Giovanni Reale - ΣΩΚΡΑΤΗΣ (53)

   Συνέχεια από: Πέμπτη 16 Ιουλίου 2026

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Η΄

Η ΑΝΑΤΡΟΠΗ ΤΗΣ ΚΛΙΜΑΚΟΣ ΤΩΝ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΩΝ ΑΞΙΩΝ ΒΑΣΕΙ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΑΝΤΙΛΗΨΕΩΣ «ΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ» ΚΑΙ ΤΟ ΑΠΟΓΕΙΟ ΤΗΣ ΣΩΚΡΑΤΙΚΗΣ ΗΘΙΚΗΣ

Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΑΡΕΤΗΣ ΩΣ ΓΝΩΣΕΩΣ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΝΥΦΑΣΜΕΝΑ ΠΡΟΣ ΑΥΤΗΝ ΠΑΡΑΔΟΞΑ ΤΗΣ ΣΩΚΡΑΤΙΚΗΣ ΗΘΙΚΗΣ

ΟΙ ΝΕΕΣ ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ ΠΕΡΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ, ΑΥΤΟΚΥΡΙΑΡΧΙΑΣ ΚΑΙ ΑΥΤΑΡΚΕΙΑΣ

Η ΠΡΩΤΗ ΔΙΑΤΥΠΩΣΗ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΕΜΠΟΛΗΣΗ ΤΗΣ ΒΙΑΣ

Ο ΗΡΩΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ ΚΑΙ Η ΕΥΔΑΙΜΟΝΙΑ ΤΟΥ

 Ἡ Φιλία καὶ ὁ Ἔρως κατὰ τὸν Σωκράτη

Μὲ τὸν Σωκράτη ξεκίνησε καὶ ὁ φιλοσοφικός στοχασμός περί φιλίας· βάσει αὐτοῦ, μάλιστα, θὰ ἀνθίσει ἀργότερα καὶ ἕνα λογοτεχνικό εἶδος, τὸ ὁποῖο ἀρχίζει ἀπὸ τοὺς πλατωνικούς διαλόγους Λύσις καὶ Συμπόσιον καὶ καταλήγει στὰ δυὸ βιβλία τῶν Ἠθικῶν Νικομαχείων, σημειώνοντας μεγάλη ἐπιτυχία ἀκόμη καὶ κατὰ τὴν ἑλληνιστική περίοδο.

Δὲν εἶναι δυνατόν νὰ καθοριστεί ποιὰ ἦταν ἀκριβῶς ἡ διανόηση τοῦ Σωκράτους ἐπὶ τοῦ συγκεκριμένου θέματος, λόγῳ τῆς μεγάλης ἀποστάσεως ποὺ ὑπάρχει μεταξὺ ὅσων μᾶς μεταφέρουν ὁ Ξενοφών καὶ ὁ Πλάτων διὰ στόματος τοῦ φιλοσόφου μας. Το βέβαιο εἶναι ὅτι οἱ πλατωνικές πραγματείες, στὸν βαθμό ποὺ χρησιμοποιούν μεταφυσικές κατηγορίες οἱ ὁποῖες εἶναι ἄγνωστες στὸν Σωκράτη, δὲν μποροῦν σὲ καμμία περίπτωση νὰ ἀποδοθοῦν σὲ αὐτόν. Πιθανόν, ὅμως, καὶ ὁ Ξενοφῶν, ἀπὸ πλευρᾶς του, νὰ ἔχει ἁπλοποιήσει τὸ πρόβλημα.

Ἐν πάση περιπτώσει, ἀπὸ τὸν Ξενοφώντα συμπεραίνουμε μὲ σαφήνεια ὅτι ὁ Σωκράτης συνέβαλε ἀποφασιστικά στὴν τελειοποίηση τῆς ἀντιλήψεως περὶ φιλίας, συνδέοντάς την μὲ τὴν ἠθική, ἤτοι μὲ τὴν ἀρετή.

Ὁ ἀληθινὸς φίλος εἶναι ἀναμφίβολα ἕνα μεγάλο ἀγαθὸ γιὰ τοὺς ἀνθρώπους· γι' αὐτὸ καί, προκειμένου νὰ ἀποκτήσει φίλους, ὁ ἄνθρωπος δὲν πρέπει νὰ ἀποφεύγει καμμία θυσία.

Ποιὸς εἶναι ὁ ἀληθινὸς φίλος;

Σίγουρα δὲν εἶναι αὐτὸς ποὺ μᾶς προσφέρει ἐπιφανειακά πλεονεκτήματα, ἐπειδή, λόγου χάριν, εἶναι ἰσχυρός, φημισμένος καὶ πλούσιος· φίλος, ἀντιθέτως, εἶναι ὁ ἐνάρετος ἄνθρωπος: ὁ ἄνθρωπος ὁ ὁποῖος κατέχει τὰ πλεονεκτήματα ποὺ εἶναι συνυφασμένα μὲ τὴν ἀρετή, δηλαδή ὁ ἄνθρωπος ποὺ εἶναι ἱκανὸς νὰ κυριαρχεῖ ἐπὶ τοῦ ἑαυτοῦ του, ποὺ εἶναι ἐγκρατὴς καὶ ἔχει ὅλες τὶς ἰδιότητες ποὺ προσιδιάζουν σὲ αὐτό.

Ἀναμφίβολα, ἀπαραίτητη προϋπόθεση γιὰ τὴν ἀπόκτηση καλῶν φίλων εἶναι νὰ γίνουμε καλοὶ ἐμεῖς οἱ ἴδιοι: πράγματι, μόνον ὁ καλός μπορεῖ νὰ εἶναι φίλος τοῦ καλοῦ. Οἱ μοχθηροί δὲν μποροῦν νὰ εἶναι παρὰ ἐχθροὶ ἤ, κυρίως, ἐχθροί μεταξὺ τους· οὔτε μπορεῖ νὰ ἀνθίσει φιλία μεταξὺ μοχθηρῶν καὶ κακῶν λόγῳ τῆς ἀνισότητάς τους.

Τελικῶς, ἀκόμη καὶ ἡ φιλία συναρτάται μὲ τὴν ψυχή, καθ' ὅσον στηρίζεται στὴν ἀρετή. Μὲ βάση αὐτὸ τὸ σκεπτικό ὁ Σωκράτης καλλιέργησε τὶς φιλίες του. Θέλησε, ὅσοι τὸν ἀκολουθοῦν, νὰ εἶναι ὄχι μόνον μαθητές ἀλλὰ καὶ φίλοι.

Ἡ τέχνη τοῦ ἔρωτα, ἐπίσης, στὴν ὁποία αὐτὸς ἐδήλωνε μὲ ὑπερηφάνεια ὅτι εἶναι πεπειραμένος, δὲν ἦταν παρὰ ἡ τέχνη τῆς «φροντίδας τῶν ψυχῶν». Ὅπως ἤδη ἀναφέραμε, αὐτὸς ὁ ὁποῖος ἀρχικῶς παρουσιαζόταν ὡς ἐραστής, γινόταν στη συνέχεια ἐρώμενος, καθ' ὅσον ἔτσι ἀπεκάλυπτε σὲ τί συνίστατο ἡ ἀληθινὴ ὀμορφιὰ πέραν τῆς ἐξωτερικῆς ἐμφανίσεως 45.

Σημειώσεις
45. Σχετικῶς μὲ τὸ πρόβλημα τῆς φιλίας πβ. ΞΕΝΟΦΩΝΤΟΣ, Ἀπομνημονεύματα, ΙΙ 4-10 καὶ ἰδίως ΠΛΑΤΩΝΟΣ, Συμπόσιον.