μια σειρά από εξειδικεύσεις που δεν είχαν ένα ολοκληρωμένο (και επομένως πολύπλοκο) όραμα. Αλλά αυτοί δεν είναι οι ήρωες της σύγχρονης γνώσης. Ως επί το πλείστον, είναι τεχνίτες, μηχανικοί, επιστήμονες υπολογιστών, τεχνικοί, διάφοροι επιστήμονες και μαθηματικοί.

Μεταξύ των βιολόγων, επομένως, αυξάνεται η πεποίθηση ότι ενώ έχουμε όλο και περισσότερα δεδομένα και επομένως ποσότητα, μας λείπουν θεωρίες και επομένως νέα ποιότητα. Συχνά παραθέτω τον οικονομικό ιστορικό RJ Gordon, ο οποίος, κάπως σαν ένας μοναχικός σκεπτικιστής (ο σκεπτικισμός ήταν η αληθινή φιλοσοφία που συνόδευε την προηγούμενη μετάβαση από τη μεσαιωνική στη σύγχρονη νοοτροπία), υποστήριξε, με ουσιαστικά και συγκεκριμένα δεδομένα στο χέρι, ότι τα τελευταία εβδομήντα χρόνια δεν έχουμε πραγματικά εφεύρει τίποτα σημαντικό. Αναφερόταν σε γενικές εφευρέσεις όπως η ατομική ή θερμοδυναμική θεωρία, ο ηλεκτρισμός ή η χημεία, οι ατμομηχανές και η γέννηση των τηλεπικοινωνιών, τομείς που στη συνέχεια οδήγησαν σε πολύπλοκα, διακλαδισμένα συστήματα πρακτικών εφευρέσεων, καινοτομιών και προϊόντων, τα οποία στη συνέχεια άλλαξαν τον τρόπο που υπάρχουμε στον κόσμο.


Φαίνεται, επομένως, δυνατό να διακρίνουμε μια παραλληλία μεταξύ της δημιουργικής γονιμότητας της σκέψης στο πρώτο μισό του εικοστού αιώνα (κβαντική θεωρία, σχετικότητα, το καθιερωμένο μοντέλο, DNA, διάφορες εξελίξεις στη χημεία, η ίδια η γέννηση της πρώιμης οικολογίας) ως ένα μακρύ κύμα του δέκατου ένατου αιώνα και της εφαρμοσμένης και ολοένα και πιο εξειδικευμένης μετατόπισης του δεύτερου μισού - μιας μετατόπισης γεμάτης χρήσιμα πράγματα, φυσικά, αλλά ολοένα και πιο ποσοτική και λιγότερο ποιοτική. Το ίδιο ισχύει και για την κινητήρια δύναμη της οικονομικής καινοτομίας. Αλλά ίσως θα μπορούσαμε να το γενικεύσουμε αυτό ευρύτερα και στις ανθρωπιστικές επιστήμες και τους κλάδους της κοινωνικής ιστορίας.

Φαίνεται δίκαιο να πούμε, με προσοχή, επειδή ίσως το βλέμμα μας είναι ακόμα πολύ απορροφημένο στην περίοδο που κρίνουμε, η οποία είναι αυτή στην οποία ζούμε, ότι η ιστορική φάση των τελευταίων δεκαετιών υπήρξε η καθοδική γραμμή μιας λογιστικής καμπύλης. Πράγματι, σε πολλούς τομείς σκέψης, είναι εμφανείς πάρα πολλοί δυσκίνητοι φορμαλισμοί, και όταν υπάρχουν μόνο φορμαλισμοί και καμία πραγματική καινοτομία, είναι σύμπτωμα του γεγονότος ότι παρακμάζουμε, παρακμάζουμε, γερνάμε και φτάνουμε στο τέλος ενός κύκλου.


Συνεχίζοντας τον προβληματισμό μου και στρεφόμενος στα τρέχοντα γεγονότα, σήμερα το πρωί διάβασα ένα άρθρο ενός δημοσιογράφου εθνικής εφημερίδας, ο οποίος, σχολιάζοντας την χθεσινή ομιλία του Πούτιν, έθεσε ερωτήσεις και έδωσε απαντήσεις. Στο ερώτημα «Είναι αλήθεια ότι ο μονοπολικός κόσμος έχει τελειώσει;» η απάντηση ήταν: «Ναι, αλλά...» Αυτό που προστέθηκε μετά το «αλλά» είναι άσχετο. Το «Ναι» έχει επιρροή. Αυτό το τέλος της παγκόσμιας τάξης φαίνεται να έχει γίνει μια κοινή αλήθεια και συζητείται από πολλές πλευρές ως κάτι με το οποίο πρέπει τώρα να λάβουμε υπόψη. Λοιπόν, «λογαριασμός». Συνήθως κατανοούμε την έκφραση ως αναφορά στον υπολογισμό, αλλά ίσως θα έπρεπε να την κατανοήσουμε πιο μεταφορικά.

Η συλλογική σκέψη πάνω σε αυτό το γεγονός, η ανάλυση των αιτιών του και η διατύπωση υποθέσεων για τις συνέπειές του, ίσως θα έπρεπε να μας απασχολήσει περισσότερο. Η συλλογική σκέψη είναι ως επί το πλείστον άκριτη, αλλά ευτυχώς υπάρχει και πολλή κριτική. Ωστόσο, καμία από τις δύο προσεγγίσεις δεν είναι δημιουργική. Δεν αμφισβητεί τι μας περιμένει, τι θα μπορούσε να γίνει, πώς θα μπορούσε να γίνει, τι πρέπει να κάνουμε προς το συμφέρον μας για να προσαρμοστούμε στο νέο παγκόσμιο σκηνικό. Οι επικριτές του σύγχρονου δυτικού κόσμου, οι επικριτές του καπιταλισμού, της ηγεμονίας του αγγλοσαξονικού ποσοτικισμού, της μεταμοντέρνας παρακμής - τι βλέπουν στις «επακόλουθες συνέπειες», τι φαντάζονται, ποιες συντεταγμένες μπορούν να υποθέσουν για να βοηθήσουν τη σκέψη να ξεφύγει από την θλιβερή κάθοδο της καθοδικής της καμπύλης;

Ίσως κάποιος θα έπρεπε να προσπαθήσει να απελευθερωθεί τόσο από την εμμονική κριτική που κατά τα άλλα έχει πολλούς οπαδούς, όσο και από τη γραμμικότητα με την οποία συνεχίζουμε να αναπαράγουμε παλιές θεωρίες, πολλές από τις οποίες χρονολογούνται από τα τέλη του 19ου αιώνα, και να επιχειρήσει ένα άλμα. Ένα άλμα που βοηθά να διαπεράσουμε την ομίχλη του τι θα ακολουθήσει, γιατί αν δεν αρχίσουμε να το φανταζόμαστε, δεν θα το χτίσουμε, και αν δεν το χτίσουμε, θα έχουμε μόνο τα ερείπια αυτού που καταρρέει. Μας λείπουν αρχιτέκτονες σκέψης επειδή η στασιμότητα των τρόπων σκέψης μας είναι πρόβλημα αρχιτεκτονικής, όχι ξυλουργικής.


Ήρθε η ώρα για τη μαία της σκέψης, βοηθώντας στη γέννηση μιας νέας σκέψης. Δες το ως έκκληση, ως ελπίδα, ως αίσθηση ότι δεν ξέρουμε ακόμα τι, αλλά ξέρουμε ότι, ό,τι κι αν είναι, μας λείπει.

Πιερλουίτζι Φάγκαν

Δευτέρα 31 Αυγούστου 2026

Σταυρώνοντας τη θάλασσα (5)

  Συνέχεια από: Σάββατο 29 Αυγούστου 2026


Codex Skylitzes Matritensis / Bibliοteca Nacional de Madrid, Vitr. 26-2, Bild-Nr. 77, f 34 v. b.
Βυζαντινοί πυρπολούν με το υγρόν πυρ πλοίο του σφετεριστή του βυζαντινού θρόνου, Θωμά του Σλάβου ή Σκλαβηνού. Έργο αγνώστου που εικονογραφεί τις σελίδες του χειρόγραφου Σκυλίτζη, έργου του 12ου αιώνα. Σε αντίθεση με τη ρωσική και την κινεζική αυτοκρατορία, η βυζαντινή υπήρξε εξ αρχής ισχυρή ναυτική δύναμη βασίζοντας την ευημερία της σε αυτή.

V. Η θάλασσα εντός μας: Σκέψεις για μια ανθρωποκεντρική θεώρηση της ελληνικής ταυτότητας

Η Ελλάδα των ονείρων διαβάστηκε εδώ ως μια βεμπεριανή ανάλυση της ελληνορθόδοξης ταυτότητας, βάσει των χριστιανορθόδοξων ριζών της, και την ιδιαιτερότητα της ορθολογικότητας στον βυζαντινό πολιτισμό, που αποβλέπει στην απάντηση του ερωτήματος γιατί το πρόταγμα της ευρωπαϊκής νεωτερικότητας παρέμεινε ημιτελές στην Ελλάδα. Ο Ράμφος υποστηρίζει ότι υφίσταται μια στενή σχέση μεταξύ της χριστιανικής εσχατολογικής θεώρησης του χρόνου και του ανολοκλήρωτου εκσυγχρονισμού του ελληνικού κράτους. Αυτή η σχέση είχε συνέπεια τη δημιουργία του ανθρωπότυπου του Νεοέλληνα που, πάσχοντας από ένα έλλειμμα ιστορικής συνείδησης, τελεί υπό την κυριαρχία του θυμικού αδυνατώντας να ωριμάσει πολιτικά. Για τον Ράμφο, η Ορθοδοξία συνέβαλλε στην διαμόρφωση ενός τρόπου ζωής μοιρολατρικού με κεντρικά γνωρίσματα την παθητικότητα λόγω ενός εγκλωβισμού στο παρελθόν, λειτουργώντας ως πρόσκομμα στην ανάπτυξη μιας κοσμικής ηθικής, αναγκαίας τόσο για τη δημιουργία κριτικών αλλά κυρίως υπεύθυνων πολιτών, όσο επίσης για την εύρυθμη λειτουργία μιας αξιοκρατικής και δημοκρατικής πολιτείας.

Ωστόσο, στο πρακτικό επίπεδο, η ευφάνταστη και οξυδερκής ανάλυση στο magnum opus του Ράμφου δεν απολήγει σ’ ένα πολιτικό πρόταγμα. Πώς θα επιτευχθεί η ρήξη με τα «τυποτελεστικά πρότυπα» του Βυζαντίου και ποια είναι τα κριτικά στοιχεία του βάσει των οποίων αυτή θα επιτευχθεί; Ως γνωστόν, το Βυζάντιο δεν έχει χειραφετητική παράδοση στην οποία ο Ράμφος μπορεί να στραφεί, έτσι ώστε να τίθεται το ερώτημα από πού εμπνέεται και, εν τέλει, πού ανήκει το κριτικό εγχείρημά του. Είναι ασαφές αν ο Ράμφος αποβλέπει στην ανανέωση της χριστιανορθόδοξης παράδοσης ως προτάγματος εξορθολογισμού της, ευελπιστώντας ότι αυτό θα έχει αντίστοιχες κοινωνικές και πολιτικές συνέπειες με εκείνες της Μεταρρύθμισης τον 16ο αιώνα στην Δύση. Αντίστοιχα σιωπηλός παραμένει ως προς τον φορέα της αλλαγής. Πρόκειται για προοδευτικές δυνάμεις εντός της Ορθόδοξης Εκκλησίας, έναν πολιτικό χώρο ή την κοινωνία των πολιτών που θα επωμιστούν το πρόταγμα ρήξης με τα βυζαντινά πρότυπα;

Στο θεωρητικό επίπεδο, η ανάδειξη από τον Ράμφο της λειτουργίας των χριστιανορθόδοξων κοινωνικών φαντασιακών σημασιών και των επιπτώσεών τους στο ελληνικό κράτος, όπως επίσης στην εθνική ταυτότητα, είναι πρωτότυπη και σημαντική. Αλλά υπήρξε όντως τόσο καθοριστική ώστε να συνιστά, όπως ισχυρίζεται, την καρδιά του ελληνικού ζητήματος; Στη σύγχρονη ιστορία ποιοι πολιτικοί, διανοούμενοι ή ποιητές υπήρξαν ευσεβείς χριστιανορθόδοξοι ή αυτοπροσδιοριζόταν δημόσια ως τέτοιοι; Συγκριτικά με τη Γαλλία όπου, παρά την ιστορική κληρονομιά του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης, ένα σημαντικό μέρος της διανόησης, όπως επίσης οι συντηρητικές πολιτικές δυνάμεις, αυτοκαθορίζονταν με βάση την καθολική πίστη στηρίζοντας την ηθική και τη δημόσια παρουσία τους σε αυτή, στην Ελλάδα η ελληνορθοδοξία δεν βρήκε πολιτική έκφραση ούτε κατείχε ιστορικά ισχυρή παρουσία στο χώρο της διανόησης. Στον Βενιζέλο, μεταφραστή του Θουκυδίδη, στους επίσης φιλελεύθερους και ευρωπαϊστές Κανελλόπουλο και Τσάτσο, αλλά επίσης στον Καραμανλή, στον Παπανδρέου και στον Σημίτη η ορθόδοξη πίστη δεν μοιάζει ν’ αποτελεί θεμελιώδες συστατικό της αυτοκατανόησης και της πολιτικής τους πράξης. Τουναντίον, εμπνέονταν πρωτίστως από την αρχαία Ελλάδα, όπως στο χώρο της διανόησης έκαναν οι Συκουτρής, Θεοδωρακόπουλος, Ζολώτας, Καστοριάδης, Αξελός, Παπαϊωάννου και Κονδύλης. Γενικότερα, στο χώρο του πολιτισμού, από την αρχιτεκτονική των Πικιώνη, Δοξιάδη και Κωνσταντινίδη μέχρι το θέατρο των Μινωτή και Κουν, την ποίηση από τον Καβάφη στον Σικελιανό, στην ηλιακή μεταφυσική του Ελύτη μέχρι την Τέταρτη Διάσταση του Ρίτσου, η πηγή έμπνευσης είναι πρωτίστως η αρχαιότητα, όπως και στη συζήτηση για την ελληνικότητα που εγκαινίασε η «γενιά του '30».

Ασφαλώς ο Παπαϊωάννου στοχάστηκε επί της βυζαντινής τέχνης, ο Ελύτης έγραψε το Θάνατος και Ανάστασις του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου, ο Σεφέρης μετέφρασε το Ταξίδι στο Βυζάντιο του Ουίλλιαμ Μπάτλερ Γέητς, στην κινηματογραφία του Αγγελόπουλου όπως και στη ζωγραφική του Μποκόρου διακρίνονται βυζαντινά στοιχεία, αλλά αυτά δεν χαρακτηρίζουν το σύνολο του έργου τους ούτε αποτελούν τον πυρήνα του. Το ρεμπέτικο τραγούδι έχει ρίζες στη βυζαντινή μουσική, αλλά την υπερβαίνει ως νέα κοινωνικοϊστορική δημιουργία, όπως και το δημοτικό τραγούδι που αντλεί συγχρόνως από την αρχαία ελληνική μουσική (φερ’ ειπείν, τα ηπειρώτικα πολυφωνικά χρησιμοποιούν πεντατονικές κλίμακες). Η επιρροή της βυζαντινής μουσικής ανιχνεύεται επίσης στο έργο του Θεοδωράκη και του Χατζιδάκι, δίχως όμως να τα ταξινομούμε γι’ αυτόν το λόγο στην παράδοσή της. Αν λοιπόν οι χριστιανορθόδοξες κοινωνικές φαντασιακές σημασίες δεν κυριάρχησαν στην πολιτική, όπως αποδεικνύεται από την επιλογή εισόδου της Ελλάδας στο ΝΑΤΟ και στην Ευρωπαϊκή Ένωση –οι ενστάσεις προς αυτές διατυπώθηκαν από την Αριστερά–, αλλά ούτε στην πνευματική ζωή, τότε, εφόσον διαμόρφωσαν τελικά μέχρι ενός σημείου την ελληνική ταυτότητα ως ελληνορθόδοξη, αυτό οφείλεται μάλλον στο ότι καθόρισαν τον βίο ενός μέρους των λαϊκών στρωμάτων. Αλλά γιατί δεν καθόρισαν εξίσου τη διανόηση και την πολιτική έτσι ώστε να επικρατήσουν, όπως για παράδειγμα συνέβη στη Ρωσία;

Κληρονόμος του Βυζαντίου, η Ρωσία ανέπτυξε επίσης μια εθνική ταυτότητα στη βάση της χριστιανορθόδοξης εσχατολογικής θεώρησης, με αποτέλεσμα τον εγκλωβισμό της, όπως η Ελλάδα, σ’ ένα ένδοξο παρελθόν, και τη δυσκολία εκσυγχρονισμού της. Το μεσσιανικό στοιχείο διατηρήθηκε σε κοσμική μορφή στο κομμουνιστικό πρόταγμα της Οκτωβριανής Επανάστασης, οδηγώντας στον ολοκληρωτισμό. Μετά την κατάρρευση του καθεστώτος που δημιούργησε εθνικό τραύμα το οποίο γέννησε ένα αίσθημα ταπείνωσης και μειονεξίας ως προς τη Δύση, η νέα ρωσική ταυτότητα καθορίζεται ξανά με βάση την Ορθοδοξία ως πρόταγμα αναστήλωσης της ένδοξης αυτοκρατορίας. Η θρησκεία επιτελεί πλέον μια ιδεολογική λειτουργία νομιμοποίησης του ανελεύθερου καθεστώτος με τους κυβερνώντες να προβάλλουν την ευσέβειά τους προς άγρα ψήφων. Συγχρόνως, το ζήτημα της σχέσης με τη Δύση, και ειδικότερα την Ευρώπη, εξακολουθεί να διχάζει τη ρωσική διανόηση από την εποχή των Ντοστογιέφσκι, Τολστόι και Γκόγκολ. Σε αντίθεση με την Ελλάδα, στη Ρωσία οι χριστιανορθόδοξες κοινωνικές φαντασιακές σημασίες καθόρισαν την πολιτική και την πνευματική ζωή της, αλλά επίσης τον ρωσικό χαρακτήρα που διακρίνεται από μια εσωτερικότητα. Αντιθέτως, ο Έλληνας είναι εξωστρεφής, εύθυμος, ρέπει στο σκώμμα και χαρακτηρίζεται από ανεμελιά. Πώς εξηγείται το έλλειμμα εσωτερικότητας και πνευματικότητας που διακρίνει τον Έλληνα συγκριτικά με τον Ρώσο, παρά την κοινή πίστη και την επίδραση του Βυζαντίου; Γιατί, παρά την κοινή πολιτισμική κληρονομιά, ακόμη και ο έλληνας αριστερός μάθαινε αγγλικά αντί για ρωσικά και προτιμούσε ν’ ακούσει Μπομπ Ντύλαν αντί για Βισότσκι; Γιατί επικράτησαν τελικά στη Ρωσία οι χριστιανορθόδοξες κοινωνικές φαντασιακές σημασίες έτσι ώστε ο εγκλωβισμός του παρόντος στο παρελθόν να γίνει ισχυρότερος απ’ ό,τι στην Ελλάδα;

Ο εγκλωβισμός στο παρελθόν ως προτάγματος αποκατάστασης του μεγαλείου, με συνέπεια μια εξασθενημένη ιστορική συνείδηση και τη δυσκολία εκσυγχρονισμού, δεν αποτελεί πάντα προϊόν μιας μεσσιανικής εσχατολογικής θεώρησης ούτε χαρακτηρίζει μόνο χριστιανορθόδοξες χώρες όπως η Ελλάδα και η Ρωσία. Η κινεζική αντίληψη του χρόνου υπήρξε εξίσου στατική αποξηραίνοντας το παρόν, που κι εδώ βιώνεται ως ελπίδα επιστροφής του ενδόξου αυτοκρατορικού παρελθόντος με συνέπεια μια ατροφική ατομικότητα. Πηγάζει από τη θεώρηση της Κίνας ως ουράνιας αυτοκρατορίας με πεπρωμένο και ιστορική αποστολή την εγγύηση της αρμονίας του κόσμου μέσω της ειρηνικής εξουσίας της. Σύμφωνα με αυτή, η παρακμή και η πτώση της αρχαίας αυτοκρατορίας οφείλονται σε βαρβαρικές δυνάμεις ανίκανες να κατανοήσουν τη μοναδικότητα και το μεγαλείο του κινεζικού πολιτισμού. Αυτή η θεώρηση, ιδίως κατά τον αιώνα της ταπείνωσης με έναρξη το εθνικό τραύμα που άφησαν οι πόλεμοι του οπίου το 1839, μέχρι την επανάσταση του 1949, ανέστειλε τον εκσυγχρονισμό των θεσμών και διαμόρφωσε την κινεζική ταυτότητα στη βάση ενός εθνικού τραύματος.[2] Μετά την επανάσταση των ερυθροφρουρών, ιδίως την περίοδο της Πολιτιστικής Επανάστασης, επιχειρήθηκε η διαγραφή του παρελθόντος και η, όπως στη Ρωσία, αντικατάστασή του από τη μελλοντική πραγμάτωση της κομμουνιστικής ουτοπίας. Ωστόσο, σταδιακά, μετά τη μεταρρύθμιση του Τενγκ Σιαοπίνγκ, και ιδίως μετά την ανάληψη της προεδρίας από τον Σι Τζινπίνγκ, η κινεζική ταυτότητα καθορίζεται ξανά ως πρόταγμα αναστήλωσης της ένδοξης αυτοκρατορίας.[3]

Μπορούμε τώρα να επιχειρήσουμε ν’ απαντήσουμε τα παραπάνω ερωτήματα για τον μερικό μόνο εγκλωβισμό της Ελλάδας στο παρελθόν ως αποτέλεσμα της μη επικράτησης της εσχατολογικής χριστιανορθόδοξης θεώρησης συγκριτικά με τη Ρωσία. Η ειδοποιός διαφορά της Ελλάδας με τη Ρωσία, αλλά και με την Κίνα που ενδιαφέρει εδώ, είναι η επίδραση του ναυτικού στην ιστορία και στην εθνική ταυτότητά τους.[4] Η Κίνα διέθετε τον ισχυρότερο στόλο στον πλανήτη τον 15ο αιώνα με 3.500 πλοία, μερικά εξ αυτών μήκους 120 μέτρων και με πλήρωμα γύρω στα 1.500 άτομα, ο οποίος, με ναύαρχο τον Ζενγκ Χε, έφτασε μέχρι την Αφρική. Όμως ο αυτοκράτορας, το 1430, αποφάσισε να διαλύσει το στόλο, να καταστρέψει τους θαλάσσιους χάρτες και τα ημερολόγια καταστρώματος του ναυάρχου, έτσι ώστε το 1525 να μην έχει απομείνει τίποτε, σηματοδοτώντας την απομόνωση της Κίνας από τον κόσμο, την έναρξη της παρακμής της και τη μακραίωνη υστέρησή της ως προς τη Δύση. Δεν είναι τυχαίο ότι η επάνοδος της Κίνας στο παγκόσμιο στερέωμα ως υπερδύναμης συνοδεύεται από τη ραγδαία αύξηση της ναυτικής ισχύος της τις τελευταίες δύο δεκαετίες. Αντίστοιχα, οι δυο περίοδοι ισχύος της Ρωσίας αντιστοιχούν σε εκείνες όπου η ναυτική ισχύς της βρίσκεται στο αποκορύφωμά της. Κατά τη διάρκεια της ηγεμονίας του Μεγάλου Πέτρου ναυπηγείται ο βαλτικός στόλος (1700-1721) και αρχίζει ο εκσυγχρονισμός της Ρωσίας με ένα άνοιγμα προς τη Δύση, που συνοδεύεται από την άνθηση των γραμμάτων και των τεχνών. Μετά το θάνατο του Μεγάλου Πέτρου δεν ναυπηγούνται σε τέτοιο βαθμό πλοία και εγκαινιάζεται μια περίοδος εσωστρέφειας της Ρωσίας. Έναν αιώνα αργότερα, συντελείται μια επιστροφή στη θάλασσα. Στις αρχές του 19ου αιώνα το ρωσικό ναυτικό είναι το δεύτερο μεγαλύτερο παγκοσμίως, έπειτα από εκείνο της βρετανικής αυτοκρατορίας. Παράλληλα, η Ρωσία επαναπροσεγγίζει τη Δύση, εκσυγχρονίζεται περαιτέρω και ακμάζει σε όλους τους τομείς. Βρισκόμαστε στον χρυσό αιώνα της ρωσικής λογοτεχνίας, όπου το ερώτημα για τη ρωσική ταυτότητα βρίσκεται στο επίκεντρο των συζητήσεων.

Σε αντίθεση με τη ρωσική και την κινεζική αυτοκρατορία, η βυζαντινή υπήρξε εξ αρχής ισχυρή ναυτική δύναμη βασίζοντας την ευημερία της σε αυτή.[5] Ο βυζαντινός στόλος εξασφάλισε τη νίκη κατά των Βανδάλων το 468 μ.Χ., όπως επίσης κατά των Περσών και των Αβάρων το 626 μ.Χ., με το υγρό πυρ να συνιστά το υπερόπλο του. Ο βυζαντινός στόλος είναι επίσης ο λόγος για την επικράτηση έναντι των πανίσχυρων Αράβων στις δυο πολιορκίες της Κωνσταντινούπολης (674-678 μ.Χ. και 717-718 μ.Χ.) Η παρακμή της βυζαντινής αυτοκρατορίας αρχίζει μετά τον 9ο μ.Χ. αιώνα, αφού πρώτα έχει σταδιακά κυριαρχήσει ο αραβικός στόλος στη Μεσόγειο, παρά την ανάκτηση της Κρήτης επί Νικηφόρου Φωκά το 961 μ.Χ. και την απόπειρα επανελέγχου των θαλασσών από τους Βυζαντινούς. Την αρχή του τέλους της βυζαντινής αυτοκρατορίας σηματοδοτεί η παραχώρηση, το 992 μ.Χ., σημαντικών ναυτικών προνομίων στους Βενετούς από τον Βασίλειο Β’. Στην περίπτωση της Ρωσίας και της Κίνας, οι κυρίαρχες κοινωνικές φαντασιακές σημασίες οι οποίες εγκλώβιζαν το παρόν στο παρελθόν, στο πλαίσιο μιας θεώρησης του χρόνου που προέκρινε την μίμηση, την επανάληψη και το τελετουργικό έναντι της δημιουργίας και του νέου, αμφισβητήθηκαν μεν από μια θεώρηση του χρόνου ως ανάδυσης της ετερότητας λόγω της ναυσιπλοΐας, αλλά δεν κατέρρευσαν. Αντιθέτως, στην περίπτωση του Βυζαντίου, η χριστιανορθόδοξη εσχατολογική θεώρηση του χρόνου συνυπήρξε για μεγάλο διάστημα με μια θεώρηση του χρόνου ως ανάδυσης της ετερότητας, λόγω της ναυσιπλοΐας. Ο κυριότερος λόγος για τη συνύπαρξη, άλλοτε περισσότερο άλλοτε λιγότερο συγκρουσιακή, είναι ότι η βυζαντινή αυτοκρατορία ιδρύθηκε γύρω από τη θάλασσα, περιέχοντας τις κοινωνικές φαντασιακές σημασίες του αρχαιοελληνικού πολιτισμού ως, έστω ασθενές, αντίβαρο στις χριστιανικές κοινωνικές φαντασιακές σημασίες, οι οποίες ως εκ τούτου δεν επικράτησαν ποτέ ολοκληρωτικά.

Κοινωνίες που βασίζονται στην αγροτική παραγωγή όπως η Ρωσία και η Κίνα καθορίζονται από το χρόνο της γης, ενώ κοινωνίες που βασίζονται στο θαλάσσιο εμπόριο καθορίζονται από το χρόνο της θάλασσας. Ο χρόνος του γεωργού είναι κυκλικός, βασίζεται στην εναλλαγή των εποχών και χαρακτηρίζεται από την επανάληψη, τη μίμηση και το μόχθο, ενώ ο χρόνος του ναυτικού είναι ανοικτός, χαρακτηρίζεται από την ενδεχομενικότητα, τον κίνδυνο και τη συνάντηση με την ετερότητα. Λόγω του απρόβλεπτου της θάλασσας αναπτύσσεται μια ορθολογικότητα που συνεπάγεται την εφεύρεση νέων οργάνων ναυσιπλοΐας και γενικότερα εργαλείων, όπως επίσης μεθόδων εργασίας. Η θάλασσα δημιουργεί έναν ανθρωπότυπο με φαντασία, ευστροφία, προσαρμοστικότητα και περιέργεια για το καινούργιο. Ο αρχαιοελληνικός πολιτισμός ήταν ένας πολιτισμός της θάλασσας δίχως ιερό βιβλίο, αλήθεια εξ αποκαλύψεως και ελπίδα για ένα επέκεινα. Για τους Έλληνες, ο κόσμος δεν διαθέτει εγγενές νόημα, αλλά κυβερνάται από την τύχη και την ανάγκη στην οποία υποτάσσονται ακόμη και οι θεοί. Η ελληνική συνείδηση είναι τραγική. Παρά την επικράτηση του χριστιανισμού, οι παραπάνω κοινωνικές φαντασιακές σημασίες λόγω και της θάλασσας δεν αφανίστηκαν, αλλά επιβίωσαν στο Βυζάντιο ως σπέρμα, καθορίζοντας μετά την Επανάσταση του 1821 την εθνική ταυτότητα. Γι’ αυτόν τον λόγο η Ελλάδα δεν εγκλωβίστηκε ποτέ πλήρως στο παρελθόν ως συνέπεια της χριστιανορθόδοξης εσχατολογικής θεώρησης. Από τη συνεισφορά του πολεμικού ναυτικού στον αγώνα της ανεξαρτησίας μέχρι τον ελληνόκτητο στόλο που αποτελεί το 54,3% του ευρωπαϊκού και το 19,7% του παγκόσμιου, η Ελλάδα εξακολουθεί μέχρι τις μέρες μας να είναι ένας πολιτισμός της θάλασσας.[6]

Ίσως λοιπόν η αυτοκατανόησή μας ως Ελλήνων να εμπλουτιζόταν αν διερευνούσαμε την εθνική ταυτότητα με βάση τις αρχαιοελληνικές κοινωνικές φαντασιακές σημασίες οι οποίες παραμένουν ζωντανές εντός μας. Η φιλοτιμία, η φιλοξενία, η αριστεία, η άμιλλα, η ύβρις και η φρόνηση μπορούν ν’ αποτελέσουν, μαζί με την πρόκριση του ανθρώπου ως μέτρου των πραγμάτων, της αιδούς έναντι της ντροπής, της αρετής έναντι της αμαρτίας και του έρωτα έναντι της αγάπης, συστατικά ενός ανθρωπιστικού ελληνισμού. Μια επανερμηνεία των παραπάνω κοινωνικών φαντασιακών σημασιών της αρχαιοελληνικής κοσμοθεώρησης στην εικονιστική συνθήκη δεν θα ήταν επωφελής μόνο για την εθνική αυτοκατανόηση, αλλά θα συνέβαλλε επίσης στη διαμόρφωση τόσο μιας ελληνικής όσο και μιας ευρωπαϊκής ταυτότητας με τραγική συνείδηση. Αν στην Ελλάδα είναι εμφανές το επιζήμιο της εσχατολογικής αντίληψης του χρόνου στην ιστορική συνείδηση και στον εγκλωβισμό του παρόντος στο παρελθόν, τότε η υπόλοιπη ευρωπαϊκή και συνολικά η δυτική νεωτερικότητα πάσχει από το αντίθετο πρόβλημα. Το παρόν εγκλωβίζεται εδώ από το μέλλον, καθώς η χριστιανική εσχατολογική αντίληψη του χρόνου εκκοσμικεύτηκε σε ιδεολογία της αέναης ανάπτυξης και την κυριαρχία μιας εργαλειακής ορθολογικότητας, με συνέπειες την καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος, τις οικονομικές και κοινωνικές ανισότητες, αλλά επίσης την αυτονόμηση της τεχνοεπιστήμης. Ειδικότερα, με την ανάδυση της τεχνητής νοημοσύνης και τη βαθμιαία εκχώρηση περισσοτέρων δραστηριοτήτων σε αλγόριθμους, όπως ακόμη με τις διαφαινόμενες δυνατότητες για την αναβάθμιση του ανθρώπου, το ζήτημα του αυτοπεριορισμού και του τι συνιστά την ανθρωπινότητά μας βρίσκεται στο επίκεντρο πολιτικών και ηθικών επιλογών σε εθνικό και υπερεθνικό επίπεδο. Σε αυτό το πλαίσιο, μια τραγική συνείδηση ως προϋπόθεση αυτοπεριορισμού με γνώμονα την εύρεση του μέτρου εμπνευσμένη από την αρχαιοελληνική κοσμοαντίληψη συνιστά θεμελιώδες συστατικό ενός ψηφιακού ανθρωπισμού.[7] Έτσι, το ερώτημα των σύγχρονων Ελλήνων τι σημαίνει να είσαι Έλληνας εκβάλλει στο ερώτημα των αρχαίων τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος.

Σταυρώνοντας τη θάλασσα

ΠΟΛΥ ΑΔΥΝΑΜΗ Η ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΠΟΤΥΧΗΜΕΝΗΣ ΕΞΑΤΟΜΙΚΕΥΣΕΩΣ. Η ΕΛΛΕΙΨΗ ΕΝΟΣ ΕΓΩ ΣΑΝ ΚΕΝΤΡΟΥ ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΕΛΕΓΧΕΙ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΟΝΤΟΣ ΣΤΗΝ ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΝΟΥ.

Σε ένα χωρίο του Πλατωνικού Σοφιστή -διάσημο διότι χρησιμοποιήθηκε και σάν επιγραφή του έργου του Χάϊντεγκερ, Είναι και χρόνος- ο ξένος της Ελέας, βεβαιώνει : «Είναι ξεκάθαρο πάντως πώς εσείς απο πολύ καιρό είστε εξοικειωμένοι μ’αυτό που εννοείτε όταν χρησιμοποιείτε την έκφραση «ουσιώδες» (Το όν). Και εμείς πιστεύουμε να την κατανοήσουμε μία μέρα, αλλά για την ώρα είμαστε χαμένοι στην αβεβαιότητα». (...δήλον γάρ ώς υμείς μέν ταύτα (τί ποτε βούλεσθε σημαίνειν οπόταν όν φθέγγησθε) πάλαι γιγνώσκετε, ημείς δέ πρό του μέν ωόμεθα, νύν δ’ηπορήκαμεν...). Εάν στην θέση του Ελληνικού όν, θέσουμε το ΕΓΩ —μία αντικατάσταση με πολύ μεγάλη εσωτερική σημασία και ιστορική σπουδαιότητα, διότι η ίδια η σκέψη την πραγματοποίησε ξεκινώντας απο τον Καρτέσιο, δεδομένου ότι σ’αυτόν πρώτα, το υποκείμενο σαν υπόστρωμα, ανυψώνεται σε ΕΓΩ— αυτή η φράση εκφράζει παραδειγματικά την ψυχική μας στάση απέναντι στο ΕΓΩ και σε κάθε άλλη κορυφαία έννοια.

Πέμπτη 6 Αυγούστου 2026

ΕΠΙΜΕΤΡΟ ΣΤΟ: «ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ;»¹ ΜΑΡΤΙΝ ΧΑΪΝΤΕΓΚΕΡ



ΕΠΙΜΕΤΡΟ ΣΤΟ: «ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ;»¹

Το ερώτημα «Τι είναι Μεταφυσική;» παραμένει ερώτημα. Το ακόλουθο επίμετρο είναι, για εκείνον που εμμένει στο ερώτημα, ένας ακόμη πιο αρχέγονος πρόλογος. Το ερώτημα «Τι είναι Μεταφυσική;» ερωτά πέρα από τη μεταφυσική. Πηγάζει από μια σκέψη που έχει ήδη εισέλθει στην υπέρβαση της μεταφυσικής. Στην ουσία τέτοιων μεταβάσεων ανήκει το ότι, εντός ορισμένων ορίων, πρέπει ακόμη να μιλούν τη γλώσσα εκείνου που συμβάλλουν να υπερβεί.

Η ιδιαίτερη περίσταση κατά την οποία εξετάζεται το ερώτημα για την ουσία της μεταφυσικής δεν πρέπει να οδηγήσει στην άποψη ότι αυτό το ερωτάν είναι δεσμευμένο να εκκινεί από τις επιστήμες. Η νεότερη έρευνα, μαζί με άλλους τρόπους παράστασης και άλλους τρόπους παραγωγής του όντος, έχει ενταχθεί στο θεμελιώδες γνώρισμα εκείνης της αλήθειας, σύμφωνα με την οποία κάθε ον φέρει τη σφραγίδα της βούλησης για βούληση, της οποίας η «βούληση για δύναμη» άρχισε να εμφανίζεται ως προμορφή.

Η «βούληση», νοούμενη ως θεμελιώδες γνώρισμα της οντικότητας του όντος, είναι η εξομοίωση του όντος με το πραγματικό κατά τέτοιον τρόπο, ώστε η πραγματικότητα του πραγματικού να εξουσιοδοτείται ως η άνευ όρων δυνατότητα κατασκευής, μέσω της καθολικής αντικειμενοποίησης.

Η νεότερη επιστήμη ούτε υπηρετεί έναν σκοπό που της επιβλήθηκε εκ των υστέρων ούτε αναζητεί μια «αλήθεια καθ’ εαυτήν». Ως τρόπος της υπολογιστικής αντικειμενοποίησης του όντος, αποτελεί έναν όρο που τίθεται από την ίδια τη βούληση για βούληση και μέσω του οποίου αυτή εξασφαλίζει την κυριαρχία της ουσίας της.[ΤΟ ΦΙΔΙ ΤΡΩΕΙ ΤΗΝ ΟΥΡΑ ΤΟΥ]

Επειδή, ωστόσο, κάθε αντικειμενοποίηση του όντος εξαντλείται στην προμήθεια και στην εξασφάλιση του όντος και αντλεί από αυτό τις δυνατότητες της περαιτέρω πορείας της, η αντικειμενοποίηση εμμένει στο ον και το θεωρεί ήδη ως το Είναι. Κάθε συμπεριφορά προς το ον μαρτυρεί έτσι μια γνώση του Είναι, συγχρόνως όμως και την αδυναμία να σταθεί αφ’ εαυτής μέσα στον νόμο³ της αλήθειας αυτής της γνώσης.

Αυτή η αλήθεια είναι η αλήθεια περί του όντος. Η μεταφυσική είναι η ιστορία αυτής της αλήθειας. Λέγει τι είναι το ον, συλλαμβάνοντας εννοιολογικά την οντικότητα του όντος. Μέσα στην οντικότητα του όντος η μεταφυσική σκέπτεται το Είναι, χωρίς όμως να μπορεί, με τον τρόπο της σκέψης της, να στοχαστεί την αλήθεια του Είναι.

[Σε ένα χωρίο του Πλατωνικού Σοφιστή -διάσημο διότι χρησιμοποιήθηκε και σάν επιγραφή του έργου του Χάϊντεγκερ, Είναι και χρόνος- ο ξένος της Ελέας, βεβαιώνει : «Είναι ξεκάθαρο πάντως πώς εσείς απο πολύ καιρό είστε εξοικειωμένοι μ’αυτό που εννοείτε όταν χρησιμοποιείτε την έκφραση «ουσιώδες» (Το όν). Και εμείς πιστεύουμε να την κατανοήσουμε μία μέρα, αλλά για την ώρα είμαστε χαμένοι στην αβεβαιότητα». (...δήλον γάρ ώς υμείς μέν ταύτα (τί ποτε βούλεσθε σημαίνειν οπόταν όν φθέγγησθε) πάλαι γιγνώσκετε, ημείς δέ πρό του μέν ωόμεθα, νύν δ’ηπορήκαμεν...). Εάν στην θέση του Ελληνικού όν, θέσουμε το ΕΓΩ—μία αντικατάσταση με πολύ μεγάλη εσωτερική σημασία και ιστορική σπουδαιότητα, διότι η ίδια η σκέψη την πραγματοποίησε ξεκινώντας απο τον Καρτέσιο, δεδομένου ότι σ’αυτόν πρώτα, το υποκείμενο σαν υπόστρωμα, ανυψώνεται σε ΕΓΩ—αυτή η φράση εκφράζει παραδειγματικά την ψυχική μας στάση απέναντι στο ΕΓΩ και σε κάθε άλλη κορυφαία έννοια.]

Η μεταφυσική κινείται παντού στην περιοχή της αλήθειας του Είναι, η οποία παραμένει γι’ αυτήν —μιλώντας μεταφυσικά— το άγνωστο και αθεμελίωτο θεμέλιο. Αν όμως υποθέσουμε ότι όχι μόνο το ον προέρχεται από το Είναι, αλλά ότι, ακόμη αρχικότερα, το ίδιο το Είναι αναπαύεται μέσα στην αλήθεια του και ότι η αλήθεια του Είναι ουσιώνεται ως το Είναι της αλήθειας, τότε καθίσταται αναγκαίο το ερώτημα τι είναι η μεταφυσική κατά το θεμέλιό της.[ΦΙΛΑΥΤΙΑ]

Αυτό το ερωτάν πρέπει να σκέπτεται μεταφυσικά και συγχρόνως να σκέπτεται από το θεμέλιο της μεταφυσικής, δηλαδή όχι πλέον μεταφυσικά. Ένα τέτοιο ερωτάν παραμένει, με μια ουσιώδη έννοια, διφορούμενο.[ΦΤΑΙΕΙ Ο ΑΥΤΟΕΡΩΤΑΣ,Η ΒΟΥΛΗΣΗ]

Κάθε προσπάθεια να ακολουθήσει κανείς την πορεία της σκέψης της διάλεξης θα προσκρούσει, επομένως, σε εμπόδια. Αυτό είναι καλό. Έτσι το ερωτάν γίνεται γνησιότερο. Κάθε ερώτημα που ανταποκρίνεται στο ίδιο το πράγμα είναι ήδη η γέφυρα προς την απάντηση. Οι ουσιώδεις απαντήσεις είναι πάντοτε μόνο το τελευταίο βήμα των ερωτημάτων. Αυτό όμως παραμένει αδύνατο να πραγματοποιηθεί χωρίς τη μακρά σειρά των πρώτων και των αμέσως επόμενων βημάτων. Η ουσιώδης απάντηση αντλεί τη φέρουσα δύναμή της από την επίμονη ενστάση του ερωτάν. Η ουσιώδης απάντηση είναι μόνο η αρχή μιας ευθύνης. Μέσα σε αυτήν αφυπνίζεται αρχικότερα το ερωτάν. Γι’ αυτό και το γνήσιο ερώτημα δεν καταργείται από την απάντηση που βρέθηκε.[
Επειδή το Εγώ του Καρτέσιου εικονίζεται και σαν Ego cogito και σαν Res cogitans, ο προσδιορισμός τού Είναι, του «Sum», αφορά τόσο στην έννοια του Εγώ, όσο και σ' εκείνη της ουσίας και την σχέση τους.ΤΉΝ ΒΟΎΛΗΣΗ ΓΙΑ ΒΟΥΛΗΣΗ]

Τα εμπόδια που δυσχεραίνουν την παρακολούθηση της σκέψης της διάλεξης είναι δύο ειδών. Τα πρώτα αναδύονται από τα αινίγματα που κρύβονται στην περιοχή εκείνου που στοχάζεται εδώ. Τα άλλα πηγάζουν από την ανικανότητα, συχνά επίσης και από την απροθυμία για σκέψη. Στην περιοχή του σκεπτόμενου ερωτάν μπορούν ενίοτε να βοηθήσουν ακόμη και φευγαλέες αντιρρήσεις, πολύ περισσότερο δε οι προσεκτικά μελετημένες. Ακόμη και χονδροειδείς πλάνες αποφέρουν κάποιον καρπό, έστω και αν εκστομίζονται μέσα στην οργή μιας τυφλωμένης πολεμικής. Ο αναστοχασμός οφείλει μόνο να επαναφέρει τα πάντα στη γαλήνη του μακρόθυμου στοχασμού.

Οι κυριότερες αντιρρήσεις και πλάνες σχετικά με αυτή τη διάλεξη μπορούν να συνοψισθούν σε τρεις κατευθυντήριες προτάσεις. Λέγεται:

Η διάλεξη καθιστά «το μηδέν» το μοναδικό αντικείμενο της μεταφυσικής. Επειδή όμως το μηδέν είναι το απολύτως μηδαμινό, αυτή η σκέψη οδηγεί στην άποψη ότι τα πάντα είναι μηδέν, ώστε να μην αξίζει ούτε να ζει κανείς ούτε να πεθαίνει. Μια «φιλοσοφία του μηδενός» είναι ο ολοκληρωμένος «μηδενισμός».
Η διάλεξη αναγορεύει μια μεμονωμένη και, επιπλέον, καταθλιπτική διάθεση, την αγωνία, σε μοναδική θεμελιώδη διάθεση. Επειδή όμως η αγωνία είναι η ψυχική κατάσταση των «φοβισμένων» και των δειλών, αυτή η σκέψη απαρνείται το υψηλόφρονο φρόνημα της ανδρείας. Μια «φιλοσοφία της αγωνίας» παραλύει τη βούληση για πράξη.
Η διάλεξη τάσσεται εναντίον της «λογικής». Επειδή όμως ο νους περιέχει τα μέτρα κάθε υπολογισμού και κάθε τάξης, αυτή η σκέψη παραδίδει την κρίση για την αλήθεια στην τυχαία διάθεση. Μια «φιλοσοφία του απλού συναισθήματος» θέτει σε κίνδυνο την «ακριβή» σκέψη και την ασφάλεια της πράξης.

Η ορθή τοποθέτηση απέναντι σε αυτές τις προτάσεις πηγάζει από μια εκ νέου διεξοδική σκέψη της διάλεξης. Αυτή μπορεί να εξετάσει αν το μηδέν, το οποίο συντονίζει την αγωνία προς την ουσία της, εξαντλείται σε μια κενή άρνηση κάθε όντος ή αν εκείνο που ποτέ και πουθενά δεν είναι ένα ον αποκαλύπτεται ως αυτό που διακρίνεται από κάθε ον και το οποίο ονομάζουμε Είναι.[Ο ΤΕΛΕΥΤΑΙΟΣ ΘΕΟΣ Ο ΠΑΡΜΕΝΙΔΗΣ. Ο ΟΥΡΟΒΟΡΟΣ ΤΟΥ PUER ΑETERNUS]

Όπου και όσο εκτεταμένα κι αν διερευνά η έρευνα το ον, πουθενά δεν βρίσκει το Είναι. Συναντά πάντοτε μόνο το ον, επειδή εκ των προτέρων, μέσα στην πρόθεση της εξήγησής της, εμμένει στο ον. Το Είναι, όμως, δεν είναι κάποια οντική ιδιότητα επάνω σε ένα ον. Το Είναι δεν μπορεί, όπως το ον, να παρασταθεί και να παραχθεί ως αντικείμενο. Αυτό το απολύτως Άλλο³ από κάθε ον είναι το μη ον. Αλλά αυτό το μηδένᵇ ουσιώνεται ως το Είναι.[ΕΦΟΣΟΝ ΤΟ ΟΝ ΕΙΝΑΙ Η ΦΥΣΗ]

Αποκηρύσσουμε τη σκέψη υπερβολικά βιαστικά, όταν, με μια εύκολη εξήγηση, παρουσιάζουμε το μηδέν ως το απλώς μηδαμινό και το εξισώνουμε με το άνευ ουσίας. Αντί να ενδώσουμε σε μια τέτοια βιασύνη κενής οξύνοιας και να εγκαταλείψουμε την αινιγματική πολυσημία του μηδενός, πρέπει να προετοιμαστούμε για τη μοναδική ετοιμότητα να βιώσουμε μέσα στο μηδέν την ευρυχωρία εκείνου που παρέχει σε κάθε ον την εγγύησηᶜ ότι είναι. Αυτό είναι το ίδιο το Είναι.[Η ΣΚΕΨΗ ΑΝΗΚΕΙ ΣΤΗ ΒΟΥΛΗΣΗ.

1. Περί φυσικού Θελήματος, δηλαδή φυσικής Θελήσεως

Φυσικό θέλημα, δηλαδή φυσική θέληση, λένε πως είναι η δύναμη που ορέγεται εκείνο που υπάρχει κατά φύση και που συνέχει όλα τα ιδιώματα που υπάρχουν ουσιωδώς στη φύση. Γιατί, συγκρατούμενη από αυτό η ουσία, επιθυμεί φυσικά να είναι και να ζει και να κινείται με την αίσθηση και το νου, επιθυμώντας τη φυσική και τέλεια οντότητά της. Γιατί η φύση θέλει τον εαυτό της και όσα αποτελούν τη σύστασή της, στηριγμένη επιθυμητικά στο λόγο του "είναι" της, σύμφωνα με τον οποίο υπάρχει κι έχει γίνει.
Γι' αυτό ορίζοντας άλλοι τη φυσική αυτή επιθυμία, λένε πως θέλημα είναι όρεξη λογική και ζωτική, ενώ η προαίρεση όρεξη διασκεπτική για όσα μας αφορούν.
Δεν είναι λοιπόν η θέληση προαίρεση, εφόσον η θέληση είναι απλή όρεξη λογική και ζωτική, ενώ η προαίρεση είναι συνεργασία όρεξης και σκέψης και κρίσης. Όταν δηλαδή επιθυμούμε, πρώτα σκεπτόμαστε, και αφού σκεφτούμε κρίνομε, κι αφού κρίνομε προτιμούμε από το χειρότερο αυτό που η κρίση μας έδειξε καλύτερο. Και η όρεξη εξαρτάται μόνο από τα φυσικά, ενώ η προαίρεση αναφέρεται σε όσα εξαρτώνται από εμάς και μπορεί να γίνουν από μας. Δεν είναι λοιπόν η προαίρεση θέληση.

2. Περί Βουλήσεως
Αλλά η προαίρεση δεν είναι ούτε βούληση. Γιατί βούληση είναι φανταστική όρεξη εκείνων που εξαρτώνται και δεν εξαρτώνται από εμάς· δηλαδή διαμορφώνεται μόνο με τη διάνοια. Ενώ η όρεξη φαντάζεται μόνο τη διανοητική δύναμη, χωρίς διασκεπτικό λόγο όσων εξαρτώνται από εμάς, ή αλλιώς είναι κάποια φυσική θέληση. Η προαίρεση όμως είναι όρεξη διασκεπτική εκείνων που είναι στην εξουσία μας να πράττομε.
Έφτανε λοιπόν και η περιγραφή μόνο, δείχνοντας τη διαφορά τους, να κάνει εκείνους που φιλολογούν περισσά να σταματήσουν τη φιλονεικία τους, και είναι σαφώς αντίθετοι στις ορθές αποφάσεις (δεν γνωρίζω πως να το πω ευγενικά). Επειδή όμως οι φιλοπερίεργοι ποθούν κατά κάποιο τρόπο να τους δοθούν περισσότερες εξηγήσεις για τα ζητήματα αυτά, θα μιλήσομε κι αλλιώς.
Λένε όσοι έχουν ασχοληθεί και μιλήσει γι' αυτά, ότι σε όσους αρμόζει να προαιρώνται δεν αρμόζει οπωσδήποτε σε όλους και το να βούλονται. Λέμε δηλαδή ότι θέλομε να έχομε υγεία και να είμαστε πλούσιοι και αθάνατοι, δεν λέμε όμως ότι προαιρούμαστε να είμαστε πλούσιοι και υγιείς και αθάνατοι, επειδή η βούληση εκδηλώνεται στα δυνατά και στα αδύνατα, ενώ η προαίρεση μόνο σε όσα είναι δυνατά και μπορούν να γίνουν από μας. Και πάλι· η βούληση αναφέρεται στο τέλος, η προαίρεση σε όσα μας οδηγούν στο τέλος.
Τέλος λοιπόν λένε πως είναι αυτό που θέλομε, όπως η υγεία· ενώ οδηγεί στο τέλος αυτό για το οποίο διασκεπτόμαστε, όπως ο τρόπος της υγείας. Την ίδια λοιπόν αναλογία που έχει το αντικείμενο της βούλησης προς το αντικείμενο της διάσκεψης λένε πως έχει η βούληση προς την προαίρεση, εφόσον προαιρούμαστε αυτά μονάχα, όσα νομίζομε ότι μπορούν να γίνουν από μας. Θέλομε όμως και όσα δεν μπορούν να γίνουν από μας. Αποδείξαμε λοιπόν ότι δεν είναι ούτε βούληση η προαίρεση, και θ’ αποδειχθεί πάλι ότι δεν είναι ούτε διάσκεψη, δηλαδή σκέψη.]

Χωρίς το Είναι, του οποίου την αβυσσαλέα, αλλά ακόμη μη ανεπτυγμένη ουσία μάς αποστέλλει το μηδέν μέσα στην ουσιώδη αγωνία, κάθε ον θα παρέμενε στερημένο από το Είναι. Εντούτοις, ακόμη και αυτή η στέρηση του Είναι, ως εγκατάλειψη από το Είναι, δεν είναι και πάλι ένα μηδαμινό μηδέν, εφόσον στην αλήθεια του Είναι ανήκει το ότι το Είναι ποτέ² δεν ουσιώνεται χωρίς το ον και ότι ποτέ³ δεν υπάρχει ον χωρίς το Είναι.[ΤΟ ΣΩΜΑ ΧΩΡΙΣ ΨΥΧΗ. ΑΛΛΑ ΥΠΑΡΧΕΙ ΠΛΕΟΝ ΨΥΧΗ ΧΩΡΙΣ ΤΟΝ ΝΟΥ, ΧΩΡΙΣ ΛΟΓΟ. ΚΑΘΟΤΙ ΚΟΙΝΟΣ ΝΟΥΣ ΕΙΝΑΙ ΑΚΡΙΒΩΣ Η ΑΓΟΡΑΙΑ ΑΦΡΟΔΙΤΗ]

Μια εμπειρία του Είναι ως του Άλλου σε σχέση με κάθε ον μάς τη χαρίζει η αγωνία, υπό την προϋπόθεση ότι δεν αποφεύγουμε, από «αγωνία» απέναντι στην αγωνία, δηλαδή μέσα στην απλή φοβικότητα του φόβου, την άηχηᶠ φωνή που μας διαθέτει προς τον τρόμο της αβύσσου. Αν, βέβαια, κατά την υπόδειξη αυτής της ουσιώδους αγωνίας, εγκαταλείψουμε αυθαίρετα την πορεία της σκέψης αυτής της διάλεξης και αποσπάσουμε την αγωνία, ως τη διάθεση που διατίθεται από εκείνη τη φωνή, από τη σχέση της προς το μηδέν, τότε μας απομένει η αγωνία ως ένα μεμονωμένο «συναίσθημα», το οποίο μπορούμε, μέσα στη γνωστή ποικιλία των ψυχικών καταστάσεων που περιεργάζεται η ψυχολογία, να το διακρίνουμε από άλλα συναισθήματα και να το αναλύσουμε.

Με οδηγό τη φθηνή διάκριση μεταξύ του «επάνω» και του «κάτω», μπορούν τότε οι «διαθέσεις» να καταταχθούν αριθμητικά στις κατηγορίες εκείνων που ανυψώνουν και εκείνων που καταβάλλουν. Το ανυπόμονο κυνήγι «τύπων» και «αντίτυπων» των «συναισθημάτων», παραλλαγών και υποκατηγοριών αυτών των «τύπων», δεν θα στερηθεί ποτέ τη λεία του. Εντούτοις, αυτή η ανθρωπολογική διερεύνηση του ανθρώπου παραμένει πάντοτε έξω από τη δυνατότητα να βαδίσει μέσα στην πορεία της σκέψης της διάλεξης· διότι αυτή σκέπτεται, ξεκινώντας από την προσοχή προς τη φωνή του Είναι, προς εκείνο το διαθέτειν που προέρχεται από αυτή τη φωνή και το οποίο θέτει τον άνθρωπο, ως προς την ουσία του, υπό την αξίωσή του, ώστε να μάθει να βιώνει το Είναι μέσα στο μηδέν.

Η ετοιμότητα για την αγωνία είναι το Ναι στην ενστατικότητα, προκειμένου να εκπληρωθεί η ύψιστη αξίωση, από την οποία και μόνο θίγεται η ουσία του ανθρώπου. Μόνο ο άνθρωπος, ανάμεσα σε όλα τα όντα, βιώνει, καλούμενος από τη φωνή του Είναι, το θαύμα όλων των θαυμάτων: ότι υπάρχει ον. Εκείνος, λοιπόν, που ως προς την ουσία του καλείται μέσα στην αλήθεια του Είναι, είναι γι’ αυτό πάντοτε διατεθειμένος κατά έναν ουσιώδη τρόπο.

Το διαυγές θάρρος για την ουσιώδη αγωνία εγγυάται τη μυστηριώδη δυνατότητα της εμπειρίας του Είναι. Διότι κοντά στην ουσιώδη αγωνία, ως τον τρόμο της αβύσσου, κατοικεί η αιδημονία. Αυτή φωτίζει και περιφρουρεί εκείνον τον τόπο της ουσίας του ανθρώπου, μέσα στον οποίο αυτός παραμένει οικείος με το διαμένον.

Η «αγωνία» απέναντι στην αγωνία, αντιθέτως, μπορεί να πλανηθεί τόσο πολύ, ώστε να παραγνωρίζει τις απλές σχέσεις που ανήκουν στην ουσία της αγωνίας. Τι θα ήταν κάθε ανδρεία, αν δεν έβρισκε στην εμπειρία της ουσιώδους αγωνίας το σταθερό της αντίβαρο;

Στον βαθμό που υποβιβάζουμε την ουσιώδη αγωνία και τη σχέση του Είναι προς τον άνθρωπο, η οποία διανοίγεται μέσα σε αυτήν, υποτιμούμε την ουσία της ανδρείας. Αυτή, όμως, είναι ικανή να αντέξει το μηδέν. Η ανδρεία αναγνωρίζει μέσα στην άβυσσο του τρόμου τον μόλις και μετά βίας πατημένο χώρο του Είναι, από το ξέφωτο του οποίου και μόνο κάθε ον επιστρέφει σε εκείνο που είναι και που μπορεί να είναι.

Η διάλεξη αυτή ούτε καλλιεργεί μια «φιλοσοφία της αγωνίας» ούτε επιδιώκει να υφαρπάξει την εντύπωση μιας «ηρωικής φιλοσοφίας». Σκέπτεται μόνο εκείνο που, από την απαρχή της δυτικής σκέψης, ανέτειλε ως αυτό που πρέπει να στοχαστούμε και, εντούτοις, παρέμεινε λησμονημένο: το Είναι. Αλλά το Είναι δεν είναι προϊόν της σκέψης. Αντιθέτως, η ουσιώδης σκέψη είναι ένα συμβάν του Είναι.

Γι’ αυτό καθίσταται τώρα αναγκαίο και το ελάχιστα ακόμη διατυπωμένο ερώτημα: άραγε αυτή η σκέψη στέκεται ήδη μέσα στον νόμο της αλήθειας της, όταν ακολουθεί μόνο εκείνη τη σκέψη την οποία η «λογική» περικλείει στις μορφές και στους κανόνες της; Γιατί η διάλεξη θέτει αυτόν τον τίτλο μέσα σε εισαγωγικά; Για να υποδηλώσει ότι η «λογική» είναι μόνο μία ερμηνεία της ουσίας της σκέψης, και συγκεκριμένα εκείνη η οποία, ήδη σύμφωνα με το όνομά της, βασίζεται στην εμπειρία του Είναι που αποκτήθηκε μέσα στην ελληνική σκέψη.

Η δυσπιστία απέναντι στη «λογική», της οποίας συνεπής εκφυλισμός μπορεί να θεωρηθεί η λογιστική, πηγάζει από τη γνώση εκείνης της σκέψης που βρίσκει την πηγή της στην εμπειρία της αλήθειας του Είναι και όχι στη θεώρηση της αντικειμενικότητας του όντος. Η ακριβής σκέψη δεν είναι ποτέ η αυστηρότερη σκέψη, εφόσον η αυστηρότητα λαμβάνει την ουσία της από το είδος της προσπάθειας με την οποία η γνώση διατηρεί κάθε φορά τη σχέση προς το ουσιώδες του όντος. Η ακριβής σκέψη δεσμεύεται απλώς στον υπολογισμό του όντος και υπηρετεί αποκλειστικά αυτόν.

Κάθε υπολογισμός εξαντλεί το μετρήσιμο μέσα σε ό,τι έχει μετρηθεί, για να το χρησιμοποιήσει στην επόμενη μέτρηση. Ο υπολογισμός δεν επιτρέπει να εμφανιστεί τίποτε άλλο εκτός από το μετρήσιμο. Καθετί είναι μόνο αυτό που μετρά. Εκείνο που κάθε φορά έχει μετρηθεί εξασφαλίζει την περαιτέρω πορεία της μέτρησης. Αυτή καταναλώνει προοδευτικά τους αριθμούς και είναι η ίδια μια αδιάκοπη αυτοκατανάλωση.

Η απόδοση λογαριασμού για το ον θεωρείται ως η εξήγηση του Είναι του. Ο υπολογισμός χρησιμοποιεί εκ των προτέρων κάθε ον ως μετρήσιμο και καταναλώνει το μετρημένο για χάρη της μέτρησης. Αυτή η καταναλωτική χρήση του όντος φανερώνει τον αναλωτικό χαρακτήρα του υπολογισμού. Μόνο επειδή ο αριθμός μπορεί να αυξάνεται επ’ άπειρον, και μάλιστα αδιακρίτως τόσο προς την κατεύθυνση του μεγάλου όσο και προς την κατεύθυνση του μικρού, μπορεί η αναλωτική ουσία του υπολογισμού να κρύβεται πίσω από τα προϊόντα της και να προσδίδει στην υπολογιστική σκέψη την επίφαση της παραγωγικότητας, ενώ αυτή, ήδη εκ των προτέρων και όχι μόνο μέσα στα μεταγενέστερα αποτελέσματά της, καθιστά κάθε ον έγκυρο μόνο με τη μορφή εκείνου που μπορεί να παρατεθεί προς διάθεση και να καταναλωθεί.

Η υπολογιστική σκέψη εξαναγκάζει τον ίδιο της τον εαυτό στον καταναγκασμό να κυριαρχεί επάνω στα πάντα μέσω της συνεπούς ακολουθίας της πορείας της. Δεν μπορεί να υποψιαστεί ότι καθετί υπολογίσιμο, πριν από τα αθροίσματα και τα γινόμενα που κάθε φορά υπολογίζει ο υπολογισμός, είναι ήδη ένα όλον, του οποίου όμως η ενότητα ανήκει στο ανυπολόγιστο, το οποίο διαφεύγει, μαζί με την ανοίκεια φύση του, από τις λαβές του υπολογισμού.

Εκείνο, όμως, που παντού και πάντοτε έχει εκ των προτέρων αποκλειστεί από την απαίτηση του υπολογισμού και, παρ’ όλα αυτά, βρίσκεται ήδη κάθε στιγμή πλησιέστερα στον άνθρωπο, μέσα σε μια αινιγματική αγνωρισία, από κάθε ον εντός του οποίου αυτός εγκαθιστά τον εαυτό του και το εγχείρημά του, μπορεί ενίοτε να διαθέσει την ουσία του ανθρώπου προς μια σκέψη, της οποίας την αλήθεια καμία «λογική» δεν είναι σε θέση να συλλάβει.

Η σκέψη, της οποίας οι στοχασμοί όχι μόνο δεν υπολογίζουν, αλλά καθορίζονται εν γένει από το Άλλο του όντος, ας ονομαστεί ουσιώδης σκέψη®. Αντί να υπολογίζει, με αφετηρία το ον, το ον, αυτή σπαταλά τον εαυτό της μέσα στο Είναι για χάρη της αλήθειας του Είναι.

Η σκέψη αυτή ανταποκρίνεται στην αξίωση του Είναι, καθώς ο άνθρωπος παραδίδει την ιστορική του ουσία στην απλότητα της μοναδικής αναγκαιότητας, η οποία δεν εξαναγκάζει επιβάλλοντας καταναγκασμό, αλλά δημιουργεί την ανάγκη που εκπληρώνεται μέσα στην ελευθερία της θυσίας. Η ανάγκη είναι να διαφυλαχθεί η αλήθεια του Είναι, οτιδήποτε κι αν μέλλει να συμβεί στον άνθρωπο και σε κάθε ον.

Η θυσία είναι η απαλλαγμένη από κάθε καταναγκασμό σπατάλη της ουσίας του ανθρώπου —επειδή αναδύεται από την άβυσσο της ελευθερίας— στη διαφύλαξη της αλήθειας του Είναι για το ον. Μέσα στη θυσία συντελείται η κρυμμένη ευχαριστία, η οποία και μόνη αναγνωρίζει την εύνοια με την οποία το Είναι παραχώρησε τον εαυτό του στην ουσία του ανθρώπου μέσα στη σκέψη, ώστε αυτός, μέσα στη σχέση προς το Είναι, να αναλάβει τη φύλαξη του Είναι.

Η αρχέγονη σκέψη⁴ είναι η αντήχηση της εύνοιας του Είναι, μέσα στην οποία διανοίγεται και αφήνεται να συμβείᵃ⁵ το μοναδικό: ότι υπάρχει ον. Αυτή η αντήχηση είναι η ανθρώπινη απάντηση στον λόγο της άηχης φωνής του Είναι. Η απάντηση της σκέψης⁶ είναι η προέλευση του ανθρώπινου λόγου, ο οποίος και μόνο αφήνει κατόπιν να αναδυθεί η γλώσσα ως η εκφώνηση του λόγου μέσα στις λέξεις.

Αν δεν υπήρχε κατά καιρούς μια κρυμμένη σκέψη⁷ στο ουσιώδες θεμέλιο του ιστορικού ανθρώπου, αυτός δεν θα ήταν ποτέ ικανός για την ευχαριστία⁸, υπό την προϋπόθεση ότι μέσα σε κάθε περίσκεψη και σε κάθε έκφραση ευχαριστίας⁹ πρέπει να υπάρχει μια σκέψη που στοχάζεται αρχέγονα την αλήθεια του Είναι.

Με ποιον άλλον τρόπο, όμως, θα μπορούσε ποτέ μια ανθρωπότητα να εισέλθει στην αρχέγονη ευχαριστία, παρά μόνο αν η εύνοια του Είναι, μέσω της ανοικτής σχέσης προς την ίδια, παραχωρήσει στον άνθρωπο την ευγένεια της πενίας, μέσα στην οποία η ελευθερία της θυσίας κρύβει τον θησαυρό της ουσίας της;

Η θυσία είναι ο αποχαιρετισμός του όντος κατά την πορεία προς τη διαφύλαξη της εύνοιας του Είναι. Η θυσία μπορεί βέβαια να προετοιμαστεί και να υπηρετηθεί μέσω της δημιουργίας και της επίτευξης μέσα στο ον, ποτέ όμως δεν μπορεί να εκπληρωθεί μέσω αυτών. Η επιτέλεσή της πηγάζει από την ενστατικότητα, με αφετηρία την οποία κάθε ιστορικός άνθρωπος, ενεργώντας —και η ουσιώδης σκέψη είναι επίσης ένα ενεργείν—, διαφυλάσσει το Dasein που του δόθηκε, για χάρη της διαφύλαξης της αξιοπρέπειας του Είναι.

Αυτή η ενστατικότητα είναι η αταραξία, η οποία δεν επιτρέπει να κλονιστεί η κρυμμένη ετοιμότητά της για την αποχωριστική ουσία κάθε θυσίας. Η θυσία είναι οικεία μέσα στην ουσία του συμβάντος, ως το οποίο το Είναι θέτει τον άνθρωπο υπό την αξίωσή του³ για χάρη της αλήθειας του Είναι.

Γι’ αυτό η θυσία δεν ανέχεται κανέναν υπολογισμό, μέσω του οποίου κάθε φορά αποτιμάται απλώς ως προς κάποια χρησιμότητα ή αχρηστία, είτε οι σκοποί τίθενται χαμηλά είτε τοποθετούνται ψηλά. Μια τέτοια αποτίμηση παραμορφώνει την ουσία της θυσίας. Η μανία για σκοπούς συγχέει τη διαύγεια της έτοιμης για την αγωνία αιδημοσύνης του θάρρους της θυσίας, το οποίο έχει αναλάβει την τόλμη της γειτνίασης με το άφθαρτο.

Η σκέψη του Είναι δεν αναζητεί κανένα στήριγμα μέσα στο ον. Η ουσιώδης σκέψη προσέχει τα αργά σημεία του ανυπολόγιστου και αναγνωρίζει μέσα σε αυτό την αρχαιότερη από κάθε μνήμη έλευση του αναπότρεπτου. Αυτή η σκέψη είναι προσηλωμένη στην αλήθεια του Είναι και βοηθεί έτσι το Είναι της αλήθειας να βρει τον τόπο του μέσα στην ιστορική ανθρωπότητα. Αυτή η βοήθεια δεν επιφέρει αποτελέσματα, επειδή δεν έχει ανάγκη από επίδραση. Η ουσιώδης σκέψη βοηθεί ως απλή ενστατικότητα μέσα στο Dasein, εφόσον από αυτήν ανάβει κάτι όμοιό της, χωρίς εκείνη να μπορεί να το εξουσιάσει ή έστω να γνωρίζει κάτι γι’ αυτό.

Η σκέψη, υπακούοντας στη φωνή του Είναι, αναζητεί γι’ αυτό τον λόγο από τον οποίο η αλήθεια του Είναι έρχεται στη γλώσσα. Μόνον όταν η γλώσσα του ιστορικού ανθρώπου πηγάζει από τον λόγο, βρίσκεται στην ορθή της στάθμη. Όταν όμως βρίσκεται στην ορθή της στάθμη, τότε της νεύει η εγγύηση της άηχης φωνής κρυμμένων πηγών. Η σκέψη του Είναι φυλάσσει τον λόγο και, μέσα σε μια τέτοια προσεκτική φύλαξη, εκπληρώνει τον προορισμό της. Είναι η μέριμνα για τη χρήση της γλώσσας. Από τη μακρόχρονα διαφυλαγμένη αφωνία και από την προσεκτική διαύγαση της περιοχής που ξέφωτίζεται μέσα σε αυτήν προέρχεται το λέγειν του στοχαστή. Από την ίδια προέλευση προέρχεται και η κατονομασία του ποιητή.

Επειδή, όμως, το όμοιο είναι όμοιο μόνο ως διαφορετικό, ενώ η ποίηση και η σκέψη ομοιάζουν μεταξύ τους κατά τον καθαρότερο τρόπο ως προς τη μέριμνα για τον λόγο, είναι συγχρόνως και κατά την ουσία τους στον μεγαλύτερο βαθμό χωρισμένες. Ο στοχαστής λέγει το Είναι. Ο ποιητής κατονομάζει το Ιερό. Το πώς, βέβαια, όταν στοχαστούμε από την ουσία του Είναι, η ποίηση, η ευχαριστία και η σκέψη παραπέμπουν η μία στην άλλη και συγχρόνως διαχωρίζονται, πρέπει εδώ να παραμείνει ανοικτό. Πιθανώς η ευχαριστία και η ποίηση πηγάζουν, με διαφορετικό τρόπο, από την αρχέγονη σκέψη, την οποία χρειάζονται, χωρίς όμως να μπορούν οι ίδιες να είναι σκέψη.

Γνωρίζουμε ασφαλώς πολλά για τη σχέση της φιλοσοφίας και της ποίησης. Δεν γνωρίζουμε όμως τίποτε για τον διάλογο των ποιητών και των στοχαστών, οι οποίοι «κατοικούν κοντά, επάνω στα πιο απομακρυσμένα μεταξύ τους βουνά».

Ένας από τους ουσιώδεις τόπους της αφωνίας είναι η αγωνία, με την έννοια του τρόμου στον οποίο η άβυσσος του μηδενός διαθέτει τον άνθρωπο. Το μηδέν, ως το Άλλο σε σχέση με το ον, είναι το πέπλο του Είναι³. Μέσα στο Είναι έχει ήδη αρχέγονα ολοκληρωθεί κάθε πεπρωμένο του όντος.

Το τελευταίο ποίημα του τελευταίου ποιητή της αρχέγονης ελληνικής εποχής, ο Οἰδίπους ἐπὶ Κολωνῷ του Σοφοκλή, κλείνει με τον λόγο που στρέφεται, πέρα από κάθε δυνατότητα αναστοχασμού, προς την κρυμμένη ιστορία αυτού του λαού και διαφυλάσσει την είσοδό του στην άγνωστη αλήθεια του Είναι:

Ἀλλ᾽ ἀποπαύετε μηδ᾽ ἐπὶ πλείω
θρῆνον ἐγείρετε·
πάντως γὰρ ἔχει τάδε κῦρος.

Αλλά πάψτε τώρα, και ποτέ πια στο εξής
μην ξυπνήσετε τον θρήνο·
διότι παντού το συμβεβηκός διαφυλάσσει μέσα του
την απόφαση της ολοκλήρωσης. (μετάφραση του Heidegger)

[ΟΠΟΙΟΣ ΠΕΙΣΤΗΚΕ ΠΕΙΣΤΗΚΕ. ΕΚΤΟΣ ΤΗΣ ΧΑΝΝΑ ΑΡΕΝΤ, (Hannah Arendt)]

Τετάρτη 27 Μαΐου 2026

Η αδιαφορία των φιλελεύθερων


Μισώ τους αδιάφορους, έγραψε ο Αντόνιο Γκράμσι, ο πιο επιδραστικός Ιταλός διανοούμενος του 20ού αιώνα. Προέβλεψε την έλευση ενός ανθρώπινου τύπου του οποίου το πιο εμφανές χαρακτηριστικό είναι ακριβώς η αδιαφορία - ηθική, πρωτίστως, αλλά και πνευματική και πολιτική. Ο άνθρωπος από το Άλες ποτέ δεν φαντάστηκε ότι είχε συμβάλει άθελά του στη νίκη της αδιαφορίας. Ο υλισμός είναι, στην πραγματικότητα, το ιδανικό έδαφος αναπαραγωγής του, και η πολιτιστική ηγεμονία που διατύπωσε θεωρητικοποιώντας και δίδαξε σε γενιές μαρξιστών (και άλλων) έχει γίνει κοινή λογική στον θρίαμβο του φιλελεύθερου, ελευθεριακού και ελευθεριάζοντος τριγώνου, πιο σαγηνευτική από το μολύβδινο σύμπαν του κομμουνισμού. Ο Σαρδηνός στοχαστής ήταν σίγουρα εξοικειωμένος με τον Μπέντζαμιν Κονστάν και την κρίσιμη διάκρισή του μεταξύ των ελευθεριών των αρχαίων και των σύγχρονων. Θεωρητικός του φιλελευθερισμού, ο Γάλλος πολιτικός επιστήμονας των αρχών του 19ου αιώνα διέκρινε μεταξύ της συμμετοχής στη δημόσια ζωή των αρχαίων - ελευθερία «για» - και της ελευθερίας των σύγχρονων, βασισμένης στην ατομική απόλαυση των πολιτικών ελευθεριών που οδηγούνται στην αδιαφορία για τη δημόσια διάσταση και την ηθική κρίση (ελευθερία «από»).

Στα τέλη του 20ού αιώνα, ο οικονομολόγος Μίλτον Φρίντμαν απέδωσε στην φιλελεύθερη ιδεολογία την αποπολιτικοποίηση της σφαίρας της συλλογικής λήψης αποφάσεων, τελικά της ίδιας της ζωής. Δεν υπάρχει αμφιβολία: αυτό το όραμα έχει επικρατήσει και είμαστε όμηροι μιας κάθε άλλο παρά αδιάφορης ολιγαρχίας που έχει διαμορφώσει την πλειοψηφία των αδιάφορων ανθρώπων. Ο ιδανικός τύπος είναι ένα νέο (ή προσανατολισμένο στη νεολαία...) άτομο, προφανώς μορφωμένο, με καλό εισόδημα, που κατοικεί στην πόλη, με τουλάχιστον απολυτήριο λυκείου, πιο συχνά μεταπτυχιακό ή «master» - ένας νεολογισμός που επινοήθηκε από τον συγγραφέα για να περιγράψει κάποιον με μεταπτυχιακό, έναν υπεροπτικό κάτοχο τυποποιημένης γνώσης, έναν κομφορμιστή, αντιγραμμένο («κατακτημένο») από σπουδές που του έχουν προσφέρει εξειδίκευση αλλά όχι κριτική σκέψη. Ψηφίζουν αδιάφορα δεξιά ή αριστερά, αν και δεν ταυτίζονται με κανέναν ακριβή ορισμό, με βάση τις ενδείξεις της μορφωμένης, ορθολογικής και στοχαστικής τάξης στην οποία πιστεύουν ότι ανήκουν. Μία από τις λέξεις που αγαπά είναι online, τόσο σύγχρονη όσο το ψώνισμα στο Amazon, αδιάφορο για την τύχη όσων καταστράφηκαν από την οικονομία των γιγάντων.

Αγαπά τη νομιμότητα - τον παροδικό γραπτό κανόνα που έχει μετατραπεί σε κανόνα - αλλά όχι τις κυβερνήσεις, αφού η διακυβέρνησή του είναι ο ατομικισμός που εκφράζεται μέσω του εγωισμού και της πλήρους αποστασιοποίησης από προσωπικές, οικογενειακές και ιδεαλιστικές, μακροπρόθεσμες δεσμεύσεις. Είναι ο μέσος μεταμοντέρνος δυτικός άνθρωπος, προϊόν της ρευστής κοινωνίας (Ζ. Μπάουμαν). Δεδομένου ότι είναι φιλελεύθερος - δηλαδή, ένας πεπεισμένος πιστός στην ελευθερία - μπορεί να ορίσει τον εαυτό του τόσο ως δεξιό, αντίθετο στον κρατισμό, όσο και ως αριστερό, ενοχλημένο από την επίκληση σε μόνιμες αρχές της (παλαιάς) δεξιάς. Γενικά τον ενοχλεί η θρησκεία: προτιμά μια ήπια, πνευματικότητα «κάν'το μόνος σου», χωρίς δέσμευση. Απεχθάνεται την εις βάθος μελέτη και πιστεύει ακράδαντα στην πρόοδο, αν και δεν είναι σε θέση να ορίσει το νόημά της. Είναι λίγο και στις δύο πλευρές, πάντα με τα πόδια του σταθερά τοποθετημένα σε (τουλάχιστον) δύο στρατόπεδα και με δύο συγκλίνοντες ιδανικούς πόλους: εμένα και το πορτοφόλι μου.

Αυτός ο ανθρώπινος τύπος - άνδρας, γυναίκα, «αλλά και» κάτι άλλο, σύμφωνα με τις θεωρίες του φύλου που του φαίνονται να αποτελούν την τέλεια σύνθεση της αδιαφοροποίητης και της υποκειμενικής ελευθερίας - αντιπροσωπεύει τον μεγαλύτερο κίνδυνο για ό,τι έχει απομείνει από τον πολιτισμό μας, που τώρα βρίσκεται σε μηχανική υποστήριξη. Αντιμέτωπος με οποιοδήποτε ζήτημα ή πρόβλημα, η αγαπημένη του απάντηση, ένα ενοχλητικό σπασμένο ρεκόρ, είναι ότι ο καθένας έχει την ελευθερία και το δικαίωμα να κάνει ή να είναι αυτό που θέλει. Προφέρει τη λέξη «σωστό» με θρησκευτική έμφαση, σαν να ήταν ένα παγκόσμιο κλειδί για το κλείσιμο οποιασδήποτε συζήτησης, ενώ για αυτόν, η ελευθερία είναι συνώνυμη με την αδιαφορία για τις κρίσεις αξιοκρατίας. Αυτή η στάση είναι η πηγή της δημοτικότητας του φιλελεύθερου ιδανικού, εξαιρετικά χαλαρωτική επειδή μας απελευθερώνει από την κουραστική ανάγκη να σκεφτόμαστε.

Ανεξέλεγκτη μετανάστευση; Ας ζήσει ο καθένας όπου θέλει, τι σημασία έχει; Οι άνθρωποι, οι πολιτισμοί, τα έθιμα είναι ισοδύναμα, αδιάφορα. Τα σύνορα είναι άχρηστα, χάσιμο χρόνου, πρόσθετο κόστος. Ο προοδευτικός ή συντηρητικός φιλελεύθερος είναι υπερευαίσθητος στα έξοδα που προκαλούν οι φόροι. Ανασφάλεια; Είναι πάνω απ' όλα μια λανθασμένη αντίληψη, ένας αβάσιμος φόβος. Άλλωστε, ζει σε εύπορες γειτονιές, μακριά από τις μάζες, με περιορισμένους κινδύνους. Η πορνογραφία είναι διαθέσιμη σε όλους, συμπεριλαμβανομένων των ανηλίκων; Γιατί να την απαγορεύσουμε; Ο καθένας μπορεί να παρακολουθεί ό,τι θέλει. Ωστόσο, θα πρέπει κι αυτός να δει τι συμβαίνει όταν μεγαλώνουμε γενιές συνηθισμένες να βλέπουν (ή να «καταναλώνουν») βίαιο και αφύσικο σεξ σε υπολογιστές και κινητά τηλέφωνα από πολύ μικρή ηλικία. Τζόγος; Στις Ηνωμένες Πολιτείες - την ιδανική πατρίδα του φιλελεύθερου, αν ενδιαφερόταν να έχει ένα - υπάρχουν εκατοντάδες καζίνο, ένας άπειρος αριθμός στοιχηματικών εταιρειών και μπορείς να στοιχηματίσεις σε οτιδήποτε. Ο καθένας μπορεί να ξοδέψει τα χρήματά του όπως θέλει.

Καμία ηθική ανησυχία, καμία εκτίμηση για την κοινωνική αναταραχή, την υποβάθμιση, τις τραγωδίες αυτών των ελευθεριών χωρίς κατεύθυνση. Απλώς βεβαιωθείτε ότι η λάσπη δεν θα πιτσιλίσει το μοντέρνο κοστούμι του. Για όσους πιστεύουν ότι η νοοτροπία που περιγράφεται είναι «αριστερή», παραθέτουμε ένα πρόσφατο σχόλιο της Megan McArdle, μιας εξέχουσας δεξιάς Αμερικανίδας αρθρογράφου: «Το πρόβλημα είναι ότι οι άνθρωποι δεν έχουν προσαρμοστεί επαρκώς σε έναν κόσμο τζόγου και τώρα πρέπει να συνηθίσουν να μπορούν να στοιχηματίζουν σε οτιδήποτε, οποιαδήποτε στιγμή». Μπορεί να χρειαστούν αρκετές γενιές, χιλιάδες αυτοκτονίες, υπαρξιακές αποτυχίες, οικογενειακά δράματα, αλλά τελικά, υποστηρίζει, ο πληθυσμός θα προσαρμοστεί. Ή ίσως όχι.

Τα ναρκωτικά είναι ένα άλλο θέμα που απορρίπτεται, από μια φιλελεύθερη οπτική γωνία, ως ατομικές επιλογές. Αν μας αρέσουν τα τσιγάρα, το LSD ή η κοκαΐνη, γιατί να μην το δοκιμάσουμε; Ίσως διακρίνοντας μεταξύ μαλακών και σκληρών ναρκωτικών, καθορίζοντας συγκεκριμένα μέρη ή ζώνες απαγόρευσης, αλλά πάντα αποφεύγοντας τη συλλογιστική επί της ουσίας και απαντώντας στο κοινότοπο ερώτημα: είναι τα ναρκωτικά -προτιμούν να λένε «ουσίες», ένας ουδέτερος όρος αγαπητός στους αδιάφορους- καλά ή κακά; Για τα άτομα και την κοινωνία, μια έννοια ξένη στους αδιάφορους με ατομικιστικές επιρροές. Δεν θα ακούσουμε τίποτα άλλο παρά μια έκκληση για αφηρημένη υποκειμενική ελευθερία αν συζητήσουμε τον αλκοολισμό, τη μανία αγορών για την οποία επινοήθηκε ο νεολογισμός «ονιομανία», ή τον εθισμό στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και την τεχνολογία.

Καμία σκέψη, κανένα κενό βλέμμα, καμία ανοιχτή συμπόνια όταν επικαλούμαστε τον αντίκτυπο της Τεχνητής Νοημοσύνης, την ψηφιακή επιτήρηση, την καταστροφική δύναμη της μηχανής στην ανθρωπότητα. Αυτά είναι θέματα που δεν έχουν ποτέ αναλυθεί ή απορριφθεί για να αποτρέψουν την ενόχληση. Η αδιάφορη και αδιαφοροποίητη ελευθερία αρκεί για τα πάντα, ένα καθολικό φάρμακο με απεριόριστες δόσεις. Είναι πολύ εύκολο να δούμε ότι ο φιλελευθερισμός ευδοκιμεί σε ασυμβίβαστες αντιφάσεις και γνήσιες παραλογισμούς. Ο Nicolás Gómez Dávila έγραψε για τη γοητεία της αχαλίνωτης ελευθερίας, του να αφήνεται κανείς μόνος του στη ζούγκλα της ύπαρξης: «Οι ελευθερίες είναι κοινωνικοί χώροι στους οποίους το άτομο μπορεί να κινηθεί χωρίς καταναγκασμό. η ελευθερία είναι μια μεταφυσική αρχή στο όνομα της οποίας μια αίρεση επιδιώκει να επιβάλει τα ιδανικά της συμπεριφοράς στους άλλους». Επίσης, το αλκοόλ, ο τζόγος, η δωρεάν πορνογραφία, το κάπνισμα τσιγάρων, η εισπνοή κοκαΐνης, η λήψη χιλιάδων απαίσιων χαπιών, η μαστουρωμένη συμπεριφορά, η αιχμαλωσία της κατανάλωσης και του ψυχαναγκαστικού σεξ.


Ο Νίτσε είχε δίκιο: είναι ο χρόνος που δεν γεννά πια αστέρια, «του πιο αξιοκαταφρόνητου ανθρώπου, αυτού που δεν ξέρει πια πώς να περιφρονεί τον εαυτό του». Με την έλευσή του, « η γη έχει γίνει μικρή, και πάνω της πηδάει ο τελευταίος άνθρωπος που κάνει τα πάντα μικρότερα. Η φυλή του είναι τόσο άσβεστη όσο αυτή του ψύλλου του σπιτιού· ο τελευταίος άνθρωπος ζει περισσότερο». Η τελική πρόγνωση είναι λανθασμένη: ο αδιάφορος και φιλελεύθερος άνθρωπος είναι καταδικασμένος σε ταχεία εξαφάνιση ακριβώς λόγω της ζωής που ζει. Το άξιο τέλος του σχετικά sapiens homo, που δεν κάνει ερωτήσεις και δεν δέχεται απαντήσεις. Ένα πάνω απ' όλα: cui prodest, ποιος ωφελείται από τον κόσμο στον οποίο αφήνει τον εαυτό του να ζει; Η απάντηση θα γκρεμίσει τον πύργο από τραπουλόχαρτα στον οποίο στηρίζεται η ζωή του αδιάφορου. Ο Ντάβιλα ξανά: «Η ανθρωπότητα λαμβάνει ορισμένες ακραίες ελευθερίες μόνο από εκείνους που είναι αδιάφοροι για τη μοίρα της».

Ρομπέρτο ​​Πεκιόλι

Τετάρτη 13 Μαΐου 2026

Η αυτοδικία και ο φόβος Θεού

Οι Ερινύες καταδιώκουν τον Ορέστη. Έργο του Γάλλου ζωγράφου και ακαδημαϊκού Ουιλιάμ-Αντόλφ Μπουγκερώ (1825-1905)

Πρέπει να κατανοήσουμε τα κίνητρα όσων καταλήγουν να διεκδικήσουν το δίκιο με τα χέρια τους, βαστώντας ένα όπλο, και γιατί πληθαίνουν όσοι φτάνουν στο σημείο να τους χειροκροτήσουν. Αν δεν καταλάβουμε τον μηχανισμό που το προκαλεί αυτό τότε η νόσος της αυτοδικίας θα συνεχιστεί, θα κλιμακωθεί, θα φτάσει και στο έσχατο σημείο της επικράτειας και θα μας καταστρέψει ολοκληρωτικά. Γι’ αυτό οφείλουμε, πρώτα απ’ όλα να κατανοήσουμε την εποχή μας.

Οι καιροί μας υπό μίαν έννοια, μας παρέχουν ένα σπάνιο προνόμιο. Να εξετάσουμε και βιωματικά αλλά και με ποικίλα ενημερωτικά μέσα, ψηφιακά και αναλογικά, πως βιώνεται μια συλλογική ελεύθερη πτώση στο κενό. Το σαράκι του μηδενισμού, που βασιλεύει ακόμα και μέσα στην καρδιά της θρησκευτικής ιεραρχίας, που ρυθμίζει τα του λατρευτικού βίου, έχει καταφάει τα θεμέλια των θεσμών, οι οποίοι συνέχουν την κοινωνία.

Μόλις ο πολίτης ακούσει για τις ανεξάρτητες και διακριτές εξουσίες, για το νομοθετικό σώμα δηλαδή, για την εκτελεστική και δικαστική εξουσία, πιθανότατα θα χαμογελάσει πικρά. Στα βουλευτικά έδρανα, στους υπουργικούς θώκους, στο Μέγαρο Μαξίμου και στα δικαστήρια δεν βλέπει πρόσωπα αλλά εργαλεία ενός ανθρωποφάγου συστήματος, το οποίο έχει ρυθμιστεί πάνω στον άξονα της υλικής ισχύος. Η διαφθορά και η παρακμή αναφέρονται μεν στην ύλη αλλά ξεκινούν από το πνεύμα. Διαλύουν ηθικά τον άνθρωπο κι έπειτα επεκτείνονται και στο υλικό αποτύπωμά του. Κι αφού την περάσαμε τούτη την επώδυνη, πολυετή δοκιμασία της αποδόμησης, φτάσαμε εδώ, στο σημείο όπου θα εκδηλωθούν, με όλη την ισχύ τους, οι συνέπειες.

Το να πάρει κάποιος το νόμο στα χέρια του σημαίνει ότι δεν έχει ίχνος εμπιστοσύνης και σεβασμού στο κρατικό δικαιικό σύστημα. Επίσης, τούτη η πράξη φανερώνει δύο τινά για τη σχέση του αυτουργού με το θείο: είτε εκδικείται επειδή θεωρεί ότι ο γδικιωμός του είναι εναρμονισμένος με τον θείο νόμο είτε δεν πιστεύει στον Θεό και συνεπώς δεν έχει εμπιστοσύνη σε έννοιες όπως θεία τιμωρία και ανταπόδοση.

Επειδή, σε κάθε βήμα που κάνουμε πρέπει να έχουμε κατά νου από πού περάσαμε για να φτάσουμε στο σημείο όπου βρισκόμαστε τώρα, καλό είναι να ανατρέξουμε στην αρχαία παράδοσή μας. Εκεί, υπάρχουν πολλές ιστορίες με ανθρώπους που «πήραν το αίμα τους πίσω» και δικάστηκαν γι’ αυτή τους την πράξη. Σε μία απ’ αυτές τις δίκες ένας θεός, ο Απόλλων, κατέθεσε ως βασικός μάρτυρας υπεράσπισης ενόςμητροκτόνου και είπε τα ακόλουθα:

«Θα πω σε σας, στο μέγα τούτο δικαστήριο που ίδρυσε η Αθηνά, δίκαια χύθηκε το αίμα∙ κι αφού είμαι μάντις, δεν είναι ψέμα ο λόγος μου. Ποτέ στον μαντικό μου θρόνο ούτε για άνδρα ούτε για γυναίκα ούτε για πόλι δεν είπα τίποτα που να μην ήταν διαταγμένο από τον Δία, τον Ολύμπιο πατέρα. Να καταλάβετε πόση δύναμι έχει αυτό το δίκαιο και να ακολουθήσετε, σας λέω, τη γνώμη του πατέρα μου∙ κανένας όρκος δεν ισχύει πιο πολύ από τον Δία».

Το προαναφερθέν χωρίο προέρχεται από την τραγωδία του Αισχύλου «Ευμενίδες»*. Το παράδοξο να καταθέτει θεός υπέρ μητροκτόνου συμβαίνει επειδή ο Ορέστης, γιος του Αγαμέμνονα και της Κλυταιμνήστρας βασανίζεται από την καταδίωξη Ερινύων και ζήτησε προστασία. Σκότωσε την μητέρα του, Κλυταιμνήστρα και οι σκοτεινές θεότητες της ανταπόδοσης του κακού δεν τον αφήνουν σε ησυχία.

Ο Απόλλωνας τον υπερασπίζεται, επειδή ο ίδιος είχε διατάξει την εκδίκηση για τον φόνο του Αγαμέμνονα από την Κλυταιμνήστρα και τον εραστή της, Αίγισθο. Η υπόθεση οδηγείται στην Αθήνα, όπου η θεά Αθηνά ιδρύει, απέναντι από την Ακρόπολη, στον λοφίσκο του Αρείου Πάγου, δικαστήριο για να κριθεί δίκαια η υπόθεση.

Οι Ερινύες ζητούν τιμωρία για το έγκλημα του μητροκτόνου, ενώ ο Απόλλωνας υπερασπίζεται τον Ορέστη επικαλούμενος τη θέληση του Δία. Στο απόσπασμα αυτό, ο Απόλλωνας δηλώνει ότι μιλά μόνο σύμφωνα με τις εντολές του Δία και καλεί τους δικαστές, που είναι άνθρωποι, στους οποίους προεδρεύει η θεά Αθηνά, να σεβαστούν τη θεϊκή δικαιοσύνη.

Τούτη η εξήγηση από τον τραγωδό, Μαραθωνομάχο και μύστη των Ελευσινίων Μυστηρίων Αισχύλο, αντί να αμβλύνει τις γωνίες της παραδοξότητας, τις οξύνει. Θεός καταθέτει ως μάρτυρας σε ανθρώπινο δικαστήριο επιδιώκοντας να πείσει τους ανθρώπους να αθωώσουν δράστη μητροκτονίας!

Σε αυτό το σημείο, υπάρχει μια εκ των θεμελιωδέστερων και διαχρονικότερων αξιών του ελληνικού πολιτισμού: η ελευθερία της βούλησης. Ο Θεός μπορεί να κάνει τα πάντα. Να πραγματώσει τη βούλησή του, να ελέγξει τα στοιχεία της φύσης, να ορίσει κανόνες. Όμως, δεν επιθυμεί να αποφασίσει για λογαριασμό του ανθρώπου ποιον δρόμο, της αρετής ή της κακίας, να ακολουθήσει.

Η Αθηνά, παρεμβαίνοντας στη δίκη (στ. 681-699), λέει στους Αθηναίους για την σκοπιμότητα της ίδρυσης του δικαστηρίου του Αρείου Πάγου: «Ακούσετε των Αθηνών πολίτες, που πρώτη φορά κρίνετε για φόνο, ποιον θεσμό ιδρύω. Θα είναι στο εξής για πάντα αυτό το βουλευτήριο των δικαστών στη χώρα του Αιγέως. Πάνω σ’ αυτόν τον Άρειο βράχο, όπου σταμάτησαν και κατεσκήνωσαν οι αμαζόνες, όταν ήλθαν να πολεμήσουν τον Θησέα, και πύργωσαν καινούργιο κάστρο απέναντι στην πόλη τότε, και στον Άρη έκαμαν θυσίες και από τότε πήρε τ’ όνομα ο βράχος Πάγος Άρειος∙ σ’ αυτόν τον βράχο ο σεβασμός και ο αδελφός του ο φόβος θα συγκρατούν από την αδικία μέρα και νύχτα. […] Ποτέ δεν θάβρης να πιης νερό καθάριο, αν το μολύνης με βρωμερά αποχύματα και λάσπες. Συμβουλεύω τον λαό μου ούτε την αναρχία ούτε τη δεσποτεία ν’ ανέχεται και να μη βγάλη εντελώς τον φόβο από την πόλι∙ γιατί ποιος άνθρωπος μπορεί να είναι δίκαιος, αν δεν φοβάται τίποτα;».

Παρά την ευμενή για τον Ορέστη κατάθεση του Απόλλωνα και την φιλική προς τον κατηγορούμενο δημηγορία της Αθηνάς, ήταν ισάριθμες οι ψήφοι (αθωωτικές – καταδικαστικές). Ο Ορέστης αθωώθηκε με μια ψήφο διαφορά. Αυτήν της Αθηνάς, που μας συμβούλευσε ούτε την αναρχία ούτε τη δεσποτεία ν’ ανεχόμαστε και να μη βγάλουμε εντελώς τον φόβο από την πόλη. Να μην νιώθουν, δηλαδή, απρόσβλητοι από το Νόμο οι παραβάτες που έχουν ισχύ. Δεν το πράξαμε. Επιλέξαμε να μην το πράξουμε. Καταλύσαμε το ανθρώπινο δίκαιο, αδιαφορούμε για τη θεία Δικαιοσύνη και πλέον καταντήσαμε να ελπίζουμε στην αυτοδικία. Όλες τις επιλογές μας θα τις πληρώσουμε μία προς μία.

*Αισχύλου «Ευμενίδες». Μετάφραση-σημειώσεις, Βασ. Δημάρατου, στ. 614-621, σελ. 57, εκδ. Πάπυρος, Αθήνα:1975


" Στη Δύση ελληνισμός σημαίνει νους, λογική, επιστήμη, φως κ.λπ. Όταν μαθαίνεις αυτό το πράγμα και έρχεσαι στην Ελλάδα, βλέπεις να είναι το άλλο στοιχείο που κράτησαν οι νεοέλληνες, το πάθος, το παράλογο. Το δύσκολο είναι να ξανακάνεις μια σύνθεση από τις δύο αυτές πλευρές. Αλλά είναι οι δύο πλευρές του ίδιου νομίσματος"

ΑΠΙΣΤΟΙ ΚΑΙ ΑΜΟΡΦΩΤΟΙ, ΟΠΑΔΟΙ ΤΟΥ ΓΕΡΜΑΝΙΚΟΥ ΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΣΕΛΛΙΝΓΚ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΡΥΦΟΥ ΜΑΘΗΤΗ ΤΟΥ ΤΟΥ ΦΛΩΡΟΦΣΚΙ. 
ΟΡΘΗ ΔΟΞΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΣ ΕΠΕΚΕΙΝΑ ΤΗΣ ΟΥΣΙΑΣ ΔΕΝ ΕΧΟΥΝ ΤΗΝ ΠΑΤΡΙΔΑ ΤΟΥΣ ΠΛΕΟΝ. ΕΡΜΑΙΑ ΤΟΥ ΦΙΛΑΥΤΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΨΕΥΔΟΤΑΥΤΟΤΗΤΟΣ ΤΟΥ ΕΓΩ ΤΗΣ ΒΟΥΛΗΣΗΣ ΓΙΑ ΔΥΝΑΜΗ..