Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Ωριγένης. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Ωριγένης. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Τετάρτη 21 Οκτωβρίου 2026

Ιστορία και Πνεύμα 12 Η κατανόηση της Αγίας Γραφής κατά τον Ωριγένη

Συνέχεια από Κυριακή 20. Σεπτεμβρίου 2026

Ιστορία και Πνεύμα 12

Η κατανόηση της Αγίας Γραφής κατά τον Ωριγένη

Του Henri de Lubac


ΚΕΦΑΛΑΙΟ II

Ο ΩΡΙΓΕΝΗΣ, ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ (συνέχεια)


4. Η σοφία και ο σταυρός (συνέχεια)


.....Είναι απολύτως αληθές ότι ο Ωριγένης προβάλλει τον ρόλο του σαρκωμένου Λόγου ως παιδαγωγού και φωτιστή των ψυχών· αυτό όμως το χαρακτηριστικό, αντί να τον συγγενεύει με τους «γνωστικούς» θεολόγους, τον αντιπαραθέτει προς αυτούς. Είναι επίσης απολύτως αληθές ότι, για μία ακόμη φορά ακολουθώντας τον άγιο Παύλο, θέλει να κηρύξει μια σοφία που υπερβαίνει «την απλή πίστη» και ότι ο «τέλειός» του πρέπει να προχωρήσει πέρα από το γράμμα, το οποίο του αφηγείται το Πάθος και τον θάνατο του Σωτήρος.

Δεν πρέπει όμως να λησμονούμε ότι, για τον Ωριγένη, αυτή η σοφία είναι χάρη, εντελώς διαφορετική από εκείνη την υπερήφανη και αξιοθρήνητη γνώση με την οποία «οι απλούστεροι μεταξύ των Χριστιανών τη συγχέουν! 262». Αυτή είναι η «αληθινή σοφία» που δόθηκε άλλοτε σε ανθρώπους όπως ο Ησαΐας ή ο Ιερεμίας και την οποία σήμερα συμμερίζονται εκείνοι που έχουν γεννηθεί κατά Πνεύμα 263.

«Κάθε φορά που κατανοούμε, κατανοούμε διά της πίστεώς μας», και για να «ελευθερωθούμε διά της αληθείας», πρέπει να «παραμένουμε στην πίστη 264».

Η «απλή πίστη» ή η πίστη στο «απλό γράμμα» δεν είναι γι’ αυτόν συνώνυμη με την πίστη των απλών ή των ταπεινών, εκείνων δηλαδή «που θεωρούνται κατώτεροι σύμφωνα με την κρίση των ανθρώπων»²⁶⁵. Ένα από τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα του κηρύγματος του Ιησού, όπως επισημαίνει επανειλημμένα, είναι ότι απευθύνεται σε όλους: τόσο στους βαρβάρους όσο και στους Έλληνες, τόσο στους αγράμματους όσο και στους μορφωμένους²⁶⁶. Κατά τον ίδιο τρόπο, θεωρεί ότι ο αληθινός απόστολος του Ιησού αναγνωρίζεται από το ότι «δεν περιφρονεί τους απλούς»²⁶⁷.

Αντίθετα, εκείνος που φαντάζεται ότι είναι πιστός και σοφός βρίσκεται πολύ κοντά στην απιστία, αν περιφρονεί αυτό που ο κόσμος θεωρεί ανόητο, αλλά το οποίο ο Θεός επέλεξε²⁶⁸· όπως οι Φαρισαίοι, οι οποίοι, θεωρώντας τον εαυτό τους ανώτερο, αποχωρίζονταν από το πλήθος²⁶⁹.

Ο Ωριγένης, επίσης, δεν συγχέει τη μία σοφία με την άλλη. Ας παραθέσουμε και πάλι την απολύτως σαφή δήλωση που αντιτάσσει στις περιφρονητικές σκέψεις του Κέλσου:

«Υπάρχει μια ανθρώπινη σοφία, την οποία ονομάζουμε σοφία του κόσμου και η οποία είναι μωρία στα μάτια του Θεού· και υπάρχει μια άλλη, η σοφία του Θεού, την οποία ο Θεός παρέχει κατά χάριν σε όσους καθιστούν τον εαυτό τους ικανό να τη δεχθεί. Ο Κέλσος αποκαλεί δούλους και αμαθείς εκείνους που δεν έχουν μορφωθεί σύμφωνα με τις επιστήμες των Ελλήνων, και όχι εκείνους που δεν ντρέπονται να λατρεύουν άψυχα είδωλα!»²⁷⁰

Ωστόσο, η συγκεκριμένη παρανόηση έχει κάποια δικαιολογία²⁷¹. Προέρχεται κυρίως από την ερμηνεία που δίνει συνήθως ο Ωριγένης σε ένα χωρίο της Α΄ προς Κορινθίους επιστολής:
«Δεν θέλησα να γνωρίζω ανάμεσά σας τίποτε άλλο παρά μόνο τον Ιησού Χριστό, και Αυτόν σταυρωμένο».

Στη γνώση για την οποία μιλά εδώ ο Απόστολος, ο Ωριγένης βλέπει μόνο μια κατώτερη ακόμη γνώση, δηλαδή μια άγνοια του προσώπου του Χριστού και του έργου Του. Ενώ ο Παύλος εννοούσε το «μυστήριο του Σταυρού», το οποίο είχε «κηρύξει σε όλη του τη γυμνότητα»²⁷², ο Ωριγένης θεωρεί ότι πρόκειται μόνο για το κήρυγμα του εξωτερικού γεγονότος της σταυρώσεως, χωρίς την αποκάλυψη του μυστηρίου της.


Εκείνοι που δεν γνωρίζουν τίποτε άλλο παρά μόνο τον σταυρωμένο Ιησού είναι, κατά τη γνώμη του, όσοι, «θεωρώντας ότι ο ενσαρκωμένος Λόγος είναι ολόκληρος ο Λόγος»²⁷³, δεν γνωρίζουν τίποτε για τη «δόξα» ή τη θεότητά Του. Είναι, επομένως, ανίκανοι να κατανοήσουν το νόημα του Σταυρού· αγνοούν δηλαδή το μυστήριο της λυτρώσεώς μας. Δεν έχουν ακόμη διαβεί τον Ιορδάνη μαζί με τις στρατιές του αληθινού Ιησού και δεν έχουν εισέλθει στο εσωτερικό της γης της Επαγγελίας, ώστε να δώσουν εκεί τις τελευταίες μάχες²⁷⁴.

Ο Ωριγένης διακρίνει στο κείμενο του Παύλου μια περιοριστική πρόθεση ισχυρότερη από εκείνη που πράγματι υπάρχει. Γι’ αυτόν, οι χριστιανοί που περιορίζονται σε αυτό το πρώτο κήρυγμα δεν διαθέτουν πραγματικά «μια στοιχειώδη κατήχηση»· διαθέτουν, το πολύ, μια προπαρασκευαστική κατήχηση²⁷⁵. Δεν είναι αναγκαστικά άνθρωποι περιορισμένης διάνοιας· μπορεί να είναι σοφοί σύμφωνα με τον κόσμο, αλλά παραμένουν ακόμη σαρκικοί άνθρωποι.

Γνωρίζουν ακόμη τον Χριστό μόνο «κατά σάρκα» και, αν ήθελαν να παραμείνουν σε αυτό το επίπεδο, θα άξιζαν την επίκριση του Αποστόλου. Εκείνος αρχικά δεν θέλησε να γνωρίζει τίποτε άλλο ανάμεσά τους, επειδή τότε δεν μπορούσαν να αντέξουν κάτι περισσότερο. Η ψυχή τους δεν ήταν ακόμη προετοιμασμένη. Όταν όμως τους γράφει αργότερα, δηλώνει με έμφαση ότι διαθέτει και αυτός μια σοφία: όχι τη σοφία αυτού του αιώνα, αλλά τη σοφία του Θεού, τη «μυστηριώδη και κρυμμένη σοφία», την οποία «κηρύττει μεταξύ των τελείων»²⁷⁶.


Αυτή η σοφία δεν καταργεί την πρώτη γνώση, αλλά τη συμπληρώνει και τη μεταμορφώνει. Είναι η βαθύτερη διδασκαλία που συνιστά την κατανόηση του αρχικού δεδομένου. Είναι η στερεά τροφή που διαδέχεται το γάλα των παιδιών· όχι, και πάλι, των «ταπεινών» ή των απλών κατά κόσμον, αλλά των νηπίων με την παύλεια έννοια: εκείνων «που απέχουν ακόμη πολύ από την τέλεια κάθαρση των ηθών τους»²⁷⁷.

Δεν υπάρχουν, επομένως, δύο κατηγορίες χριστιανών που χωρίζονται ανάλογα με τη δύναμη της διάνοιάς τους. Δεν υπάρχει ένα λαϊκό κήρυγμα και μια διαφορετική, περισσότερο εκλεπτυσμένη διδασκαλία για τους διανοουμένους. Η θρησκεία μας «είναι ταυτόχρονα πνευματική και ενσαρκωμένη». Και αν σε ορισμένες περιπτώσεις πρέπει να αρχίσουμε κηρύττοντας μόνο το «σωματικό Ευαγγέλιο», αυτό πρέπει να γίνεται πάντοτε με την επιθυμία να φανερωθεί κάτω από τη «μορφή δούλου» η «δόξα του Μονογενούς Υιού».

Όταν θα έχει αφυπνιστεί στις ψυχές η επιθυμία για «τη σοφία του ουρανού», θα μπορέσουμε «να τους μεταδώσουμε τη γνώση η οποία, ξεκινώντας από την Ενανθρώπηση, θα τους οδηγήσει μέχρι Εκείνον που ήταν εν ἀρχῇ προς τον Θεό»²⁷⁸.

Το κήρυγμα του σταυρωμένου Ιησού παραμένει, ωστόσο, ουσιώδες. Διότι «η οικονομία του Πάθους»²⁷⁹ έχει κεφαλαιώδη σημασία. Είναι κατεξοχήν «η Οικονομία»²⁸⁰. Ο Ωριγένης γνωρίζει ότι χωρίς το ξύλο του Σταυρού δεν μπορεί να θεραπευθεί η λέπρα της αμαρτίας. Γνωρίζει ότι με το αίμα του Χριστού σώζεται ολόκληρη η Εκκλησία, χωρίς διάκριση κατηγοριών²⁸¹. Γνωρίζει ότι ο θάνατος του Χριστού είναι για όλους μας το Δέντρο της Ζωής²⁸²· ότι κάθε καρποφορία προέρχεται από αυτόν τον θάνατο, όπως από τον κόκκο του σιταριού, ο οποίος πρέπει να ταφεί στη γη και να φανεί ότι πεθαίνει²⁸³. Διακηρύσσει ότι όλη η δόξα και όλος ο πλούτος της Εκκλησίας βρίσκονται στο Πάθος του Χριστού²⁸⁴.

Γι’ αυτόν, μεταστρέφομαι σημαίνει «έρχομαι στον Σταυρό του Χριστού». Και η σοφία του τελείου δεν συνίσταται στο να γνωρίζει κάτι διαφορετικό, αλλά στο να θεωρεί επάνω στον Σταυρό «τα βαθιά μυστήρια που μας αποκαλύπτει εκεί ο Παύλος»²⁸⁵· και κατόπιν να απορρίπτει με ακόμη μεγαλύτερη δύναμη τη σοφία του κόσμου και να είναι σταυρωμένος ως προς αυτήν²⁸⁶.

Διότι υπάρχει απόλυτη αντίθεση μεταξύ της στενής οδού της σωτηρίας, την οποία μας δείχνει ο Σταυρός του Χριστού, και της πλατιάς και εύκολης οδού στην οποία θα ήθελε να μας οδηγήσει η φιλοσοφία που διδάσκουν οι σοφοί αυτού του αιώνα²⁸⁷. Η «θέα του Λόγου» μπορεί να αποκτηθεί μόνο με τίμημα τον θάνατο ως προς τον κόσμο και μέσα από μεγάλες θλίψεις²⁸⁸. Και όσο υψηλή κι αν είναι, δεν θα μας κάνει να χάσουμε από τα μάτια μας τον σταυρωμένο Ιησού²⁸⁹, ο οποίος είναι συγχρόνως ιερέας και θύμα²⁹⁰. Δεν υπάρχει σοφία που να απαλλάσσει τον άνθρωπο από το να Τον ακολουθεί σηκώνοντας τον σταυρό του²⁹¹.

Και ακόμη περισσότερο: ακόμη κι αν κάποιος αρπάχθηκε, όπως ο Παύλος, μέχρι τον τρίτο ουρανό, υπάρχει ένας μόνο τρόπος να μην κατεβεί ξανά από εκεί· ακριβώς το «να πάρει τον σταυρό του και να ακολουθήσει τον Ιησού, στον οποίο έχουμε τον μεγάλο Αρχηγό που διέσχισε τους ουρανούς»²⁹².

Αργότερα θα έχουμε την ευκαιρία να εξετάσουμε τον κεφαλαιώδη ρόλο που αναγνωρίζει ο Ωριγένης στον Σταυρό για την κατανόηση ολόκληρης της Γραφής, καθώς και την επινοητικότητα με την οποία αναζητεί παντού στην Παλαιά Διαθήκη τα σύμβολά του, όπως τον παρότρυνε να κάνει η παράδοση. Ας παρατηρήσουμε μόνο εδώ ότι τον εξυμνεί με τόνους των οποίων η γνησιότητα δεν μπορεί να αμφισβητηθεί:
«Για να κηρύξει κανείς σωστά τον Ιησού», διακηρύσσει, «πρέπει να Τον κηρύξει σταυρωμένο. Κάτι θα λείπει αν, ενώ κηρύττουμε ότι ο Ιησούς είναι ο Χριστός, αποσιωπούμε κάποιο από τα θαύματά Του· αλλά θα λείπει πολύ περισσότερο αν παραλείψουμε να πούμε ότι ο Ιησούς σταυρώθηκε»²⁹³.

Αυτό ακριβώς λείπει από τη διδασκαλία των υποτιθέμενων γνωστικών²⁹⁴. Αυτό λείπει και από εκείνους οι οποίοι, με μια judaica gloriatio, μια ιουδαϊκή καύχηση, στηρίζουν την εμπιστοσύνη τους στα έργα του Νόμου²⁹⁵. Και οι μεν και οι δε βρίσκονται έξω από τον Χριστιανισμό, επειδή δεν κατανόησαν το λυτρωτικό μυστήριο, το μυστήριο του Αμνού²⁹⁶.

Ίσως δεν υπάρχει άλλη δογματική αλήθεια στην οποία να επιμένει ο Ωριγένης περισσότερο απ’ ό,τι στη λύτρωση διά του αίματος του Ιησού²⁹⁷. Τη βλέπει να διδάσκεται παντού μέσα στη Γραφή²⁹⁸. Παρατηρώντας ότι οι δήμιοι, οι οποίοι αφαίρεσαν από τον Ιησού τον χιτώνα Του, Του άφησαν το ακάνθινο στεφάνι, προτείνει την ακόλουθη ερμηνεία, γεμάτη από βαθύ αίσθημα:
«Νομίζω ότι αυτό το ακάνθινο στεφάνι απορροφήθηκε, κατά κάποιον τρόπο, από την κεφαλή του Ιησού, ώστε τα παλαιά μας αγκάθια να μην υπάρχουν πλέον, αφού ο Ιησούς τα πήρε από εμάς και τα τοποθέτησε στην τίμια κεφαλή Του»²⁹⁹.


Του αρέσει να ερμηνεύει τα κείμενα του Προφήτη για τον πάσχοντα Δούλο του Γιαχβέ³⁰⁰. Θαυμάζει επίσης τη βαθιά «φιλοσοφία» που εξάγει ο Απόστολος από το Πάθος³⁰¹. Προσηλώνεται στον λόγο του Παύλου:
«Ο Ιησούς ταπείνωσε τον εαυτό Του μέχρι θανάτου και έγινε υπάκουος μέχρι Σταυρού».

Διαπιστώνει με πόνο ότι πολλοί «δεν κατανοούν αυτό το πράγμα, επειδή φαντάζονται έναν Ιησού απρόσιτο στο πάθος και πολύ ανώτερο, όπως τους φαίνεται, από ολόκληρη αυτή την ταπείνωση»³⁰². «Με το πρόσχημα της ευσέβειας προς τον Ιησού», όταν φθάνουν σε εκείνη τη σπαρακτική κραυγή, Quare me dereliquisti? —«Γιατί με εγκατέλειψες;»— δεν θέλουν να δουν σε αυτήν παρά μόνο έναν λόγο ταπεινοφροσύνης³⁰³.

Ο ίδιος ο Ωριγένης, βέβαια, αισθάνθηκε έντονα το σκάνδαλο του mysterium crucis, του μυστηρίου του Σταυρού. Όταν λέγεται ότι σταυρώθηκε ο Κύριος της δόξης, Εκείνος που κατέβηκε από τον ουρανό, πόσο «παράδοξη» φαίνεται μια τέτοια διακήρυξη! Πόσο δύσκολο είναι να γίνει πιστευτή!³⁰⁴ Και όμως, δεν θα ντραπεί για τον Σταυρό του Κυρίου του³⁰⁵.

Από αυτή την έσχατη ταπείνωση του Υιού του Ανθρώπου, την οποία χλευάζουν οι φιλόσοφοι, ο πιστός αντλεί ακριβώς τη δύναμη να περιφρονεί τα γέλια και τους σαρκασμούς³⁰⁶. «Η χριστιανική πίστη δεν φοβάται το σκάνδαλο». Το σκάνδαλο αυτό μεταβάλλεται σε θρίαμβο της πίστεως· και εκείνο που φαινόταν «μωρία» μεταμορφώνεται σε σοφία, «σε μια τόσο μεγάλη σοφία, ώστε καταβροχθίζει ολόκληρη τη σοφία των Αιγυπτίων, δηλαδή αυτού του κόσμου».

Το φως του Σταυρού, εισχωρώντας στη διάνοια του χριστιανού, αποδιώκει από αυτήν όλο το σκοτάδι που είχαν συσσωρεύσει εκεί οι πλάνες των φιλοσόφων³⁰⁷. Αυτό το φως του Σταυρού, ακτινοβολώντας μέσα από τη ζωή των αγίων, καθιστά όλους τους αγίους μάρτυρες, δηλαδή μάρτυρες και ομολογητές του Σωτήρα.

Η δύναμη του Σταυρού εκμηδενίζει όλες τις κακές επιθυμίες. Με αυτήν «τρέπεται σε φυγή ολόκληρο το στράτευμα της σάρκας και της αμαρτίας»³⁰⁸. Η δύναμή του είναι τόσο μεγάλη, ώστε προσφέρει θεραπεία και σωτηρία όχι μόνο στις παρούσες και στις μελλοντικές γενεές, αλλά ακόμη και στις γενεές των προηγούμενων αιώνων. Και ακόμη περισσότερο: επαρκεί για τη σωτηρία όχι μόνο ολόκληρου του ανθρώπινου γένους, αλλά και των ουράνιων τάξεων και δυνάμεων.

Με την ένωση προς τον Σταυρό πραγματοποιείται η αμοιβαία ένωσή μας μέσα στον Πατέρα και στον Υιό. Και κανένας άνθρωπος δεν βρέθηκε ποτέ σε καταλληλότερη θέση για να ακούσει μια τέτοια υπόσχεση από εκείνον που κρεμάστηκε στον σταυρό μαζί με τον Ιησού· «διότι ήταν φυτό άξιο του Παραδείσου εκείνος που συνδέθηκε με αυτόν τον τρόπο με το Δέντρο της Ζωής»³⁰⁹.

«Ο θάνατος του Χριστού εκμηδένισε τις εχθρικές προς το ανθρώπινο γένος δυνάμεις»³¹⁰. Αν οι δαίμονες φοβούνται και τρέμουν, η αιτία δεν είναι άλλη από τον Σταυρό: το αίμα που ρέει από αυτόν δεν κατευνάζει τη δίψα τους, αλλά καταστρέφει τη δύναμή τους³¹¹. Ο Σταυρός τούς νίκησε, και μέσω αυτού θα τους νικήσουμε κι εμείς με τη σειρά μας.

«Η δύναμη του Σταυρού» είναι ακατανίκητη³¹². Γι’ αυτό πρέπει να φέρουμε πιστά επάνω μας το σημείο του, να σηκώσουμε «το λάβαρο του Σταυρού» για να αντιμετωπίσουμε τους αγώνες και τους διωγμούς³¹³, ώστε να μπορέσουμε κι εμείς να πούμε μαζί με τον απόστολο Παύλο:
«Δεν θέλω να καυχηθώ για τίποτε άλλο παρά μόνο για τον Σταυρό του Κυρίου μου Ιησού Χριστού!»³¹⁴


Συνοψίζοντας, μπορούμε να πούμε ότι υπάρχει ένα είδος διπλής έλευσης του Λόγου στην ψυχή. Κατά την πρώτη έλευση, ο Χριστός μόλις αρχίζει να γίνεται γνωστός. Η ψυχή, παραμένοντας ακόμη «τραχιά», δεν βλέπει την ομορφιά Του· διακρίνει μόνο τη σαρκική γέννηση και σταύρωσή Του.

Η δεύτερη έλευση, όμως, αντιστοιχεί κατά κάποιον τρόπο μέσα στην ψυχή προς ό,τι θα είναι η συντέλεια του αιώνα. Σε εκείνον που φθάνει στην τελειότητα ή απλώς στη χριστιανική ωριμότητα, ο Χριστός εμφανίζεται μεταμορφωμένος, μέσα στην ομορφιά και στη δόξα Του. Τότε η ψυχή, αντί να απορρίψει το μυστήριο της Ενανθρωπήσεως ή του Σταυρού, το κατανοεί επιτέλους. Η πίστη της γίνεται φωτεινή. Η ίδια καυχάται μέσα σε αυτό το μυστήριο, «διά του οποίου ο κόσμος έχει σταυρωθεί γι’ αυτήν και αυτή για τον κόσμο»³¹⁵.

Βλέπει πλέον με απόλυτη καθαρότητα ότι αυτός ο θάνατος ως προς τον κόσμο μέσα στον Χριστό είναι ένας «μακάριος θάνατος»³¹⁶. Αυτή δεν είναι μια εξωτερική και προσωρινή διδασκαλία προορισμένη για τους «απλούς», ούτε η πρώτη βαθμίδα των αρχαρίων· είναι η ολοκληρωμένη κατάσταση των τελείων, η οποία αποτελεί η ίδια σημείο και πρόγευση μέσα στην ψυχή της τελικής συντέλειας.

Διότι για εκείνον για τον οποίο ο κόσμος έχει σταυρωθεί και ο οποίος δεν καυχάται πλέον παρά μόνο για τον Σταυρό, η συντέλεια του αιώνα έχει, κατά κάποιον τρόπο, ήδη φθάσει³¹⁷. Ο Ωριγένης θα μπορούσε να πει μαζί με τον Romano Guardini:
«Ο Σταυρός είναι το απόλυτο σύμβολο»³¹⁸.


ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ΄
ΤΟ ΚΥΡΙΟΛΕΚΤΙΚΟ ΝΟΗΜΑ
1. Η επιβεβαίωση της ιστορίας


ΣΤΟΝ ΣΤΑΥΡΟ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΜΕ ΤΟΝ ΟΠΟΙΟ Ο ΚΟΣΜΟΣ ΕΧΕΙ ΣΤΑΥΡΩΘΕΙ Η ΣΥΝΤΕΛΕΙΑ ΤΟΥ ΑΙΩΝΑ ΕΧΕΙ ΗΔΗ ΦΤΑΣΕΙ. ΒΡΙΣΚΕΤΑΙ ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ ΛΟΓΩ ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ ΠΕΡΙΟΡΙΖΕΤΑΙ ΣΕ ΜΙΑ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΠΙΣΤΗ ΣΧΕΔΟΝ ΧΩΡΙΣ ΤΗΝ ΣΩΤΗΡΙΑ ΠΟΥ ΜΑΣ ΥΠΕΣΧΕΘΗ Ο ΚΥΡΙΟΣ.

Σημειώσεις:

Ωριγένους Περί Αρχών-Εισαγωγή 14

Συνέχεια από Κυριακή 20. Σεπτεμβρίου 2026

Ωριγένους Περί Αρχών-Εισαγωγή 14

Επιμέλεια: Manlio Simonetti

Unione Tipografico-Editrice Torinese

III. ΤΑ ΚΥΡΙΑ ΔΟΓΜΑΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ

2. Η ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ (συνέχεια)

Ο κόσμος

Η αποκατάσταση και η κάθαρση των λογικών κτισμάτων, η οποία πραγματοποιείται χωρίς να ασκείται βία στο αυτεξούσιο, απαιτεί, κατά τον Ωριγένη, τη βραδεία διαδοχή περισσότερων κόσμων (κόσμοι) ή αιώνων (αἰῶνες). Αυτοί διαδέχονται ο ένας τον άλλον κατά τέτοιον τρόπο, ώστε η τελική κατάσταση του ενός να αποτελεί το σημείο εκκίνησης του άλλου: I, 6, 3· II, 1, 3.

Ο σημερινός κόσμος, ο μόνος που γνώρισε τη θυσία του Χριστού (II, 3, 5), βρίσκεται στο κέντρο μιας ακολουθίας προηγούμενων και επόμενων κόσμων: II, 3, 5· III, 5, 3. Είναι περιττό να επισημάνουμε την επίδραση της ελληνικής φιλοσοφίας σε αυτή τη σύλληψη, την οποία ο Ωριγένης επιχειρεί να στηρίξει με την αυθεντία των Εφ. 2,7· Ησ. 66,22· Εκκλ. 1,9 κ.ε. (II, 3, 5· III, 5, 3).


Ωστόσο, από τη μία πλευρά υποστηρίζει ότι κάθε φορά υπάρχει ένας μόνο κόσμος (III, 5, 3), ενώ από την άλλη, πολεμώντας τους Στωικούς, αρνείται ότι η διαδοχή των διαφορετικών κόσμων μπορεί να προκαλεί την επανάληψη στον επόμενο κόσμο των ίδιων ακριβώς γεγονότων που συνέβησαν στον προηγούμενο. Η επανάληψη αυτών των γεγονότων θα καταργούσε ολοκληρωτικά την ελευθερία της ανθρώπινης βούλησης. Αντίθετα, οι διαφορετικοί κόσμοι προσδιορίζονται ακριβώς από την ποικιλία των ελεύθερων κινήσεων των λογικών κτισμάτων. Από εδώ προκύπτουν η ποικιλία και η διαφορετικότητα, τις οποίες ο Θεός κάθε φορά εναρμονίζει και διατάσσει προς το καλό όλων: II, 3, 4· II, 1, 2.

Το ωριγενικό σύμπαν αποτελείται από αρμονία και σχέσεις, όπως παρατηρεί ο Cornélis. Κάθε λογικό κτίσμα κατέχει μέσα σε αυτό τη θέση που του αρμόζει ανάλογα με τις αξίες ή τις απαξίες του· και η θέση αυτή μεταβάλλεται συνεχώς ανάλογα με τη μεταβολή εκείνων. Στην ποικιλία αυτή αντιστοιχεί και η ποικιλία του σώματος, το οποίο προσαρμόζεται πάντοτε στη νέα κατάσταση, μέσα σε μια τέλεια αντιστοιχία μεταξύ ηθικών, οντολογικών και τοπογραφικών συνθηκών.

Πώς όμως πρέπει να νοήσουμε την αρχή αυτής της σειράς των κόσμων; Το ζήτημα της αιωνιότητάς της συζητούνταν έντονα στη φιλοσοφία της εποχής· πρβλ. τη σημείωση στο III, 5, 3. Για τον Ωριγένη, όμως, το πρόβλημα αποκτούσε ιδιαίτερη οξύτητα, λόγω της δυσκολίας να συμβιβαστεί η αιώνια ενέργεια του Θεού με την έναρξη του κόσμου μέσω μιας δημιουργικής πράξεώς Του, και να αποφευχθεί το δίλημμα που απαιτούσε να δεχθούμε είτε έναν Θεό ανενεργό πριν από τη δημιουργία του κόσμου είτε έναν κόσμο συναΐδιο με τον Θεό και, επομένως, στερημένο χρονικής αρχής (I, 4, 3-4).

Από το I, 2, 10, όπου υποστηρίζεται ότι πάντοτε υπήρχαν όντα πάνω στα οποία ο παντοδύναμος Θεός ασκούσε την κυριαρχία Του, και από το III, 5, 3, όπου γίνεται λόγος για τη διαδοχή πολλών κόσμων, ορισμένοι θέλησαν να συναγάγουν τη συναϊδιότητα των λογικών κτισμάτων με τον Θεό —Daniélou, Origène, σ. 253— και να περιορίσουν τη δημιουργική ενέργεια του Θεού στον κόσμο της ύλης —Kettler, ό.π., σ. 23.

Η δημιουργία όμως του κόσμου από το μηδέν διακηρύσσεται επανειλημμένα από τον Ωριγένη, σε συμφωνία με την εκκλησιαστική παράδοση: I, πρόλ. 4· I, 3, 3· αλλά και εκτός του έργου Περὶ ἀρχῶν: Comm. in Io., I, 17 (18). Είναι αυθαίρετο να περιορίσουμε το εύρος αυτής της διακήρυξης μόνο στον υλικό κόσμο, πολύ περισσότερο επειδή στο I, 3, 3 ο Ωριγένης απορρίπτει την ελληνική και γνωστική διδασκαλία περί animae ingenitae, δηλαδή περί αγέννητων και αδημιούργητων ψυχών, ενώ στο I, 7, 1 υποστηρίζει ότι και τα λογικά κτίσματα έχουν δημιουργηθεί³⁹.

Όσον αφορά τη συναϊδιότητα του κόσμου με τον Θεό, αυτή αποκλείεται ρητά στο I, πρόλ. 7, όπου δηλώνεται ότι ο κόσμος άρχισε μέσα στον χρόνο. Θα μπορούσε κανείς να αντιτείνει ότι ο κόσμος για τον οποίο γίνεται εδώ λόγος είναι ο δικός μας υλικός κόσμος και όχι ο κόσμος που αποτελείται από τα λογικά κτίσματα. Κάθε αμφιβολία όμως αίρεται από τον ίδιο τον Ωριγένη στο I, 4, 3 κ.ε., όπου παρουσιάζεται με απόλυτη σαφήνεια η δυσκολία να συμφιλιωθεί η δημιουργία του κόσμου μέσα στον χρόνο με την αιωνίως αγαθοποιό ενέργεια του Θεού και προτείνεται μια δυνατή λύση: ο Θεός είναι αιωνίως ενεργός και αγαθοποιός· ο μόνος όμως κόσμος που είναι συναΐδιος με Αυτόν και πάνω στον οποίο εκχέει ab aeterno την ενέργειά Του είναι ο κόσμος των ιδεών, των ιδεατών μορφών των πραγμάτων, ο οποίος είναι αιωνίως παρών μέσα στον Λόγο και, μαζί με Αυτόν, συναΐδιος με τον Θεό⁴⁰.

Ένα άλλο πρόβλημα προκύπτει σχετικά με το τέλος του κόσμου, αυτή τη φορά σε συνάρτηση με τη φύση των λογικών κτισμάτων, των οποίων το αυτεξούσιο αποτελεί αναγκαίο και διακριτικό γνώρισμα και, επομένως, δεν μπορεί να καταργηθεί (II, 1, 2). Έχουμε ήδη επισημάνει ότι το τέλος του κόσμου —ή, ακριβέστερα, της διαδοχής πολλών κόσμων— παρουσιάζεται από τον Ωριγένη ως επιστροφή των λογικών κτισμάτων στην αρχική τους ενότητα μέσα στο αγαθό και ως αποκατάσταση της αρχικής καταστάσεως και αξιοπρέπειάς τους. Τότε ο Θεός θα είναι επιτέλους «τὰ πάντα ἐν πᾶσιν»: I, 6, 1· III, 5, 6-7.

Αλλά ακόμη και σε αυτή την κατάσταση τα κτίσματα θα διατηρήσουν την ελευθερία του θέλειν και του ενεργείν. Επομένως, ο Ωριγένης δεν μπορεί να αποκλείσει τη δυνατότητα να απομακρυνθούν και πάλι από το θείο αγαθό, να εκπέσουν στο κακό και να δώσουν έτσι νέα αρχή στη μακρά και πολύμορφη πορεία μιας νέας σειράς κόσμων. Πράγματι, προβάλλει επανειλημμένα αυτή τη δυνατότητα: II, 3, 3· III, 6, 3· IV, 4, 8· πάντοτε σε συνάρτηση με την πλατωνικής εμπνεύσεως διδασκαλία περί της τελικής διαλύσεως της ύλης και της ασωματότητας των λογικών κτισμάτων⁴¹.

Πρόκειται για τη μεγαλύτερη παραχώρηση του Ωριγένη στην επίδραση της ελληνικής φιλοσοφίας· μια παραχώρηση ικανή να αλλοιώσει τη γραμμική αντίληψη του χρόνου, η οποία χαρακτηρίζει τον Ιουδαϊσμό και τον Χριστιανισμό, προς όφελος μιας αιώνιας κυκλικής επιστροφής, μέσα στην οποία το ἐφάπαξ της θυσίας του Χριστού φαίνεται να χάνει την αξία και τη σημασία του ως αποφασιστικού γεγονότος της ιστορίας του κόσμου⁴².

Για να εκτιμηθεί όμως σωστά η θέση αυτής της αντιλήψεως στη σκέψη του Ωριγένη και στη χριστιανική σημασία της, πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι αυτή προβάλλεται μόνο ως υπόθεση και σε συνάρτηση με μια διδασκαλία —την τελική ασωματότητα των λογικών κτισμάτων— η οποία παρουσιάζεται ως δυνατότητα και όχι ως βεβαιότητα. Γι’ αυτό δεν πρέπει να υπερβάλλουμε ως προς τη σημασία της, παρουσιάζοντάς την ως αναπόφευκτη και αναγκαία συνέπεια των θεμελιωδών προϋποθέσεων της ωριγενικής κοσμολογίας, η οποία στηρίζεται στην ελευθερία των κτισμάτων.

Δεν είναι ορθό να απαιτούμε από έναν συγγραφέα μεγαλύτερη συνέπεια από εκείνη που ο ίδιος επιδεικνύει. Στον Ωριγένη συναντούμε επίσης διατυπώσεις που αποκλείουν περισσότερο ή λιγότερο σαφώς την απομάκρυνση από τον Θεό μετά το τέλος: Hom. Ez., 4, 8· Comm. in Io., X, 42 (26)· Comm. in Matth., XIII, 1· De Pr., III, 6, 6.


Στο Comm. in Rom., V, 10, ο Ωριγένης εξηγεί ακριβώς με ποιον τρόπο, κατά το τέλος, το αυτεξούσιο δεν θα είναι πλέον σε θέση να προκαλέσει νέες πτώσεις, επειδή θα έχει νικηθεί από την αγάπη του Θεού. Πρόκειται για συλλογισμό υπερβολικά βαθύ, ώστε να μπορεί να αποδοθεί στην παρεμβατική και διορθωτική δραστηριότητα του Ρουφίνου. Με αυτή την έννοια, προσφέρεται σε κάθε κτίσμα η δυνατότητα να προσκολληθεί στον Λόγο, κατά μίμηση της ψυχής του Χριστού (II, 6, 7), έτσι ώστε να παραμένει μέσα σε Αυτόν αμετάβλητα.

Ο κόσμος⁴³ ενδιαφέρει τον Ωριγένη ως ο τόπος στον οποίο εκτυλίσσεται η πολύμορφη πορεία των λογικών κτισμάτων και ως το μέσο που έχει οριστεί από τη θεία πρόνοια για τη σταδιακή κάθαρση και αποκατάστασή τους. Αντίθετα, δεν εκδηλώνει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη δομή αυτού του κόσμου και τις επιμέρους διαρθρώσεις του. Έτσι, σχετικά με το θέμα αυτό διαβάζουμε μόνο σποραδικές εξηγήσεις —η εκτενέστερη βρίσκεται στο II, 3—, οι οποίες ποτέ δεν αποτελούν αυτοσκοπό και των οποίων η πλήρης κατανόηση δυσχεραίνεται από διάφορες αλληλεπικαλύψεις. Ωστόσο, στα Περὶ ἀρχῶν μπορούν να διακριθούν τα ακόλουθα ουσιώδη σημεία.

Ο κόσμος διαρθρώνεται σε τρία επίπεδα —ουρανός, γη και κάτω κόσμος—, τα οποία είναι τοποθετημένα σε κατιούσα τάξη: IV, 3, 8-12. Ο Ωριγένης όμως τείνει μερικές φορές να αποδίδει στους όρους αυτούς μόνο σχετική αξία: IV, 3, 10· Comm. in Io., XIX, 20 (5). Παράλληλα, η αλληλεπικάλυψη πραγματικών και συμβολικών σημασιών —η γη, για παράδειγμα, ως σύμβολο του ουρανού— περιπλέκει ακόμη περισσότερο τις διαφορετικές υποδιαιρέσεις που πρέπει να φανταστούμε στο εσωτερικό καθεμιάς από τις τρεις περιοχές: IV, 3, 10 και σημείωση.

Ο Ωριγένης λέει ελάχιστα ή και τίποτε για τον Άδη⁴⁴· λέει κάπως περισσότερα για τη διάκριση μεταξύ γης και ουρανού. Γνωρίζει την παραδοσιακή διάκριση των επτά ουρανών, την αναφέρει όμως χωρίς να την υιοθετεί (II, 3, 6). Αλλού μάλιστα την απορρίπτει ως στερούμενη βιβλικής θεμελιώσεως και προτιμά, λόγω της αυθεντίας του Παύλου, τη διάκριση σε τρεις ουρανούς· πρβλ. τη σημείωση στο αντίστοιχο χωρίο.


Για τον Ωριγένη όμως ουσιώδης είναι η —εν σπέρματι γνωστική— διάκριση (Exc. ex Theod., 50) μεταξύ της αληθινής γης του Γεν. 1,1 και της ξηράς του Γεν. 1,10, καθώς και μεταξύ του ουρανού του Γεν. 1,1 και του στερεώματος του Γεν. 1,8. Διαρθρώνει τη διάκριση αυτή υποστηρίζοντας ότι η αληθινή γη και ο ουρανός βρίσκονται πάνω από την ξηρά και το στερέωμα, σύμφωνα με την ακόλουθη ανιούσα τάξη:

ξηρά – στερέωμα – αληθινή γη – ουρανός
II, 3, 6-7· III, 6, 8.

Στην αληθινή γη και στον ουρανό βρίσκεται η κατοικία των μακαρίων. Η αληθινή γη αποτελεί μόνο προσωρινή κατοικία, μέσα στην οποία οι ήδη καθαρμένες ψυχές θα ολοκληρώσουν και θα τελειοποιήσουν την κατάστασή τους, μέχρι να αξιωθούν την οριστική κατοικία του ουρανού: II, 3, 7⁴⁵.

Η διάκριση μεταξύ ξηράς και γης, καθώς και μεταξύ στερεώματος και ουρανού, υπογραμμίζεται έντονα από τον Ωριγένη στα παραπάνω χωρία. Με αντιγνωστική όμως πρόθεση φροντίζει να μην την οξύνει σε τέτοιον βαθμό, ώστε να προκύψουν δύο κόσμοι διακριτοί naturaliter, δηλαδή εκ φύσεως, και ασυμφιλίωτοι μεταξύ τους⁴⁶. Υπό αυτή την έννοια, προτιμά να κάνει λόγο για έναν ενιαίο κόσμο διακεκριμένο σε δύο μέρη: II, 3, 6.


Η συνέχεια μεταξύ των δύο μερών υπογραμμίζεται από το γεγονός ότι η αληθινή γη και ο ουρανός τοποθετούνται πάνω από τον ουρανό των απλανών αστέρων, στη μυστηριώδη ἀντιζώνη, η οποία θα παραμείνει άφθαρτη όταν ολόκληρος ο κατώτερος κόσμος —από τον ουρανό των απλανών αστέρων και κάτω— θα διαλυθεί κατά την τελική αποκατάσταση· πρβλ. II, 3, 7 και τη σχετική σημείωση.

Η αντίληψη ολόκληρου του σύμπαντος ως χωρικού συνεχούς φαίνεται να προϋποθέτει μια θεμελιώδη ομοιογένεια μεταξύ των μερών του και, επομένως, τη σωματικότητα ακόμη και της αληθινής γης και του ουρανού. Στα Περὶ ἀρχῶν ο Ωριγένης φαίνεται να προσανατολίζεται προς αυτή την κατεύθυνση, ιδιαίτερα στο II, 3, 6, όπου, με βάση το Β΄ Κορ. 4,18, διακρίνει μεταξύ των ea quae non videntur —τὰ μὴ βλεπόμενα— και των invisibilia —ἀόρατα.

Ασώματες —ἀσώματα— είναι μόνο οι αόρατες πραγματικότητες. Αντίθετα, όσα δεν βλέπονται έχουν από τη φύση τους τη δυνατότητα να γίνουν ορατά —είναι δηλαδή σωματικά— και απλώς προς το παρόν δεν γίνονται αντιληπτά από εκείνους στους οποίους έχουν υποσχεθεί. Σε αυτή τη δεύτερη τάξη πραγματικοτήτων ανήκει η ουράνια κατοικία των μακαρίων.


Στο σημείο αυτό, όμως, ο Ωριγένης δεν παραμένει απολύτως σταθερός. Ήδη στο II, 11, 7 οι μακάριοι ανυψώνονται από τα ea quae non videntur προς τα invisibilia. Στο Comm. in Io., XIX, 22 (5), πάλι, δεν γίνεται διάκριση μεταξύ του κόσμου που δεν βλέπεται —μὴ βλεπόμενος—, του αόρατου —ἀόρατος— και του νοητού —νοητός—, ενώ πρόκειται για τον κόσμο που έχει υποσχεθεί στους μακαρίους⁴⁷.

Από την άλλη πλευρά, η συνέχεια και η ομοιογένεια μεταξύ της ξηράς και της αληθινής γης προϋποτίθεται στο Hom. XXXVI in Ps., 5, 4. Εκεί γίνεται λόγος για την αληθινή γη και τον ουρανό ως τοποθετημένα πάνω από την ξηρά και το στερέωμα, έτσι ώστε η επάνω επιφάνεια —dorsum— του στερεώματος να αποτελεί την αληθινή γη του ανώτερου ουρανού.

Σε τελική ανάλυση, διακρίνουμε εδώ την αντανάκλαση της αβεβαιότητας η οποία, όπως είδαμε, χαρακτηρίζει τη σκέψη του Ωριγένη σχετικά με την τελική κατάσταση των μακαρίων. Η τελική κατάσταση ασωματότητας προϋποθέτει την ασωματότητα της ουράνιας κατοικίας. Αντίθετα, η ουράνια κατοικία τείνει να νοείται ως σωματική εκεί όπου η τελική κατάσταση των ψυχών συνδέεται μονίμως με τη σωματικότητα. Πρβλ., σε αντιθετική μεταξύ τους κατεύθυνση, II, 3, 6 κ.ε. και II, 11, 7, όπου είναι εμφανής η σύνδεση της σωματικότητας ή ασωματότητας των μακαρίων με τη σωματικότητα ή ασωματότητα της ουράνιας κατοικίας.


Η ψυχή


Σημειώσεις:

39. Ας σημειωθεί η πλήρης αντιστοιχία μεταξύ του I, 3, 3 και του Comm. in Io., I, 17 (18), ως προς την αναφορά στον Ποιμένα του Ερμά.
40. Για να εκτιμηθεί σωστά αυτή η ωριγενική αντίληψη, πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι, για μια πλατωνική νοοτροπία, ο κόσμος των ιδεατών μορφών ήταν απολύτως πραγματικός. Στην ίδια γραμμή σκέψης, στο Comm. in Io., XIX, 22 (5), ο Λόγος ορίζεται ως κόσμος πολλαπλός και ποικίλος.
41. Πρβλ. επίσης C. Cels., IV, 69. Με βάση αυτή την αντίληψη, ο Ωριγένης υποστηρίζει ότι η ύλη υπάρχει per intervalla, δηλαδή κατά διαστήματα: κάθε φορά που οι κινήσεις των λογικών κτισμάτων καθιστούν αναγκαία την παρουσία της και τη δημιουργία της από τον Θεό.
42. Το αποφασιστικό νόημα της μοναδικής θυσίας του Χριστού έχει, πάντως, όπως είδαμε, υπογραμμιστεί σαφώς στο II, 3, 5.
43. Δηλαδή ο σημερινός μας κόσμος, ο οποίος σε κάθε μέρος του προκύπτει από τις διαφορετικές κινήσεις των λογικών κτισμάτων.
44. Πρέπει να προστεθεί ότι ο Ωριγένης τοποθετεί τους δαίμονες σε διαφορετικές —δηλαδή χαμηλότερες— περιοχές του ουρανού από εκείνες στις οποίες κατοικούν οι μακάριοι, δηλαδή οι άγγελοι. Οι δαίμονες, ωστόσο, δρουν και μέσα στον επίγειο κόσμο, βλάπτοντας τους ανθρώπους: IV, 3, 9· III, 2 passim· I, 6, 3.
45. Εφόσον η αληθινή γη αποτελεί την τελική κατοικία, υπήρξε επίσης και η αρχική κατοικία, δηλαδή ο επίγειος Παράδεισος. Με αυτή την έννοια πρέπει να κατανοηθούν διάφορες σχετικές διατυπώσεις του Ωριγένη. Εξαίρεση αποτελεί το II, 11, 6, όπου ο Παράδεισος τοποθετείται επάνω σε αυτή τη γη, δηλαδή στην ξηρά. Πρόκειται όμως για ένα χωρίο στο οποίο ο Ωριγένης δεν λαμβάνει υπόψη τη διάκριση μεταξύ ξηράς και αληθινής γης, την οποία υπογραμμίζει τόσο έντονα αλλού· πρβλ. τη σημείωση στο αντίστοιχο χωρίο.
46. Δηλαδή ο θείος κόσμος του πληρώματος και ο κόσμος της ύλης, ο οποίος παράγεται από την υποβάθμιση και την αμαρτία.

Ο Θεός στην πατερική σκέψη 19

Συνέχεια από Παρασκευή 14. Αυγούστου 2026

Ο Θεός στην πατερική σκέψη 19

Του G. L. Prestige

Εκδόσεις WIPF-STOCK-Eugene, Oregon

ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI

Ο ΛΟΓΟΣ (συνέχεια)

......Για τον Ωριγένη, ο Λόγος ονομάστηκε έτσι λόγω της δυνάμεώς Του να ερμηνεύει τα κρυμμένα πράγματα του σύμπαντος στη λογική συνείδηση των ανθρώπων. Υποστηρίζει (Εἰς τὸ κατὰ Ἰωάννην 1.19, 111) ότι, κατά κάποια έννοια, ο Χριστός ήταν ο Δημιουργός και η άμεση πηγή υπάρξεως των όντων· αυτό ισχύει δυνάμει του ότι είναι η Σοφία. Ο τίτλος «Σοφία», προσθέτει, πρέπει να κατανοηθεί σε σχέση με το συγκροτημένο σύστημα γνώσεως και ιδεών που αφορά το σύμπαν· ο τίτλος «Λόγος» πρέπει να συσχετιστεί με τη σύνδεση των αντικειμένων της γνώσεως με τα λογικά όντα.

Και πάλι (Περὶ ἀρχῶν 1.2.3), παρατηρεί ότι η Σοφία πρέπει να νοείται ως ο Λόγος του Θεού, επειδή αποκαλύπτει σε όλα τα άλλα όντα την αρχή των μυστηρίων και των απορρήτων που περιέχονται μέσα στη σοφία του Θεού· και ονομάζεται Λόγος επειδή είναι, τρόπον τινά, ο Ερμηνευτής των απορρήτων του νου.

Δεν στερείται ενδιαφέροντος η παρατήρηση ότι στους αρειανούς κύκλους υπογραμμιζόταν η ιδέα της απομακρύνσεως του Θεού και ότι λειτουργία του Λόγου ήταν να αποκαλύπτει Εκείνον που ο ίδιος ήταν αόρατος. Ο Αστέριος έγραψε, όπως αναφέρει ο Ευσέβιος (Κατὰ Μαρκέλλου 2.3.24),
ότι ο Λόγος του Θεού είναι η εικόνα του αοράτου Θεού........

Μια δεύτερη ομάδα χωρίων τονίζει τη λογική όψη του Λόγου. Έχουμε διδαχθεί, λέει ο Ιουστίνος (Απολογία Α΄, 46.2), ότι ο Χριστός είναι ο πρωτότοκος του Θεού, αφού είναι ο Λόγος στον οποίο μετέχει ολόκληρο το ανθρώπινο γένος· και όσοι έζησαν σύμφωνα με τον λόγο είναι χριστιανοί, ακόμη κι αν θεωρήθηκαν άθεοι, όπως ο Σωκράτης και ο Ηράκλειτος μεταξύ των Ελλήνων, ή ο Αβραάμ, οι τρεις άγιοι Παίδες και ο Ηλίας μεταξύ των βαρβάρων. Κατά τον Τατιανό (Πρὸς Ἕλληνας 7.1), ο ουράνιος Λόγος απέκτησε τον «πνευματικό» του χαρακτήρα από το πνεύμα, και ήταν Λόγος χάρη στη δύναμη του λόγου· κατά τον Αθηναγόρα (Πρεσβεία περὶ Χριστιανῶν 24.1), ο Υιός είναι ο Νους, ο Λόγος και η Σοφία του Πατέρα.

Ο Τερτυλλιανός, ο οποίος υποστήριζε μια διδασκαλία περί Λόγου συγγενική με εκείνη που θα αναφερθεί παρακάτω, σε σχέση με τη διάκριση ανάμεσα στον «ενδιάθετο λόγο» και στον «προφορικό λόγο», εξηγεί το ζήτημα ως εξής (Adversus Praxean 5). Πριν από την αρχή των πάντων, ο Θεός υπήρχε μόνος, επειδή δεν υπήρχε τίποτε έξω από Αυτόν εκτός από τον ίδιο. Κι όμως, ακόμη και τότε δεν ήταν μόνος, διότι είχε μαζί Του εκείνο που κατείχε μέσα Του, δηλαδή τον δικό Του λόγο. Διότι ο Θεός είναι λογικός, και ο λόγος υπήρχε πρώτα μέσα Του. Αυτός ο λόγος είναι η ίδια Του η συνείδηση (sensus), την οποία οι Έλληνες ονομάζουν Λόγο και στην οποία αντιστοιχεί το λατινικό Sermo. Γι’ αυτό έχει πλέον επικρατήσει μεταξύ των λατινόφωνων χριστιανών να λέγεται ότι ο Sermo ήταν εν αρχή μαζί με τον Θεό.

Θα ήταν, όμως, καταλληλότερο να θεωρήσουμε τον Λόγο ως λογική αρχή αρχαιότερο, επειδή ο Θεός δεν ήταν εξαρχής sermonalis —κάτοχος λόγου ως εκφερόμενης ομιλίας—, ενώ ήταν rationalis —λογικός— ακόμη και πριν από την αρχή· και επειδή ο ίδιος ο Sermo, καθώς συνίσταται από τη λογική αρχή, φανερώνει την προτεραιότητά της ως δικής του ουσίας. Όχι ότι αυτή η διάκριση, παρατηρεί ο Τερτυλλιανός, έχει κάποια πρακτική συνέπεια. Διότι, παρόλο που ο Θεός δεν είχε ακόμη εκφέρει τον Sermo Του, τον είχε πάντως μέσα Του, μαζί με την ίδια Του τη λογική αρχή και περιεχόμενο σε αυτήν, καθώς σχεδίαζε σιωπηλά όλα όσα επρόκειτο αργότερα να εκφέρει.


Ο Ιππόλυτος, πάλι, παρατηρεί (Κατὰ πασῶν αἱρέσεων ἔλεγχος 10.33.1) ότι ο μόνος και καθολικός Θεός πρώτα συνέλαβε νοητικά και γέννησε τον Λόγο — όχι έναν λόγο ως ομιλία, αλλά την ενδιάθετη λογική αρχή όλου του Είναι. Μόνον Αυτόν, λέει ο Ιππόλυτος, γέννησε ο Θεός από το υπάρχον Είναι, σε αντιδιαστολή προς τη δημιουργία «από τα μη όντα», αφού ο ίδιος ο Πατέρας ήταν υπάρχον είναι, από το οποίο προήλθε εκείνο που γεννήθηκε. Ο Κλήμης αναφέρει (Προτρεπτικός 10.98.3) ότι ο Λόγος του Θεού είναι η εικόνα Του· ο θείος Λόγος είναι ο αληθινός Υιός του Νου, το αρχετυπικό Φως από το Φως· και εικόνα του Λόγου είναι ο αληθινός άνθρωπος, ο νους που υπάρχει μέσα στον άνθρωπο.

Ο Ωριγένης διατυπώνει τη θέση (Περὶ ἀρχῶν 1.3.8) ότι τα δημιουργημένα όντα αντλούν την ύπαρξή τους από τον Θεό Πατέρα και τη λογική τους ύπαρξη από τον Λόγο· την αγιότητά τους την οφείλουν στο Άγιο Πνεύμα. Αναπτύσσει περαιτέρω αυτή τη θέση λέγοντας (Εἰς τὸ κατὰ Ἰωάννην 2.3.20) ότι ο λόγος που υπάρχει σε κάθε λογικό ον έχει προς τον Λόγο, ο οποίος ήταν εν αρχή μαζί με τον Θεό και ήταν Θεός, την ίδια σχέση που έχει ο Θεός Λόγος προς τον Θεό. Και οι δύο βρίσκονται στη θέση πηγής: ο Πατέρας είναι η πηγή της θεότητας για τον Υιό, και ο Υιός η πηγή του λόγου για την ανθρωπότητα.

Η τρίτη ομάδα χωρίων που θα παραθέσουμε εδώ συνδέει τον Λόγο με την ιδέα του θείου προστάγματος ή θελήματος. Υπήρχαν άφθονα προηγούμενα γι’ αυτή τη σύνδεση στις αφηγήσεις της Παλαιάς Διαθήκης για τη δημιουργία, όπου «ο Θεός είπε και έγινε». Ο Ιουστίνος, σχολιάζοντας τη διδασκαλία του Κυρίου μας, όπως αυτή περιέχεται στην Επί του Όρους Ομιλία και αλλού, παρατηρεί (Απολογία Α΄, 14.5) ότι οι εντολές Του (λόγοι) είναι σύντομες και περιεκτικές· διότι ο Λόγος του Θεού δεν ήταν σοφιστής, αλλά η Δύναμη του Θεού. Ο Ιππόλυτος (Κατὰ πασῶν αἱρέσεων ἔλεγχος 10.33.2) ονομάζει τον Λόγο αιτία όσων ήρθαν στην ύπαρξη, επειδή έφερε μέσα Του το θέλημα Εκείνου που Τον γέννησε· υποστηρίζει επίσης (Κατὰ Νοητοῦ 10) ότι ο Θεός δημιούργησε διά του Λόγου —η δημιουργία ήταν, ασφαλώς, η υπέρτατη πράξη του θείου θελήματος— και διευθέτησε τη δημιουργία διά της Σοφίας. Ο Κλήμης (Στρωματεῖς 5.14, 99.3), εκθέτοντας τα στοιχεία του χριστιανισμού που μπορούσε να διακρίνει στον Πλάτωνα, παραφράζει τα λόγια του συγγραφέα Αριστόβουλου. Σύμφωνα με εκείνον, όταν ο Πυθαγόρας, ο Σωκράτης και ο Πλάτων έλεγαν ότι άκουσαν τη φωνή του Θεού κατά την προσεκτική θεώρηση της δομής του σύμπαντος, το οποίο δημιουργήθηκε και συντηρείται αδιάκοπα από τον Θεό, είχαν αντλήσει αυτή την ιδέα από τον Μωυσή. Ο Μωυσής δίδαξε ότι Εκείνος είπε και έγινε, περιγράφοντας έτσι τον λόγο του Θεού ως πράξη. Ο λόγος του Θεού παρουσιαζόταν, επομένως, ως αποτελεσματική έκφραση της ενεργού θείας βούλησης.

Εκτός από τα παραπάνω, μπορούν να παρατεθούν αρκετά χωρία όπου ο Λόγος συνδέεται άμεσα με το θέλημα του Πατέρα. «Με το θέλημα της απλότητάς Του ο Λόγος εκπηδά», αναφωνεί ο Τατιανός (Πρὸς Ἕλληνας 5.1). «Αν, λοιπόν, ο Λόγος αποστέλλεται διά του Ιησού Χριστού», συλλογίζεται ο Ιππόλυτος (Κατὰ Νοητοῦ 13), «ο Ιησούς Χριστός είναι το Θέλημα του Πατέρα». Ο Ιουστίνος είχε ήδη παρατηρήσει (Διάλογος πρὸς Τρύφωνα 60.2) ότι ο θείος άγγελος, τον οποίο ταύτιζε με τον Χριστό και ο οποίος εμφανίστηκε στον Αβραάμ κατά την κρίση των Σοδόμων, στον Ιακώβ και σε άλλες περιστάσεις, υπηρετούσε το θέλημα του Δημιουργού του σύμπαντος. Λίγο παρακάτω (ό.π., 61.1) δικαιολογεί την ποικιλία των υπερφυσικών ονομασιών που απέδιδε στον Χριστό, ανάμεσά τους και την ονομασία «Λόγος», με το ότι υπό καθεμιά από αυτές υπηρετούσε τον σκοπό του Πατέρα, καθώς και με το ότι είχε γεννηθεί από τον Πατέρα με τη θέλησή Του. Ανάλογη διαδικασία, συνεχίζει, μπορούμε να παρατηρήσουμε και στους ανθρώπους: όταν προφέρουμε έναν λόγο, γεννούμε έναν λόγο, αλλά η προφορά του δεν επιφέρει τέτοια διαίρεση ώστε να μειώνεται ο λόγος που βρίσκεται μέσα μας. Τόσο η ύπαρξη όσο και η δράση του Λόγου νοούνται εδώ σαφώς από τον Ιουστίνο ως προερχόμενες από το θέλημα του Πατέρα.

Ο Κλήμης αναφέρει (Στρωματεῖς 5.1, 6.3) ότι Εκείνος που μας χάρισε το Είναι και τη ζωή μάς χάρισε και τον λόγο, επειδή θέλησε να ζούμε τόσο λογικά όσο και καλά. Διότι ο Λόγος του Πατέρα του σύμπαντος δεν είναι «εκφερόμενος λόγος», αλλά η πιο φανερή Σοφία και Αγαθότητα του Θεού, παντοδύναμη Δύναμη, αληθινά θεία και αισθητή ακόμη και σε όσους δεν την ομολογούν, Θέλημα πανίσχυρο. Ο Ωριγένης (Περὶ ἀρχῶν 4.4.1) υποστηρίζει ότι ο Λόγος και η Σοφία γεννήθηκε χωρίς κανένα σωματικό πάθος, όπως ακριβώς το θέλημα προέρχεται από τον νου· αν ονομάζεται Υιός της αγάπης, γιατί να μη λέγεται, με τον ίδιο τρόπο, και Υιός του θελήματος;

Πρέπει να παρατηρήσουμε ότι τα χωρία που συσχετίζουν τον Λόγο με το θείο θέλημα χωρίζονται σε δύο κατηγορίες. Σε ορισμένα, η αΐδια γέννηση του Υιού ή το αποκαλυπτικό Του έργο λέγεται ότι απορρέει από το θέλημα του Πατέρα και υπόκειται σε αυτό. Σε άλλα, ο ίδιος ο Υιός ταυτίζεται με το θέλημα του Πατέρα. Σε ένα πρώιμο στάδιο της θεολογικής ανάπτυξης, αυτή η διάκριση φαίνεται ότι πέρασε απαρατήρητη και δεν προκάλεσε κάποια σημαντική δογματική διαφωνία. Αργότερα απέκτησε ολοένα μεγαλύτερη σημασία σε σχέση με τη θεωρία της υποταγής του Υιού στον Πατέρα. Όταν συνέβη αυτό, η ορθόδοξη παράδοση τόνισε την ταύτιση που καθιστούσε τον αΐδιο Υιό συγκεκριμένη έκφραση του θελήματος του Πατέρα. Από την άλλη πλευρά, η σχολή που υποστήριζε την υποταγή του Υιού αξιοποίησε τον υπαινιγμό κατωτερότητας που φαινόταν να συνεπάγεται η υπαγωγή Του σε ένα εξωτερικό θέλημα· έτσι, οι αθώοι συλλογισμοί των Απολογητών κατέληξαν να προσφέρουν στήριγμα στην αρειανική σχολή σκέψης.

Έγιναν ήδη ορισμένες αναφορές σε έναν πρώιμο θεολογικό συλλογισμό που στηρίζεται στη διάκριση ανάμεσα στον «ενδιάθετο λόγο» (λόγος ἐνδιάθετος) και στον «προφορικό λόγο» (λόγος προφορικός). Η ελληνική λέξη «λόγος» μπορεί να σημαίνει εξίσου «σκέψη» και «ομιλία». Έτσι γεννήθηκε η ιδέα ότι ο θείος Λόγος πέρασε από δύο τρόπους ή στάδια ύπαρξης: από την αιωνιότητα θεωρούνταν ανέκφραστος, ενυπάρχοντας στο Είναι του Πατέρα όπως η σκέψη και η λογική ενυπάρχουν στον νου· κατά την πράξη της δημιουργίας, όμως, της οποίας ήταν ο φορέας, εξήλθε από τον θείο Νου και απέκτησε εξωτερική έκφραση, όπως μια σκέψη όταν εκφέρεται με τον λόγο.

Αυτός ο συλλογισμός έχει σημαντική σχέση με τη θεωρία της υποταγής του Υιού στον Πατέρα. Στα χέρια ετερόδοξων ερμηνευτών θα μπορούσε εύκολα να στηρίξει τον ισχυρισμό ότι ο Λόγος ήταν απρόσωπος —μια απλή ιδιότητα του Θεού— έως τη στιγμή του ιστορικού χρόνου κατά την οποία προήλθε από τον Πατέρα με την πράξη της δημιουργίας. Μια τέτοια προγενέστερη απροσωπία θα μείωνε την αξία, ακόμη και την πραγματικότητα, της αιώνιας ύπαρξής Του, προσδίδοντας έναν ψευδεπίγραφα χριστιανικό τόνο στον ισχυρισμό του Αρείου ότι «υπήρχε καιρός που δεν υπήρχε». Ακόμη και χωρίς αυτό το συμπέρασμα, κάθε θεωρία αυτού του είδους έτεινε να συνδέει τον Λόγο υπερβολικά αποκλειστικά με την πράξη της δημιουργίας και τη διατήρηση του κτιστού σύμπαντος. Έτσι, όταν μια διδασκαλία με τον ίδιο γενικό χαρακτήρα αναβίωσε τον τέταρτο αιώνα από τον Μάρκελλο —χωρίς καμία κλίση προς τη θεωρία της υποταγής, και μάλιστα σε συνειδητή αντίθεση προς τέτοιες τάσεις—, η ανάπτυξη μιας Τριάδας από τη θεία ενότητα άρχιζε με την ανάγκη να ικανοποιηθούν οι απαιτήσεις της δημιουργίας του κόσμου και τελείωνε με την παύση αυτών των απαιτήσεων.

Τόσο η αντίληψη για τους δύο τρόπους ύπαρξης του Λόγου όσο και η ορολογία με την οποία εκφράστηκε προέρχονταν πιθανότατα απευθείας από τους Στωικούς και εισήχθησαν στη θεολογία. Η υπόθεση ότι έφθασαν μέσω του Φίλωνα δεν στηρίζεται σε θετικές μαρτυρίες και δεν ενισχύεται ιδιαίτερα από το γεγονός ότι το όνομα του Φίλωνα δεν αναφέρεται στους Αποστολικούς Πατέρες, ενώ στο ευρετήριο των Απολογητών του δρος Goodspeed εμφανίζεται μόνο μία φορά, σε παράθεμα από τον Τατιανό. Ούτε φαίνεται να απαντά στον Θεόφιλο. Στην αφετηρία της, η διδασκαλία φαίνεται να είχε κάποια σχέση με τη γνωστική σκέψη. Πάντως, ο Ειρηναίος διέκρινε μια συγγένεια ανάμεσα στη γνωστική ιδέα ότι ο Θεός προέβαλε ένα σύστημα Αιώνων, στο οποίο περιλαμβανόταν ένας Λόγος, και στην κοινή στωική διάκριση ανάμεσα στον ενδιάθετο και στον προφορικό λόγο, με την οποία ήταν προφανώς καλά εξοικειωμένος.

Υποστηρίζει (Κατὰ αἱρέσεων 2.12.5) ότι είναι αδύνατον η Σιγή και ο Λόγος να συνυπάρχουν στο ίδιο σώμα απορροών. Αν ο Λόγος είναι μόνο «ενδιάθετη» ομιλία, τότε και η Σιγή πρέπει να είναι «ενδιάθετη» σιωπή· τα δύο είναι παράλληλα και αντιφάσκουν μεταξύ τους. Ότι όμως ο Λόγος δεν είναι απλώς «ενδιάθετος» στο γνωστικό σύστημα αποδεικνύεται, κατά τον Ειρηναίο, από τη σειρά της προβολής των Αιώνων: ο Λόγος έπεται της Σιγής και, επομένως, προορίζεται σαφώς να παριστά τη διακοπή της σιωπής με την εκφορά λόγου. Λίγο παρακάτω (ό.π., 2.13.8), επικρίνει έντονα τους Γνωστικούς επειδή εφαρμόζουν στον Πατέρα των πάντων ένα σύστημα ανεπαρκών μεταφορικών συμπερασμάτων, συναγμένων από τον τρόπο με τον οποίο παράγεται η ανθρώπινη ομιλία από τον ανθρώπινο νου: «Μεταφέρουν τη γέννηση ενός ανθρώπινου “προφορικού λόγου” στον αιώνιο Λόγο του Θεού».

Όλη αυτή η ορολογία, ωστόσο, ανήκει στην κριτική του Ειρηναίου και όχι σε κάποια διατύπωση των ίδιων των Γνωστικών. Η αντίθεση ανάμεσα στον ενδιάθετο και στον προφορικό λόγο θα είχε αντιμετωπίσει σοβαρότερες επιφυλάξεις από όσες πράγματι συνάντησε, αν την είχαν υιοθετήσει επισήμως οι Γνωστικοί. Την υιοθέτησαν λίγοι ορθόδοξοι συγγραφείς για να καταδείξουν την τέλεια ενότητα που υπήρχε εξαρχής ανάμεσα στον Πατέρα και στον Λόγο. Όμως πολύ νωρίς εκδηλώθηκαν αντιρρήσεις εναντίον της και σύντομα απορρίφθηκε. Υπήρχε, εντούτοις, και ένας ακόμη λόγος που δικαιολογούσε ως έναν βαθμό την υιοθέτησή της: από τη σκοπιά του πεπερασμένου ανθρώπινου παρατηρητή, οι εξωτερικές πράξεις της δημιουργίας και της ενανθρώπησης, μέσω των οποίων ο Λόγος παρουσιάζει με πεπερασμένους όρους κάποια ομοιότητα προς τον άπειρο Πατέρα, έδωσαν την αφορμή για την ιστορική αναγνώριση του Πατέρα και του Λόγου ως διακριτών.

Ο Αθηναγόρας (Πρεσβεία περὶ Χριστιανῶν 10.2–3), παρότι δεν χρησιμοποιεί τη χαρακτηριστική ορολογία αυτής της θεωρίας, εκφράζεται ωστόσο με όρους που ενδέχεται να αντιστοιχούν σε παρόμοια αντίληψη. Λέει ότι ο Υιός ήταν το πρώτο γέννημα του Πατέρα, χωρίς όμως να είναι κτιστό ον· διότι ο Θεός, ως αιώνιος Νους, είχε εξαρχής μέσα Του τον δικό Του Λόγο, αφού ήταν αιωνίως λογικός. Ο Υιός, όμως, όταν προήλθε από Αυτόν, έγινε το θεμέλιο και η ενεργός δύναμη της κτιστής φύσης.

Ο Θεόφιλος είναι ο πρώτος που χρησιμοποιεί ρητά την ορολογία του ενδιάθετου και του προφορικού Λόγου. Ο Θεός, παρατηρεί (Πρὸς Αὐτόλυκον 2.10), έχοντας τον δικό Του Λόγο ενδιάθετο μέσα στην καρδιά Του, Τον γέννησε μαζί με τη δική Του σοφία, όταν Τον «εξέφερε» πριν από τη δημιουργία του σύμπαντος. Η λέξη «εξέφερε» παραπέμπει στον Ψαλμό 45.1 —«Η καρδιά μου αναβλύζει καλό λόγο»—, όπου στο ελληνικό κείμενο λέγεται: «Ἐξηρεύξατο ἡ καρδία μου λόγον ἀγαθόν».

Σε άλλο σημείο (ό.π., 2.22) αναφέρεται στη φωνή του Θεού που άκουσε ο Αδάμ στον παράδεισο. Τι άλλο μπορεί να είναι αυτή η φωνή, ρωτά, παρά ο Λόγος του Θεού, ο οποίος είναι και Υιός Του; Όχι, όμως, Υιός με τον τρόπο που οι ποιητές και οι μυθογράφοι περιγράφουν τη γέννηση υιών θεών μέσω ερωτικής συνεύρεσης, αλλά όπως η αλήθεια περιγράφει τον Λόγο, που ήταν αιωνίως ενδιάθετος στην καρδιά του Θεού. Διότι, πριν έρθει οτιδήποτε στην ύπαρξη, ο Θεός Τον είχε ως Σύμβουλό Του, αφού ήταν ο δικός Του νους και η δική Του φρόνηση. Όταν ο Θεός θέλησε να δημιουργήσει όλα όσα είχε αποφασίσει, γέννησε αυτόν τον Λόγο ως προφορικό, ως πρωτότοκο όλης της κτίσης· όχι στερώντας από τον εαυτό Του τον Λόγο, αλλά γεννώντας τον Λόγο και παραμένοντας διαρκώς σε κοινωνία μαζί Του.

Έχει ήδη παρατεθεί ένα χωρίο (σ. 119) του Τερτυλλιανού (Κατὰ Πραξέα 5), στο οποίο υποστηρίζει ότι ο θείος Sermo (ομιλία, εκφερόμενος λόγος, Λόγος) υπήρχε πριν από τη δημιουργία, σιωπηλά μέσα στη θεότητα και ενσωματωμένος στον θείο Λόγο, ενώ ο Θεός συλλογιζόταν και σχεδίαζε όλα όσα σκόπευε αργότερα να εκφέρει μέσω του Sermo. Το χωρίο αυτό κινείται στον ίδιο κύκλο ιδεών με εκείνα που παρατέθηκαν από τον Θεόφιλο, μολονότι δεν εμφανίζονται οι χαρακτηρισμοί «ενδιάθετος» και «προφορικός». Αξίζει επίσης να σημειωθεί το χωρίο του Ιππολύτου (Κατὰ πασῶν αἱρέσεων ἔλεγχος 10.33.1), που παρατέθηκε στο ίδιο πλαίσιο: αναφέρει ότι ο Θεός πρώτα συνέλαβε νοητικά και γέννησε τον Λόγο, όχι έναν λόγο ως ομιλία, αλλά την ενδιάθετη λογική αρχή όλων όσων υπάρχουν.

Θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι μια παρόμοια ιδέα είχε κατά νου ο Ιγνάτιος όταν έγραψε (Πρὸς Μαγνησιεῖς 8.2) ότι ο Θεός φανέρωσε τον εαυτό Του μέσω του Ιησού Χριστού, του Υιού Του, ο οποίος είναι ο Λόγος Του που προήλθε από τη σιωπή. Η αναφορά, ωστόσο, στο χωρίο αυτό δεν αφορά την πράξη της δημιουργίας, αλλά την προφητική έμπνευση και την Ενανθρώπηση. Η σιωπή που εννοείται εδώ δεν είναι, επομένως, η απόλυτη σιωπή του αρχέγονου κενού, αλλά η σχετική σιωπή μέσα στην οποία τα μυστήρια του Θεού παραμένουν κρυμμένα από την ανθρώπινη ακοή, εκτός αν υπάρξει ειδική αποκάλυψη.

Από την άλλη πλευρά, μια σειρά θεολόγων απορρίπτει ολόκληρη αυτή την αντίληψη. Ο Ειρηναίος (Κατὰ αἱρέσεων 2.13.8), όπως ειπώθηκε, καταδικάζει τους Βαλεντινιανούς επειδή μεταφέρουν στον αιώνιο Λόγο του Θεού τον τρόπο με τον οποίο γεννιέται ο ανθρώπινος «προφορικός λόγος». Ο Κλήμης, όπως επίσης είδαμε (Στρωματεῖς 5.1, 6.3· σ. 122), αρνείται ότι ο Λόγος του Πατέρα του σύμπαντος είναι «προφορικός λόγος»· αντιθέτως, είναι η πιο φανερή Σοφία και Αγαθότητα του Θεού.

Ο Ωριγένης (Εἰς τὸ κατὰ Ἰωάννην 1.24, 151) εφιστά ιδιαίτερα την προσοχή στην ονομασία «Λόγος», την οποία δεν χρησιμοποίησε ο ίδιος ο Κύριος, αλλά προέρχεται από τον άγιο Ιωάννη. Αναφέρεται στον ενθουσιασμό με τον οποίο διάφοροι υιοθέτησαν αυτή την ονομασία, ιδίως σε συνδυασμό με την αδιάκοπη παράθεση του ψαλμού «Ἐξηρεύξατο ἡ καρδία μου λόγον ἀγαθόν». Είχαν, όπως λέει, την εντύπωση ότι ο Υιός του Θεού ήταν μια πατρική εκφορά (προφορά), που εκφραζόταν σχεδόν με πραγματικές συλλαβές ομιλίας· γι’ αυτό και Του αρνούνταν κάθε συγκεκριμένη ατομική υπόσταση — τουλάχιστον αν ο Ωριγένης τούς είχε κατανοήσει σωστά. Αυτό που πραγματεύεται και απορρίπτει εδώ είναι σαφώς κάποια παραλλαγή της θεωρίας του «προφορικού Λόγου».

Ο Ευσέβιος αντιτίθεται και πάλι σε ένα πολύ παρόμοιο σφάλμα, με πολύ παρόμοια διατύπωση (Εὐαγγελικὴ ἀπόδειξις 5.5.8). Σε άλλη πραγματεία (Ἐκκλησιαστικὴ θεολογία 2.15.4), καταγγέλλει τον Μάρκελλο επειδή χρησιμοποιεί τη διάκριση ανάμεσα στον ενδιάθετο και στον προφορικό Λόγο. Η καταγγελία αυτή είναι ουσιαστικά εύστοχη, αν και οι ίδιοι οι όροι δεν φαίνεται να ανήκουν στη διατύπωση του Μάρκελλου, αλλά στο σχόλιο του Ευσέβιου.

Κατά τον τέταρτο αιώνα, όλοι σχεδόν, εκτός από τους δηλωμένους αιρετικούς, φαίνεται ότι είχαν απορρίψει ολόκληρη τη θεωρία. Οι ημιαρειανοί της επιτίθενται στη Μακρόστιχη έκθεση πίστεως (ενότητα 5, στον Αθανάσιο, Περὶ συνόδων 26). Η διδασκαλία αναθεματίζεται στον όγδοο αναθεματισμό της Συνόδου του Σιρμίου (ό.π., 27). Ο Ψευδο-Αθανάσιος (Ἔκθεσις πίστεως 1) περιγράφει τον Λόγο ως ούτε «ενδιάθετο» ούτε «προφορικό», ούτε απορροή του Τελείου, ούτε διαίρεση του απαθούς είναι, ούτε εκπόρευση, αλλά ως Υιό με την απόλυτη έννοια. Μια διαδοχή ορθόδοξων θεολόγων επαναλαμβάνει αυτή την καταδίκη.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ζ΄
Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΥΠΟΤΑΓΗΣ ΤΟΥ ΥΙΟΥ ΣΤΟΝ ΠΑΤΕΡΑ

ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΑΒΕΒΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΒΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ. ΣΥΝΤΟΜΑ ΕΛΠΙΖΟΥΜΕ ΝΑ ΦΑΝΕΡΩΘΕΙ Η ΑΠΟΛΥΤΗ ΕΜΜΟΝΗ ΤΩΝ ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΩΝ ΣΤΗΝ ΑΠΟΔΟΜΗΣΗ ΑΥΤΟΥ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΜΕΧΡΙ ΑΠΑΡΝΗΣΕΩΣ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΤΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΥ.

Κυριακή 20 Σεπτεμβρίου 2026

Ιστορία και Πνεύμα 11 Η κατανόηση της Αγίας Γραφής κατά τον Ωριγένη

 Συνέχεια από Παρασκευή 28. Αυγούστου 2026

Ιστορία και Πνεύμα 11

Η κατανόηση της Αγίας Γραφής κατά τον Ωριγένη

Του Henri de Lubac

ΚΕΦΑΛΑΙΟ II


Ο ΩΡΙΓΕΝΗΣ, ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ (συνέχεια)

4. Η σοφία και ο σταυρός

Πόσο ωχρή τού φαίνεται, μπροστά σε αυτούς τους θησαυρούς της θείας γνώσεως, από τους οποίους αντλεί με τα δυο του χέρια, η ανθρώπινη σοφία των φιλοσόφων! 217 Δεν θα βρει κανείς σε αυτόν αναπτύξεις ανάλογες με εκείνες που αφιέρωνε ο Κλήμης, στο πρώτο βιβλίο των Στρωματέων του, στον έπαινο της φιλοσοφίας. 218

Δεν σημαίνει αυτό ότι δεν αποδέχεται καμία χρήση των κοσμικών επιστημών στο εσωτερικό της εκκλησιαστικής διδασκαλίας: τα σκύλα των Αιγυπτίων αποτελούν νόμιμη λεία! Δεν δημιούργησε ο ίδιος αυτή τη μεταφορά, η οποία επρόκειτο να γίνει περίφημη, αλλά την οικειοποιήθηκε. 219 Όταν αναλογιστούμε ότι πρόκειται να επανεμφανιστεί κάτω από τη γραφίδα όχι μόνο ενός Αλκουίνου ή ενός Ιωάννη Σκώτου, αλλά και ενός Πέτρου Δαμιανού 220 και ακόμη και ενός Γρηγορίου Θ΄, 221 είμαστε λιγότερο διατεθειμένοι να διακρίνουμε σε αυτήν ένα μανιφέστο αχαλίνωτου διανοητικισμού!

Ας παρατηρήσουμε, επιπλέον, ότι αυτά τα «σκύλα» αποκτούν αξία μόνο όταν μεταφερθούν στην Αγία Γη, για την οικοδόμηση της Σκηνής του Μαρτυρίου· εκείνος, αντιθέτως, που κατεβαίνει στην Αίγυπτο για να επιδοθεί στις κοσμικές επιστήμες διατρέχει μεγάλους κινδύνους. Εάν παραμείνει εκεί, όπως έκανε ο Αδέρ ο Ιδουμαίος, εάν παρασυρθεί από τη φιλοσοφία, δεν θα επιστρέψει παρά μόνο για να διαφθείρει την πίστη και να διαρρήξει την ενότητα των αδελφών του. Ελάχιστοι είναι εκείνοι που διαφεύγουν αυτή την καταστροφή! 222


Ωστόσο, οι επιστήμες αυτές έχουν επίσης έναν προπαιδευτικό ρόλο.

Εάν κάποιος είναι ικανός να δεχθεί αληθινή μόρφωση, είναι επιθυμητό να «δανειστεί από την ελληνική φιλοσοφία τον κύκλο των γνώσεων που είναι κατάλληλες να χρησιμεύσουν ως εισαγωγή στον χριστιανισμό»· ορισμένες «γνώσεις γεωμετρίας και αστρονομίας», για παράδειγμα, θα του είναι εξίσου «χρήσιμες για την ερμηνεία των ιερών Βιβλίων». 223

Κατά τον ίδιο τρόπο, ο απολογητής θα μιμηθεί τους πατριάρχες, οι οποίοι δεν φοβούνταν να συνάπτουν ενώσεις με παλλακίδες και ξένες γυναίκες, αλλά σε προχωρημένη ηλικία και με σκοπό την απόκτηση αγνών απογόνων. Έτσι θα χρησιμοποιήσει προς όφελος της διδασκαλίας του «τη φιλολογία, τη γραμματική, τη γεωμετρία, την αριθμητική και τη διαλεκτική».

«Και εάν παρόμοιες ενώσεις μάς οδηγούν να εκθέτουμε τις ιδέες μας, να συζητούμε, να ανασκευάζουμε τους αντιλέγοντες και, με αυτή την ευκαιρία, να μπορούμε να μεταστρέψουμε ορισμένους από αυτούς στην πίστη· και εάν, χρησιμοποιώντας τις δικές τους μεθόδους καλύτερα από εκείνους, τους πείθουμε να δεχθούν την αληθινή φιλοσοφία του Χριστού και την αληθινή ευσέβεια προς τον Θεό, τότε θα μπορεί κανείς να πει ότι αποκτήσαμε τέκνα από τη διαλεκτική ή τη ρητορική, όπως από μια ξένη γυναίκα ή μια παλλακίδα». 224

Και όπως ακριβώς ο Μωυσής άκουσε τις συμβουλές του πεθερού του Ιοθόρ, ιερέα ενός ξένου θεού, έτσι και «αν τύχει να βρούμε στο στόμα κάποιου ειδωλολάτρη κάποιον σοφό λόγο, δεν θα τον περιφρονήσουμε αμέσως εξαιτίας εκείνου που τον είπε· διότι δεν αρμόζει, με το πρόσχημα ότι έχουμε λάβει από τον Θεό έναν Νόμο, να φουσκώνουμε από υπερηφάνεια και να περιφρονούμε τους λόγους των σοφών· αλλά, σύμφωνα με τον λόγο του Αποστόλου, πρέπει να τα εξετάζουμε όλα και να κρατούμε το καλό 225».
Σε κάθε περίπτωση, ποτέ δεν θα χρησιμοποιούμε τις διδασκαλίες του κόσμου αυτού χωρίς προηγουμένως να τις έχουμε καθάρει, χωρίς να έχουμε αφαιρέσει από αυτές καθετί που είναι άγονο και νεκρό 226. Διότι, αν κάθε γνώση έρχεται άνωθεν, δηλαδή από τον Θεό, δεν υπάρχει καμία που να μην έχει διαφθαρεί, περισσότερο ή λιγότερο, από την κακία των ανθρώπων ή των δαιμόνων 227.

Αναμφίβολα, δίπλα στα ψεύδη της, «η ελληνική φιλοσοφία» περιέχει και στοιχεία αληθείας που δεν είναι ευκαταφρόνητα, και ο άγιος Παύλος «διέκρινε στους λόγους της σοφίας του κόσμου μια φανερή μεγαλοπρέπεια»· όμως αυτό ακριβώς τον οδηγούσε τελικά να τους κρίνει ακόμη περισσότερο απατηλούς και μάταιους 228. Αν εξετάσουμε συνολικά όσα διδάσκει η φιλοσοφία, είτε ελληνική είτε βαρβαρική, θα αναγνωρίσουμε ότι κάθε φορά που βρίσκεται σε αντίθεση με τη διδασκαλία του Χριστού, είναι μωρία 229.

Πρέπει λοιπόν πάντοτε αυτές οι «ξένες διδασκαλίες» να «υποτάσσονται και να κρατούνται υπό πλήρη έλεγχο 230». Ο Ωριγένης γνωρίζει ότι αυτό είναι δύσκολο: «Έχοντας κατανοήσει τούτο από την ίδια μου την πείρα, μπορώ και εγώ να πω ότι εξαιρετικά σπάνιος είναι εκείνος που κατόρθωσε να πάρει από την Αίγυπτο τα χρήσιμα αντικείμενά της, έπειτα να εξέλθει από αυτήν, και στη συνέχεια να διαθέσει αυτά τα αντικείμενα για τη λατρεία του Θεού 231».

Για να μην αιφνιδιαστεί κανείς, πρέπει πάντοτε να θυμάται ότι, όπως άλλοτε ο Ισαάκ και ο Αβιμέλεχ, έτσι και η φιλοσοφία και η πίστη άλλοτε βρίσκονται σε ειρήνη και άλλοτε σε πόλεμο, και ότι τίποτε δεν πρέπει να γίνεται δεκτό από την πρώτη, αν προηγουμένως δεν έχει εξακριβωθεί η συμφωνία του με τη δεύτερη 232.

Ακόμη συχνότερα, ο Ωριγένης προειδοποιεί για τους κινδύνους της φιλοσοφίας. Καταδικάζει χωρίς διακρίσεις τη «σοφία των αρχόντων του κόσμου τούτου», η οποία δεν είναι απλώς μια ψευδής γνώση 233, αλλά είναι κατά βάθος διεστραμμένη· συνίσταται κυρίως στη μαγεία και στη μαντεία, «στα μυστικά των Αιγυπτίων, στην απόκρυφη φιλοσοφία, στην αστρολογία των Χαλδαίων και των Ινδών, στις αναρίθμητες γνώμες των Ελλήνων σχετικά με τη θεότητα 234». Καμία συμβιβαστική συνεννόηση δεν είναι δυνατή μαζί της 235. Είναι η σοφία εκείνων που συνωμότησαν εναντίον του Κυρίου και Τον σταύρωσαν 236.

Όσο για τη «σοφία του κόσμου τούτου», η οποία συνίσταται στις κοσμικές επιστήμες και τέχνες —«ποίηση, γραμματική, γεωμετρία, ρητορική, μουσική και ίσως ιατρική»—, είναι και αυτή επικίνδυνη, έτσι όπως πράγματι παρουσιάζεται. Χωρίς να είναι ριζικά κακή, έχει γίνει όργανο ενεργείας των δαιμόνων 237, και το πνεύμα της είναι πλέον αντίθετο προς τον Ιησού Χριστό. Ξένη σοφία, την οποία ο Θεός διασκορπίζει 238. «Πλούτος αμαρτωλών 239». Αντιτίθεται στη θεία σοφία, όπως το πνεύμα του κόσμου αντιτίθεται στο Πνεύμα του Θεού 240. Οι οπαδοί της επιχειρούν να ανατρέψουν το Ευαγγέλιο με τα τεχνάσματα της διαλεκτικής τους 241.


Ο Ωριγένης τη συγκρίνει με τα ειδωλόθυτα που καταδικάζει ο Απόστολος, με το «ζύμη των Φαρισαίων» για το οποίο ο Ιησούς προειδοποιούσε τους μαθητές Του 242, με τη ράβδο χρυσού που έκλεψε ο Αχάν στην Ιεριχώ, παρά την εντολή του Ιησού του Ναυή: αντικείμενο καταραμένο, που γοητεύει με τη λαμπρή του ομορφιά και μολύνει ολόκληρη τη σύναξη 243. Την κατηγορεί ότι διαφθείρει την πίστη με τα σοφίσματά της, όπως η Εύα εξαπατήθηκε από την πανουργία του όφεως 244· ότι εξαπατά τον σοφό άνθρωπο με την ποικιλία των θέσεών της, όπως ο Σολομών εξαπατήθηκε από τις γυναίκες του 245. Παρατηρεί ότι αφήνει πάντοτε όσους την ακολουθούν μέσα στην αβεβαιότητα και την αμφιβολία και ότι, όπως η σύζυγος του Αβιμέλεχ και οι δούλες της, παραμένει άκαρπη έως ότου έρθει ο Θεός να τη θεραπεύσει 246.

«Μην αγγίζεις», λέει, «τις διεστραμμένες διδασκαλίες, μην επιθυμείς τα απατηλά εδέσματα της φιλοσοφίας, που σε απομακρύνουν από την αλήθεια· αυτό είναι η νηστεία που ευαρεστεί τον Θεό 247». Βεβαίως, δεν αρνείται τη χρήση τέτοιων τροφών «σε εκείνους που έχουν λάβει την πλήρη γνώση της αληθείας»· γι’ αυτό και η γλώσσα και η μέθοδός του θα είναι διαφορετικές όταν απευθύνεται σε μια μικρή ομάδα θερμών και καλλιεργημένων μαθητών, και διαφορετικές όταν απευθύνεται στη μάζα του χριστιανικού λαού. Δεν υπάρχει εδώ τίποτε παράλογο· σε αυτό θα συμφωνούσαν όλοι οι έμπειροι παιδαγωγοί. Πράγματι, οι κίνδυνοι, όπως και οι ανάγκες, δεν είναι οι ίδιοι στις δύο περιπτώσεις, και ό,τι στη μία περίπτωση είναι ωφέλιμο θα μπορούσε στην άλλη να αποβεί θανάσιμο. Θα πρέπει λοιπόν πάντοτε να φροντίζουμε «να μην πληγώνουμε εκείνους που έχουν ακόμη μικρή μόρφωση εν Χριστώ» και οι οποίοι θα μπορούσαν να παγιδευθούν 248.

Κατά βάθος, φιλοδοξία του Ωριγένη είναι να «ταπεινώσει την υπερήφανη αξίωση της ελληνικής ευγλωττίας», ώστε να κλίνει τον νου «προς την ταπείνωση και την απλότητα της θεοπνεύστου γλώσσας 249». Οι ποιητές είναι γι’ αυτόν οι βάτραχοι της δεύτερης πληγής της Αιγύπτου, διότι, όπως το ζώο αυτό δεν χρησιμεύει παρά για να παράγει άχρηστους και ενοχλητικούς ήχους, έτσι κι εκείνοι δεν χρησιμεύουν παρά για να εισάγουν στον κόσμο κάθε λογής μυθώδεις πλάνες μέσω της κενής και πομπώδους αρμονίας τους.

Όσο για τη διαλεκτική, του φαίνεται ακόμη χειρότερη· θα μπορούσε μάλλον να συγκριθεί με τα κουνούπια: «διατρυπά τις ψυχές με τα λεπτά της βέλη και τις τυλίγει με τόση επιδεξιότητα στα δίχτυα της, ώστε εκείνος που υποφέρει επειδή εξαπατάται ούτε βλέπει ούτε κατανοεί την αιτία της πλάνης του 250».

Οι σχέσεις του Χριστιανού με «τα δόγματα των ασεβών και τους συλλογισμούς των φιλοσόφων» πρέπει πρωτίστως να νοούνται υπό τη μορφή ενός αγώνα· οι «διαλεκτικοί του αιώνος τούτου» πρέπει να προσβάλλονται μέσα στις «πόλεις του ψεύδους» τους με τον πολιορκητικό κριό της αληθείας, και κάθε Χριστιανός οφείλει να συμμετέχει στον ιερό πόλεμο με την επιμελή μελέτη του θείου νόμου και με τη φροντίδα να συμμορφώνει προς αυτόν την καρδιά του 251.

Όσο περισσότερο ο Χριστιανός πλησιάζει προς την τελειότητα, δηλαδή, όσο εξαρτάται από τον ίδιο, προς τη συντέλεια του αιώνος, τόσο περισσότερο πρέπει να αποκρούει τις επιθέσεις της φιλοσοφίας, όπως και εκείνες της αιρέσεως, οι οποίες γίνονται βιαιότερες εναντίον του, όπως θα γίνουν βιαιότερες και εναντίον ολόκληρης της Εκκλησίας όσο πλησιάζει το τέλος των χρόνων 252.

Η Αίγυπτος κατά την πνευματική έννοια, η οποία είναι η χώρα των ξένων και εχθρικών δυνάμεων, δεν είναι μόνο η εξορία της ψυχής μακριά από τη γη της επαγγελίας της· είναι επίσης η ελληνική φιλοσοφία· και τα νερά της Αιγύπτου είναι «τα αστήρικτα και ανήθικα δόγματά της». Όμως, με όλα τα «σοφίσματά» τους, οι οπαδοί της δεν θα κατορθώσουν ποτέ «να μας χωρίσουν από την αγάπη του Θεού, η οποία είναι εν Χριστώ Ιησού! 253».

Έλληνες ή βάρβαροι, όλοι αυτοί οι φιλόσοφοι επιδιώκουν να καταστρέψουν τον Ιησού· όμως νικώνται από τον λαό του Ιησού, από ολόκληρο εκείνον τον λαό που δεν παύει να Τον ακούει και να προσχωρεί σε ολοένα μεγαλύτερους αριθμούς στη διδασκαλία Του 254.

Φαίνεται λοιπόν, τελικά, ελάχιστα υπερβολικό να μιλήσουμε, μαζί με έναν από τους πρόσφατους ερμηνευτές του Ωριγένη, για την «εκπληκτική αποστροφή» που αισθάνεται απέναντι σε αυτή τη φιλοσοφία, «την οποία εντούτοις γνωρίζει πολύ καλά 255». Αναμφίβολα, πρέπει να ληφθεί υπόψη το μερίδιο της ρητορικής 256. Υπάρχει όμως στη στάση αυτού του πιστού του Χριστού μια σοβαρότητα, μια ειλικρίνεια, μια δύναμη πεποιθήσεως συγχρόνως σταθερή και μετρημένη και, για να το πούμε συνοπτικά, μια δύναμη πίστεως μέσα στην οποία η χριστιανική νίκη ήταν ήδη εκ των προτέρων εγγεγραμμένη 257.

Ποιος θα μπορούσε λοιπόν να πιστέψει ότι μετέτρεψε τον Χριστιανισμό, για τη χρήση εκείνων που αποκαλούσε «τελείους», σε ένα είδος φιλοσοφικής σοφίας 258, ότι τον κατέστησε μια «πλατωνική γνώση (gnose) 259», εγκαταλείποντας τον σταυρό του Χριστού στους «αρχαρίους»; Αυτός ο τρόπος παρουσιάσεως της σκέψεώς του είναι ανακριβής. Πολύ περισσότερο είναι σοβαρά εσφαλμένο να υποστηρίζεται ότι, κατά τον Ωριγένη, η σωτηρία θα συνίστατο στο έργο του σταυρού μόνο «για τον κοινό Χριστιανό», ενώ «για τον γνωστικό Χριστιανό» δεν θα ήταν παρά «μια ανώτερη διδασκαλία 260».

Στον πρώτο θα παρουσιαζόταν, ως λυτρωτής και ιατρός, ο ιστορικός Χριστός· στον δεύτερο, ως απλός διδάσκαλος, ο αιώνιος Λόγος 261. Στη βάση τέτοιων ερμηνειών συναντούμε την ίδια παρανόηση που μας έχει ήδη παρουσιαστεί υπό διάφορες μορφές.

Είναι απολύτως αληθές ότι ο Ωριγένης προβάλλει τον ρόλο του σαρκωμένου Λόγου ως παιδαγωγού και φωτιστή των ψυχών· αυτό όμως το χαρακτηριστικό, αντί να τον συγγενεύει με τους «γνωστικούς» θεολόγους, τον αντιπαραθέτει προς αυτούς. Είναι επίσης απολύτως αληθές ότι, για μία ακόμη φορά ακολουθώντας τον άγιο Παύλο, θέλει να κηρύξει μια σοφία που υπερβαίνει «την απλή πίστη» και ότι ο «τέλειός» του πρέπει να προχωρήσει πέρα από το γράμμα, το οποίο του αφηγείται το Πάθος και τον θάνατο του Σωτήρος.

Δεν πρέπει όμως να λησμονούμε ότι, για τον Ωριγένη, αυτή η σοφία είναι χάρη, εντελώς διαφορετική από εκείνη την υπερήφανη και αξιοθρήνητη γνώση με την οποία «οι απλούστεροι μεταξύ των Χριστιανών τη συγχέουν! 262». Αυτή είναι η «αληθινή σοφία» που δόθηκε άλλοτε σε ανθρώπους όπως ο Ησαΐας ή ο Ιερεμίας και την οποία σήμερα συμμερίζονται εκείνοι που έχουν γεννηθεί κατά Πνεύμα 263.

«Κάθε φορά που κατανοούμε, κατανοούμε διά της πίστεώς μας», και για να «ελευθερωθούμε διά της αληθείας», πρέπει να «παραμένουμε στην πίστη 264».

Ας μην του αποδίδεται λοιπόν κάποια αδιευκρίνιστη υπεροπτική περιφρόνηση!

Σημειώσεις:

Ωριγένους Περί Αρχών-Εισαγωγή 13

Συνέχεια από Παρασκευή 28. Αυγούστου 2026

ΠΕΡΙ ΑΡΧΩΝ 10
Ωριγένης

Επιμέλεια: Manlio Simonetti

Unione Tipografico-Editrice Torinese
ΚΛΑΣΙΚΑ ΤΩΝ ΘΡΗΣΚΕΙΩΝ


III. ΤΑ ΚΥΡΙΑ ΔΟΓΜΑΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ

2. Η ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ (συνέχεια)

Το σώμα των λογικών κτισμάτων
Ένα ζήτημα πρωταρχικής σημασίας, το οποίο επανέρχεται με διάφορους τρόπους στο Περὶ Ἀρχῶν, αφορά την αρχική και την τελική κατάσταση των λογικών κτισμάτων (= ψυχών), δηλαδή αν αυτά, στην κατάσταση εκείνη, ήταν εξαρχής και θα είναι τελικά εφοδιασμένα με σώματα ή όχι. Το ζήτημα αυτό συνδεόταν με το πρόβλημα των incorporalia,²⁹ των ασωμάτων, το οποίο συζητούσαν τότε οι αντιμαχόμενες φιλοσοφικές σχολές· για τον Ωριγένη όμως η σπουδαιότητά του απέρρεε επίσης και κυρίως από τη σύνδεσή του με το δόγμα της αναστάσεως.

Το πρόβλημα εξετάζεται εκτενώς στα II, 3 και III, 6. Ο Ωριγένης εκθέτει αφενός τη θέση περί ενός σώματος που γίνεται προοδευτικά ολοένα λεπτότερο και αιθεριότερο, ανάλογα με την προσέγγιση των ψυχών προς τις ουράνιες κατοικίες, έως ότου διαλυθεί ολοκληρωτικά κατά τη στιγμή της ένωσης με τον Θεό (II, 3, 3· III, 6, 1· πρβλ. επίσης II, 11, 7)· αφετέρου, τη θέση περί ενός εύπλαστου σώματος, ικανού να προσαρμόζεται σε όλες τις διαφορετικές καταστάσεις στις οποίες βρίσκεται η ψυχή, ακόμη και στην κατάσταση της υπέρτατης μακαριότητας ενώπιον του Θεού, κατά την οποία θα μεταμορφωθεί, σύμφωνα με τα λόγια του Παύλου, σε σώμα πνευματικό (II, 3, 2· III, 6, 4).³⁰ Δεν είναι εύκολο να προσδιορίσουμε σε όλες τις λεπτομέρειες την αρχική μορφή του κειμένου του Περὶ Ἀρχῶν στα σημεία αυτά. Ο Rufinus το αλλοίωσε, επιχειρώντας να παρουσιάσει τη δεύτερη θέση ως εκείνη την οποία συμμεριζόταν ο Ωριγένης· αντιθέτως, τα παραθέματα του Hieronymus και του Iustinianus τον παρουσιάζουν ανεπιφύλακτα ως υποστηρικτή της θέσης περί τελικής ασωματότητας. Οι αλλοιώσεις όμως αντισταθμίζουν η μία την άλλη και, ευτυχώς, στα II, 3, 7 και III, 6, 9 ο Rufinus και ο Hieronymus συμφωνούν ότι η επιλογή μεταξύ των δύο εναλλακτικών θέσεων αφήνεται ελεύθερη στον αναγνώστη. Ο Ωριγένης, διχασμένος ανάμεσα στην πλατωνική πεποίθηση ότι τίποτε σωματικό δεν μπορεί να φθάσει στη θεωρία του Θεού και στη χριστιανική παράδοση ότι το σώμα τελικά θα αναστηθεί, προτίμησε να μην πάρει σαφή θέση ούτε υπέρ της μιας ούτε υπέρ της άλλης άποψης.

Παρά το προφανές αυτών των μαρτυριών, στους νεότερους χρόνους ανανεώθηκε με διάφορους τρόπους εναντίον του Ωριγένη η παλαιά κατηγορία ότι αρνήθηκε τη διατήρηση του σώματος στην κατάσταση της τελικής μακαριότητας, θυσιάζοντας έτσι το χριστιανικό δόγμα στις πλατωνικές του πεποιθήσεις. Πρόσφατα αυτή η ερμηνεία της ωριγενικής σκέψης προτάθηκε εκ νέου, με παλαιά και νέα επιχειρήματα, από τον F. H. Kettler, Der ursprüngliche Sinn der Dogmatik des Origenes, Berlin 1966. Ο Kettler στηρίζεται συστηματικά στα χωρία που μας παραδόθηκαν από τον Iustinianus και τον Hieronymus, σαν να εξέφραζαν τη μοναδική και αληθινή πεποίθηση του Ωριγένη σχετικά με την τελική άυλη κατάσταση των λογικών κτισμάτων· προσθέτει επίσης άλλα χωρία από έργα που σώθηκαν στα ελληνικά, στα οποία γίνεται λόγος για την τελική κατάσταση των ψυχών έξω από το σώμα και για την ασώματη φύση των λογικών κτισμάτων. Όσον αφορά τον προβληματικό τρόπο με τον οποίο ο Ωριγένης προβάλλει δύο δυνατές λύσεις του ζητήματος, αφήνοντας την επιλογή στον αναγνώστη, κατά τον Kettler αυτός δεν πρέπει να θεωρηθεί τίποτε περισσότερο από ένα τακτικό τέχνασμα, στο οποίο ο Ωριγένης θα κατέφευγε κάθε φορά που η προσωπική του πεποίθηση τον έφερνε συνειδητά σε αντίθεση με το εκκλησιαστικό δόγμα. Με άλλα λόγια, η αβεβαιότητα που εκδήλωνε σχετικά με τη λύση του προβλήματος δεν θα ήταν παρά προσποιητή, αφού ο Ωριγένης θα ήταν πεπεισμένος για την τελική ασωματότητα της ψυχής —ή των λογικών κτισμάτων.

Είναι περιττό να επισημάνουμε την αυθαιρεσία αυτού του τελευταίου επιχειρήματος, το οποίο, χωρίς να στηρίζεται σε κανένα στέρεο τεκμήριο, επιχειρεί να αρνηθεί την αξία τόσων δηλώσεων του Ωριγένη, ακόμη και προγραμματικού χαρακτήρα, οι οποίες προσδιορίζουν μια πραγματική μέθοδο έρευνας, όπως συχνά αναγνώρισαν και οι ίδιοι οι αρχαίοι.³¹ Η σύνεση και η προσοχή κατά την εξαγωγή συμπερασμάτων αποτελούν χαρακτηριστικά γνωρίσματα του Ωριγένη, όπου εκείνος έχει συνείδηση ότι είτε απουσιάζει η υποστήριξη της Γραφής είτε η Γραφή επιδέχεται διαφορετικές ερμηνείες. Η στάση αυτή δεν απαντά μόνο στο Περὶ Ἀρχῶν, αλλά διαπιστώνεται συνεχώς και στα μεγάλα ερμηνευτικά έργα του. Όποιος την παραβλέπει και εγκλωβίζει τον Ωριγένη σε πάντοτε ακριβή και οριστικά σχήματα και λύσεις, στερεί από τον εαυτό του τη δυνατότητα να κατανοήσει τη θεμελιώδη όψη της ερευνητικής και μελετητικής μεθόδου αυτού του συγγραφέα: την ικανότητά του να προσεγγίζει ένα πρόβλημα από τις πλέον διαφορετικές οπτικές γωνίες και, κατά συνέπεια, τον προβληματικό χαρακτήρα της παρουσίασης των συμπερασμάτων του. Πρέπει επίσης να επισημάνουμε τη μεθοδολογική παραμόρφωση που συνίσταται στη συστηματική υπερτίμηση των παραθεμάτων του Hieronymus και του Iustinianus, αποσπασμένων από το συγκείμενο από το οποίο φωτίζονται σαφέστερα, και ορισμένες φορές χωρίς να λαμβάνονται υπόψη άλλα παραθέματα που περιορίζουν τη σημασία των πρώτων· πρβλ., για παράδειγμα, τις παραδοχές του Hieronymus στα II, 3, 7 και III, 6, 9.

Όσον αφορά τις διατυπώσεις που συναντώνται σε άλλα έργα του Ωριγένη, είναι σκόπιμο να προηγηθεί μια μεθοδολογική διευκρίνιση: σε ολόκληρο το σωζόμενο έργο του Ωριγένη, τα II, 3 και III, 6 του De principiis είναι τα μόνα χωρία στα οποία το ζήτημα του σώματος των λογικών κτισμάτων εξετάζεται εκτενώς και συστηματικά, με το αβέβαιο αποτέλεσμα για το οποίο μιλήσαμε παραπάνω.³² Θεωρώ, επομένως, ορθότερο να αξιολογούνται οι σποραδικές και συχνά παρεμπίπτουσες διατυπώσεις σχετικά με το ζήτημα, οι οποίες απαντούν σε άλλα έργα, βάσει της θεματικής και των αποτελεσμάτων που εκτίθενται στα σημεία αυτά, και όχι να αλλοιώνεται το νόημα και η αξία εκείνων των εκτενών συζητήσεων προς όφελος αυτών των άλλων, λιγότερο δεσμευτικών διατυπώσεων. Από την άλλη πλευρά, αυτές δεν αντιφάσκουν στην πραγματικότητα προς όσα εκτίθενται στο Περὶ Ἀρχῶν. Πράγματι, ο προβληματικός χαρακτήρας αυτής της έκθεσης αναδεικνύει ακριβώς την αβεβαιότητα του Ωριγένη· έτσι μπορούμε να κατανοήσουμε πώς εκείνος, σε άλλα έργα και σε συνάρτηση επίσης με τα διαφορετικά συμφραζόμενα, ενδέχεται να ταλαντεύθηκε από τη μία θέση στην άλλη.³³

Αφού επισημάναμε την αβεβαιότητα του Ωριγένη ως προς τη λύση του προβλήματος, πρέπει εντούτοις να κατανοήσουμε τη λύση που ευνοεί την τελική (= αρχική) σωματικότητα της ψυχής —και γενικότερα των λογικών κτισμάτων— όχι με την έννοια ότι η ψυχή θα ήταν εκ φύσεως σωματική, αλλά με την έννοια ότι συνοδεύεται πάντοτε από σώμα. Πράγματι, στο Περὶ Ἀρχῶν και σε άλλα έργα ο Ωριγένης δηλώνει επανειλημμένως και ρητώς ότι η ψυχή είναι εκ φύσεως ασώματη (I, 7, 1· IV, 3, 15· Κατὰ Κέλσου, VII, 32). Προσθέτει όμως ότι ποτέ δεν στερείται σώματος, από το οποίο μπορεί να διακριθεί μόνο θεωρητικά (opinione et intellectu: κατά τη γνώμη και τη νόηση· II, 2, 2· IV, 3, 15· IV, 4, 8). Για να κατανοήσουμε αυτή την αντίληψη, πρέπει να έχουμε κατά νου τη διδασκαλία του Ωριγένη σχετικά με τη λογική και την υλική φύση.

Ο Ωριγένης, ακολουθώντας τον Πλάτωνα, διακρίνει τη λογική φύση (= ασώματη, αόρατη) από την υλική φύση (= σωματική· I, 6, 4). Η υλική φύση νοείται κατά τον στωικό τρόπο³⁴ ως άμορφο και ασχημάτιστο υπόστρωμα, ικανό να προσλάβει κάθε μορφή και να υποστεί κάθε μεταμόρφωση ανάλογα με τις ποιότητες που την προσδιορίζουν, σχηματίζοντας τα διάφορα αντικείμενα: θερμό, ψυχρό, ξηρό, υγρό. Με παρόμοιο τρόπο νοείται και η λογική φύση, ενώ η ποιότητα που την προσδιορίζει με διαφορετικούς τρόπους, σχηματίζοντας το ένα ή το άλλο κτίσμα, είναι η ελεύθερη βούληση: η ποικιλία των κινήσεων που προκαλούνται από αυτήν διαφοροποιεί τα λογικά κτίσματα μεταξύ τους (III, 6, 7· II, 1, 4· III, 1, 22).

Χαρακτηριστικό των λογικών κτισμάτων είναι η αστάθεια, η ικανότητά τους να αυτοπροσδιορίζονται με διαφορετικούς τρόπους, καθόσον κατέχουν το αγαθό μόνο κατά συμβεβηκός και μπορούν, επομένως, να στραφούν προς το κακό. Παράλληλα, η υλική φύση έχει την ικανότητα να μεταμορφώνεται με κάθε δυνατό τρόπο, ανάλογα με τις διάφορες ποιότητες που την προσδιορίζουν. Έτσι θεμελιώνεται ένας στενός παραλληλισμός μεταξύ της λογικής φύσης (= ψυχής) και της υλικής φύσης (= σώματος), υπό την έννοια ότι το σώμα έχει την ικανότητα να προσαρμόζεται σε οποιαδήποτε κατάσταση της ψυχής και σε οποιαδήποτε θέση αυτή καταλαμβάνει μέσα στην ποικίλη διάρθρωση του σύμπαντος· γίνεται άλλοτε βαρύτερο και άλλοτε ελαφρύτερο, άλλοτε παχύτερο και άλλοτε λεπτότερο, ώσπου, σε αντιστοιχία προς την τελική μακαριότητα της ψυχής, προσλαμβάνει την τέλεια κατάσταση του πνευματικού σώματος: II, 2, 2· III, 6, 6. Η ατομικότητα και η ταυτότητα του σώματος στις διαφορετικές αυτές καταστάσεις διασφαλίζονται από μια μορφή, ένα habitus, το οποίο παραμένει αμετάβλητο σε κάθε μεταμόρφωση και εξασφαλίζει τη συνέχειά του (πρβλ. II, 3, 2· II, 10, 3, στη σημείωση).³⁵

Με αυτόν τον τρόπο ο Ωριγένης συνδέει τη σωματικότητα του λογικού κτίσματος με τη μεταβλητότητά του και, σε τελική ανάλυση, με την ατέλειά του. Επειδή είναι μεταβλητό και, επομένως, ατελές, το λογικό κτίσμα έχει ανάγκη από ένα σώμα, στη μεταβλητότητα του οποίου εξωτερικεύεται η μεταβλητότητα της ψυχής. Με άλλα λόγια, η έννοια της ύλης αποτελεί για τον Ωριγένη προπάντων μια οριακή έννοια: η ύλη είναι η έκφραση της μεταβλητότητας, δηλαδή της ατέλειας του σώματος: IV, 4, 8. Υπό το φως αυτής της έννοιας γίνεται κατανοητό πώς μπορεί ο Ωριγένης να ισχυρίζεται ότι μόνο η Τριάδα, ως τέλεια και αμετάβλητη, είναι ασώματη (πρβλ. παραπάνω). Από τη στιγμή που η σωματικότητα του λογικού κτίσματος συνδέεται με την ατέλειά του, συνάγεται και η διαιώνισή της.³⁶ Πράγματι, ακόμη και κατά τη στιγμή της υπέρτατης μακαριότητας, το κτίσμα θα παραμένει πάντοτε ατελές σε σχέση με τον Θεό, επειδή η κατοχή του αγαθού από αυτό δεν θα είναι ποτέ τέλεια όπως είναι στον Θεό· από εδώ προκύπτει η αναγκαιότητα του σώματος ακόμη και σε αυτή την κατάσταση.

Όπως γίνεται φανερό, η αντίληψη περί τελικής και, επομένως, αρχικής σωματικότητας³⁷ των κτισμάτων δεν παρουσιάζεται στο Περὶ Ἀρχῶν ως ένα hors-d’œuvre, ως ένα είδος προσθήκης που εισήχθη από σεβασμό προς την παράδοση της Εκκλησίας, όπως θα ήθελε ο Kettler, και ακόμη λιγότερο ως επινόηση του Rufinus, όπως θα ήθελαν άλλοι. Πρόκειται στην πραγματικότητα για μια σύνθετη και ευρείας πνοής διδασκαλία, καλά διαρθρωμένη και συνδεδεμένη με άλλες αντιλήψεις του συγγραφέα, η οποία βρίσκεται σε πλήρη αρμονία με τις κατευθυντήριες γραμμές του συστήματός του. Θα ήταν λάθος να την υποτιμήσουμε, όπως συνέβη πολύ συχνά. Δεν πρέπει όμως να περιπέσουμε ούτε στο αντίθετο άκρο και να την υπερτιμήσουμε έναντι της άλλης θέσης, εκείνης περί τελικής ασωματότητας, η οποία, μολονότι συγκρινόμενη μαζί της φαίνεται κάπως απλοϊκή και κοινότοπη, εξακολουθεί να είναι παρούσα.³⁸ Η μεθοδολογικά ορθή στάση είναι να παραμείνουμε σε όσα επανειλημμένως δηλώνει ο Ωριγένης σχετικά με την αβεβαιότητα μεταξύ των δύο δυνατών λύσεων. Σε κάθε περίπτωση, πρέπει να υπογραμμιστεί η προσπάθειά του να τις προσεγγίσει όσο το δυνατόν περισσότερο, εναντίον περισσότερο υλιστικών ερμηνειών —όπως ο χιλιασμός— ή δυϊστικών ερμηνειών —όπως ο γνωστικισμός—, προσδίδοντας στο σώμα τον χαρακτήρα και την αξιοπρέπεια μιας πνευματικής ουσίας.

Ο κόσμος

Η αποκατάσταση και η κάθαρση των λογικών κτισμάτων, η οποία πραγματοποιείται χωρίς να ασκείται βία στην ελεύθερη βούληση, απαιτεί, κατά τον Ωριγένη, την αργή διαδοχή πολλών κόσμων (κόσμοι) ή αιώνων (αἰῶνες), οι οποίοι διαδέχονται ο ένας τον άλλο κατά τέτοιον τρόπο, ώστε η τελική κατάσταση του ενός να αποτελεί το σημείο έναρξης του άλλου: I, 6, 3· II, 1, 3. Ο παρών κόσμος, ο μόνος που γνώρισε τη θυσία του Χριστού (II, 3, 5), βρίσκεται στο κέντρο μιας διαδοχής προγενέστερων και μεταγενέστερων κόσμων: II, 3, 5· III, 5, 3. Είναι περιττό να επισημάνουμε την επίδραση της ελληνικής φιλοσοφίας σε αυτή την αντίληψη…


Σημειώσεις:

29.Πρβλ. το ενδιαφέρον του Ωριγένη ήδη από το I, praef., 8 κ.ε. Στο IV, 3, 15 παρατηρεί ότι στον όρο ἀσώματος της ελληνικής φιλοσοφίας αντιστοιχεί σημασιολογικά στη Γραφή ο όρος ἀόρατος.
30.Το Α΄ Κορ. 15, 44 αποτελεί τον πυρήνα της ωριγενικής διδασκαλίας περί παραμονής του σώματος στην τελική αποκατάσταση. Η συζήτηση αυτού του προβλήματος επαναλαμβάνεται επίσης συνοπτικά στην τελική ανακεφαλαίωση (IV, 4, 8).
31.Πρβλ. I, praef., 3. Για τη μαρτυρία του Αθανασίου πρβλ. Decr. Nic. Syn., 27.
32.Επισημαίνουμε ακόμη ότι η συμφωνία μεταξύ Rufinus και Hieronymus δεν επιτρέπει να τεθεί υπό αμφισβήτηση αυτή η αναστολή της κρίσης από την πλευρά του Ωριγένη.
33.Πρβλ., για παράδειγμα, υπέρ της τελικής ασωματότητας, Co. Io., I, 17 και Martyr., 3 και 13, όπου το θέμα του έργου ωθεί σε όξυνση του δυϊσμού ψυχής και σώματος και της περιφρόνησης του τελευταίου. Στο Co. Mat., XVII, 30, όμως, γίνεται λόγος για ουράνια σώματα των αναστημένων, όμοια με εκείνα των αγγέλων. Και ορισμένα χωρία στα οποία ο Ωριγένης μιλά για τελική κατάσταση έξω από το σώμα (Co. Io., XIII, 14) μπορούν να ερμηνευθούν με σχετική έννοια, δηλαδή ως αναφερόμενα μόνο στο βαρύ σώμα από το οποίο καταπιεζόμαστε επάνω σε αυτή τη γη.
34.Την εποχή όμως του Ωριγένη η αντίληψη αυτή είχε διαδοθεί ευρέως και στους πλατωνικούς κύκλους· πρβλ. τη σημείωση στο II, 1, 4.
35.
Η διδασκαλία περί του σώματος των λογικών κτισμάτων, την οποία επεξεργάστηκε ο Ωριγένης με όλες τις λεπτές διακρίσεις και τις αβεβαιότητές της, ήταν τέτοια ώστε εύκολα μπορούσε να προκαλέσει την κατηγορία ότι ο συγγραφέας της υποστήριζε τη μετενσωμάτωση —ή μετεμψύχωση, όπως αλλιώς λέγεται. Η κατηγορία αυτή πράγματι διατυπώθηκε επανειλημμένως εναντίον του Ωριγένη από τους αρχαίους και επαναλήφθηκε με διάφορους τρόπους από τους νεότερους· πρβλ. προσφάτως Kettler, op. cit., σ. 18 κ.ε. Για τη συζήτηση του μοναδικού χωρίου του Περὶ Ἀρχῶν στο οποίο ο Ωριγένης πραγματεύεται ex professo το ζήτημα, δίνοντας αρνητική απάντηση, όπως αναγκάζεται να παραδεχθεί ακόμη και ο ίδιος ο Hieronymus, πρβλ. τις σημειώσεις στο I, 8, 4. Σε γενικές γραμμές αρκεί εδώ να υπενθυμίσουμε ότι, αναμφίβολα, η ωριγενική αντίληψη της σχέσης ψυχής και σώματος τον οδηγούσε να εξετάζει με ενδιαφέρον τη διδασκαλία της μετενσωμάτωσης· πρβλ., για παράδειγμα, τον προβληματισμό που εκτίθεται στο Co. Io., VI, 14 (7). Είναι όμως εξίσου αναμφισβήτητο ότι, από σεβασμό προς την παραδοσιακή διδασκαλία της Εκκλησίας, ο Ωριγένης καταδίκασε επανειλημμένως αυτή τη διδασκαλία· πρβλ., για παράδειγμα, Co. Io., VI, 11 (7)· C. Cels., I, 13· VII, 32, καθώς και τα χωρία που παραθέτει ο Πάμφιλος στο Apol., PG XVII, 608 κ.ε. Ας προσεχθεί με πόση ακρίβεια, στο C. Cels., V, 29, ο Ωριγένης διακρίνει τη διδασκαλία περί ενσωμάτωσης των ψυχών σε ανθρώπινα σώματα από τη διδασκαλία περί μετενσωμάτωσης από το ένα σώμα στο άλλο.
36.Η διαιώνιση αυτή, αντιθέτως, αναιρείται από τη θεωρία της τελικής ασωματότητας. Για την ύπαρξη της ύλης per intervalla, πρβλ. παρακάτω.
37.Το πρόβλημα του σώματος των λογικών κτισμάτων εξετάζεται από τον Ωριγένη πάντοτε σε σχέση με την τελική αποκατάσταση, προκειμένου να εναρμονιστεί η διδασκαλία του με το δόγμα της ανάστασης των σωμάτων. Από την εξίσωση όμως τέλος = αρχή συνάγεται η επέκτασή της και στην αρχική κατάσταση. Σχετικά με αυτό, ο Ωριγένης συνηθίζει να διακρίνει τη δημιουργία του Γεν. 1, 27 —ο κατ’ εικόνα άνθρωπος = ψυχή = λογικό κτίσμα— από τη δημιουργία του Γεν. 2, 7 —ο άνθρωπος που πλάστηκε από χώμα = σώμα που προέκυψε από την αμαρτία—· πρβλ., για παράδειγμα, Co. Io., XX, 22 (20). Ορισμένες φορές όμως ο Ωριγένης, ακολουθώντας τον Φίλωνα (Quaest. Gen., 53) και τους Γνωστικούς (Exc. ex Theod., 51), συσχετίζει τους δερμάτινους χιτώνες του Γεν. 3, 21 με το σώμα το οποίο ενδύθηκαν οι πρωτόπλαστοι εξαιτίας της αμαρτίας. Στο πλαίσιο αυτής της συλλογιστικής, θα μπορούσε να αποδίδει τη δημιουργία του Γεν. 2, 7 στο λεπτό και φωτεινό σώμα με το οποίο ήταν ενδεδυμένος ο Αδάμ (= τα λογικά κτίσματα) στον παράδεισο (= αρχική κατάσταση τελειότητας). Προς υποστήριξη αυτής της ερμηνείας μπορεί να προσαχθεί ένα χωρίο του Προκοπίου (PG LXXXVII, 221), του οποίου η ωριγενική προέλευση δύσκολα μπορεί να αμφισβητηθεί· πρβλ. όσα παρατήρησα σχετικά στο «Aevum», 1962, σ. 370 κ.ε.
38.Πράγματι, ακόμη και αν ληφθούν υπόψη οι αλλοιώσεις του Rufinus, η θέση αυτή εμφανίζεται στο Περὶ Ἀρχῶν πολύ λιγότερο ανεπτυγμένη από την άλλη. Και ακριβώς σε ένα χωρίο που παραδόθηκε από τον Hieronymus διακρίνεται, ως προς αυτήν, μια έντονα υποθετική απόχρωση εκ μέρους του Ωριγένη· πρβλ. IV, 4, 8.

Δευτέρα 13 Ιουλίου 2026

Ησυχασμός και Προσευχή 2

Συνέχεια από Παρασκευή 10. Ιουλίου 2026

Ησυχασμός και Προσευχή 2

ORIENTALIA CHRISTIANA ANALECTA 176

IRÉNÉE HAUSHERR S.I.


Καθηγητής στο Institut Pontifical d’Études Orientales

ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΘΑΡΗ ΠΡΟΣΕΥΧΗ

ΧΑΡΗ ΣΕ ΕΝΑ ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΚΟ ΛΑΘΟΣ

                                                  ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΕΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ ΕΥΑΓΡΙΟΥ


Οι υψηλότερες μυστικές θεωρήσεις στους Ανατολικούς κορυφώνονται στη θεωρία της καθαρής προσευχής: καθαρὰ προσευχή, seloutha dakjāthā, istaja molitva. Η έκφραση θα μπορούσε να έχει μια καθαρά ηθική σημασία: μια προσευχή θα ήταν καθαρή, όταν θα γινόταν με τέλεια καθαρότητα συνειδήσεως και προθέσεως. Έτσι την κατανοούν, για παράδειγμα, οι Σύροι πριν από την εισαγωγή της φιλοσοφίας στη διδασκαλία τους. Ο Αφραάτης (Demonstr. IV, PATA. STR. 1, σ. 138) δεν γνωρίζει άλλη καθαρότητα για την προσευχή, όπως και για τη νηστεία (Dém. III), παρά την απουσία αμαρτίας, και προπάντων κάθε εσωτερικής αμαρτίας εναντίον της αδελφικής αγάπης.

Αλλά η μακάρια εποχή της ευαγγελικής απλότητας, της οποίας ο Αφραάτης είναι ο πράος και γοητευτικός εκπρόσωπος, έμελλε να λάβει τέλος στη Συρία με τη μετάφραση ελληνικών έργων, και προπάντων των έργων του Ευαγρίου του Ποντικού. Ήδη πριν από την εποχή αυτή οι Σύροι είχαν παρουσιάσει ανησυχητικά σημεία διανοητικής ακρασίας. Η φιλοσοφική θεωρητικολογία, υπερβολικά μεθυστική γι’ αυτούς, είχε παρασύρει πολλούς στις μανιχαϊκές και σε άλλες πλάνες· και ο άγιος Εφραίμ χρειάστηκε όλη την ορμητική του δύναμη για να τους κηρύξει την επιστροφή στη «σιωπηλή προσκύνηση του Ακαταλήπτου».

Λιγότερο ολέθρια για τη χριστιανική πίστη, αλλά και πάλι επικίνδυνη για πολλούς, επρόκειτο να αποδειχθεί η αλεξανδρινή φιλοσοφία σε αυτή την εκλεκτή πατρίδα του μυστικισμού. «Ο Διονύσιος είναι ένας ψευδής Αθηναίος συριακής καταγωγής· Σύρος είναι επίσης και ο περίφημος Ιερόθεος, διπλά ψευδής: και ως πρόσωπο, επειδή ο ψευδο-Διονύσιος τον δημιούργησε εξ ολοκλήρου, και ως συγγραφέας, επειδή το “Βιβλίο” του γράφτηκε εκ των υστέρων από τον Στέφανο Bar Sudaili».

Ο Διονύσιος, εντός των ορίων της ορθοδοξίας, και ο Ιερόθεος, υπερβαίνοντας τα σύνορά της, οδηγούν τις μυστικές θεωρήσεις στις υψηλότερες κορυφώσεις τους· όμως το διονυσιακό σκότος —η άπειρη άγνοια— υπήρχε ήδη στον Ευάγριο· όπως επίσης και οι αναβάσεις του νοῦ, τις οποίες ο Bar Sudaili οδηγεί μέχρι την ταύτιση με τον Θεό. Ύστερα από αυτές τις δύο μεγαλοφυΐες, ήταν άραγε ακόμη δυνατόν να δημιουργηθεί ένα πρωτότυπο έργο με αφετηρία τα philosophoumena της Αλεξάνδρειας; Ο Ισαάκ της Νινευή το κατόρθωσε, πιστεύοντας ότι δεν έκανε τίποτε άλλο παρά να εκφράσει την πιο σαφή σκέψη του Ευαγρίου σχετικά με την καθαρή προσευχή.

Η καθαρότητα της προσευχής, για τον Ευάγριο και τον Νείλο, είναι κάτι πολύ περισσότερο από την απουσία αμαρτίας και ύποπτης προθέσεως. Στην ηθική σημασία προστίθεται μια μεταφυσική σημασία· και μάλιστα η προσευχή χαρακτηρίζεται καθαρή ή μη καθαρή κυρίως από διανοητική άποψη. Είναι ανάβαση του νου προς τον Θεό, συνομιλία του νοῦ με τον Θεό (ΝΕΙΛΟΣ, De Oratione, κεφ. 3 και 35, PG 79, 1168· 1174). Ο Θεός, όμως, είναι το απείρως απλό Είναι· και επομένως μάταια θα επιχειρούσε ο νους να Τον προσεγγίσει, όσο παραμένει επιβαρυμένος με εικόνες ή έννοιες, όσο πνευματοποιημένες και αν τις θελήσει κανείς, διότι η έννοια είναι πάντοτε πολλαπλότητα (ΝΕΙΛΟΣ, κεφ. 56 κ.ε.).

Με κάθε αυστηρότητα, λοιπόν, η προσευχή πρέπει να οριστεί ως ἀπόθεσις νοημάτων, δηλαδή ως εξάλειψη των σκέψεων (ΝΕΙΛΟΣ, κεφ. 71) που προέρχονται από τα δημιουργήματα· και η καθαρότητά της προοδεύει στον βαθμό που προοδεύει αυτή η εξάλειψη. Ωστόσο, τόσο για τον Νείλο όσο και για τον Ευάγριο, στο τελευταίο στάδιο αυτής της καθάρσεως, όπου τίποτε πλέον δεν αποσπά τον νου από την άμεση ένωσή του με τη θεία απλότητα, εξακολουθεί να υπάρχει προσευχή· και μάλιστα μόνο εκεί αποκτά πραγματικά η λέξη αυτή το πλήρες νόημά της, είτε συνοδεύεται είτε όχι από τον προσδιορισμό «καθαρά».

Ο Νείλος δηλώνει ρητά ότι πέρα από αυτή την απερίσπαστη προσευχή δεν υπάρχει υψηλότερη νόηση: ἀπερίσπαστος προσευχή ἐστιν ἄκρα νόησις νοός. Η απόφανση αυτή πρέπει να τοποθετηθεί μετά τον αριθμό 35 στην έκδοση του Migne· απαντά στη Φιλοκαλία του Νικοδήμου του Αγιορείτη και σε πολύ παλαιά χειρόγραφα, όπως το Coislin 109, το οποίο χρονολογείται στον δέκατο αιώνα.

Και όμως, ο Ισαάκ της Νινευή, από πιστότητα στη διδασκαλία του προτιμώμενου διδασκάλου του, του «μακαρίου Ευαγρίου», αντιτίθεται με αρκετή σφοδρότητα σε όσους εξακολουθούν να αποκαλούν προσευχή την ύψιστη μυστική εμπειρία. Για εκείνον δεν πρόκειται για διαμάχη περί λέξεων, αλλά για ζήτημα ορθοδοξίας. Δεν διακυβεύεται τίποτε λιγότερο από τη δωρεάν παροχή αυτού του υπέρτατου δώρου του Θεού. Το να διατηρεί κανείς αυτή την έκσταση μέσα στα όρια της προσευχής, το να μιλά για «πνευματική προσευχή», σημαίνει ότι περιπίπτει στην αυθάδεια των Μεσσαλιανών, «αυτών των υπερήφανων αμαθών, οι οποίοι καυχώνται ότι είναι ικανοί για πνευματική προσευχή όποτε το θελήσουν» (ΙΣΑΑΚ ΤΗΣ ΝΙΝΕΥΗ, έκδ. Bedjan, σ. 171).

Αυτό που είναι αληθινό —και είναι πράγματι αυθεντικά ευαγριανό— είναι ότι αυτή η έκσταση, με όποιο όνομα και αν την αποκαλέσει κανείς, επέρχεται μόνο κατά τη διάρκεια της προσευχής. Μοιάζει με την κάθοδο του Αγίου Πνεύματος στον ευχαριστιακό άρτο και οίνο: πρόκειται για θαύμα το οποίο συντελείται πράγματι ενώ οι παριστάμενοι προσεύχονται, αλλά το οποίο δεν είναι το ίδιο προσευχή.

«Από εκεί και πέρα —δηλαδή από την περισυλλογή της προσευχής— το Άγιο Πνεύμα, στον βαθμό που ο άνθρωπος είναι ικανός να δεχθεί αυτή την κίνηση, θέτει σε ενέργεια μέσα του σκέψεις απολύτως ανεξιχνίαστες, λαμβάνοντας ως αφορμή το αντικείμενο της προσευχής του· έτσι, εξαιτίας αυτών των σκέψεων, η προσευχή διακόπτεται κατά την κίνησή της, ο νους απορροφάται στην έκσταση και το αντικείμενο του αιτήματος λησμονείται. Οι δυνάμεις βυθίζονται σε βαθιά μέθη και ο άνθρωπος δεν βρίσκεται πλέον σε αυτόν τον κόσμο. Κατά συνέπεια, δεν υπάρχει πλέον καμία διακριτή αντίληψη ούτε του σώματος ούτε της ψυχής ούτε ανάμνηση οποιουδήποτε πράγματος.

Όπως λέει ο Ευάγριος: “Η προσευχή είναι κατάσταση του νου, η οποία διακόπτεται μόνο από το φως της Αγίας Τριάδος, μέσω της εκστάσεως”. Βλέπεις πώς η προσευχή διακόπτεται από αυτές τις σκέψεις, οι οποίες γεννιούνται μέσα στον νου από την προσευχή, όπως είπα στην αρχή αυτού του λόγου και σε πολλά προηγούμενα σημεία».

Λέγεται ακόμη: «Η κατάσταση του νου είναι η κορυφή των νοητών, όμοια με το χρώμα του ουρανού, επάνω στο οποίο ανατέλλει, κατά την ώρα της προσευχής, το φως της Αγίας Τριάδος». Και πότε κρίνεται ο άνθρωπος άξιος όλης αυτής της χάριτος, ώστε κατά την ώρα της προσευχής να υψωθεί σε τέτοιο ύψος; Λέει: «Όταν ο νους αποδυθεί τον παλαιό άνθρωπο και ενδυθεί τον νέο διά της χάριτος, τότε, κατά την ώρα της προσευχής, βλέπει και τη δική του κατάσταση, όμοια με σάπφειρο ή με το χρώμα του ουρανού· είναι αυτό που οι πρεσβύτεροι του Ισραήλ ονόμασαν “τόπο του Θεού”, ο οποίος τους εμφανίστηκε επάνω στο όρος».

Επομένως, όπως είπα, αυτό το δώρο δεν πρέπει να ονομαστεί πνευματική προσευχή. Αλλά πώς πρέπει να ονομαστεί; Καρπός —τέκνο— της καθαρής προσευχής, η οποία απορροφάται μέσα στο Πνεύμα. Από τη στιγμή εκείνη ο νους βρίσκεται πέρα από την προσευχή· και με τη συνάντηση ενός ανώτερου πράγματος η προσευχή σβήνει μέσα του. Από εκεί και πέρα δεν προσεύχεται πλέον με προσευχή, αλλά ατενίζει εκστατικά και κατάπληκτος ανεξιχνίαστα αντικείμενα, τα οποία δεν ανήκουν σε αυτόν τον κόσμο των θνητών· βρίσκεται σε ειρήνη, μέσα στην άγνοια όλων των εδώ κάτω πραγμάτων.

Αυτή είναι η άγνοια για την οποία γίνεται τόσος λόγος: «Μακάριος εκείνος που έφθασε, μέσα στην προσευχή, στην ανυπέρβλητη άγνοια, όπως λέει ο Ευάγριος».

Βλέπουμε ότι η μόνη αυθεντία την οποία επικαλείται ο Ισαάκ προς υποστήριξη της θεωρίας του είναι ο Ευάγριος, ο οποίος παρατίθεται τέσσερις φορές. Στην πραγματικότητα, όμως, μόνο ένα από αυτά τα τέσσερα κείμενα —και μέσα σε αυτό το κείμενο μόνο μία λέξη— λέει ότι, κατά την κορυφαία αυτή στιγμή, η προσευχή διακόπτεται, αποκόπτεται. Δεν είναι παράξενο ότι η κάπως αφύσικη αυτή λέξη επανέρχεται πολλές φορές, όπως υπογράμμισα στην κατά λέξη μετάφρασή μου.

Με βάση και μόνο αυτή τη λέξη, ο Νινευίτης απορρίπτει ως απαράδεκτη την έννοια της «πνευματικής προσευχής», μολονότι γνωρίζει ότι χρησιμοποιείται από τους Πατέρες (ΝΕΙΛΟΣ, κεφ. 100). Και, όπως άλλοι θαυμαστές του Ευαγρίου, δεν αφήνει να χαθεί μια τόσο καλή ευκαιρία για να τονίσει την ορθοδοξία του διδασκάλου, παρουσιάζοντας την αντίθεσή του προς τη μεγάλη πνευματική αίρεση, τον μεσσαλιανισμό, τον οποίο η μία αυτή λέξη υποτίθεται ότι ανασκευάζει. «Αν κάποιος προέβαλλε την ανάμνηση αυτού που οι Πατέρες ονόμασαν πνευματική προσευχή, χωρίς να κατανοεί το νόημα των λόγων των Πατέρων, και έλεγε ότι και αυτό ανήκει στην περιοχή της προσευχής, έχω τη γνώμη ότι, εφόσον κατορθώσει έστω και λίγο να φθάσει στην ακρίβεια της σκέψεως, πρόκειται για βλασφημία· μολονότι βρίσκεται ανάμεσα στα δημιουργήματα κάποιος ικανός να ισχυριστεί ότι μια πνευματική προσευχή μπορεί με οποιονδήποτε τρόπο να προσευχηθεί. Όλα όσα, ως προσευχή, μπορούν να προσευχηθούν, βρίσκονται πριν από την πνευματικότητα. Και καθετί πνευματικό ανήκει σε μια τάξη που αποκλείει την κίνηση και την προσευχή».

Αυτή η σκοτεινή και συγκεχυμένη διατύπωση μας δείχνει τον Ισαάκ να παλεύει με μια ορθή ιδέα, την οποία δεν κατορθώνει ούτε να συλλάβει πλήρως ούτε να διατυπώσει με ακριβείς όρους. Με τις έννοιες της ενέργειας και της παθητικότητας θα την είχε αναμφίβολα εκφράσει σαφέστερα. Και πάλι, όμως, θα παρέμενε σε αντίθεση με τους «Πατέρες» και ακόμη και με τον Ευάγριο. Διότι traduttore traditore —ο μεταφραστής είναι προδότης—, ιδίως όταν συμβεί να διαβάσει λανθασμένα το κείμενό του.

Ότι ο Σύρος μεταφραστής του Ευαγρίου δεν απέδωσε ιδιαίτερα επιτυχώς το Cent. suppl. 30, μπορούσε κανείς να το υποψιαστεί και μόνο από το γεγονός ότι η συριακή του μετάφραση φάνηκε ακατανόητη στον οξυδερκέστατο εκδότη Frankenberg:

προσευχή ἐστι κατάστασις νοῦς μόνον ὑπὸ φωτός τῆς ἁγίας τριάδος δι᾽ ἐκστάσεως...

και μία τελευταία λέξη, το περίφημο «διακόπτεται», μπροστά στην οποία ο Frankenberg υποχώρησε· πράγμα που τιμά τη διορατικότητά του. Η φράση έχει όλη την όψη ορισμού. Αν δεν υπήρχε η συριακή λέξη, θα τη συμπλήρωνε κανείς ευχαρίστως με ένα ρήμα όπως ἀπεργαζομένη, καθισταμένη, ἀποφαινομένη ή ἐπιτελουμένη:

«Η προσευχή είναι μια κατάσταση του νου, η οποία πραγματοποιείται μόνο από το φως της Αγίας Τριάδος, μέσω της εκστάσεως».

Και όμως όχι· ο μεταφραστής αναγκάζει τον Ισαάκ της Νινευή να πει:
«Είναι μια κατάσταση, στην οποία μόνο το φως της Αγίας Τριάδος θέτει τέλος…».

Μήπως, λοιπόν, το φως της Αγίας Τριάδος εμποδίζει τη συνομιλία με τον Θεό, η οποία ορίζει την προσευχή; Και η ανάβαση του νου προς τον Θεό, η οποία είναι προσευχή, παύει άραγε να είναι προσευχή όταν φθάνει στον σκοπό της; Και τι απογίνεται η «θεολογία, η οποία είναι η αληθινή προσευχή» (ΝΕΙΛΟΣ, κεφ. 62); Και σφάλλει άραγε ο Νείλος όταν ονομάζει κατάσταση προσευχής εκείνη κατά την οποία «ο νους αρπάζεται από υπερβολική αγάπη στις νοητές κορυφές»; (κεφ. 53).

Διότι πρέπει να επιλέξει κανείς ανάμεσα στον Νείλο και στον Ισαάκ, όπως ο Ισαάκ πίστεψε ότι όφειλε να επιλέξει ανάμεσα στη συνήθη γλώσσα των Πατέρων και σε μία μόνο λέξη του Ευαγρίου.

Ο Νείλος είναι εκείνος που εκπροσωπεί την αληθινή σκέψη του Ευαγρίου, και δεν υπάρχει καμία αντίθεση ανάμεσα στον Ευάγριο και στους άλλους Πατέρες. Ένα απλό αναγνωστικό σφάλμα έκανε τον υπερβολικά πιστό μαθητή του να πιστέψει το αντίθετο. Το αυθεντικό κείμενο του Ευαγρίου βρέθηκε πριν από λίγο καιρό σε ένα χειρόγραφο των Παρισίων, Fonds Grec 913, το οποίο περιέχει περίπου εξήντα κεφάλαια, τα περισσότερα προερχόμενα από τις Εκατοντάδες, υπό τον τίτλο Skemmata, αποδιδόμενα στον άγιο Νείλο.

Ιδού η τριακοστή απόφανση του Συμπληρώματος των Εκατοντάδων:

Προσευχή ἐστι κατάστασις νοῦ ὑπὸ φωτὸς μόνου γινομένη τῆς ἁγίας Τριάδος.
«Η προσευχή είναι μια κατάσταση του νου, η οποία πραγματοποιείται μόνο υπό το φως της Αγίας Τριάδος».

Πρέπει να εννοήσουμε το εξής: καθετί που παραμένει κατώτερο από αυτή τη μακάρια κατάσταση είναι, κατά κάποιον τρόπο, προσευχή μόνο κατά μέθεξη, όπως περίπου τα δημιουργήματα είναι όντα μόνο κατά μέθεξη. Δεν είναι όντα απλώς και απολύτως, επειδή μέσα τους υπάρχει ανάμειξη με το μη ον. Μόνον ο Θεός είναι το καθαρό Είναι. Και κατά τον ίδιο τρόπο δεν υπάρχει άλλη Καθαρή Προσευχή παρά μόνο η ένωση του νου με τον Θεό και μόνο, χωρίς καμία ανάμειξη διανοητικής γνώσεως ή εννοιών που προέρχονται από τα δημιουργήματα.

Έτσι, λοιπόν, κατανοούν το ζήτημα ο Ευάγριος και ο Νείλος· έτσι θα το είχε κατανοήσει και ο Ισαάκ, αν δεν είχε μεσολαβήσει η ατυχής απροσεξία ενός μεταφραστή, ο οποίος διάβασε τεμνομένη αντί γινομένη ή, ίσως —κάτι που θα εξηγούνταν ακόμη ευκολότερα—, τεμομένη αντί γενομένη.

Χωρίς αυτό το ατύχημα, ο Ισαάκ δεν θα είχε αποδώσει στον διδάσκαλό του μια άποψη διαφορετική από εκείνη των άλλων Πατέρων και ελάχιστα εναρμονισμένη με το ίδιο το βάθος του ευαγριανού συστήματος. Δεν θα είχε επίσης διαπράξει ο ίδιος τη «βλασφημία» να μιλήσει για «πνευματική προσευχή», παρά την καταδίκη που είχε εκφέρει εναντίον αυτής της εκφράσεως:

«Όσο για τα μυστήρια που είναι ιδιαίτερα του Πνεύματος, δηλαδή τις κινήσεις της πνευματικής προσευχής και την είσοδο του νου στο εσωτερικό του καταπετάσματος των Αγίων των Αγίων…» (έκδ. BEDJAN, σ. 519).

Ιδού, λοιπόν, η πνευματική προσευχή να αναβιώνει και να προικίζεται με εκείνες ακριβώς τις κινήσεις που αλλού της είχαν αρνηθεί. Πρόκειται για κατάφωρη αντίφαση.

Μπορεί όμως κανείς να επιχειρήσει να συμφιλιώσει τα πάντα. Στη μακρά «Πραγματεία με ερωτήσεις και απαντήσεις» (κεφ. XXXV), ο Ισαάκ βάζει τον μαθητή να του υποβάλει την εξής ερώτηση:

«Τι είναι η πνευματική προσευχή και πώς αξιωνόμαστε να την αποκτήσουμε;»

Και απαντά, σε τελική ανάλυση, ότι η πνευματική προσευχή είναι μια προσευχή που δεν προσεύχεται:
«Είναι νοερή θεωρία και όχι κίνηση και αίτημα προσευχής».


Πενιχρή λεπτολογία, η οποία μας επαναφέρει στη διάκριση ανάμεσα στη δεητική προσευχή και στις άλλες μορφές προσευχής, τις οποίες όμως ο Ωριγένης είχε ήδη συμπεριλάβει υπό την ονομασία προσευχή. Αν μόνο με αυτή την έννοια η έκσταση δεν είναι προσευχή, τότε ο Ευάγριος θα είχε πει ότι μόνο το φως της Αγίας Τριάδος θέτει τέλος στη δεητική προσευχή. Ο Ισαάκ, προσπαθώντας να ξεμπλέξει από την αντίφασή του, εμπλέκεται ακόμη περισσότερο σε ανοησίες.

Και όλα αυτά από αγάπη προς μία λέξη, την οποία θεωρεί ευαγριανή. Αυτό είναι το δίδαγμα αυτής της μικρής ιστορίας: πόσο μεγάλη θα πρέπει να ήταν η αυθεντία ενός διδασκάλου, όταν μία μόνο λέξη του ενέπνεε τέτοιο σεβασμό, ώστε να προτιμάται από την απολύτως σαφή γλώσσα των άλλων Πατέρων· και αντί να τολμήσει κανείς να τη συζητήσει —διότι, τουλάχιστον, δεν ήταν καθόλου βέβαιη—, να επιδίδεται σε τέτοιες διαλεκτικές ακροβασίες για να της παραμείνει πιστός.

Διότι ο Ευάγριος είναι «ο σοφός μεταξύ των Αγίων» ή, όπως λέει ακόμη ο Ισαάκ, «ο μέγιστος των γνωστικών».

Συνεχίζεται με:

ΕΠΙΤΕΛΟΥΣ! ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΤΑΝΟΗΤΟ ΛΟΙΠΟΝ ΓΙΑΤΙ ΟΙ ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΟΙ ΚΑΙ ΙΔΙΑΙΤΕΡΩΣ Ο ΛΟΥΔΟΒΙΚΟΣ ΕΙΝΑΙ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΟΥ ΕΥΑΓΡΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΩΡΙΓΕΝΗ ΚΑΙ ΤΟΥ ΗΣΥΧΑΣΜΟΥ.  ΔΕΝ ΚΑΤΟΡΘΩΣΑΝ ΠΟΤΕ ΝΑ ΥΠΕΡΒΟΥΝ ΤΗΝ ΦΙΛΑΥΤΙΑ ΚΑΙ ΝΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΟΥΝ ΤΟΝ ΚΑΡΠΟ ΤΗΣ ΚΑΘΑΡΗΣ ΠΡΟΣΕΥΧΗΣ, ΤΗΝ ΘΕΟΛΟΓΙΑ, ΤΗΝ ΝΟΕΡΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΩΝ ΑΣΚΗΤΩΝ ΠΑΤΕΡΩΝ ΚΑΙ ΑΓΙΩΝ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΟΥ ΠΑΡΑΔΟΣΕΩΣ.

ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΑΓΙΟΤΗΤΑ


ΜΙΑ ΑΞΙΟΣΗΜΕΙΩΤΗ ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΦΙΛΟΞΕΝΟ ΤΗΣ ΜΑΒΒΟΥΓ († 523)