Από τον «εσωτερικό Χριστό» στον «κοσμικό Χριστό»

 di Canisius

Μερικοί αποκρυφιστές, μεταξύ των οποίων ξεχωρίζει ο Edouard Schuré ( 1 ), προσπάθησαν να πιστοποιήσουν την εξωφρενική θεωρία του « εσωτερικού Χριστού », που οδηγεί στον ίσως ακόμη πιο παράξενο από τον κοσμικό Χριστό του Πατέρα Pierre Teilhard de Chardin (1881 - 1955, βλ. σημείωση αρ. 1). πρβλ. PIER CARLO LANDUCCI, Teilhard de Chardin , Proceno di Viterbo, Effedieffe, 2015).

Σύμφωνα με την υπόθεση του Schuré, ακόμη και ο Ιησούς θα ήταν (μόνο) ένας «μεγάλος μυημένος», ένας «κύριος του Αποκρυφισμού» και ένας «γνωστικός» από τους οποίους υπήρξαν σχετικά λίγοι στην πορεία της ανθρώπινης ιστορίας.

Για να υποστηρίξει τη διατριβή του, στηρίζεται σε ορισμένες φράσεις της Αγίας Γραφής, προεκτεινόμενες από τα συμφραζόμενά τους και ερμηνευμένες διαφορετικά από τον ομόφωνο σχολιασμό των εκκλησιαστικών Πατέρων, των σχολαστικών και των νεοσχολαστικών ερμηνευτών που εγκρίνει η Εκκλησία.

Το δόγμα που ακούγεται κρυφά ή «με το αυτί»

Για παράδειγμα, παραθέτει την Ομιλία ( Ιωάν ., XIII) που έκανε ο Ιησούς προς τους Αποστόλους κατά τη διάρκεια του Μυστικού Δείπνου, στην οποία - μεταξύ άλλων - είπε: «Αυτό άκου το με το αυτί , κήρυξτε το από τα δώματα» ( Μτ ., Χ, 27), για το οποίο καταλήγει στο συμπέρασμα ότι ο Χριστός είχε μια αποκλειστικά κρυφή ή εσωτερική διδασκαλία, την οποία θα είχε κρατήσει μόνο για τους Δώδεκα Αποστόλους και τους 72 Μαθητές Του, αλλά όχι για όλους τους πιστούς; Επομένως, και ο Χριστιανισμός θα ήταν ουσιαστικά μια ελιτίστικη και αποκρυφιστική θρησκευτικότητα που προορίζεται για λίγους μυημένους, εκλεκτούς ή Γνωστικούς. ενώ η μάζα των χριστιανών θα είχε λάβει -από τον Ιησού, από τους Αποστόλους και τους Μαθητές Του- μόνο ένα δευτερεύον, φτηνό, στοιχειώδες και κατώτερο δόγμα.

Στην πραγματικότητα, η σωστή ερμηνεία του Ευαγγελίου του Αγίου Ματθαίου (Χ, 27), σύμφωνα με την οποία είναι απαραίτητο «να φωνάξουμε από τη στέγη ό,τι ακούγεται στο αυτί», είναι αυτή που συναντάμε στην πατερική παράδοση.

Τώρα, η κοινή πατερική ερμηνεία, στη συγκεκριμένη περίπτωση του υποτιθέμενου εσωτερισμού του Ιησού Χριστού, δόθηκε με σαφέστατο τρόπο - απλώς για να δώσουμε ένα παράδειγμα μεταξύ των πολλών εκκλησιαστικών Πατέρων, που σχολίασαν αυτό το ευαγγελικό απόσπασμα - από τον Άγιο Ιλάριο του Πουατιέ. ( Super Matthaeum , X, 27), ο οποίος εξηγεί:
«Ο Ιησούς, όπως μπορεί να διαβαστεί στο Ευαγγέλιο, δεν κήρυττε τη νύχτα, στο σκοτάδι ή στα κρυφά, αλλά ο Ευαγγελιστής αναφέρει αυτό που είπε - ότι «φώναζε από τα σπίτια αυτό που ακούγεται να ψιθυρίζει στο αυτί» –  σημαίνει απλώς ότι ο λόγος του Κυρίου ήταν « σκοτάδι » για τους σαρκικούς ανθρώπους και « νύχτα » για τους απίστους . ενώ επρόκειτο να ανακοινωθεί δημόσια και ανοιχτά στους ειδωλολάτρες , με πλήρη ελευθερία να ομολογήσουν την πίστη».

Περαιτέρω, η προφανής σημασία της παραπάνω πρότασης: «Φώναξε από τις ταράτσες ό,τι έχεις ακούσει στο αυτί», είναι ξεκάθαρη και είναι εκ διαμέτρου αντίθετη με την εσωτερική ερμηνεία. Μάλιστα, ο Ιησούς μας συμβουλεύει, με απλά λόγια, να κηρύξουμε σε όλους, σαν να φωνάζαμε από ένα μπαλκόνι, το δόγμα που είχαμε ακούσει ψιθύρισε απαλά στο αυτί μας.

Επομένως, η εσωτερική ανάγνωση του Χριστού και του Ευαγγελίου Του δεν είναι μόνο αντίθετη με την ερμηνεία που δίνει η Αποστολική Παράδοση, αλλά και με την κοινή και προφανή έννοια της Αγίας Γραφής sicut litterae sonant .

Μιλάμε για Σοφία μόνο μεταξύ των «Τελείων»;

Για να ενισχύσουν τη θέση τους, οι εσωτεριστές γενικά και ο Shuré ειδικότερα προσκολλώνται στον Άγιο Παύλο όταν γράφει: «Ας μιλήσουμε για τη Σοφία ανάμεσα στους τέλειους » ( Α' Κορ. , II, 6), προσπαθώντας να τον κάνουν να πει ότι το Χριστιανικό δόγμα  τής σοφίας πρέπει να εκτίθεται και να συζητείται μόνο και μόνο στους «τέλειους» και μεταξύ των «τέλειων », αλλά απολύτως όχι στο κακώς προετοιμασμένο πλήθος των απλών πιστών.

Αντίθετα, οι Εξηγητές διδάσκουν: «Μόνο με την αποδοχή του Μυστηρίου του Χριστού που σταυρώθηκε, με απόλυτη πίστη, ο Χριστιανός θα μυηθεί και θα εισαχθεί στην αληθινή «Σοφία». Πράγματι, το Ευαγγέλιο είναι μια «Σοφία», αλλά μια «υπερφυσικά μυστηριώδης και σωτήρια Σοφία», που δόθηκε στον «Τέλειο». Ωστόσο, ποιοι είναι αυτοί οι «Τέλειοι» για τον Άγιο Παύλο;Μη σκέφτεστε κάτι σαν τους «μυημένους» των απόκρυφων μυστηρίων του Παγανισμού , σαν να ήταν ο Χριστιανισμός ένα εσωτερικό δόγμα που προορίζεται μόνο για μυημένους.
Οχι! Οι «Τέλειοι» για τον Απόστολο είναι όλοι εκείνοι οι Χριστιανοί, ακόμη και οι πιο απλοί και λιγότερο καλλιεργημένοι, που έφτασαν, μέσα από μια αδιάσπαστη πίστη και μια ενεργή Αγάπη , σε μια γόνιμη αφομοίωση των αρχών του Χριστιανισμού, στην πλήρη ανάπτυξη της ζωής και της χριστιανικής σκέψης. Επομένως, όχι μόνο δεν υπάρχει ποικιλομορφία μύησης, αλλά - αντίθετα - η «Σοφία», που είναι το έβδομο Δώρο του Αγίου Πνεύματος, είναι ανοιχτή σε όλους, και όλοι, αν και με διαφορετικούς τρόπους, είναι ικανοί γι αυτό και πρέπει να οδηγηθούν να το λάβουν» (SETTIMIO CIPRIANI, Lettere di San Paolo, Assisi, Cittadella Editrice, V edition, 1971, First Epistle to the Corinthians , κεφ. II, στίχος 6, σημ. ιδ. 6/7, σελ. 126).

Για τους εσωτεριστές, από την άλλη πλευρά, η «Σοφία» θα ήταν μια μυητική/εσωτερική, σωτηριώδης και ακόμη και αυτοθεοποιητική γνώση (ή Γνώση ), στην οποία ο άνθρωπος θα έφτανε μόνο με τις φυσικές του δυνάμεις και κυρίως μέσω της απόκρυφης επιστήμης.

Τώρα όσον αφορά το χωρίο του Αγίου Παύλου που μόλις παρατέθηκε ( Α' Κορ ., ΙΙ, 6), αντίθετα με ό,τι διδάσκει ο Εσωτερισμός, το αυθεντικό νόημα, που μας δίνει η Παράδοση, είναι το εξής: «Ο Κύριος Ιησούς, όχι μόνο δέν  αποκάλυψε όλο το βάθος της Σοφίας Του, που είναι άπειρο, στα πλήθη, αλλά ούτε καν στους Αποστόλους, στους οποίους -όντας πεπερασμένα πλάσματα- είπε ρητά: «Έχω ακόμα πολλά να σας πω, αλλά προς το παρόν δεν μπορείτε να καταλάβετε τη σημασία τους » (Ιωάν., XVI, 12). Ωστόσο, ανακοίνωσε ανοιχτά και ποτέ κρυφά όλα όσα έκρινε σκόπιμο να μεταδώσει σε άλλους την απέραντη Σοφία Του. αν και δεν μπορούσαν να γίνουν κατανοητά τα πάντα - όντας απείρως τεράστια και βαθιά - και δεν ήθελαν όλοι οι άνθρωποι να είναι πρόθυμοι να το καταλάβουν λόγω της κακής τους θέλησης» (St. AUGUSTINE, Tractatus CXIII in Johannem , XVIII, 13).

Μίλησε ο Ιησούς αποκλειστικά με παραβολές;

Επομένως, αυτοί οι εσωτεριστές παραθέτουν τον ίδιο τον Ιησού, ο οποίος «μίλησε μόνο με παραβολές » ( Mt. , XIII, 34), για τις οποίες συμπεραίνουν ότι ο Λυτρωτής έκρυβε κατ' αρχήν, ρητά και συστηματικά την ύψιστη, ανώτερη και σοφή Αλήθεια από τις μάζες, παρουσιάζοντας ή μάλλον τήν καλύπτε με σκοτεινές και δυσνόητες λέξεις, που ισοδυναμεί με το να τήν κρύβεις με τήν σιωπή. Έτσι, ο Χριστός θα ήταν εσωτεριστής και το Ευαγγέλιο θα περιείχε κατ' αρχήν ένα μυστικό δόγμα.

Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος (ivi MatthaeumXIII, 47) εξηγεί καλά ότι «ο Ιησούς, πρώτα απ' όλα, μίλησε με Παραβολές στα πλήθη των Ιουδαίων, αφού δεν ήταν ούτε ικανοί ούτε άξιοι να λάβουν την καθαρή αλήθεια, την οποία εξέθεσε στη συνέχεια στους Μαθητές και την οποία αυτοί, τελικά, έπρεπε να μεταδώσουν και να εξηγήσουν σε όλους τους πιστούς».

Επιπλέον, η έκφραση «μίλησε μόνο με Παραβολές», κατά τον άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο (ivi), θα πρέπει να εφαρμόζεται και να αναφέρεται όχι σε ολόκληρο το χριστιανικό Ευαγγέλιο, αλλά μόνο στη συγκεκριμένη ομιλία που έδωσε ο Ιησούς - το δεύτερο έτος τής  δημόσιας διδασκαλίας του – στήν οποία λέει για τη γυναίκα που κρύβει λίγη μαγιά στη μάζα του αλευριού, μέχρι να το ζυμώσει όλο, ομιλία που αναφέρεται στο κατά Ματθαίο Ευαγγέλιο (XIII, 34), λίγο πριν τον αποκεφαλισμό του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή (Mt ., XIV , 1– 11); γιατί σε πολλές άλλες περιπτώσεις ο Κύριος είχε μιλήσει στα πλήθη χωρίς να χρησιμοποιήσει καμία Παραβολή .

Από την πλευρά του, ο άγιος Αυγουστίνος προσθέτει και επιβεβαιώνει αυτό που εξήγησε ο Χρυσόστομος ότι «ο Ιησούς μίλησε πολλές φορές με την ορθή έννοια , δηλαδή όχι μεταφορικά και χωρίς να χρησιμοποιεί τις Παραβολές. αλλά, πολύ συχνά έκανε χρήση κάποιας παραβολής ή σχήματος, αν και κατά τη διάρκεια της ομιλίας Του έλεγε τα πράγματα με τη σωστή έννοια » (Quaestio XV in Matthaeum , XIII, 34). Επομένως, δεν είναι απολύτως ακριβές να πούμε ότι ο Ιησούς δίδαξε μόνο μέσω Παραβολών και με μεταφορικό τρόπο.

Στην πραγματικότητα, οι Πατέρες, οι σχολαστικοί και οι Εξηγητές εξηγούσαν πάντα το αντίθετο, παραθέτοντας τη Γραφή με μια έννοια σύμφωνη με την Αποστολική Παράδοση, της οποίας είναι –αν είναι ηθικά ομόφωνοι– η γνήσια φωνή, ο επίσημος διερμηνέας και η πιστή ηχώ, η οποία - τελικά - μπορεί να ερμηνευθεί μόνο με αυθεντικό τρόπο από τήν αυθεντία της Εκκλησίας.
Μάλιστα, ο ίδιος ο Ιησούς είπε ξεκάθαρα: «Έχω μιλήσει σε όλους δημόσια: πάντα δίδασκα στις συναγωγές και στο Ναό, όπου συγκεντρώνονται όλοι οι Ιουδαίοι, και Δεν έχω πει ποτέ τίποτα κρυφά / In occulto locutus sum nihil » ( Jn ., XVIII, 20). Επιπλέον, ο Μεσσίας είπε επίσης: « Το λυχνάρι δεν μεταφέρεται για να το τοποθετήσει κάτω  τον καναπέ, αλλά τοποθετείται στο κηροπήγιο » ( Μκ ., IV, 21), όπου το λυχνάρι ή η λυχνία αντιπροσωπεύουν το θεωρητικά αληθινό δόγμα και ηθικά έντιμο .

Οι τρεις τρόποι απόκρυφου κηρύγματος ενός δόγματος

Ο Άγιος Θωμάς ο Ακινάτης - ο οποίος είναι ο «Επίσημος Ιατρός» της Εκκλησίας, που συνόψισε και εξήγησε τη διδασκαλία της Πατριστικής στην κορυφή της Σχολαστικής Θεολογίας - εξηγεί αριστοτεχνικά ότι ένα δόγμα μπορεί να παραμείνει κρυφό ή μυστικό μέ τρεις τρόπους:

1°) κατά τη ρητή βούληση του Δασκάλου

«Όταν ο Διδάσκαλος, ρητά, δεν σκοπεύει να εκδηλώσει το δόγμα του σε όλους, αλλά αντίθετα προτιμά να το κρύψει. Τώρα αυτό μπορεί να συμβεί με δύο τρόπους:

α) για τη ζήλια του Δασκάλου

«Επειδή ο φθόνος δεν θέλει να μεταδώσει το δικό του δόγμα και τη σοφία του στους άλλους, αλλά θέλει να το κρατήσει για τον εαυτό του, από αγάπη για τον εαυτό του και να διαπρέψει μόνο σε αυτό. Ωστόσο, αυτό δεν ταιριάζει απολύτως στην άπειρη Αγιότητα του Χριστού, για την οποία η Αγία Γραφή είχε ανακοινώσει στην Παλαιά Διαθήκη: «Σοφία γνωστοποιώ χωρίς φθόνο και μεταδίδω τη λαμπρότητά της σε όλους» (Σοφία, VII, 13 ) .
ή αυτό θα μπορούσε επίσης να συμβεί:

β) λόγω της ανεντιμότητας των όσων διδάσκονται

«Αλλά, αυτό έρχεται σε αντίθεση με τη θεία φύση του Ενσαρκωμένου Λόγου, του οποίου η διδασκαλία  δεν βασίζονται ούτε σε δογματικό λάθος ούτε σε ηθική ακαθαρσία.

«Επιπλέον, ένα δόγμα είναι απόκρυφο:

2ον) εάν σκοπίμως προτείνεται μόνο σε λίγους

«αλλά, ο Ιησούς δεν δίδαξε τίποτα κρυφό με αυτόν τον εσκεμμένα μυστικό τρόπο, που επιφυλάσσεται κατ' αρχήν μόνο σε λίγους μυημένους. Πράγματι, πρότεινε τη διδασκαλία Του είτε σε ολόκληρο το πλήθος είτε σε όλους τους μαθητές Του που συγκεντρώθηκαν μαζί.Τώρα, «αυτός που μιλάει μπροστά σε τόσους ανθρώπους δεν μιλά κρυφά ή κρυφά. Επιπλέον, όταν μίλησε μόνο στους Μαθητές, τους διέταξε επίσης να μεταδώσουν και να εξηγήσουν σε όλους τους άλλους τι είχε πει μόνο σε αυτούς. Ως εκ τούτου, ο Ιησούς ποτέ δεν δίδαξε –κατ’ αρχήν– με ρητά και εν γνώσει του απόκρυφο τρόπο, επιφυλάσσοντας σκόπιμα το δόγμα Του μόνο σε λίγους εκλεκτούς» (SANT' AUGUSTINE, Tracatus CXIII στο Iohannem , XVIII).

«Τέλος, ένα δόγμα μπορεί να κρυφτεί:

3°) λόγω του τρόπου με τον οποίο μεταδίδεται

«Τώρα, ο Ιησούς με αυτόν τον τρίτο τρόπο μετάδοσης της διδασκαλίας Του, θέλησε να κρύψει κάτι από τα πλήθη, χρησιμοποιώντας Παραβολές. αλλά μόνο για να ανακοινώσει πνευματικά μυστήρια που τα πλήθη της Παλαιάς Διαθήκης δεν ήταν, όμως, εκείνη τη στιγμή ικανά να συλλάβουν (2 ). Ωστόσο, αυτοί (δηλαδή τα πλήθη των Εβραίων της Παλαιάς Διαθήκης) έλαβαν ακόμη μια διδασκαλία για αυτά τα θέματα σχετικά με τα υπερφυσικά μυστήρια του Θεού, κάτω από το πέπλο των ευαγγελικών παραβολών και αυτό είναι σίγουρα καλύτερο από το να μην λάβουν τίποτα. Στην πραγματικότητα, ο Ιησούς εξήγησε στη συνέχεια το νόημα των Παραβολών στους Μαθητές, αναθέτοντας τους -με τη σειρά τους- να το μεταδώσουν , να το κηρύξουν και να το εξηγήσουν στα πλήθη, τα οποία σταδιακά έγιναν ικανά να την κατανοήσουν, έχοντας περάσει από την «νηπιακή ηλικία». " της Παλαιάς Διαθήκης μέχρι την "ωριμότητα" τους "της Καινής Διαθήκης (πρβλ. S. PAUL, II Tim . II, 2)» (S. THOMAS AQUINO, S. Th. , III, q. 42, a . 3).

Ο εσωτερισμός γεννιέται από την υπερηφάνεια και οδηγεί στην απώλεια

Τώρα, αυτή η τάση – πανθεϊστικά τιτάνια και Εωσφορική – του Εσωτερισμού, οδηγεί τον άνθρωπο στην καταστροφή του και γεννιέται από την υπερηφάνεια που είναι η ρίζα όλων των κακών.
Ο άγιος Θωμάς διδάσκει σωστά ότι «η απιστία γεννιέται από υπερηφάνεια» ( S.Th. II–II, q. 10, a. 1, ad 3um). Και είναι η πιο σοβαρή αμαρτία μετά το μίσος του Θεού.Επομένως, η πραγματική αιτία μιας λανθασμένης επιλογής σχετικά με τον τελικό στόχο πρέπει να αναζητηθεί στα κακά έργα. δηλαδή στη ζωή, στην πράξη της θέλησης, που μπορεί επίσης να είναι μόνο εσωτερική, για παράδειγμα η πνευματική υπερηφάνεια.

Οι κακές πράξεις δεν είναι μόνο χοντρή βρωμιά, αλλά και λεπτή ανηθικότητα: η εξύψωση του «εγώ» κάποιου, η αναζήτηση της ανθρώπινης δόξας και η τιμή του κόσμου.

Όπως ο κλέφτης φεύγει από το φως και αγαπά το σκοτάδι για να μπορεί να ενεργεί ανενόχλητος. Έτσι οι περήφανοι μισούν το φως, το δημόσιο δόγμα και αγαπούν το σκοτάδι, το δόγμα και την εσωτερική πρακτική, και τα δύο για προσωπική ζήλια , θέλοντας να είναι ο μόνος θεματοφύλακας της Σοφίας. είτε για το δογματικό λάθος ή την ηθική ανεντιμότητα αυτών που διδάσκει , μη θέλοντας να τον ανακαλύψουν και να τον αντικρούσουν.

Το σκοτάδι λοιπόν χρησιμεύει για να καλύψει το κολασμένο δόγμα του και τη διεστραμμένη συμπεριφορά του. Επομένως, ο εσωτεριστής μισεί το φως γιατί θα ξεσκέπαζε την εσωτερική και κρυφή του διαστροφή!

Μπορούμε λοιπόν να συμπεράνουμε ότι η κακή ζωή είναι η αιτία κάθε δυσπιστίας και προπαντός των αιρετικών και «μεγάλων μυημένων».

Πώς ο διάβολος έγινε έκπτωτος άγγελος λόγω της κακής του θέλησης (με την οποία προτίμησε να επιβεβαιώσει - από ζήλια - τον εαυτό του, καταδικάζοντας τον εαυτό του, παρά να υποταχθεί στο Θέλημα του Θεού, που του ζητούσε μια πράξη υπακοής και ταπεινότητας) ; έτσι ο «μεγάλος μυημένος» προτιμά να απορρίψει το δημόσιο δόγμα του Ιησού, για να είναι ζηλότυπα ευχαριστημένος με τήν σκοτεινή και μπερδεμένη «Παράδοση» ή «καμπάλα», που ικανοποιεί τόσο την περηφάνια του που μπορεί να τον αποκαλούν: «Δάσκαλο!». Ενώ ο Ιησούς μας νουθέτησε: « Μη θέλετε να λέγεστε Διδάσκαλοι. Μόνο ένας είναι ο Δάσκαλος: ο Πατέρας σας που είναι στους Ουρανούς ».

Συμπέρασμα
"Et Verbum caro factum est!"

Ο Άγιος Αυγουστίνος θα απαντούσε σήμερα στους θεωρητικούς του « εσωτερικού Χριστού » (καθώς και του « κοσμικού Χριστού »),
1°) φέρνοντας το καλό παράδειγμα του Ενσαρκωμένου Λόγου, ο οποίος έγινε άνθρωπος από τον Θεό.
2ο) τοποθετώντας τον σε αντίθεση με το κακό παράδειγμα του Γνωστικού (ή του νεο/μοντερνιστή), ο οποίος, παρόλο που είναι απλό πλάσμα, φιλοδοξεί ανόητα να πάρει τη θέση του Υψίστου (ή να φτάσει, με αυτοδημιουργική εξέλιξη , στο « Σημείο Ωμέγα » ), πηγαίνοντας έτσι προς τήν δική του καταστροφή.
3ον) χρησιμοποιώντας, λοιπόν, για τους σύγχρονους εσωτεριστές (και μοντερνιστές), τα ίδια λόγια πριν από 1600 χρόνια, δηλαδή: «
Ήθελες, ω αλαζονικό πλάσμα, αν και ήσουν απλός άνθρωπος να κάνεις τον εαυτό σου Θεό για να χαθείς μετά. αλλά, ο Λόγος, όντας Θεός, θέλησε να γίνει άνθρωπος για να βρει αυτό που χάθηκε» (S. AGOSTINO, Sermo CLXXXVIII , κεφ. 3, στο PL, τόμος XXXVIII, col. 1004).

Εν ολίγοις, συνοψίζοντας, όπως Ο Εσωτερικός (ή κοσμικός ) Χριστός είναι ακριβώς ο πίθηκος του πραγματικού Χριστού. άρα ο Εσωτερισμός (ή Μοντερνισμός) είναι το αντίθετο του Χριστιανισμού. Τώρα ο διάβολος είναι ο «πίθηκος του Θεού» (Τερτυλλιανός).

Στην πραγματικότητα, ο Εσωτερισμός θέλει τον άνθρωπο να κάνει τον εαυτό του «Θεό» μέσω της μυητικής γνώσης ή της Γνώσεως . Ο μοντερνισμός ισχυρίζεται ότι η Χάρη οφείλεται στη φύση και όχι ένα δωρεάν δώρο από τον Θεό. ενώ ο Χριστιανισμός διδάσκει ότι ο Θεός ενσαρκώθηκε για να σώσει τον άνθρωπο από το προπατορικό αμάρτημα, κάνοντάς τον να συμμετέχει στη θεία Του φύση, με περιορισμένο και πεπερασμένο τρόπο, μέσω της αγιαστικής χάρης.

Ο κοινός παρονομαστής του εσωτερισμού και του μοντερνισμού είναι αναμφίβολα ο ανθρωποκεντρισμός, ο οποίος στον Steiner, στον Schuré όπως στον Teilhard φαίνεται στο κλειδί του κοσμικού εξελικτισμού, δηλαδή ως το συνεχές γίγνεσθαι της «Θεότητας», που από το τίποτα μέσω της ύλης φτάνει στο πνεύμα ή στο εσωτερικό  κοσμικό Χριστό

George Steiner: Το έργο δεν έχει ανάγκη κανέναν!

Μία συνέντευξη του κριτικού και φιλοσόφου, στην γαλλική le Monde (13/5/2013)

Le Monde: Είμαστε μάρτυρες της υποχώρησης της ευρωπαϊκής ιδέας. Αυτό του είδους η άμπωτη σας ανησυχεί;

George STEINER: Σίγουρα, αλλά ο δικός μου πεσιμισμός είναι σύνθετος, διότι από την άλλη πλευρά η Ευρώπη όπως την γνωρίζουμε εν έτει 2013 αγγίζει επίσης το θαύμα. Κουβεντιάζουμε τώρα εδώ, καθισμένοι παρέα στο Cambridge, ακόμη κι αν δύο παγκόσμιοι πόλεμοι έχουν καταστρέψει την ήπειρο, παρά την ύπαρξη του Ολοκαυτώματος, ακόμη κι αν κατά την διάρκεια του α’ Παγκοσμίου Πολέμου, οι βρετανικές στρατιωτικές δυνάμεις έχασαν 40.000 άνδρες μόλις την πρώτη ημέρα της μάχης του Passchendaele (1917), σε τέτοιο σημείο ώστε μια εφημερίδα να μην διαθέτει καν τον ανάλογο χώρο για να δημοσιευθούν όλα τα ονόματα των πεσόντων! Ναι, το γεγονός πως μετά από όλους αυτούς τους κατακλυσμούς η Ευρώπη ξαναπόκτησε μία δεδομένη ύπαρξη, έχοντας ακόμη μεγάλες ορχήστρες και μουσεία, αυτό είναι από μόνο του ένα θαύμα. Είχαμε το δικαίωμα να πιστέψουμε πως όλα αυτά σήμαιναν το τέλος της Ευρώπης. Κι άλλοι μεγάλοι πολιτισμοί αφανίστηκαν, ο δε Paul Valery, είχε από τα 1919 προαναγγείλει το τέλος του δικού μας πολιτισμού.

Le Monde: Το δυτικό τοπίο της διανόησης δεν έχει αλλάξει βεβαίως και λίγο.

George STEINER: Ουσιαστικά είναι οι θετικές επιστήμες αυτές που διεκδικούν πια τα πρωτεία και όχι οι ανθρωπικές. Τόσο όταν εγκαταστάθηκα στο Princeton ( New Jersey ) στο ΄΄σπίτι΄΄ του Einstein, όσο κι αργότερα στο Cambridge (Ηνωμένο Βασίλειο), επέλεξα να ζήσω ανάμεσα στους πρίγκιπες των θετικών επιστημών. Οι επιστήμες είναι ο μεγάλος αγωγός που μας συνδέει με το μέλλον. Ακόμη κι αν αποδίδουμε μέτρια σε αυτόν τον τομέα, μοιάζει σαν κάποιον που ενσωματώνεται σε μία ομάδα , που προσδοκά το υψηλότερο, έστω κι αν βαδίζει πάνω σε έναν κυλιόμενο διάδρομο. Κατά τα άλλα προτού η αγγλοσαξονική γλώσσα αναδειχθεί στην παγκόσμια lingua franca, οι μαθηματικοί είχαν διεκδικήσει για τον εαυτό τους αυτόν τον ρόλο. Θυμάμαι ότι στο Princeton μπορούσαμε να δούμε φοιτητές ρώσους, ιάπωνες και αμερικάνους να γράφουν με κάθε τρόπο πάνω σε έναν πίνακα. Τα δάχτυλά τους έμοιαζαν με αστραπές. Παρά το γεγονός πως αντιπροσώπευαν διαφορετικές εθνικότητες και μιλούσαν άλλες γλώσσες, καταλαβαίνονταν, ίσως με έναν τρόπο αστείο, χάρη στην παγκόσμια γλώσσα των μαθηματικών και των θετικών επιστημών. Ένα είδος Espéranto της ακριβείας.

Μία από τις μεγάλες μου στενοχώριες προέρχεται από μία απόκλιση θρησκευτικού τύπου, ανάμεσα σε αυτό που ο βέβηλος μπορεί να κατανοήσει από τις θετικές επιστήμες και σε αυτούς που πραγματικά κατέχουν τη γνώση αυτών των επιστημών. Όχι μονάχα στο βαθμό που υποστήριζε ο Γαλιλαίο, πως η φύση ‘’μιλά μαθηματικά’’, αλλά τώρα πια στον βαθμό που η φύση ‘’μιλά υψηλά μαθηματικά’’, ώστε να μην μπορούμε να υπάρξουμε κοινωνοί αυτού του γεγονότος. Εγώ ο ίδιος δεν θα μπορούσα να με εξηγήσω παρά σπουδάζοντας τους όρους των επιστημών, συσχετιστικά πάντοτε με τις μεταφορές, αυτό το έσχατο καταφύγιο της άγνοιας… Ο Πλάτων έλεγε πως μία μεταφορά υφίσταται για να συσχετίζει δύο χώρους του εγκεφάλου. Αυτή η πρόταση αποτελεί μία ενόραση εξαιρετικής σπουδαιότητας. Βραχυπρόθεσμα δεν αποκλείεται να διαθέτουμε μεταφορές ηλεκτρονικού τύπου.

Le Monde: Η επιστήμη λοιπόν θα επικρατήσει της ανθρωπότητας- βλέπε του ανθρωπισμού;

George STEINER: Ίσως. Αλλά την ίδια στιγμή, ο Heidegger, αυτός ο μοχθηρός τιτάνας, έχει τον λόγο του όταν υποστηρίζει ότι οι επιστήμες είναι τετριμμένες. Δεν διαθέτουν τίποτα περισσότερο παρά απαντήσεις. Αυτή η διαπίστωση είναι εκπληκτική, συνάμα ασυγχώρητη και πηγή δημιουργίας προβλήματος, διότι είναι βέβαιο πως οι πρόοδοι των επιστημών δεν άλλαξαν την εσχάτη κατάσταση του ανθρώπου, ακόμη κι αν η ιατρική έχει βαθύτατα επηρεάσει την αντίληψή μας για τον θάνατο. Όταν ο Wittgenstein θεωρεί πως οι επιστήμες δεν έχουν τίποτα να προσπορίσουν επί των ηθικών διλλημάτων, νιώθουμε την πρόκληση. Αλλά σκεφτείτε τη μάστιγα του καρκίνου, το παγκόσμιο επισιτιστικό πρόβλημα: δεν βλέπουμε άραγε να επανεμφανίζονται, στην σημερινή Αγγλία, παιδικές ασθένειες, οι οποίες ο Charles Dickens χαιρόταν που είχαν εξαλειφθεί;

Στηρίξαμε τεράστιες ελπίδες στην βιογενετική- το Cambridge είναι ένας τέτοιος φορέας- ελπίζοντας πως αυτό βοηθά στην αποσαφήνιση σπουδαίων πολιτικών και κοινωνικών ζητημάτων. Και τώρα σε ποιο σημείο ακριβώς βρισκόμαστε; Στην πραγματικότητα τα πράγματα καθίστανται πιο σκιώδη. Οι θετικές επιστήμες μπορούν επίσης να υπηρετήσουν τον δεσποτισμό και την απανθρωπία, κι αυτό το γνωρίζουμε καλά. Δεν μπορούν να δώσουν απόκριση στα μεγάλα ερωτήματα που συνδέονται με τον θάνατο. Είναι εξίσου εφικτό, όπως το αντιλαμβανόταν ο Paul Ricoeur, ότι η μνήμη των μεγάλων μαζικών σφαγών του 20^ου αιώνα, μας αναγκάζει, ακόμα περισσότερο, να αναλογιστούμε το δικό μας, ατομικό τέλος. Επ’ αυτού θα πρέπει αναμφίβολα να σκεφτούμε τη φράση του Stalin: ‘’ένας ατομικός θάνατος είναι μία τραγωδία, αλλά ένα εκατομμύριο θάνατοι είναι μία στατιστική’’. Εντούτοις, δεν πιστεύω πως έχουμε χάσει την δυνατότητα να σκεφτούμε τον θάνατό μας. Απλά, έχει γίνει κάπως δυσκολότερο.

Τώρα που είμαι πανέτοιμός για το δικό μου προσωπικό τέλος, γραπώνομαι από ένα αστείο, που το βρίσκω συγκλονιστικά βαθύ. Προέρχεται από τους Yiddish κύκλους του Brooklyn: ΄΄ - Υπάρχει Θεός; - Βεβαίως και υπάρχει, αλλά όχι ακόμα΄΄. Αυτό το ΄΄όχι ακόμα΄΄, μου δίνει μία εσωτερική δύναμη.

Le Monde: Στην Poésie de la pensée (Gallimard, 2011), δείχνετε πως κάθε θεωρία, όσο αφηρημένη κι αν είναι, υφίσταται εξαρτημένη, από την μουσική της, από τον ρυθμό της. Δεν είναι αυτός ένας τρόπος ώστε να μειωθεί το χάσμα που χωρίζει την θεωρητική εργασία του κριτικού, από ένα λογοτεχνικό έργο;

George STEINER: Σε όλη μου τη ζωή αισθανόμουν πως υπήρχε ένα χάσμα ανάμεσα στον δημιουργό και στον ικανότερο των ερμηνευτών. Ότι το σχόλιο, ακόμα και το πλέον εμπνευσμένο, είναι παρασιτικό μπροστά στο μυστήριο της δημιουργίας. Ένα μυστήριο από το οποίο δεν καταλαβαίνουμε τίποτα, αψηφώντας όλες τις ελπίδες που εναποθέτουμε σε ψυχολογικές και νευρολογικές αναλύσεις. Τι είναι αυτό που προκαλεί στην γυναίκα και στον άνδρα την απελευθέρωση του απόλυτου, που επιτρέπει την δημιουργία προσώπων, πολύ πιο ανθρώπινων από εμάς: Φαίδρα, Falstaff, Αμλέτος, Βερενίκη; Προσωπικότητες δίπλα στις οποίες εμείς φαντάζουμε αδέξια αντίγραφα. Τι είναι εκείνο που κατοικίζει το πραγματικό μέσα στο φανταστικό; Τι είναι αυτό που κάνει τα τοπία ενός μεγάλου ζωγράφου πιο όμορφα στο να τα βλέπεις και πιο πειστικά ακόμα κι από μία φωτογραφία ( κι εκτιμώ τη τέχνη της φωτογραφίας); Τι είναι αυτό που συγκροτεί την θέση του Claude Levi- Strauss, την οποία έχει χίλιες φορές δίκιο να διατυπώνει: ΄΄η ανακάλυψη της μελωδίας αποτελεί το υπέρτατο μυστήριο των ανθρωπικών επιστημών΄΄. Ισχυριζόμαστε πως για να ευχαριστήσει ο Verdi κάποιον ματαιόδοξο τενόρο συνέθεσε την μουσική του La donna è mobile στην τρίτη πράξη του Rigoletto ( 1851), για να μην υπάρχει λίγο αργότερα ούτε ένα οργανέτο σε ολόκληρη την Ευρώπη που να μην είχε παίξει το συγκεκριμένο κομμάτι. Για το πώς αυτό συνέβη, δεν γνωρίζουμε απολύτως τίποτα.

Το εξαιρετικό προνόμιο ήταν πως είχα ΄΄ ταχυδρόμο΄΄. Το να κουβαλάς τα γράμματα δεν είναι πάντοτε εύκολο, κι ακόμα λιγότερο εύκολο το να επιλέγεις την καλύτερη δυνατή θυρίδα για να τα ρίξεις. Διαδεχόμενος τον Edmund Wilson στον New Yorker, πριν από τριάντα και πλέον χρόνια, έλεγα στους αναγνώστες: διαβάστε ετούτο, θα σας αλλάξει τη ζωή. Εγώ ο ίδιος έχω δημοσιεύσει φανταστικές ιστορίες. Αλλά πιθανότατα, εκτός κάποιων ελαχίστων σελίδων, δεν αποτελούν παρά σκηνοθεσία ιδεών, δραματοποιήσεις της σκέψης. Στερούνται του μυστηρίου της αθωότητας που χαρακτηρίζει την πραγματική δημιουργία. Είναι όπως και να το κάνουμε ένα τεράστιο προνόμιο να έχεις έναν ταχυδρόμο. Ένας Pouchkine πιθανόν ευγνώμων στους κριτικούς και στους εκδότες του, που αυτός ο ίδιος ωστόσο έγραψε τα γράμματα… Εγώ, ακόμα κι αν θεωρούμε ένα outsider ανάμεσα στους ομοτέχνους μου, που δε μου συγχωρούν αυτές τις παρασιτικές διακρίσεις επί του ζητήματος της δημιουργίας, παραμένω πάνω απ΄όλα καθηγητής.

Le Monde: Δεν θεωρείτε ωστόσο ότι η διαδικασία της δημιουργίας εξαρτάται επίσης από το κοινό ή και από τους κριτικούς που υποδέχονται το έργο; Η αποδοχή ενός κειμένου δεν είναι με τον τρόπο της μέρος της δημιουργίας;

George STEINER: Όχι. Το έργο δεν έχει κανέναν ανάγκη. Ο Walter Benjamin έγραψε ότι ένα έργο μπορεί να αναπαυθεί για πεντακόσια χρόνια και να βρει έναν αναγνώστη: ένα κείμενο θα παραμένει πάντοτε νέο. Δεν μπορούμε να υποκρινόμαστε πως η αποδοχή του το συνδημιουργεί. Το βλέπετε αυτό με την μουσική του Vivaldi, που είναι πια κάτι σαν υπόκρουση της καθημερινότητάς μας. Για πολύ καιρό δεν συναντούσαμε ούτε μία ηχογράφηση, ούτε μία παρτιτούρα. Η μουσική αυτή δεν απέδρασε από τη λήθη της, παρά τον 20^ο αιώνα. Στην πραγματικότητα λογαριάζω ότι εμείς είμαστε αυτοί που έχουμε την τύχη να γίνουμε χωρητικοί ενός έργου και καθόλου το αντίθετο. Το κείμενο είναι εδώ και λέει: ΄΄Περιμένω, έχω όλο τον καιρό να περιμένω΄΄. Η υπομονή είναι με το μέρος του έργου.

Σίγουρα, υπάρχουν και κριτικά δοκίμια που διεκδικούν τον χαρακτηρισμό του κλασσικού. Αλλά όμως θα διαβαζόταν ακόμη το Contre Sainte- Beuve του Proust, αν δεν ήταν γραμμένο συγκεκριμένα από τον ίδιο τον Proust; Πρέπει λοιπόν να παραμείνω σχολαστικά ταπεινός μπροστά σε αυτή την διαφορά. Το λέω και σε αυτούς που παριστάνουν πως ένα κείμενο είναι εξίσου σημαντικό και μέσα από την αποδόμησή του, και το θεωρώ αυτό πολύ σημαντικό ακριβώς γιατί πρώτα απ’όλα μπορούμε να το λέμε στους ίδιους τους εαυτούς μας: ο κύριος Steiner έχει σχεδόν πρωί- βράδυ ανάγκη τον Ρακίνα, αλλά ο Ρακίνας δεν έχει καμία ανάγκη τον κύριο Steiner. Το να ξεχάσεις για μια στιγμή έστω αυτή τη διάκριση, αυτή είναι πραγματικά η μεγάλη προδοσία των σοφών.

Le Monde: Οι τεχνικές όπως το διαδίκτυο οδήγησαν σε κάποια εξέλιξη την έννοια συγγραφέας;

George STEINER: Σε ποιο σημείο το διαδίκτυο θα αλλάξει τον χαρακτήρα του έργου; Θα υπάρξει εκ νέου μία συλλογικότητα στην διαδικασία της δημιουργίας; Θα επιστρέψουμε στην ανωνυμία του συγγραφέα; Ύστερα κι ο ίδιος ο Όμηρος είναι ανώνυμος. Δεν γνωρίζουμε σχεδόν τίποτα για τον Shakespeare και εντούτοις αυτός ο μικρός κύριος από το Stratford- upon- Avon, ήξερε περισσότερα από μας σχεδόν για το καθετί. Είναι πολύ πιθανό ότι η εποχή του μεγάλου ΄΄ εγώ΄΄ είναι κοντά. Ο Beethoven είχε συνείδηση του ότι ήταν ο Beethoven. Αλλά δε πιστεύω πως ο Shakespeare είχε ποτέ λιγότερη συνείδηση πως ήταν ο Shakespeare.

Le Monde: Η διάκριση ανάμεσα σε ένα έργο ΄΄σοβαρό΄΄ και σε ένα έργο που αποβλέπει περισσότερο στην ΄΄ψυχαγωγία΄΄, μοιάζει να κατευθύνει την άποψή σας σχετικά με την λογοτεχνική δημιουργία. Αλλά είναι και φορές που αυτοί οι δύο πόλοι συναντιούνται, όπως συμβαίνει συχνά στον κινηματογράφο. Δεν θα μπορούσε αυτό να μας κάνει λιγότερο πεσιμιστές με το μέλλον του έργου τέχνης;

George STEINER: Δηλώνω ένοχος για το γεγονός πως δε κατάλαβα ότι ο κινηματογράφος υπήρξε ίσως η πιο χαρακτηριστική μορφή της μοντέρνας αισθητικής. Είχα έναν πατέρα της παλαιάς σχολής, με παραδοσιακές λυκειακές και πανεπιστημιακές σπουδές. Τόσο, ώστε να μην καταλάβω ότι οι Beatles προκαλούσαν μία παγκόσμια επανάσταση. Ομολογώ πως δεν αντιλήφθηκα την σημασία της τηλεόρασης, ούτε διαισθάνθηκα την επανάσταση που ο κινηματογράφος και η τηλεόραση γέννησαν. Μιλούσα προηγουμένως για το θαύμα της δημιουργίας, αλλά υπάρχει ένα τέτοιο θαύμα και στο best- seller. Πως γίνεται και ένα γνήσιο προϊόν της εποχής, του λεξιλογίου και του συντακτικού των σημερινών δημόσιων αγγλικών σχολείων, όπως ο Harry Potter, προκαλεί τέτοιες μεγάλες εκδηλώσεις λατρείας; Για ποιο λόγο τα παιδιά των Εσκιμώων κοιμούνται έξω από την βιτρίνα ενός βιβλιοπωλείου, περιμένοντας την έκδοση αυτού του βιβλίου; Υπάρχουν προφανείς συνδέσεις στις θρυλικές διηγήσεις αλλά και πάλι αυτό δεν μοιάζει αρκετό για να αιτιολογήσει το φαινόμενο. Οι παράγοντες επιστήμη- φαντασία στο κέντρο του μύθου του Αρθούρου, δεν με αγγίζουν καθόλου και τα παιδιά μου, μου το προσάπτουν. Με τον ίδιο τρόπο αγάπησα πολύ τους μεγάλους δασκάλους της Jazz όταν ήμουν φοιτητής στο Chicago, κι ύστερα ήρθε η Heavy Rock και η αφαιρετική τέχνη και κάπου εκεί τα παράτησα. Έχουμε ένα εσωτερικό ημερολόγιο και σε μία δεδομένη στιγμή, δείχνει ξαφνικά τον μήνα Δεκέμβρη. Δεν μπορούμε ούτε όλα να τα αγαπήσουμε, ούτε όλα να τα καταλάβουμε. Δεν πρέπει να προσπαθούμε να ρίχνουμε στάχτη στα μάτια όπως πολύ συχνά το κάνει η γαλλική κοινωνιολογία της αισθητικής. Υπάρχει ένας προσωπικός νευροφυσιολογικός χάρτης τον οποίο πρέπει να σεβόμαστε.

Le Monde: Έχετε γράψει: ‘’ Δεν είναι τυχαίο αν οι ποιητές υμνούν τους τυράννους’’. Αυτό μεταφράζεται σαν να έχει πάψει η δημοκρατία να δημιουργεί ένα συγκεκριμένο πεδίο για την λογοτεχνική δημιουργία ή και για την τραγωδία ως είδος; Η Αντιγόνη ή ο Αβραάμ παραμένουν ακόμη ισχυροί χαρακτήρες που δημιουργήθηκαν εντός των πλαισίων του δημοκρατικού πνεύματος;

George STEINER: Όταν οι περονιστές στην Αργεντινή επέστρεψαν στην εξουσία, ο εκεί αμερικανός πρέσβης πρότεινε στον José- Luis Borges, που εκείνη τη στιγμή εργαζόταν ως βιβλιοθηκάριος στο Buenos Aires, να πάει στις Η.Π.Α και να αναλάβει στο Harvard την σπουδαία πανεπιστημιακή θέση με το όνομα του Charles Eliot Norton. O Borges χαμογέλασε, μονάχα όπως ένας τυφλός μπορεί να χαμογελάσει, και αποκρίθηκε: ‘’ Δεν καταλαβαίνετε κύριε πρέσβη, η βάσανος είναι η μητέρα της μεταφοράς’’. Είναι φρικτή αυτή η φράση, αλλά ωστόσο αληθινή. Ο μεγάλος ποιητής, ο συγγραφέας είναι το εντελώς αντίθετο. Αντιτάσσει αυτό που μπορεί να είναι, σε εκείνο που είναι. Αλλά μέσα σε μία κοινωνία όπου anything goes, σύμφωνα με τα λόγια του αμερικανού φιλοσόφου Richard Ronty, είναι πράγμα δύσκολο για τον ποιητή να δημιουργήσει έναν αντί- κόσμο. Είχα μία δριμεία διένεξη με τον Joseph Brodsky ( Nobel, αμερικανός ρωσικής καταγωγής εκτοπισμένος από το σοβιετικό καθεστώς, εξόριστος στα 1972 ). Εκείνος θεωρούσε πως το αντίτιμο με το οποίο πλήρωσε το έργο του ήταν ιδιαιτέρως βαρύ. Κανείς δε αξίζει τον πόνο και ο Brodsky έχει κάθε δικαίωμα από την πλευρά του να το υποστηρίζει. Δεν έχω κανένα ηθικό δικαίωμα να διατείνομαι το αντίθετο. Εντούτοις το διαισθάνομαι. Η δημοκρατία γνωρίζει να ευνοεί αυτή την επαναστατική πράξη, την εσωτερική αυτή επανάσταση που βρίσκεται στην καρδιά της μεγάλης λογοτεχνίας και της τέχνης.

Le Monde: Από πού πηγάζει το ενδιαφέρον σας για αυτούς τους μισητούς των γραμμάτων- Céline, Rebatet, Heidegger- γι’ αυτούς που συνδέθηκαν με τον φασισμό ή και με τον ναζισμό;

George STEINER: Ήμουν ένας από τους πρώτους που το είπε: ‘’Τραγουδούσαμε το βράδυ τις μουσικές του Schubert κι αφανίζαμε ανθρώπους το πρωί’’. Ήθελα να καταλάβω, αλλά ποτέ δεν έβρισκα μία απάντηση. Γνωρίζετε πως εργάστηκα, χωρίς ψευδαισθήσεις πάνω στον Heidegger. Έχω μονάχα μία θαυμάσια εξήγηση να προτάξω, που έρχεται από την πλευρά του μαθητή του, του γερμανού φιλοσόφου Hans- Georg Gadamer ( 1900- 2002), του οποίου τα χέρια ήταν τόσο γιγάντια, που ακουμπώντας τα στις πλάτες σου μπορούσε να σε εξαφανίσει τελείως. ‘’Steiner! Steiner! ‘’ μου έλεγε ο Gadamer, ‘’ για ποιο λόγο ακριβώς ταλαιπωρείσαι τόσο; Ο Martin υπήρξε ο μεγαλύτερος των στοχαστών, κι ο πιο φτηνός των ανθρώπων’’. Πιθανόν να υπάρχει μία σχέση ανάμεσα στην απανθρωπιά και την τέχνη. Όπως έλεγε ο Benjamin, κάθε μεγάλο έργο είναι ριζωμένο στη βαρβαρότητα. Αλλά το αίνιγμα λίγο- πολύ παραμένει όπως και να΄χει. Το μη καταλαβαίνεις είναι θαυμάσιο. Το να θέτεις ερωτήματα όμως είναι το οξυγόνο της ύπαρξης.

Le Monde: Βρίσκεστε σε επαφή με τους νέους. Ποιο θα είναι το μέλλον των νέων ανθρώπων κατά τη γνώμη σας;

George STEINER: Αυτό με τρομάζει. Βρισκόμαστε σε ένα μονοπάτι που οδηγεί προς μία απάθεια προς τους νέους, προς μία  ‘’ακηδία’’- σπουδαία μεσαιωνική λέξη- για την οποία ο Δάντης κι ο άγιος Θωμάς ο Ακινάτης έχουν γράψει καταπληκτικά πράγματα. Αυτή η μορφή πνευματικού λήθαργου μου προκαλεί φόβο. Ο φιλοτελιστής που είναι έτοιμος να σκοτώσει για ένα και μόνο γραμματόσημο, αυτός μπορεί να έχει μία κάποια τύχη με το μέρος του.

PS: Του δάσκαλου Χρήστου Γιανναρά για τις λέξεις, τα όνειρα, το ταξίδι, για τα γραμματόσημα που παθιασμένα γυρεύουμε.

Μετάφραση από την γαλλική στην ελληνική γλώσσα: Βαγγέλης Σταυρόπουλος

 πηγή: Aντίφωνο