Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Άλωση. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Άλωση. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Παρασκευή 21 Αυγούστου 2026

ΤΟ ΚΥΝΗΓΙ ΤΗΣ ΧΙΛΙΕΤΙΑΣ 11 Το «Ελεύθερο Πνεύμα» EΝΑΣ ΠΡΟΔΡΟΜΟΣ ΤΗΣ Woke κουλτούρας.

 Συνέχεια από  Κυριακή 16. Αυγούστου 2026


ΤΟ ΚΥΝΗΓΙ ΤΗΣ ΧΙΛΙΕΤΙΑΣ 11

Επαναστάτες χιλιαστές και μυστικοί αναρχικοί του Μεσαίωνα

Του NORMAN COHN, 

Εκδόσεις PIMLICO

4. Οι Άγιοι εναντίον των στρατιών του Αντιχρίστου


Σωτήρες κατά τις Έσχατες Ημέρες

Όσο πενιχρές κι αν είναι οι πηγές για αυτή την πρώιμη περίοδο, αρκούν για να δείξουν ότι στις Λαϊκές Σταυροφορίες βρισκόταν σε πλήρη δράση ένας έντονος εσχατολογικός αναβρασμός. Οι pauperes (οι φτωχοί) ασφαλώς έβλεπαν τους εαυτούς τους ως πρωταγωνιστές της θαυμαστής συντελείας προς την οποία κατευθύνονταν όλα τα πράγματα από την αρχή του χρόνου. Παντού έβλεπαν τα «σημεία» που επρόκειτο να σηματοδοτήσουν την έναρξη των Εσχάτων Ημερών και άκουγαν ότι «η Έσχατη Σάλπιγγα ανήγγειλε την έλευση του δίκαιου Κριτή»43.

Πάνω απ’ όλα φαίνεται ότι τους γοήτευε η προφητεία για τον μεγάλο Αυτοκράτορα, ο οποίος κατά τις Έσχατες Ημέρες επρόκειτο να πορευθεί προς την Ιερουσαλήμ· και φαίνεται ότι έκαναν ό,τι μπορούσαν για να πείσουν τους εαυτούς τους ότι πράγματι οδηγούνταν από εκείνον τον μυστηριώδη μονάρχη.

Αρχικά, στις ελληνικές προφητείες που κυκλοφορούσαν στην Ανατολή, ο Έσχατος Αυτοκράτορας ήταν Ρωμαίος αυτοκράτορας που κυβερνούσε από την Κωνσταντινούπολη. Όταν όμως, τον 8ο αιώνα, ο Ψευδο-Μεθόδιος μεταφράστηκε στα λατινικά στο Παρίσι, χρειάστηκαν νέες ερμηνείες. Ήταν αναμενόμενο ότι, καθώς ο Αυτοκράτορας των Εσχάτων Ημερών έπαιρνε τη θέση του στις εσχατολογικές φαντασίες της Δύσεως, θα έπαυε να είναι Βυζαντινός. Από την οπτική της δυτικής Ευρώπης, ο αυτοκράτορας της Κωνσταντινουπόλεως ήταν μια πολύ μακρινή και αμυδρή μορφή.

Από την άλλη πλευρά, η Δύση μπορούσε να πείσει τον εαυτό της ότι με την απόκτηση του αυτοκρατορικού τίτλου από τον Καρλομάγνο είχε γίνει μάρτυρας μιας αναστάσεως της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Το κενό που είχε αφήσει η καθαίρεση του τελευταίου αυτοκράτορα στη Δύση, αφού είχε μείνει ακάλυπτο περισσότερο από τρεις αιώνες, φάνηκε να έχει καλυφθεί με τον πιο μεγαλοπρεπή τρόπο, όταν στον Άγιο Πέτρο της Ρώμης, την ημέρα των Χριστουγέννων του έτους 800, ο Κάρολος, βασιλιάς των Φράγκων και βασιλιάς των Λομβαρδών, στέφθηκε Αυτοκράτορας των Ρωμαίων.

Από τότε ήταν δυνατόν ο Αυτοκράτορας των Εσχάτων Ημερών να φαντάζεται ως δυτικός μονάρχης, και έτσι παρέμεινε, παρόλο που ο Καρλομάγνος δεν άφησε πίσω του ενιαία εδαφική αυτοκρατορία. Τόσο στο τμήμα των κτήσεων του Καρλομάγνου που εξελίχθηκε σε Γαλλία όσο και σε εκείνο που εξελίχθηκε σε Γερμανία, οι άνθρωποι συνέχισαν να ονειρεύονται έναν μεγάλο αυτοκράτορα που θα εμφανιζόταν ανάμεσά τους και στο πρόσωπο του οποίου θα εκπληρώνονταν οι Σιβυλλικές προφητείες.

Προς τα τέλη του 11ου αιώνα, καθώς η ιδέα μιας σταυροφορίας άρχιζε να λαμβάνει μορφή, αυτές οι φαντασίες απέκτησαν νέα αμεσότητα και επείγοντα χαρακτήρα. Λίγα χρόνια πριν από την Πρώτη Σταυροφορία συναντούμε τον Benzo, επίσκοπο της Άλμπα44, να προφητεύει ότι ο τότε βασιλιάς της Γερμανίας και Ρωμαίος αυτοκράτορας, Ερρίκος Δ΄, θα κατακτούσε το Βυζάντιο, θα νικούσε τους απίστους και θα βάδιζε προς την Ιερουσαλήμ. Εκεί θα συναντούσε τον Αντίχριστο και θα τον ανέτρεπε· ύστερα θα βασίλευε σε μια παγκόσμια αυτοκρατορία μέχρι το τέλος του κόσμου.

Επειδή τα λόγια αυτά προέρχονταν από έναν πολιτικώς δραστήριο ιεράρχη, ένθερμο υποστηρικτή του αυτοκράτορα στη σύγκρουσή του με τον Παπισμό, ίσως δεν θα έπρεπε να ληφθούν κατά γράμμα. Όταν όμως λίγο αργότερα οι pauperes συγκεντρώθηκαν για τη Σταυροφορία μέσα σε ατμόσφαιρα πυρετώδους ενθουσιασμού, οι παλαιές Σιβυλλικές προφητείες επανεμφανίστηκαν προικισμένες με εκπληκτικό δυναμισμό.

Όπως παρατήρησε περιφρονητικά ένας λόγιος ηγούμενος, χάρη στη δράση ψευδοπροφητών οι άνθρωποι αυτοί ήταν γεμάτοι από ιστορίες σύμφωνα με τις οποίες ο Καρλομάγνος είχε αναστηθεί από τους νεκρούς για να ηγηθεί της Σταυροφορίας. Πράγματι, γύρω από τη φοβερή μορφή του πρώτου Καρολίδη είχε συσσωρευτεί ένας τεράστιος όγκος λαϊκών παραδόσεων.

Ο Καρλομάγνος είχε καταλήξει να θεωρείται πάνω απ’ όλα ως ο ηρωικός υπερασπιστής του Χριστού, ο ακαταπόνητος προστάτης της Χριστιανοσύνης απέναντι στην ένοπλη ισχύ του Ισλάμ· και στο δεύτερο μισό του 11ου αιώνα είχε γίνει σχεδόν καθολικά πιστευτό ότι κάποτε είχε ηγηθεί μιας σταυροφορίας προς την Ιερουσαλήμ, είχε τρέψει τους απίστους εκεί σε φυγή και είχε αποκαταστήσει τους χριστιανούς που είχαν εκδιωχθεί. Περισσότεροι από ένας χρονικογράφοι διηγούνται ότι οι σταυροφόροι του 1096 ταξίδευαν πάνω στον δρόμο που υποτίθεται ότι είχε κατασκευάσει ο Καρλομάγνος κατά την περίσταση εκείνη.

Επιπλέον, ήταν επίσης ευρέως διαδεδομένη η πίστη ότι ο Καρλομάγνος δεν είχε πεθάνει ποτέ, αλλά απλώς κοιμόταν, είτε στον τάφο του στο Άαχεν είτε μέσα σε κάποιο βουνό, μέχρι να έρθει η ώρα να επιστρέψει στον κόσμο των ανθρώπων. Δεν ήταν καθόλου δύσκολο για τους λαϊκούς κήρυκες που στρατολογούσαν για τη Σταυροφορία να συνδυάσουν αυτές τις διηγήσεις με τις Σιβυλλικές προφητείες και να οδηγήσουν τον απλό λαό να δει στον Καρλομάγνο εκείνον τον μεγάλο Αυτοκράτορα που επρόκειτο να αποτινάξει τον ύπνο του, να συντρίψει τη δύναμη του Ισλάμ και να εγκαθιδρύσει την εποχή της μακαριότητας που θα προηγούνταν του Τέλους.

Μήπως ο Carolus redivivus (αναστημένος Κάρολος), στα χέρια των „προφήτης“e, μεταμορφώθηκε επίσης σε βασιλιά-ζητιάνο και προστάτη των φτωχών, συγκρίσιμο με εκείνον τον βασιλιά Tafur ο οποίος, αν και άπορος, ήταν ωστόσο «ο ύψιστος» και είχε την ίδια την Ιερουσαλήμ στη διάθεσή του; Δεν γνωρίζουμε· οι φτωχοί όμως ήταν ασφαλώς ικανοί να μεταμορφώσουν, σύμφωνα με τις δικές τους επιθυμίες, τον κοιμώμενο αυτοκράτορα του Ψευδο-Μεθοδίου σε σωτήρα ο οποίος όχι μόνο θα εξόντωνε τους απίστους αλλά και θα βοηθούσε και θα ανύψωνε τους ταπεινούς. Το έκαναν αρκετά συχνά στους μεταγενέστερους αιώνες και είναι πολύ πιθανόν να το είχαν ήδη κάνει κατά την εποχή της Πρώτης Σταυροφορίας.

Οι pauperes θεωρούσαν τον Έσχατο Αυτοκράτορα τόσο απαραίτητο για την πραγματοποίηση των βαθύτερων ελπίδων τους, ώστε τον έβλεπαν όχι μόνο στο φάντασμα του αναστημένου Καρλομάγνου αλλά ορισμένες φορές και σε ζωντανούς ανθρώπους, στους ίδιους τους πραγματικούς ηγέτες της Σταυροφορίας. Η γιγαντιαία μεσσιανική εικόνα προβλήθηκε πάνω στον Γοδεφρείδο του Μπουγιόν, δούκα της Κάτω Λωρραίνης, πάνω στον σκληροτράχηλο εκείνο πολιτικό, τον Ραϋμόνδο του Saint-Gilles, κόμη της Τουλούζης, και ίσως επίσης πάνω σε εκείνον τον Νορμανδό ιππότη που λέγεται ότι έγινε ο βασιλιάς Tafur.

Πάνω απ’ όλα, φαίνεται σαφές ότι ο άνθρωπος που ενέπνευσε τις μεγάλες σφαγές των Εβραίων στις πόλεις κατά μήκος του Ρήνου, ο Emico ή Emmerich, κόμης του Leiningen, επιβλήθηκε στους οπαδούς του ως ο Αυτοκράτορας των Εσχάτων Ημερών.

Ήταν φεουδάρχης βαρόνος διαβόητος για την αγριότητά του, ισχυριζόταν όμως ότι είχε οδηγηθεί να λάβει τον Σταυρό μέσω οραμάτων και αποκαλύψεων που του είχε στείλει ο Θεός. Μια ημέρα, ένας αγγελιοφόρος του Χριστού είχε έρθει σε αυτόν και είχε θέσει ένα σημάδι στη σάρκα του —αναμφίβολα εκείνο το παραδοσιακό σημείο της θείας εκλογής, τον σταυρό επάνω ή ανάμεσα στις ωμοπλάτες, τον οποίο πίστευαν ότι είχε φέρει ο Καρλομάγνος και ότι θα έφερε επίσης ο Έσχατος Αυτοκράτορας.

Ο Emico ισχυριζόταν ότι αυτό το σημάδι αποτελούσε εγγύηση πως ο ίδιος ο Χριστός θα τον οδηγούσε στη νίκη και, όταν θα ερχόταν η κατάλληλη στιγμή, θα τοποθετούσε στέμμα στο κεφάλι του· και αυτή η στέψη επρόκειτο να πραγματοποιηθεί σε εκείνο το τμήμα της νότιας Ιταλίας που βρισκόταν υπό την εξουσία του Βυζαντινού αυτοκράτορα.

Τι άλλο μπορεί να σημαίνουν όλα αυτά παρά ότι αυτός ο μικρός Γερμανός άρχοντας αναλάμβανε τον ρόλο που ο επίσκοπος Benzo είχε μάταια προσπαθήσει να επιβάλει στον αυτοκράτορα Ερρίκο —ότι είχε αποφασίσει να γίνει ο εσχατολογικός αυτοκράτορας που θα ένωνε τη Δυτική και την Ανατολική Αυτοκρατορία και στη συνέχεια θα πορευόταν προς την Ιερουσαλήμ;


Στην πραγματικότητα, η εκστρατεία του Emico υπήρξε αρκετά άδοξη. Η ορδή των pauperes του —Γερμανών, Γάλλων, Φλαμανδών και Λωραινών— δεν έφθασε ποτέ στη Μικρά Ασία, αλλά κατατροπώθηκε και διασκορπίστηκε από τους Ούγγρους· και ο ίδιος επέστρεψε μόνος στην πατρίδα του.

Παρ’ όλα αυτά, μια αύρα υπερφυσικού εξακολούθησε πάντοτε να περιβάλλει τον Emico. Χρόνια μετά τον θάνατό του, το 1117, πίστευαν ότι εξακολουθούσε να υπάρχει κατά κάποιον τρόπο μέσα σε ένα βουνό κοντά στη Βορμς, από το οποίο τον έβλεπαν κατά διαστήματα να εξέρχεται επικεφαλής μιας ένοπλης ομάδας —ένας θρύλος που υποδηλώνει έντονα ότι η λαϊκή φαντασία επέμεινε να μετατρέψει και αυτόν σε έναν κοιμώμενο ήρωα, ο οποίος κάποια ημέρα έπρεπε να επιστρέψει.

Όσο για τη Δεύτερη Σταυροφορία, δεν μπορούσε να υπάρχει καμία αμφιβολία για το ποιος ήταν ο καταλληλότερος υποψήφιος για τον ρόλο του Έσχατου Αυτοκράτορα45. Ενώ κανένας μονάρχης δεν είχε λάβει μέρος στην Πρώτη Σταυροφορία, όταν ο πάπας Ευγένιος απηύθυνε έκκληση για βοήθεια υπέρ του σκληρά πιεζόμενου βασιλείου της Ιερουσαλήμ μισό αιώνα αργότερα, ο Λουδοβίκος Ζ΄ της Γαλλίας ανταποκρίθηκε με ενθουσιασμό. Την ημέρα των Χριστουγέννων του 1145 ο βασιλιάς έλαβε τον σταυροφορικό όρκο στη βασιλική μονή του Saint-Denis, μέσα σε σκηνές μεγάλου λαϊκού ενθουσιασμού.

Ήδη από τις αρχές του αιώνα κυκλοφορούσαν νέες εκδοχές της Tiburtina46, οι οποίες μιλούσαν για έναν μελλοντικό βασιλιά της Γαλλίας που επρόκειτο να βασιλεύσει τόσο στη Δυτική όσο και στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία και ο οποίος, στο τέλος, ως Αυτοκράτορας των Εσχάτων Ημερών, θα απέθετε το στέμμα και τα βασιλικά του ενδύματα στον Γολγοθά. Ήταν φυσικό, λοιπόν, όταν ο σταυροφορικός ενθουσιασμός κυρίευσε ξανά τους πληθυσμούς της δυτικής Ευρώπης, η προφητεία να εφαρμοστεί στον Λουδοβίκο Ζ΄.

Την ίδια εποχή που ο „προφήτης“ Ροδόλφος κήρυττε τη σφαγή των Εβραίων, ένα παράξενο και αινιγματικό χρησμικό κείμενο, το οποίο επίσης διέδιδε ένας „προφήτης“, μελετούνταν με μεγάλο ενδιαφέρον. Το μόνο σαφές σε αυτή τη διατύπωση είναι ότι υπόσχεται στον Λουδοβίκο τις πόλεις της Κωνσταντινουπόλεως και της «Βαβυλώνας», καθώς και μια αυτοκρατορία στη Μικρά Ασία — και προσθέτει ότι, όταν θα έχει επιτύχει όλα αυτά, το «L» του θα μετατραπεί σε «C».

Αλλά αυτές οι νύξεις αρκούν για να υποδείξουν ένα ολόκληρο εσχατολογικό πρόγραμμα. Ο Λουδοβίκος πρόκειται να γίνει Αυτοκράτορας της Ανατολής, βασιλεύοντας στο Βυζάντιο. Έπειτα θα καταλάβει εκείνη τη «Βαβυλώνα» η οποία στις Σιβυλλικές προφητείες εμφανιζόταν ως η μυστική πρωτεύουσα των απίστων, κατοικητήριο δαιμόνων και γενέτειρα του Αντιχρίστου — ένα είδος διαβολικού αντιστοίχου της Αγίας Πόλεως της Ιερουσαλήμ. Τέλος, πρόκειται να γίνει «ο βασιλιάς του οποίου το όνομα θα είναι C» —όπως το διατυπώνει η Tiburtina—, δηλαδή εκείνος ο νέος ή αναστημένος Κώνστας που επρόκειτο να είναι ο Αυτοκράτορας των Εσχάτων Ημερών.

Η επίδραση αυτού του χρησμού ήταν πολύ μεγάλη. Φαίνεται ότι μόνο μέσω της μελέτης της Σιβυλλικής προφητείας πείστηκε ο άγιος Βερνάρδος να υπερνικήσει την αρχική του απροθυμία να κηρύξει τη Σταυροφορία — και χωρίς εκείνο το κήρυγμα ίσως να μην είχε υπάρξει καθόλου Σταυροφορία. Επιπλέον, ο χρησμός μελετήθηκε όχι μόνο στη Γαλλία αλλά και στη Γερμανία, όπου ο βασιλιάς Κορράδος Γ΄ ήταν απρόθυμος σταυροφόρος και σε καμία περίπτωση δεν μπορούσε να ανταγωνιστεί τον Λουδοβίκο.

Ωστόσο, ο ίδιος ο Λουδοβίκος, παρά τον σταυροφορικό του ζήλο, δεν ήταν καθόλου διατεθειμένος να δεχθεί να του επιβληθεί ένας εσχατολογικός ρόλος. Και επειδή ήταν πραγματικός βασιλιάς και όχι ερασιτέχνης μονάρχης, βρέθηκε ούτως ή άλλως, θέλοντας και μη, μπλεγμένος στις πολιτικές ίντριγκες και στους ανταγωνισμούς που καταδίωκαν αυτή τη Σταυροφορία από την αρχή.

Το αποτέλεσμα ήταν ότι, ενώ οι βασιλείς της Γαλλίας και της Γερμανίας κατευθύνονταν προς τη γελοία πολιορκία της Δαμασκού, οι pauperes έμειναν μόνοι, καταπονημένοι από σφαγές και πείνα, χωρίς ηγεσία και αποπροσανατολισμένοι, για να συνεχίσουν μόνοι τους να καταδιώκουν τη μοιραία χίμαιρα του Βασιλείου των Αγίων.

Οι δαιμονικές στρατιές


Οι pauperes που έλαβαν μέρος στις Λαϊκές Σταυροφορίες αντιλαμβάνονταν τόσο τα θύματά τους όσο και τους ηγέτες τους μέσα από το πρίσμα της εσχατολογίας, από την οποία είχαν πλάσει τον κοινωνικό τους μύθο. Σύμφωνα τόσο με την ιωάννεια όσο και με τη Σιβυλλική παράδοση, πριν μπορέσει να ανατείλει η Χιλιετής Βασιλεία, έπρεπε να εξαλειφθεί η πλάνη της πίστεως.

Κατά μία έννοια, το ιδεώδες ενός εξ ολοκλήρου χριστιανικού κόσμου είναι, βέβαια, τόσο παλαιό όσο και ο ίδιος ο Χριστιανισμός. Ωστόσο, ο Χριστιανισμός παρέμεινε συνήθως, όπως ήταν ήδη από την αρχή του, μια ιεραποστολική θρησκεία, η οποία επέμενε ότι η εξάλειψη των ετεροπίστων έπρεπε να επιτευχθεί μέσω της μεταστροφής τους. Αντίθετα, οι μεσσιανικές ορδές που άρχισαν να σχηματίζονται κατά τον 11ο και τον 12ο αιώνα δεν έβλεπαν κανέναν απολύτως λόγο για τον οποίο η εξάλειψη αυτή δεν θα μπορούσε εξίσου καλά να επιτευχθεί με τη φυσική εξόντωση όσων δεν μεταστρέφονταν.

Στο Chanson de Roland, το περίφημο έπος που αποτελεί την εντυπωσιακότερη λογοτεχνική ενσάρκωση του πνεύματος της Πρώτης Σταυροφορίας, η νέα αυτή στάση εκφράζεται με απόλυτη σαφήνεια:

«Ο Αυτοκράτορας κατέλαβε τη Σαραγόσα. Χίλιοι Φράγκοι στέλνονται να ερευνήσουν εξονυχιστικά την πόλη, τα τζαμιά και τις συναγωγές. Με σιδερένια σφυριά και πελέκεις συντρίβουν τις εικόνες και όλα τα είδωλα· στο εξής δεν θα υπάρχει εκεί χώρος για ξόρκια ή μαγείες. Ο βασιλιάς πιστεύει στον Θεό και επιθυμεί να Τον υπηρετεί. Οι επίσκοποί του ευλογούν το νερό και οι ειδωλολάτρες οδηγούνται στο βαπτιστήριο. Αν κάποιος από αυτούς αντισταθεί στον Καρλομάγνο, ο βασιλιάς διατάζει να τον κρεμάσουν, να τον κάψουν ζωντανό ή να τον θανατώσουν με το ξίφος».

Στα μάτια των σταυροφόρων pauperes, η συντριβή των Μουσουλμάνων και των Εβραίων επρόκειτο να αποτελέσει την πρώτη πράξη εκείνης της τελικής μάχης η οποία —όπως ήδη στις εσχατολογικές φαντασίες των Εβραίων και των πρώτων χριστιανών— θα κορυφωνόταν με τη συντριβή του ίδιου του Άρχοντα του Κακού. Πάνω από αυτές τις απελπισμένες ορδές, καθώς επιδίδονταν στο έργο των σφαγών, υψωνόταν η μορφή του Αντιχρίστου. Η γιγαντιαία και τρομακτική σκιά του πέφτει ακόμη και πάνω στις σελίδες των χρονικών.

Ο Αντίχριστος έχει ήδη γεννηθεί — ανά πάσα στιγμή μπορεί να εγκαταστήσει τον θρόνο του στον Ναό της Ιερουσαλήμ: ακόμη και μεταξύ των ανώτερων κληρικών υπήρχαν ορισμένοι που μιλούσαν με αυτόν τον τρόπο. Και όσο λίγο κι αν σχετίζονταν αυτές οι φαντασιώσεις με τους υπολογισμούς του πάπα Ουρβανού, οι χρονικογράφοι που προσπαθούσαν να αποδώσουν την ατμόσφαιρα μέσα στην οποία ξεκίνησε η Πρώτη Σταυροφορία τις απέδωσαν ακόμη και στον ίδιο.

«Είναι θέλημα του Θεού» —παρουσιάζεται να αναγγέλλει ο Ουρβανός στο Κλερμόν— «ώστε, με τους κόπους των σταυροφόρων, ο Χριστιανισμός να ανθίσει και πάλι στην Ιερουσαλήμ κατά τους έσχατους αυτούς καιρούς, έτσι ώστε, όταν ο Αντίχριστος αρχίσει εκεί τη βασιλεία του —όπως σύντομα είναι αναπόφευκτο να συμβεί—, να βρει αρκετούς χριστιανούς για να τον πολεμήσουν».

Καθώς οι άπιστοι λάμβαναν τους ρόλους τους μέσα στο εσχατολογικό δράμα, η λαϊκή47 φαντασία τούς μεταμόρφωνε σε δαίμονες. Στις σκοτεινές ημέρες του 9ου αιώνα, όταν η Χριστιανοσύνη απειλούνταν πράγματι σοβαρά από τη νικηφόρα προέλαση του Ισλάμ, ορισμένοι κληρικοί είχαν καταλήξει με θλίψη στο συμπέρασμα ότι ο Μωάμεθ πρέπει να υπήρξε ο «πρόδρομος» ενός σαρακηνού Αντιχρίστου και έβλεπαν γενικά στους Μουσουλμάνους τους «υπηρέτες» του Αντιχρίστου48.

Τώρα, καθώς η Χριστιανοσύνη εξαπέλυε την αντεπίθεσή της εναντίον ενός Ισλάμ που είχε ήδη αρχίσει να υποχωρεί, τα λαϊκά έπη παρουσίαζαν τους Μουσουλμάνους ως τέρατα με δύο ζεύγη κεράτων —μπροστά και πίσω— και τους αποκαλούσαν διαβόλους που δεν είχαν δικαίωμα να ζουν.

Αλλά, αν ο Σαρακηνός —και ο διάδοχός του, ο Τούρκος— διατήρησε επί μακρόν στη λαϊκή φαντασία κάποια δαιμονική ιδιότητα, ο Εβραίος αποτελούσε ακόμη πιο τρομακτική μορφή. Οι Εβραίοι και οι Σαρακηνοί θεωρούνταν γενικά στενά συγγενείς, αν όχι και ταυτόσημοι· επειδή όμως οι Εβραίοι ζούσαν διασκορπισμένοι σε ολόκληρη τη χριστιανική Ευρώπη, κατέλαβαν μακράν τη μεγαλύτερη θέση στη λαϊκή δαιμονολογία.

Επιπλέον, τη θέση αυτή τη διατήρησαν για πολύ μεγαλύτερο χρονικό διάστημα — με συνέπειες που μεταδόθηκαν από γενιά σε γενιά και στις οποίες περιλαμβάνεται η σφαγή εκατομμυρίων Ευρωπαίων Εβραίων στα μέσα του 20ού αιώνα.

Την εποχή που άρχισαν να τους αποδίδονται δαιμονικά χαρακτηριστικά, οι Εβραίοι κάθε άλλο παρά νεοφερμένοι ήταν στη δυτική Ευρώπη. Μετά την καταστροφική σύγκρουση με τη Ρώμη και την καταστροφή του εβραϊκού έθνους στην Παλαιστίνη, μαζικές μεταναστεύσεις και εκτοπίσεις είχαν μεταφέρει μεγάλους αριθμούς Εβραίων στη Γαλλία και στην κοιλάδα του Ρήνου.

Μολονότι στις περιοχές αυτές δεν απέκτησαν ούτε την πολιτιστική ακτινοβολία ούτε την πολιτική επιρροή που είχαν στην υπό μουσουλμανική κυριαρχία Ισπανία, η μοίρα τους κατά τον πρώιμο Μεσαίωνα δεν ήταν καθόλου σκληρή. Από την Καρολίγγεια εποχή και εξής υπήρχαν Εβραίοι έμποροι που ταξίδευαν μεταξύ Ευρώπης και Εγγύς Ανατολής μεταφέροντας είδη πολυτελείας, όπως μπαχαρικά, θυμίαμα και σκαλισμένο ελεφαντόδοντο· υπήρχαν επίσης πολλοί Εβραίοι τεχνίτες.

Δεν υπάρχει καμία ένδειξη που να υποδηλώνει ότι κατά τους πρώτους εκείνους αιώνες οι Εβραίοι αντιμετωπίζονταν από τους χριστιανούς γείτονές τους με κάποιο ιδιαίτερο μίσος ή φόβο. Αντίθετα, οι κοινωνικές και οικονομικές σχέσεις μεταξύ Εβραίων και χριστιανών ήταν αρμονικές, ενώ οι προσωπικές φιλίες και οι εμπορικές συνεργασίες μεταξύ τους δεν ήταν ασυνήθιστες.

Από πολιτιστική άποψη, οι Εβραίοι προχώρησαν πολύ στην προσαρμογή τους στις διάφορες χώρες όπου κατοικούσαν. Παρ’ όλα αυτά, παρέμεναν Εβραίοι· αρνούνταν να αφομοιωθούν από τους πληθυσμούς ανάμεσα στους οποίους ζούσαν. Και αυτό επρόκειτο να αποδειχθεί αποφασιστικό για τη μοίρα των απογόνων τους.

Συνεχίζεται

ΟΛΕΣ ΑΥΤΕΣ ΤΙΣ ΔΑΙΜΟΝΙΚΕΣ ΣΤΡΑΤΙΕΣ ΟΙ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΙ ΤΙΣ ΘΕΩΡΟΥΣΑΝ ΑΔΕΛΦΙΚΕΣ. ΤΟΥΣ ΕΠΕΤΡΕΠΑΝ ΝΑ ΛΕΗΛΑΤΟΥΝ ΤΙΣ ΕΠΑΡΧΙΕΣ, ΤΟΥΣ ΟΔΗΓΟΥΣΑΝ ΜΕ ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΕΡΗΜΟΥΣ. ΣΗΜΕΡΑ Ο ΒΑΡΘΟΛΟΜΑΙΟΣ ΕΙΝΑΙ ΠΙΟ ΕΞΥΠΝΟΣ. ΣΥΜΜΑΧΕΙ ΜΑΖΙ ΤΟΥΣ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΩΝ ΡΩΣΩΝ. 
Η ΣΥΝΕΧΙΣΗ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, ΤΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ,ΤΗΣ ΑΛΗΘΙΝΗΣ ΠΙΣΤΗΣ. ΑΠΛΑ ΕΝΑ ΜΙΚΡΟ ΦΩΣ ΤΡΕΜΟΣΒΥΝΕΙ ΕΔΩ ΚΙ ΕΚΕΙ. ΚΑΙ Η ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ; ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΜΟΣ ΕΚΚΟΣΜΙΚΕΥΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΤΕΙΧΙΣΗ. ΕΥΤΥΧΩΣ ΕΧΟΥΜΕ ΚΑΙ ΜΕΡΙΚΕΣ ΣΚΕΨΕΙΣ ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ.

ΣΥΝΑΝΤΟΥΜΕ ΕΠΙΣΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΕΣ ΤΟΥ ΙΤΑΛΙΚΟΥ ΘΑΥΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗΣ

Οι Φαρνέζε: Όταν η Δύναμη Ήθελε να Γίνει Ομορφιά – Μέρος Δεύτερο Από Σύνταξη Inchiostronero


Το τίμημα της μεγαλοπρέπειας

                   Οι Φαρνέζε: Όταν η Δύναμη Ήθελε να Γίνει Ομορφιά – Μέρος Δεύτερο

Ποιος πλήρωσε για τη μεγαλοπρέπεια και για ποιον έχτισαν στην πραγματικότητα οι χορηγοί;

                                                 Σύνταξη Inchiostronero


Συντακτικό Σημείωμα

Η μεγαλοπρέπεια έχει πάντα ένα κόστος. Πίσω από τα παλάτια, τις τοιχογραφίες, τους κήπους και τις συλλογές των Φαρνέζε βρισκόταν μια βαθιά ιεραρχική κοινωνία, στην οποία ο πλούτος και τα προνόμια ανήκαν σε λίγους εκλεκτούς. Αλλά θα ήταν αναχρονιστικό να κρίνουμε αυτόν τον κόσμο αποκλειστικά με τα σημερινά κριτήρια. Πρέπει επομένως να αλλάξουμε την οπτική μας και να βγούμε έξω από το παλάτι: να το κοιτάξουμε από τον δρόμο, προσπαθώντας να καταλάβουμε τι πρέπει να αντιπροσώπευε στα μάτια εκείνων που ζούσαν στη σκιά τέτοιου μεγαλείου. Για ποιον πραγματικά έχτιζαν οι θαμώνες; Και πώς μια ομορφιά που γεννήθηκε εν μέρει για να γιορτάσει την εξουσία κατέληξε, με το πέρασμα των αιώνων, να ανήκει σε όλους;

ΜΕΡΟΣ II — Το Τίμημα της Μεγαλοπρέπειας

Ποιος πλήρωσε; —προέλευση πλούτου, προνόμια, εισόδημα, φορολογία, εκκλησιαστική εξουσία. Εδώ ξεκινά η αντιστροφή της οπτικής γωνίας.
Το παλάτι όπως φαίνεται από τον δρόμο — τι μπορούμε πραγματικά να γνωρίζουμε για τη λαϊκή αντίληψη, αποφεύγοντας αυστηρά τον αναχρονισμό.
Για ποιον έχτιζαν οι πάτρονες; — για το κύρος, τον Θεό, την οικογένεια, τους απογόνους· και εδώ έρχεται το «μεγαλοπρεπές ιστορικό παράδοξό» μας.
Μπορεί η ομορφιά να λυτρώσει τα προνόμια; — το φιλοσοφικό κρίσιμο σημείο του δοκιμίου, χωρίς αναδρομική ηθική διαδικασία και χωρίς αισθητική άφεση.
Τι αφήνουν πίσω τους σήμερα οι μεγάλες ιδιωτικές ιδιοκτησίες; — μια σύγκριση με το παρόν και την τελική επιστροφή στην Καπραρόλα.

Προέλευση του πλούτου, των προνομίων, του εισοδήματος, της φορολογίας, της εκκλησιαστικής εξουσίας. Εδώ ξεκινά η αντιστροφή της προοπτικής.

Παρακολουθήσαμε την οικογένεια Φαρνέζε από τα δωμάτια των παλατιών τους. Τώρα πρέπει να φύγουμε.

Επειδή η μεγαλοπρέπεια έχει πάντα μια εξήγηση, ακόμα και όταν οι τοιχογραφίες καταφέρνουν να μας κάνουν να την ξεχάσουμε. Πίσω από το μάρμαρο, τις συλλογές, τους κήπους και τη σπουδαία αρχιτεκτονική, υπήρχαν περιουσίες, εισόδημα, οφέλη και φόροι τιμής. Η ομορφιά δεν γεννιέται από τα χρήματα, αλλά χωρίς χρήματα, δύσκολα θα είχε φτάσει σε αυτές τις διαστάσεις.

Από πού προήλθε, λοιπόν, ο πλούτος της οικογένειας Φαρνέζε;


Δεν υπάρχει μία και μοναδική απάντηση. Πριν ανέλθει στον πάπα, η οικογένεια κατείχε ήδη γαίες και κτήσεις στην άνω Λάτιο, οι οποίες είχαν συσσωρευτεί και εδραιωθεί με το πέρασμα των γενεών. Σε αυτές προστέθηκαν θέσεις, συμμαχίες και, πάνω απ' όλα, στην εκκλησιαστική καριέρα του Alessandro Farnese, ολοένα και περισσότερες και πιο επικερδείς ευεργεσίες. Τα μοναστήρια in commendam, οι επισκοπικές έδρες και άλλες εκκλησιαστικές ευεργεσίες συνέβαλαν σταδιακά στην αύξηση του πλούτου του. Το 1523, όταν ο Alessandro ήταν ακόμα καρδινάλιος, το εισόδημα από τις ευεργεσίες που συσσωρεύτηκε με την πάροδο των ετών υπολογιζόταν σε περίπου δεκαπέντε χιλιάδες δουκάτα ετησίως.

Για να γίνει κατανοητή η τάξη μεγέθους, γύρω στο 1500 η ετήσια αμοιβή ενός εξειδικευμένου τεχνίτη μπορούσε να ανέρχεται περίπου στα εκατό δουκάτα· δεκαπέντε χιλιάδες δουκάτα αντιστοιχούσαν επομένως, πολύ κατά προσέγγιση, σε εκατόν πενήντα ετήσιες αμοιβές εξειδικευμένης εργασίας.

Δεν ήταν ακόμη πάπας, αλλά είχε ήδη τους πόρους για να υποστηρίξει ένα από τα πιο φιλόδοξα ιδιωτικά αρχιτεκτονικά εγχειρήματα στη Ρώμη εκείνη την εποχή: το μεγάλο παλάτι που θα έφερε το όνομα της οικογένειας.

Με τη μετατροπή της οικογένειας Φαρνέζε σε κυρίαρχη δυναστεία, άλλαξε και η φύση των πόρων της. Τα έσοδα από την οικογενειακή περιουσία και τα εκκλησιαστικά ευεργετήματα συμπληρώθηκαν από έσοδα από τις περιοχές που κυβερνούσαν: φόροι, δασμοί, ενοίκια και άλλες μορφές εισφορών τροφοδότησαν τα οικονομικά του δούκα.

Εδώ είναι που το ερώτημα «ποιος πλήρωσε;» γίνεται πιο δύσκολο.

Μέρος του πλούτου προερχόταν από τα περιουσιακά στοιχεία της οικογένειας. Ένα άλλο μέρος προερχόταν από τα έσοδα από τις εκκλησιαστικές ευεργεσίες που συσσώρευαν ο Αλεσάντρο Φαρνέζε και άλλα μέλη της οικογένειας. Επιπλέον, στις περιοχές που κυβερνούσαν, οι φόροι, οι δασμοί, τα ενοίκια και άλλες μορφές εισφορών συνέβαλαν στα οικονομικά της δουκικής εξουσίας.

Θα ήταν όμως αναχρονιστικό να μετατρέψουμε όλα αυτά αμέσως στον τύπο: ο πρίγκιπας έχτισε το παλάτι με χρήματα που κλάπηκαν από τον λαό.

Τον δέκατο έκτο αιώνα, υπήρχαν διακρίσεις μεταξύ διαφορετικών τάξεων, εσόδων και λειτουργιών, αλλά δεν συνέπιπταν με τον σύγχρονο διαχωρισμό μεταξύ δημόσιων οικονομικών και ιδιωτικού πλούτου, ούτε με τη σύγχρονη αντίληψη του κράτους ως υπεύθυνου για την αναδιανομή των πόρων μέσω κοινωνικών υπηρεσιών και δικαιωμάτων. Το φεουδαρχικό εισόδημα, η φορολογία, ο δυναστικός πλούτος και η πολιτική εξουσία ανήκαν σε μια ριζικά διαφορετική τάξη πραγμάτων από τη δική μας.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το σύστημα ήταν ανώδυνο για όσους βρίσκονταν στη βάση.


Σημαίνει απλώς ότι πρέπει να τον κατανοήσουμε για αυτό που ήταν πριν τον κρίνουμε από αυτό που έχουμε γίνει εμείς.
Σε αυτό το σημείο όμως προκύπτει ένα ακόμη ερώτημα. Όσοι κατέβαλλαν φόρους, δασμούς και άλλες επιβαρύνσεις, τι λάμβαναν σε αντάλλαγμα;

Θα ήταν, για άλλη μια φορά, παραπλανητικό να αναζητήσουμε στον 16ο αιώνα κάτι παρόμοιο με το σύγχρονο κοινωνικό κράτος. Ο υπήκοος δεν κατέβαλλε χρήματα στον ηγεμόνα περιμένοντας να του επιστραφούν με τη μορφή υγειονομικής περίθαλψης, εκπαίδευσης, συντάξεων ή καθολικά εγγυημένων δημόσιων υπηρεσιών. Η σχέση ήταν διαφορετική. Από την εξουσία αναμένονταν κυρίως άμυνα, τάξη, δικαιοσύνη, διοίκηση και σεβασμός των εθίμων πάνω στα οποία στηριζόταν η ζωή των κοινοτήτων.

Ένα μέρος των πόρων χρησίμευε, επομένως, για τη συντήρηση υπαλλήλων, δικαστηρίων, στρατιωτών και διοικητικών δομών· ένα άλλο χρηματοδοτούσε οχυρώσεις, δρόμους, υδραυλικά έργα, ανεφοδιασμό και παρεμβάσεις αναγκαίες για τη διοίκηση της επικράτειας.
Φυσικά, τα ίδια έσοδα συντηρούσαν επίσης την αυλή, τη δυναστική πολιτική, τον στρατιωτικό μηχανισμό και εκείνη την αναπαράσταση της εξουσίας, της οποίας τα ανάκτορα και η μεγαλοπρέπεια αποτελούσαν την πιο ορατή έκφραση.

Η περίπτωση της Piacenza υπό τον Pier Luigi Farnese δείχνει καθαρά πόσο δύσκολο ήταν να διαχωριστούν αυτές οι πτυχές. Για την κατασκευή του νέου φρουρίου απασχολήθηκαν από χίλιοι πεντακόσιοι έως δύο χιλιάδες εργάτες· ημέρες εργασίας και ζώα μεταφοράς επιβάρυναν επίσης την κοινότητα της Piacenza και το δουκικό ταμείο. Ο πληθυσμός συνέβαλλε επομένως στο κόστος ενός έργου που υποτίθεται ότι θα προστάτευε την πόλη, αλλά το οποίο ταυτόχρονα ενίσχυε στρατιωτικά την εξουσία του δούκα.

Ο κύκλος αυτός μπορούσε να γίνει ακόμη πιο παράδοξος. Τα χρήματα που εισπράττονταν μέσω φόρων και εισφορών επέστρεφαν, τουλάχιστον εν μέρει, στην κοινωνία μέσω μισθών, προμηθειών και αναθέσεων έργων.
Κτίστες, λιθοξόοι, ξυλουργοί, μεταφορείς και έμποροι μπορούσαν να εργάζονται ακριβώς στα έργα που χρηματοδοτούνταν από αυτό το σύστημα φορολογικών επιβαρύνσεων.
Δεν επρόκειτο για αναδιανομή με τη σύγχρονη έννοια. Ήταν ο οικονομικός τρόπος λειτουργίας μιας αυλής και ενός εδαφικού κράτους.

Γι’ αυτό η σχέση μεταξύ κυβερνώντος και κυβερνωμένων δεν μπορεί να περιοριστεί στην απλή εικόνα ενός λαού που πληρώνει και ενός ηγεμόνα που εισπράττει. Ο υπήκοος συνέβαλλε στη συντήρηση μιας τάξεως από την οποία λάμβανε προστασία και διακυβέρνηση, αλλά ταυτόχρονα επωμιζόταν και το κόστος των προνομίων, των φιλοδοξιών και της μεγαλοπρέπειάς της.

Και ακριβώς σε αυτή την οριακή ζώνη το ερώτημα «ποιος πλήρωνε;» αποκτά το βαθύτερο νόημά του: ο ίδιος πλούτος μπορούσε να χρηματοδοτεί ένα φρούριο που προστάτευε την πόλη και ταυτόχρονα μια εξουσία που κυριαρχούσε πάνω σε όσους ζούσαν μέσα σε αυτήν.

Ο χωρικός που πλήρωνε φόρο, ο έμπορος που πλήρωνε δασμό, η κοινότητα που ήταν υποχρεωμένη να υποστηρίζει ορισμένες επιβολές, δεν χρηματοδότησε συνειδητά την «πολιτιστική κληρονομιά» που θαυμάζουμε σήμερα. Συνέβαλε στη λειτουργία μιας τάξης πραγμάτων στην οποία ένα σημαντικό μέρος των πόρων έτεινε να συγκεντρώνεται στην κορυφή της ιεραρχίας και από αυτήν την κορυφή μπορούσε να χρησιμοποιηθεί με ποικίλους τρόπους: διοίκηση, στρατούς, αυλή, θρησκευτικά έργα, αστική ανάπτυξη και, φυσικά, μεγαλοπρέπεια.

Αυτή η διευκρίνιση είναι απαραίτητη.


Το να λέμε ότι η πατρωνεία παρήγαγε πολιτισμό δεν σημαίνει ότι ξεχνάμε από πού προήλθαν οι πόροι που τον κατέστησαν δυνατό. Αλλά η ανοικοδόμηση αυτών των πόρων δεν μετατρέπει αυτόματα τον πρίγκιπα της Αναγέννησης σε καρικατούρα ενός σύγχρονου ηγεμόνα που κλέβει χρήματα που προορίζονται για δημόσιες υπηρεσίες για να χτίσει μια βίλα.

Είναι δύο διαφορετικοί κόσμοι.

Και ακριβώς στην απόσταση μεταξύ αυτών των κόσμων προκύπτει το ερώτημα που δεν μπορούμε πλέον να αποφύγουμε.

Έχουμε δει τι κατάφερε να παράγει αυτή η συγκέντρωση πλούτου.
Αλλά ενώ οι τοιχογραφίες ζωγραφίζονταν και τα παλάτια μεγάλωναν, τι έβλεπαν όσοι ζούσαν από την άλλη πλευρά των τειχών τους;

Το παλάτι όπως φαίνεται από τον δρόμο — τι μπορούμε πραγματικά να γνωρίζουμε για τη λαϊκή αντίληψη, αποφεύγοντας αυστηρά τον αναχρονισμό.

Το να προσπαθείς να κοιτάξεις το παλάτι από τον δρόμο σημαίνει ότι αντιμετωπίζεις μια δυσκολία που ο ιστορικός γνωρίζει καλά: όσοι ήταν από κάτω έμεναν πολύ λιγότερες λέξεις από όσους ήταν από πάνω.

Διαθέτουμε επιστολές από πρίγκιπες, καρδινάλιους και πρέσβεις, διοικητικά αρχεία και χρονικά της αυλής. Είναι πολύ πιο δύσκολο να γνωρίζουμε τι σκέφτηκε ο χωρικός που εργαζόταν σε ένα κτήμα Φαρνέζε, ο τεχνίτης που διέσχιζε μια πλατεία που έβλεπε ένα παλάτι ή ο έμπορος που κλήθηκε να πληρώσει διόδια. Και πάνω απ 'όλα, θα ήταν λάθος να ομαδοποιήσουμε όλους αυτούς τους ανθρώπους σε μια ενιαία κατηγορία που ονομάζεται «λαός», αποδίδοντάς τους μια κοινή συνείδηση.

Ωστόσο, μπορούμε να αναζητήσουμε ίχνη του.

Στη Ρώμη, για παράδειγμα, υπήρχε μια εξαιρετική μορφή ανώνυμης κριτικής: η πασκινάτα. Στίχοι και σάτιρες γραμμένες από τον Πασκίνο επιτίθονταν σε πάπες, καρδινάλιους, διαφθορά και τα έθιμα της Κούριας, προσφέροντας μια ματιά στις κρίσεις και την εχθρότητα που βρίσκονται έξω από την επίσημη εκπροσώπηση της εξουσίας.


Όταν, τον Δεκέμβριο του 1534, ο Παύλος Γ΄ ανέδειξε στο πορφυρό θρόνο τον ανιψιό του Αλεσάντρο Φαρνέζε, μόλις δεκατεσσάρων ετών, και τον Γκουίντο Ασκάνιο Σφόρτσα, δεκαέξι ετών, ένας χλευασμός τους χαρακτήρισε με αστραπιαία ειρωνεία:

[ΒΛΕΠΟΥΜΕ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΠΛΟΥΣΙΟΥΣ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΕΣ ΤΩΝ ΜΕΓΑΛΩΝ ΕΡΓΩΝ]

«δύο χερουβείμ σε μια κούνια».

Αυτές είναι μόνο τέσσερις λέξεις, αλλά σημαίνουν πολλά για τη συζήτησή μας. Δεν είμαστε εμείς, πέντε αιώνες αργότερα, που αποφασίσαμε ότι αυτές οι υποψηφιότητες μπορεί να φαίνονται υπερβολικές: η σύγχρονη σάτιρα τις είχε ήδη αναγνωρίσει ως τέτοιες.

Αλλά πρέπει να σταματήσουμε εδώ ακριβώς.


Θα ήταν εξίσου αναχρονιστικό να μετατραπεί αυτόματα η ανώνυμη φωνή του Πασκίνο σε «φωνή του λαού». Πίσω από μια πασκιάνα θα μπορούσαν να κρύβονται άνδρες με διαφορετικό κοινωνικό και πολιτιστικό υπόβαθρο, ακόμη και εκείνοι που βρίσκονται κοντά στους κύκλους της εκκλησίας. Αυτό καταδεικνύει ότι υπήρχε κριτική· δεν μας επιτρέπει να ανασυνθέσουμε με λίγα λόγια τι σκέφτονταν οι κάτοικοι της Ρώμης, χωρίς διάκριση.

Η κριτική τους, πάνω απ' όλα, δεν ήταν απαραίτητα και δική μας.


Δεν μπορούμε να συμπεράνουμε από αυτό ότι ο Ρωμαίος κοινός πολίτης κοίταξε το Παλάτσο Φαρνέζε σκεπτόμενος: αυτά τα πλούτη πρέπει να μας διανεμηθούν.

Ο άνθρωπος του δέκατου έκτου αιώνα ζούσε μέσα σε μια βαθιά ιεραρχική κοινωνία, στην οποία οι διαφορές στην τάξη αποτελούσαν μέρος της πολιτικής και κοινωνικής τάξης. Αυτό δεν τον εμπόδιζε να διαμαρτύρεται για έναν φόρο, να μισεί έναν ηγεμόνα, να χλευάζει έναν καρδινάλιο ή να επαναστατεί όταν ένιωθε ότι είχαν παραβιαστεί έθιμα, δικαιώματα ή προνόμια. Η αποδοχή της ύπαρξης ιεραρχίας δεν σήμαινε αποδοχή οποιασδήποτε συμπεριφοράς από εκείνους που βρίσκονταν στην κορυφή.

Ακόμη και εντός των εδαφών των Φαρνέζε, οι αντιδράσεις ήταν ανάμεικτες. Ο Πιερ Λουίτζι, έχοντας γίνει Δούκας της Πάρμας και της Πιατσέντζα, επιδίωξε να ενισχύσει την δουκική εξουσία, παρενέβη στη φορολογία και περιόρισε τα καθιερωμένα προνόμια και την αυτονομία, ερχόμενος σε σύγκρουση ιδίως με τμήματα της αριστοκρατίας. Η αριστοκρατική εχθρότητα συνέβαλε στη συνωμοσία που οδήγησε στη δολοφονία του στην Πιατσέντζα το 1547, μια υπόθεση στην οποία έπαιξαν επίσης ρόλο τα ευρύτερα αυτοκρατορικά συμφέροντα στη βόρεια Ιταλία.

Η σύγκρουση, επομένως, δεν έφερε απλώς «τον πρίγκιπα» εναντίον «του λαού»: διέσχιζε ευγενείς, πόλεις, κοινότητες και κοινωνικές ομάδες με διαφορετικά συμφέροντα.

Αυτή την πολυπλοκότητα πρέπει να διαφυλάξουμε.

Μπροστά στη μεγαλοπρέπεια, συναισθήματα που μας φαίνονται αντιφατικά θα μπορούσαν να συνυπάρχουν: θαυμασμός και δυσαρέσκεια, δέος και υπερηφάνεια, αφοσίωση και ειρωνεία. Ένας άνθρωπος θα μπορούσε να είναι φτωχός και να θαυμάζει μια μεγάλη εκκλησία· να πληρώνει φόρο και να νιώθει περήφανος για την πόλη του· να αναγνωρίζει τον τίτλο του πρίγκιπα και ταυτόχρονα να απεχθάνεται έναν φόρο.

Ίσως, λοιπόν, το ερώτημα «τι πίστευε ο λαός;» πρέπει να διατυπωθεί διαφορετικά.

Δεν θα έπρεπε να ρωτάμε τους άνδρες του δέκατου έκτου αιώνα αν θα προτιμούσαν ένα σύγχρονο πρόγραμμα αναδιανομής από την κατασκευή της Καπραρόλα. Θα έπρεπε να αναρωτηθούμε πώς αντιλαμβάνονταν την εξουσία μέσα από τις κατηγορίες που κατείχαν : δικαιοσύνη και αυθαιρεσία, χρηστή διακυβέρνηση και καταπίεση, γενναιοδωρία και απληστία, προστασία και κακοποίηση.

Το παλάτι, ιδωμένο από τον δρόμο, θα μπορούσε επομένως να είναι πολλά πράγματα ταυτόχρονα. Η ανέφικτη κατοικία των ισχυρών, σίγουρα. Αλλά και ένας χώρος εργασίας για τεχνίτες και τεχνίτες, ένα σημάδι του μεγαλείου της πόλης ή του άρχοντά της, ένα θέαμα ικανό να εμπνεύσει θαυμασμό.

Ξέρουμε πώς τελείωσε η ιστορία.
Όχι αυτοί.

Κοιτάμε τον Καπραρόλα γνωρίζοντας ότι η οικογένεια Φαρνέζε θα εξαφανιστεί και ότι μια μέρα αυτά τα δωμάτια θα τα χρησιμοποιούν απλοί άνθρωποι. Ο άνθρωπος που κοίταξε ψηλά στο παλάτι τον 16ο αιώνα αντίθετα είδε μια δύναμη που φαινόταν προορισμένη να διαρκέσει.

Και εδώ είναι που η οπτική γωνία αντιστρέφεται.
Διότι αν αυτή η μεγαλοπρέπεια δεν χτίστηκε πρωτίστως για αυτόν, πρέπει επιτέλους να θέσουμε το ερώτημα που διατρέχει ολόκληρο τον διάλογό μας:

Για ποιον πραγματικά έχτισαν οι χορηγοί;
Κύρος , Θεός, οικογένεια, επόμενες γενιές· και να το «μεγαλοπρεπές ιστορικό παράδοξό» μας.


Λοιπόν, για ποιον έχτισαν οι ιδιοκτήτες;

Η απλούστερη απάντηση θα ήταν: για τον εαυτό του. Και αυτό είναι σίγουρα αλήθεια, αλλά δεν είναι αρκετό.

Έχτιζαν για τις οικογένειές τους, επειδή το παλάτι έκανε ορατό το κύρος που είχαν κατακτήσει και το μετέδιδε στις μελλοντικές γενιές. Έχτιζαν για τον Θεό, όταν η παραγγελία έπαιρνε τη μορφή εκκλησίας, παρεκκλησίου, βωμού ή θρησκευτικού έργου. Έχτιζαν για την πόλη, τουλάχιστον στο βαθμό που οι πλατείες, τα σιντριβάνια, τα κτίρια και οι αστικές διατάξεις συνέβαλαν στη μεγαλοπρέπειά της. Και έχτιζαν για τις επόμενες γενιές, επειδή η δύναμη της Αναγέννησης διέθετε βαθιά επίγνωση της μνήμης.

Ο ουμανιστικός πολιτισμός είχε επίσης φέρει ξανά στο προσκήνιο την αρχαία επιδίωξη της επιβίωσης μέσω έργων. Ο Οράτιος την είχε συμπυκνώσει σε τρεις λέξεις που προορίζονταν να διαρκέσουν ανά τους αιώνες:

«Non omnis moriar».
Δεν θα πεθάνω εντελώς.

Φυσικά, δεν μπορούμε να αποδώσουμε αυτόν τον τύπο απευθείας στην οικογένεια Φαρνέζε ως ένα συνειδητό πρόγραμμα. Αλλά εκφράζει μια βαθιά παρούσα ιδέα στην κουλτούρα που τους περιβάλλει: ο άνθρωπος πεθαίνει, το όνομα μπορεί να παραμείνει· ο πάτρονας εξαφανίζεται, το έργο μπορεί να ζήσει περισσότερο από αυτόν.

Η προστασία περιλάμβανε επομένως πολλά πράγματα ταυτόχρονα: προσωπικό γούστο, αφοσίωση, κύρος, πολιτική εκπροσώπηση, ανταγωνισμό μεταξύ οικογενειών και την επιθυμία να ζήσει κανείς περισσότερο από τον θάνατό του.

Αυτό που δύσκολα μπορούμε να του αποδώσουμε είναι η σύγχρονη πρόθεση δημιουργίας μιας πολιτιστικής κληρονομιάς δημοκρατικά προσβάσιμης σε όλους. Ο Καρδινάλιος Αλεσάντρο Φαρνέζε δεν θα μπορούσε να φανταστεί τον επισκέπτη του 21ου αιώνα που θα περπατούσε στη Σκάλα Ρέγκια στην Καπραρόλα. Ο Παύλος Γ΄ δεν παρήγγειλε έργα πιστεύοντας ότι μια μέρα ιδανικά θα ανήκαν στην ανθρωπότητα.

Ωστόσο, αυτό ακριβώς συνέβη, τουλάχιστον για ένα σημαντικό μέρος αυτής της κληρονομιάς.
Εδώ προκύπτει ένα μεγαλειώδες ιστορικό παράδοξο.

Ο πρίγκιπας έχτισε για τον εαυτό του.
Ο καρδινάλιος εισέπραξε για τον εαυτό του.
Ο τραπεζίτης ανέθεσε να τιμήσει την οικογένειά του.

Και πεντακόσια χρόνια αργότερα, εμείς έχουμε ακόμα την ομορφιά, ενώ εκείνοι έχουν χάσει τη δύναμη .

Οι τίτλοι έχουν χάσει την αίγλη τους, τα δουκάτα έχουν εξαφανιστεί και οι συζυγικές συμμαχίες που κάποτε καθόριζαν τις πολιτικές ισορροπίες δεν έχουν πλέον την ίδια σημασία που είχαν κάποτε. Κανείς δεν φοβάται την αίγλη της οικογένειας Φαρνέζε σήμερα. Αλλά ας μπούμε στα παλάτια τους, ας περιπλανηθούμε στους κήπους τους, ας παρατηρήσουμε τα έργα που συνέλεξαν και ας μελετήσουμε τους καλλιτέχνες που προστάτευαν.

Η δύναμη που αυτά τα έργα είχαν σκοπό να τιμήσουν έχει γίνει θέμα για τους ιστορικούς.
Τα έργα παρέμειναν.


Αυτό δεν σημαίνει ότι η πατρωνία ήταν ασυνείδητος αλτρουισμός. Θα ήταν απλώς ένας άλλος τρόπος εξιδανίκευσης του παρελθόντος. Σημαίνει κάτι πιο ενδιαφέρον: μια ιδιωτική πρόθεση μπορεί να παράγει συλλογικές συνέπειες που ξεπερνούν εντελώς την αρχική πρόθεση .

Ο πλούτος των Φαρνέζε επιδίωκε κύρος και παρήγαγε επίσης πολιτισμό. Επιδίωξε τη δυναστική μνήμη και συνέβαλε στην οικοδόμηση συλλογικής μνήμης. Επιδίωξε να διαχωρίσει μια οικογένεια από το πλήθος μέσω της μεγαλοπρέπειας, και με το πέρασμα των αιώνων, ένα μέρος αυτής της μεγαλοπρέπειας έγινε προσβάσιμο στο πλήθος.

Είναι μια από τις πιο συναρπαστικές ειρωνείες στην ιστορία.

Ένα παλάτι που χτίστηκε για να διακριθεί μπορεί να καταλήξει να το επισκέπτονται όλοι. Μια συλλογή που δημιουργήθηκε για το κύρος λίγων εκλεκτών μπορεί να γίνει μουσείο. Ένα έργο που ανατέθηκε για να τιμήσει έναν ποντίφικα μπορεί να γίνει αντικείμενο μελέτης από άνδρες που δεν συμμερίζονται πλέον τον κόσμο του, την πίστη του ή την ιδέα του για την εξουσία.
Έχτιζαν πάνω απ' όλα για τον εαυτό τους, για τον Θεό, για την οικογένειά τους και για τους απογόνους τους.
Αλλά, σχεδόν ενάντια στις προθέσεις τους, κατέληξαν να χτίσουν και για εμάς .
Ένα πιο δύσκολο ερώτημα παραμένει, ωστόσο.
Αν η ομορφιά έχει ξεπεράσει το προνόμιο που την παρήγαγε, μπορούμε να θεωρήσουμε ότι αυτό το προνόμιο έχει εξαργυρωθεί από την ομορφιά;
Ή μήπως απλώς θαυμάζουμε, πέντε αιώνες αργότερα, το πιο λαμπρό αποτέλεσμα μιας ανισότητας που δεν χρειάστηκε να βιώσουμε;
Εδώ είναι που η κρίση γίνεται πιο δύσκολη.
Και εδώ είναι που πρέπει να σταματήσουμε για άλλη μια φορά μπροστά στις τοιχογραφίες και να αναρωτηθούμε:
Μπορεί η ομορφιά να εξαγοράσει το προνόμιο που την παρήγαγε;

Το φιλοσοφικό κρίσιμο σημείο του δοκιμίου, χωρίς αναδρομική ηθική διαδικασία και χωρίς αισθητική άφεση.


Το ερώτημα είναι σκόπιμα άβολο: μπορεί η ομορφιά να εξιλεώσει το προνόμιο που την παρήγαγε;


Αν απαντούσαμε απλώς ναι, θα μετατρέπαμε την πατρωνία σε ένα είδος αισθητικής άφεσης. Η οικογένεια Φαρνέζε συσσώρευσε δύναμη, προνόμια, εισόδημα και οφέλη. Ο Παύλος Γ΄ ευνοούσε ανοιχτά τα παιδιά και τα εγγόνια του. Μια βαθιά άνιση κοινωνία κατέστησε επίσης δυνατή τη συγκέντρωση πόρων που οδήγησαν στη μεγαλοπρέπεια που θαυμάζουμε σήμερα.

Ο Καπραρόλα δεν τα σβήνει όλα αυτά.

Αλλά θα ήταν εξίσου εύκολο να κάνουμε το αντίθετο λάθος: να διεξάγουμε μια ηθική δίκη πέντε αιώνες αργότερα και να καταδικάζουμε τους άνδρες της Αναγέννησης επειδή δεν σεβάστηκαν πολιτικές, κοινωνικές και διοικητικές αρχές που ανήκουν σε μεγάλο βαθμό στη νεωτερικότητα.

Ο Μακιαβέλι είχε εκφράσει με εξαιρετική διαύγεια την απόσταση μεταξύ του κόσμου όπως είναι και αυτού που θα θέλαμε να είναι, όταν, στο κεφάλαιο XV του « Ηγεμόνα» , έγραψε:

«επειδή απέχει πολύ από το πώς ζει κανείς και πώς θα έπρεπε να ζει».

Ο Μακιαβέλι αναλογιζόταν τη συμπεριφορά του ηγεμόνα και την «ουσιαστική αλήθεια» της πολιτικής, όχι διατυπώνοντας μια θεωρία ιστορικής κρίσης. Ωστόσο, η δήλωσή του περιέχει μια προειδοποίηση που μπορούμε να υιοθετήσουμε: η ιστορία δεν μπορεί να γίνει κατανοητή ξεκινώντας αποκλειστικά από αυτό που θα έπρεπε να είναι οι άνθρωποι σύμφωνα με κατηγορίες που διατυπώθηκαν αιώνες αργότερα.

Κατανόηση, φυσικά, δεν σημαίνει άφεση αμαρτιών.
Ο νεποτισμός παραμένει νεποτισμός ακόμη και όταν ανακατασκευάζουμε τη λειτουργία του στην παπική πολιτική. Το προνόμιο παραμένει προνόμιο ακόμη και όταν γνωρίζουμε ότι μια ιεραρχική κοινωνία το θεωρούσε μέρος της δικής της τάξης. Μπορούμε να αναγνωρίσουμε την ιστορική απόσταση χωρίς να απαρνηθούμε την κρίση· πρέπει απλώς να αποτρέψουμε την κρίση από το να αντικαταστήσει την κατανόηση.

Το ίδιο ισχύει και για την ομορφιά.
Μια τοιχογραφία δεν επιστρέφει χρήματα από φόρους. Ένα άγαλμα δεν κάνει μια ανισότητα πιο δίκαιη. Ένα μεγαλοπρεπές παλάτι δεν μετατρέπει αυτόματα τη δύναμη εκείνων που το έχτισαν σε χρηστή διακυβέρνηση.
Κι όμως, αυτά τα έργα υπάρχουν.

Αυτό είναι το σημείο από το οποίο δεν μπορούμε να ξεφύγουμε.

Ο Γιάκομπ Μπούρκχαρντ ονόμασε με εύστοχο τρόπο το πρώτο μέρος του έργου του « Ο Πολιτισμός της Ιταλικής Αναγέννησης » «Το Κράτος ως Έργο Τέχνης ». Δεν εννοούσε, φυσικά, ότι το κράτος ήταν έργο τέχνης με την ίδια έννοια όπως ένας πίνακας ή ένα γλυπτό. Αντίθετα, είδε κάτι νέο στους ιταλικούς πολιτικούς σχηματισμούς της Αναγέννησης: δομές στις οποίες ο υπολογισμός, η σκέψη και η συνειδητή βούληση συνδυάζονταν για να διαμορφώσουν την εξουσία.

Η αναπαράσταση ανήκε επίσης σε αυτήν την κατασκευή.


Τα παλάτια, οι τελετές, οι πλατείες, οι συλλογές και οι παραγγελίες δεν ήταν απλώς στολίδια τοποθετημένα δίπλα στην εξουσία. Μπορούσαν να γίνουν μέρος του τρόπου με τον οποίο η εξουσία κατασκεύαζε την εικόνα της και απαιτούσε αναγνώριση.
Αλλά το έργο έχει ένα χαρακτηριστικό που η εξουσία δεν μπορεί να ελέγξει για πάντα: μπορεί να επιβιώσει από το νόημα που του αποδόθηκε .
Ένα παλάτι που χτίστηκε για να αναδείξει την κοινωνική θέση μιας οικογένειας μπορεί να γίνει ένας χώρος ανοιχτός στους επισκέπτες. Μια ιδιωτική συλλογή μπορεί να γίνει μουσείο. Μια τοιχογραφία που παραγγέλθηκε για να τιμήσει έναν καρδινάλιο μπορεί να την δει, πέντε αιώνες αργότερα, κάποιος που δεν γνωρίζει καν το όνομα του προστάτη και απλώς στέκεται μπροστά στο έργο επειδή είναι όμορφο.
Τότε συνέβη κάτι που οι Φαρνέζε δεν μπορούσαν να ελέγξουν.
Το νόημα των έργων τους έχει αλλάξει.
Η ομορφιά δεν έχει σβήσει το προνόμιο που της επέτρεψε να γεννηθεί.
Τον ξεπέρασε.
Ίσως, λοιπόν, να έχουμε διατυπώσει το ερώτημα λανθασμένα. Δεν θα έπρεπε να αναρωτιόμαστε αν η ομορφιά μπορεί να εξαργυρώσει τα προνόμια, επειδή η εξαργύρωσή τους θα σήμαινε την αναδρομική τους απαλλαγή.
Θα πρέπει να αναρωτηθούμε τι συμβαίνει όταν τα προνόμια εξαφανίζονται και ό,τι παρήγαγαν παραμένει.
Η απάντηση βρίσκεται μπροστά μας κάθε φορά που μπαίνουμε στην Καπραρόλα.
Δεν γιορτάζουμε πλέον τη δύναμη των Φαρνέζε. Δεν αναγνωρίζουμε πλέον καμία εξουσία στους τίτλους τους. Δεν συμμετέχουμε στις συμμαχίες τους, δεν φοβόμαστε τους στρατούς τους, δεν εξαρτόμαστε από τις αυλές τους.
Ωστόσο, συνεχίζουμε να εκτιμούμε αυτό που έχτισαν.
Η ομορφιά δεν απαλλάσσει την εξουσία. Αλλά μπορεί να διαρκέσει περισσότερο από αυτήν.
Και ίσως ακριβώς αυτή η επιβίωση θέτει το τελικό ερώτημα, αυτό που οδηγεί απευθείας από την Αναγέννηση στην εποχή μας:
Τι αφήνουν πίσω τους σήμερα οι μεγάλες ιδιωτικές περιουσίες;
Τι αφήνουν πίσω τους σήμερα οι μεγάλες ιδιωτικές ιδιοκτησίες; — μια σύγκριση με το παρόν και την τελική επιστροφή στην Καπραρόλα.
Σε αυτό το σημείο το ερώτημα δεν αφορά πλέον μόνο την οικογένεια Φαρνέζε.
Πρόκειται για εμάς.
Κάθε εποχή συγκεντρώνει πλούτο. Οι τρόποι με τους οποίους παράγεται αλλάζουν, οι θεσμοί αλλάζουν, η σχέση μεταξύ οικονομικής και πολιτικής εξουσίας αλλάζει, αλλά ένα πανάρχαιο ερώτημα παραμένει: τι κάνει ο πλούτος όταν μεγαλώνει αρκετά ώστε να επιλέγει τι αφήνει πίσω του;

Οι συγκρίσεις με την Αναγέννηση πρέπει να γίνονται με προσοχή. Ένας σύγχρονος δισεκατομμυριούχος δεν είναι πρίγκιπας του δέκατου έκτου αιώνα. μια πολυεθνική δεν είναι αυλή. ένα ιδιωτικό ίδρυμα δεν είναι δουκάτο. Σήμερα, έχουμε δημόσια φορολογία, δημοκρατίες, πανεπιστήμια, εθνικά μουσεία, συστήματα προστασίας και θεσμούς που αναθέτουν στο κράτος πολιτιστικές ευθύνες που η οικογένεια Φαρνέζε δεν θα είχε συλλάβει με τους δικούς μας όρους.

Κι όμως, κάτι μπορεί να συγκριθεί: η σχέση μεταξύ πλούτου και επόμενων γενεών.


Ακόμα και σήμερα, μεγάλες ιδιωτικές περιουσίες χρηματοδοτούν μουσεία, αναστηλώσεις, πανεπιστήμια, επιστημονική έρευνα, βιβλιοθήκες, ιδρύματα και πολιτιστικές πρωτοβουλίες. Άλλοι επενδύουν κυρίως σε περιουσιακά στοιχεία που προορίζονται να παραμείνουν ιδιωτικά, σε είδη πολυτελείας ή σε δραστηριότητες των οποίων η υλική κληρονομιά μπορεί να είναι πολύ πιο εύθραυστη. Δεν εξαρτάται από εμάς να αποφασίσουμε ποιος πλούσιος σύγχρονος αξίζει να ακολουθήσει την ακόλουθη γενιά. Αλλά μπορούμε να αναρωτηθούμε ποια σχέση έχει χτίσει η εποχή μας μεταξύ της οικονομικής επιτυχίας και της ευθύνης για ό,τι ακολουθεί.

Ο Άντριου Κάρνεγκι, ένας από τους πλουσιότερους ανθρώπους της βιομηχανικής εποχής, διατύπωσε μια ριζοσπαστική αρχή το 1889, στο δοκίμιο που αργότερα έγινε διάσημο ως «Το Ευαγγέλιο του Πλούτου» :

«Ο άνθρωπος που πεθαίνει τόσο πλούσιος, πεθαίνει ντροπιασμένος».

Ο άνθρωπος που πεθαίνει ακόμα τόσο πλούσιος, πεθαίνει ατιμασμένος.


Ο Κάρνεγκι προσπάθησε να μετατρέψει αυτή την ιδέα σε μια τεράστια φιλανθρωπική προσπάθεια, αφιερώνοντας ένα σημαντικό μέρος της περιουσίας του κυρίως σε βιβλιοθήκες, εκπαιδευτικά ιδρύματα, πολιτισμό και έρευνα. Η απάντησή του, φυσικά, αντανακλούσε την κοινωνία και τη νοοτροπία της εποχής του και είναι ανοιχτή σε συζήτηση. Αλλά περιείχε μια σαφή ιδέα: ο εξαιρετικός πλούτος εγείρει επίσης το ερώτημα τι επιστρέφεται στην κοινωνία και τι μένει για όσους έρχονται μετά.

Οι Φαρνέζε πιθανότατα δεν θα είχαν διατυπώσει το ερώτημα με αυτούς τους όρους.

Έχτισαν για τον εαυτό τους, για τον Θεό, για την οικογένειά τους, για το κύρος και για τις επόμενες γενιές. Και ακριβώς εδώ αναδύεται ίσως η πιο εντυπωσιακή διαφορά. Δεν κατείχαν την ιδέα μας για τη δημόσια κληρονομιά, κι όμως ένα σημαντικό μέρος αυτού που παρήγγειλαν, συνέλεξαν ή βοήθησαν στη δημιουργία έχει ενταχθεί, μέσω μεταγενέστερων ιστορικών και δυναστικών γεγονότων, στην πολιτιστική κληρονομιά που είναι προσβάσιμη στην κοινότητα σήμερα.

Εμείς, που κατέχουμε αυτή την αντίληψη, πρέπει να αναρωτηθούμε ποιο μέρος του σύγχρονου ιδιωτικού πλούτου θα μπορέσει να κάνει το ίδιο ταξίδι.

Ίσως ένα μουσείο. Ένα ίδρυμα. Ένα πανεπιστήμιο. Ένα ερευνητικό κέντρο. Ένα προσβάσιμο αρχείο. Ένα κτίριο ικανό να γίνει μέρος μιας πόλης.
Ή τίποτα.
Επειδή δεν έχουν όλα όσα κοστίζουν πολύ την ικανότητα να διαρκέσουν.

Η πολυτέλεια και η μεγαλοπρέπεια δεν είναι συνώνυμες.

Το πρώτο μπορεί να εξαντληθεί από την κατανάλωση του ιδιοκτήτη του· το δεύτερο, όταν συναντά την τέχνη, την αρχιτεκτονική, τη γνώση ή τον πολιτισμό, μπορεί να υπερβεί τον ιδιοκτήτη.

Και να 'μαστε πάλι στην Καπραρόλα.

Συνεχίζουμε σε αυτόν τον δρόμο. Μπροστά μας εμφανίζεται ο μεγάλος πενταγωνικός όγκος του παλατιού. Μπαίνουμε, ανεβαίνουμε τη Σκάλα Ρέγκια, περνάμε από τα δωμάτια με τις τοιχογραφίες και παρακολουθούμε τον κόσμο να ξεδιπλώνεται στους τοίχους της Σάλα ντελ Μαπαμόντο.
Αλλά τώρα βλέπουμε κάτι που δεν βλέπαμε στην αρχή.
Βλέπουμε τον πλούτο που το κατέστησε δυνατό. Τη δύναμη που επιδίωκε να αντιπροσωπεύει. Τον νεποτισμό που συνέβαλε στην περιουσία της οικογένειας. Τους καλλιτέχνες που μετέτρεψαν το χρήμα σε μορφή. Τους ανθρώπους που ζούσαν έξω από αυτά τα τείχη. Το εισόδημα, τα προνόμια, τους φόρους. Και βλέπουμε επίσης πέντε αιώνες κατά τους οποίους αυτό που φαινόταν προορισμένο να διαρκέσει αμετάβλητα άλλαξε ιδιοκτήτη, λειτουργία και νόημα.

Οι Φαρνέζε δεν υπάρχουν πια.

Η δύναμή τους δεν υπάρχει πια.
Και το παλάτι είναι ακόμα εκεί.

Ίσως αυτή είναι η απλούστερη απάντηση στο ερώτημα με το οποίο ξεκινήσαμε. Η χορηγία της Αναγέννησης δεν ήταν σύγχρονη φιλανθρωπία και δεν πρέπει να την μετατρέψουμε αναδρομικά σε κάτι που δεν ήταν. Οι πρίγκιπες έχτιζαν κυρίως για τον εαυτό τους. Οι καρδινάλιοι συνέλεγαν για τον εαυτό τους. Οι οικογένειες παρήγγειλαν έργα ώστε το όνομά τους να διαρκέσει στο χρόνο.

Αλλά ο χρόνος έκανε κάτι που δεν περίμεναν.
Διαχώρισε τα έργα από τους ιδιοκτήτες.
Διαχώρισε την ομορφιά από τη δύναμη που την είχε χρηματοδοτήσει.
Η δύναμη εξαφανίστηκε.
Η ομορφιά παρέμεινε.
Για αυτόν τον λόγο, ίσως, όταν εξετάζουμε τις μεγάλες ιδιωτικές περιουσίες σήμερα, το πιο ενδιαφέρον ερώτημα δεν είναι πόσα κατέχουν.
Είναι αυτό που θα τους απομείνει όταν δεν θα έχουν πια τίποτα στην κατοχή τους .

Το Συντακτικό Προσωπικό

Ρικάρντο Αλμπέρτο ​​Κουατρίνι
Συγγραφέας, δοκιμιογράφος και συγγραφέας του πολιτιστικού ιστολογίου Inchiostronero

Σημείωση του συγγραφέα

Αυτό το δοκίμιο δεν έχει σκοπό να τιμήσει την οικογένεια Φαρνέζε ή να την υποβάλει σε μια αναδρομική ηθική δίκη. Ο στόχος ήταν διαφορετικός: να κατανοήσουμε πώς, στην κοινωνία της Αναγέννησης, η δυναστική εξουσία, ο πλούτος, η Εκκλησία, τα προνόμια και η προστασία μπορούσαν να ανήκουν στο ίδιο σύστημα και να παράγουν συνέπειες που υπερέβαιναν κατά πολύ τις προθέσεις όσων εμπλέκονταν.

Ιδιαίτερη προσοχή έχει δοθεί στο ερώτημα τι θα μπορούσαν να σκεφτούν οι απλοί άνθρωποι όταν έρχονταν αντιμέτωποι με τη μεγαλοπρέπεια των μεγάλων οικογενειών. Το να αποδώσουμε σύγχρονες πολιτικές και κοινωνικές κατηγορίες στον «λαό» του δέκατου έκτου αιώνα θα σήμαινε ότι θα υποκαθιστούσαμε τη δική μας φωνή με τη δική τους. Οι ανισότητες θα μπορούσαν να γίνουν αντιληπτές, να επικριθούν και να καταπολεμηθούν, αλλά μέσα σε ένα νοητικό, νομικό και κοινωνικό σύμπαν βαθιά διαφορετικό από το δικό μας.

Έτσι, το παράδοξο από το οποίο προκύπτει αυτό το δοκίμιο παραμένει: πολλά από τα έργα που κατασκευάστηκαν για να καταδείξουν τη δύναμη λίγων έχουν χάσει την αρχική τους λειτουργία και έχουν επιβιώσει από τους ιδιοκτήτες τους. Η δύναμη που τα παρήγγειλε έχει εξαφανιστεί· η ομορφιά, τουλάχιστον εν μέρει, έχει παραμείνει.

Και ίσως ακριβώς αυτή η απόσταση μεταξύ πρόθεσης και πεπρωμένου είναι που εξακολουθεί να καθιστά την πατρωνία της Αναγέννησης όχι μόνο ένα ιστορικό, αλλά και πολιτικό και φιλοσοφικό ζήτημα.


Από πού προήλθε, λοιπόν, ο πλούτος της οικογένειας Φαρνέζε;

ΑΠΟ ΤΗΝ ΛΕΗΛΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ.

Παρασκευή 29 Μαΐου 2026

π. Γεώργιος Μεταλληνός: Ἡ πτώση τῆς Ῥωμανίας



Τὰ αἴτια τῆς πτώσης

Ἀπὸ τὰ παραπάνω γίνεται φανερό, ὅτι ἡ πτώση τῆς Πόλης τὸ 1453 δὲν ἔγινε ἀπροσδόκητα, οὔτε μὲ αὐτὴν ἄρχισε ἡ τουρκοκρατία. Στὶς 29 Μαΐου 1453, ὅπως εἴδαμε, ἕνα μεγάλο μέρος τῆς Ρωμανίας ἦταν ἤδη κάτω ἀπὸ τοὺς Ὀθωμανούς, τοὺς Ἄραβες καὶ τοὺς Βενετούς.

 Ἀπὸ τὸ 1204 ἡ Πόλη δὲν μπόρεσε νὰ ἀναλάβει τὴν πρώτη της δύναμη καὶ ὅλα ἔδειχναν πὼς βαδίζει στὴν τελικὴ πτώση. Τὸ φραγκικὸ πλῆγμα ἐναντίον της ἦταν τόσο δυνατό, ποὺ ἀπὸ τὸ 13ο αἰ. ἡ Κωνσταντινούπολη ἦταν «μιὰ πόλη καταδικασμένη νὰ χαθεῖ».

Ἡ ἅλωση ἦταν ἐξάλλου ἡ κατάληξη μιᾶς μακροχρόνιας ἀποσύνθεσης τῆς πολιτικῆς καὶ οἰκονομικῆς ὑπόστασης τοῦ Γένους. Ἀπὸ τὸ 13ο αἰ. ὁ Ἑλληνισμὸς εἶχε διασπαστεῖ καὶ διαμοιραστεῖ, στὸ μεγαλύτερο μέρος του, σὲ ξένους δυνάστες. Οἱ διεισδύσεις, ἔπειτα, μισθοφόρων στὸ στρατὸ καὶ ἀλλοφύλων στὸ διοικητικὸ μηχανισμό του εἶχαν προκαλέσει τὴν ἐθνολογική του ἀλλοίωση. Οἱ ἐμφύλιοι πόλεμοι (1321-1328, 1341-1355), καὶ ἡ ἐσωτερικὴ ἀναρχία εἶχαν ἐπιφέρει τὴ δημογραφική του συρρίκνωση. Σοβαρὰ λάθη στὴν οἰκονομικὴ πολιτικὴ τῶν αὐτοκρατόρων, ὅπως ἡ συνεχὴς αὔξηση τῆς μεγάλης ἰδιοκτησίας σὲ βάρος τῶν μικρῶν, ποὺ πιέζονταν ἀπὸ τὴ δυσβάστακτη φορολογία, ἡ καταχρηστικὴ ἐπέκταση τοῦ θεσμοῦ τῶν «προνοιαρίων» καὶ ἡ ὑπερβολική, πολλὲς φορές, αὔξηση τῶν μοναστηριακῶν κτημάτων δημιούργησαν μιάν οἰκονομικὴ ὀλιγαρχία σὲ βάρος τῶν μικροκαλλιεργητῶν τῆς γῆς, μὲ ἀπόληξη τὴν οἰκονομικὴ κρίση. Τὸ ἐμπόριο εἶχε περιέλθει στὰ χέρια τῶν δυτικῶν καὶ οἱ δυνατότητες γιὰ οἰκονομικὴ ἀνάκαμψη περιορίστηκαν σημαντικά. Ὑπῆρχαν ὅμως καὶ πνευματικὰ αἴτια τῆς πτώσης.

Οἱ θρησκευτικές, κοινωνικὲς καὶ ἰδεολογικὲς ἀντιθέσεις προκάλεσαν βαθειὰ σύγχυση, ποὺ λειτούργησε διαλυτικὰ στὸ σῶμα τῆς αὐτοκρατορίας. Ἰδιαίτερα οἱ δυτικὲς ἐπιρροὲς καὶ οἱ συνεχεῖς ὑποχωρήσεις τῶν πολιτικῶν στὶς δυτικὲς (παπικὲς) ἀπαιτήσεις, γιὰ τὴν ἀναμενόμενη στρατιωτικὴ βοήθεια, ὁδήγησαν στὴν πνευματικὴ ἀλλοίωση τοῦ Βυζαντίου, μὲ ἄμεσο κίνδυνο ἀπώλειας τῆς πνευματικῆς καὶ πολιτιστικῆς ταυτότητάς του.

Γιατί, ἂν τὸ Βυζάντιο ἔπαυε νὰ διατηρεῖ τὴν πνευματικὴ καὶ πολιτισμικὴ ἰδιαιτερότητά του, ἀκόμη καὶ ἂν δὲν ἔπεφτε στὰ χέρια τῶν Τούρκων, θὰ καταλυόταν ἐσωτερικά, μεταβαλλόμενο σὲ πνευματικὸ προτεκτοράτο τῆς Φραγκιᾶς. Ἡ πρώτη – κατὰ τοὺς ἀνθενωτικοὺς – ἦλθε ὡς σωτηρία, διότι κράτησε τὴν πνευματικὴ καὶ πολιτιστικὴ καθαρότητα τοῦ Γένους, τὸ ὁποῖο στὴ δουλεία, παρὰ τὶς ταλαιπωρίες του, μπόρεσε νὰ ἀνασυνταχτεῖ καὶ νὰ ἐπιβιώσει.

Συνέπειες γιὰ τὸν Ἑλληνισμό

Τὸ γεγονὸς τῆς ἅλωσης εἶχε τεράστια σημασία πρῶτα γιὰ τὸν Ἑλληνισμὸ καὶ τὴν κατοπινή του πορεία. Γιὰ τοὺς Ἕλληνες ἡ ἅλωση ὑπῆρξε μιὰ κρισιμότατη στιγμὴ στὴν ἱστορία τους. Γιατί ἄρχισε γι᾿ αὐτοὺς μιὰ περίοδος μακρᾶς δοκιμασίας μὲ μειωμένες οἰκονομικὰ καὶ πολιτικὰ τὶς δυνάμεις τους. Ἂν οἱ ψυχικὲς καὶ πνευματικὲς δυνάμεις τους δὲν ἦσαν ἀκμαῖες, εἶναι ἀμφίβολο, ἂν θὰ μποροῦσε τὸ Γένος νὰ ξεπεράσει τὶς συνέπειες τῆς πτώσης, ὅπως συνέβη μὲ ἄλλους λαοὺς στὴν ἱστορία. Ἡ ἐμμονὴ ὅμως στὴν ὀρθόδοξη παράδοση, καὶ μέσω αὐτῆς καὶ στὴν ἑλληνικότητα, κρατοῦσε δεμένο τὸ Γένος μὲ τὶς ζωτικὲς πηγές του.

Ἡ ἀπώλεια εἰδικὰ τῆς Κωνσταντινούπολης ὑπῆρξε σημαντικότατο γεγονός. Ἡ Πόλη ἦταν ἡ συνισταμένη ὅλων τῶν ἐλπίδων τῶν Ῥωμηῶν. Ἡ διατήρηση τῆς ἐλευθερίας της, παρὰ τὴν τρομακτικὴ συρρίκνωση τῆς αὐτοκρατορίας, ἔτρεφε τὴν αὐτοπεποίθησή τους καὶ συντηροῦσε τὸν ψυχισμό τους. Ὅπως ὑπογράμμιζε πρὶν ἀπὸ τὴν ἅλωση ὁ λόγιος μοναχὸς Ἰωσήφ Βρυέννιος: «Ταύτης τῆς πόλεως ἱσταμένης, συνίσταταί πως αὐτῇ καὶ ἡ πίστις ἀκράδαντος· ἐδαφισθείσης δὲ ἢ ἁλούσης, ἅπερ, Χριστέ μου, μὴ γένοιτο, ποία ἔσται ψυχὴ κατὰ πίστιν ἀκλόνητος;» [δηλαδή: Ὅσο στέκεται ὄρθια αὐτὴ ἡ πόλη, μένει μαζί της ἀκλόνητη καὶ ἡ πίστη. Ἂν ὅμως κατεδαφιστεῖ ἢ ἁλωθεῖ, ποὺ νὰ μὴ γίνει, Χριστέ μου, ποιὰ ψυχὴ θὰ κρατήσει τὴν πίστη της ἀσάλευτη;] 
Μετὰ τὴν πτώση τῆς Πόλης ἡ δύναμη ἀντίστασης μειώθηκε σημαντικά, ὅπως δείχνουν οἱ ἀλλαξοπιστίες καὶ ἡ μοιρολατρικὴ στάση πολλῶν ἀπὸ τὸν κλῆρο καὶ τὸ λαό. Τὸ Γένος χρειαζόταν κάποια δύναμη, ποὺ θὰ ἐμπόδιζε τὴν ἀλλοτρίωσή του καί, θὰ ἐξασφάλιζε τὴν ἐπιβίωση καὶ ἀνάκαμψή του. Αὐτὴ τὴ δυσκολότατη, ἀλλὰ καὶ ἀναγκαιότατη ἀποστολὴ θὰ ἀναλάβει ἡ Ἐκκλησία, ὡς Ἐθναρχία.

Σημασία γιὰ τοὺς Ὀθωμανούς

Ἀλλὰ καὶ γιὰ τοὺς Ὀθωμανοὺς ἡ ἅλωση εἶχε ἀνάλογη σημασία. Μὲ αὐτὴ νομιμοποιήθηκε ἡ νίκη τους πάνω στὴν Ἑλληνικὴ αὐτοκρατορία, ἡ ὁποία μὲ τὸ πάρσιμο τῆς Πόλης ἔγινε καὶ τυπικὰ Ὀθωμανική. Ἡ κατάκτηση τῶν ὑπόλοιπων ρωμαίικων ἐδαφῶν (Τραπεζοῦντας, κυρίως Ἑλλάδας) δὲν ἦταν παρὰ ἡ ὁλοκλήρωση τῆς ὑποκατάστασης τῶν Ἑλλήνων ἀπὸ τοὺς Ὀθωμανοὺς στὴν αὐτοκρατορία τους.

Τὸ σπουδαῖο ὅμως εἶναι, ὅτι τὸ ἄλλοτε βάρβαρο τουρκικὸ φύλο τῶν Ὀθωμανῶν μέσα σὲ σύντομο χρόνο μπόρεσε νὰ συγκροτηθεῖ σὲ μιὰ πανίσχυρη αὐτοκρατορία καὶ νὰ ἐνταχθεῖ στὸ σύστημα τῶν Εὐρωπαϊκῶν κρατῶν. Μέσα στὰ ὅρια τῆς Ὀθωμανικῆς αὐτοκρατορίας θὰ ἀγωνιστεῖ στὸ ἑξῆς ὁ Ἑλληνισμός, μαζί μὲ ὅλη τὴ Ρωμηοσύνη, νὰ βρεῖ τὸ δρόμο του στὴ νέα γι᾿ αὐτὸν πραγματικότητα

Το συλλείτουργο του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου με τους Λατίνους το 1452.

                           

Η κατηγορία εναντίον του τελευταίου αυτοκράτορα, Κωνσταντίνου ΙΑ' Παλαιολόγου, για το κοινό συλλείτουργο Ορθοδόξων και λατίνων στην Αγία Σοφία στις 12 Δεκεμβρίου 1452, είναι μια πληγή που αιμορραγεί εδώ και αιώνες στην ιστορική και θεολογική συνείδηση. Για πολλούς συγχρόνους του, η πράξη αυτή θεωρήθηκε «προδοσία» της Πίστης και η πνευματική αιτία της Πτώσης. Ωστόσο, αν προσεγγίσουμε το γεγονός όχι με το ψυχρό γράμμα του νόμου ή την πολιτική σκοπιμότητα, αλλά με την πνευματική αγωνία μιας ψυχής που στέκεται στο χείλος του γκρεμού, η πράξη του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου αποκτά ένα βαθύ, σχεδόν μαρτυρικό νόημα.

Το να κρίνουμε τις πράξεις των ανθρώπων από την ασφάλεια του χρόνου είναι εύκολο.Το να συναισθανθούμε όμως το βάρος που σήκωσε ο Κωνσταντίνος τις παραμονές της μεγάλης σφαγής, απαιτεί πνευματική αρχοντιά και διάκριση. Ο Κωνσταντίνος δεν ήταν ετερόδοξος στην καρδιά. Μεγαλωμένος με τα νάματα της Ορθοδοξίας, γνώριζε καλά τις δογματικές διαφορές. Όμως, βρέθηκε μπροστά στο απόλυτο πνευματικό δίλημμα: να κρατήσει μια «καθαρή» αλλά απομονωμένη στάση, αφήνοντας τις ψυχές χιλιάδων αθώων (γυναικών, παιδιών, γερόντων) να σφαγιαστούν, ή να ταπεινωθεί, να «ματώσει» τη δική του πνευματική συνείδηση, ελπίζοντας σε βοήθεια για να σωθεί το ποίμνιό του;
Στην πνευματική ζωή, η μεγαλύτερη αρετή είναι η αγάπη.
«Μείζονα ταύτης ἀγάπην οὐδείς ἔχει, ἵνα τις τὴν ψυχὴν αὐτοῦ θῇ ὑπὲρ τῶν φίλων αὐτοῦ» (Ιωάν. 15:13).


Ο Κωνσταντίνος έθεσε σε κίνδυνο την υστεροφημία του και, για πολλούς, την ίδια του την πνευματική καθαρότητα, όχι από προσωπικό συμφέρον —αφού ήξερε ότι ο θρόνος του ήταν ήδη χαμένος— αλλά για να εξαντλήσει κάθε ανθρώπινη και επίγεια πιθανότητα σωτηρίας των ανθρώπων του. Αυτό δεν είναι προδοσία· είναι κένωση (αυτοθυσία) στα πρότυπα του Χριστού.

Το συλλειτουργο του 1452 δεν έγινε σε κλίμα θεολογικού θριάμβου, αλλά σε ατμόσφαιρα βαθιάς θλίψης, δακρύων και τρόμου. Δεν ήταν η επικύρωση μιας δογματικής αλλοίωσης, αλλά μια απεγνωσμένη κραυγή προς τον Θεό και την ανθρωπότητα.Όπως ένας πατέρας, βλέποντας το παιδί του να πεθαίνει, θα ζητήσει βοήθεια ακόμα και από εκείνον με τον οποίο βρίσκεται σε δικαστική ή προσωπική διαμάχη, έτσι και ο Αυτοκράτορας άπλωσε το χέρι. Στα μάτια του Θεού, που κοιτάζει το «βάθος της καρδίας», εκείνο το συλλειτουργο ίσως δεν καταγράφηκε ως αίρεση, αλλά ως ο μέγιστος θρήνος μιας ετοιμοθάνατης αυτοκρατορίας.

Αν ο Κωνσταντίνος ήταν ένας καιροσκόπος πολιτικός που ξεπούλησε την πίστη του για τη δυτική βοήθεια, η ιστορία θα τον είχε καταγράψει να φεύγει με τα ιταλικά πλοία όταν όλα χάθηκαν. Αντίθετα, τι έκανε;
Την τελευταία νύχτα, στις 28 Μαΐου 1453, κοινώνησε των Αχράντων Μυστηρίων στην Αγία Σοφία ως ορθόδοξος χριστιανός, ζήτησε συγχώρεση από όλο τον λαό —ενώνοντας τους πάντες στην κοινή μοίρα του θανάτου— και το πρωί πέταξε τα αυτοκρατορικά εμβλήματα. Έπεσε στα τείχη ως απλός στρατιώτης, αρνούμενος να ζήσει ως υποτελής.
Το μαρτυρικό αίμα ξεπλένει κάθε ανθρώπινη αστοχία. Ο θάνατός του στην πύλη του Αγίου Ρωμανού ήταν η τελική, αδιαμφισβήτητη ομολογία του. Δεν πέθανε για τον Πάπα, ούτε για τους Λατίνους· πέθανε για την Πόλη του Χριστού.


Ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος δεν πρέπει να κρίνεται ως θεολόγος σε καιρό ειρήνης, αλλά ως τραγικός πατέρας σε καιρό πολέμου. Το συλλειτουργο ήταν ο δικός του Γολγοθάς, η δική του προσωπική ταπείνωση. Η θυσία του και το γεγονός ότι προτίμησε τον θάνατο από την παράδοση, αποδεικνύουν ότι η καρδιά του έμεινε πιστή μέχρι τέλους. Αν μη τι άλλο, η ιστορία τον δικαίωσε στη συνείδηση του γένους όχι ως προδότη, αλλά ως τον αιώνιο υπερασπιστή της πνευματικής μας ελευθερίας.
πηγή

Θα 'ρθεις σαν αστραπή | Ελληνικό τραγούδι για την πτώση της Κωνσταντινούπολης


Θα' ρθεις σαν αστραπή θα' χει η χώρα γιορτή θάλασσα γη και ουρανός στο δικό σου φως. Θα ντυθώ στα λευκά να σ’ αγγίξω ξανά φως εσύ και καρδιά μου εγώ πόσο σ’ αγαπώ. 

Βασιλεύς Βασιλέων, Βασιλεί Βοήθει, έλεος, έλεος Επουράνιε Θεέ Κωνσταντίνος Δραγάτσης Παλαιολόγος, έλεω Θεού Αυτοκράτωρ των Ρωμαίων. Στην πύλη του αγίου Ρωμανού, καβαλικά τη φάρα του την ασπροποδαράτην, Τέσσερα Βήτα, έλεος, έλεος, Μαρμαράς, Βόσπορος και Μαύρη Τρίτη Φρίξον ήλιε, στέναξον γη, Εάλω ή πόλη, Εάλω η πόλη Βασιλεύουσα, πύλη χρυσή κι ο πορφυρογέννητος στην κόκκινη μηλιά. Η πόλη ήταν το σπαθί, η πόλη το κοντάρι, η πόλη ήταν το κλειδί της Ρωμανίας όλης Σώπασε Κυρά Δέσποινα και μην πολυδακρύζεις, πάλι με χρόνια με καιρούς, πάλι δικά Σου θάναι.

 Στην πύλη του αγίου Ρωμανού έφυγες για αλλού κι άγγελος θα σε φέρει εδώ στον σωστό καιρό. Μες την Άγια Σοφιά θα βρεθούμε ξανά λειτουργία μελλοντική οι Έλληνες μαζί 

Βασιλεύς Βασιλέων, Βασιλεί Βοήθει, έλεος, έλεος Επουράνιε Θεέ Κωνσταντίνος Δραγάτσης Παλαιολόγος, έλεω Θεού Αυτοκράτωρ των Ρωμαίων. Στην πύλη του αγίου Ρωμανού, καβαλικά τη φάρα του την ασπροποδαράτην, Τέσσερα Βήτα, έλεος, έλεος, Μαρμαράς, Βόσπορος και Μαύρη Τρίτη Φρίξον ήλιε, στέναξον γη, Εάλω ή πόλη, Εάλω η πόλη Βασιλεύουσα, πύλη χρυσή κι ο πορφυρογέννητος στην κόκκινη μηλιά. Η πόλη ήταν το σπαθί, η πόλη το κοντάρι, η πόλη ήταν το κλειδί της Ρωμανίας όλης Σώπασε Κυρά Δέσποινα και μην πολυδακρύζεις, πάλι με χρόνια με καιρούς, πάλι δικά Σου θάναι

 Θα' ρθεις σαν αστραπή θα' χει η χώρα γιορτή θάλασσα γη και ουρανός στο δικό σου φως. Μες την Άγια Σοφιά θα βρεθούμε ξανά λειτουργία μελλοντική οι Έλληνες μαζί 

Κωνσταντίνος Δραγάτσης Παλαιολόγος!

Άλωση της Πόλης: Η μαγιά της Ρωμιοσύνης και η νεκρανάσταση του Ελληνισμού!


Στέλιος Κούκος

Κωνσταντινούπολη delenda est / Η Κωνσταντινούπολη έπρεπε να καταστραφεί – Constantinopolis aeterna est / Η Κωνσταντινούπολη είναι αιώνια

Είναι η άλωση της Κωνσταντινούπολης της 29ης Μαΐου του 1453 η μεγαλύτερη συμφορά του ελληνισμού; Για να σας προλάβω θα ήθελα να σας αναφέρω πως έχει ήδη υποστηριχθεί ότι η τραγωδία του 1922 ήταν πιο εκτεταμένη. Εκτεταμένη και ανάμεικτη με ποσοτικά και ποιοτικά χαρακτηριστικά, αφού περιλαμβάνει έναν πολύ μεγάλο αριθμό ανθρώπινων απωλειών -πέραν από τις συμβολικές, εθνικές διαστάσεις κτλ.
Οι θλιβερές απώλειες των ανθρώπινων ψυχών αφορούν κατοίκους της Ιωνίας, και μάλιστα όλων των ηλικιών και φύλων, αφού ανάμεσά τους βρίσκονται και γυναικόπαιδα που δοκιμάστηκαν αγρίως, αλλά και αυτούς που πολέμησαν για την απελευθέρωσή της.
Και, βεβαίως, ανάμεσα στις απώλειες θα πρέπει να συμπεριλάβουμε και τις εκατοντάδες χιλιάδες γενοκτονικές και εθνοκαθαρτικές από τις τουρκικές θηριωδίες που προηγήθηκαν.

Στην Μικρασία, λοιπόν, είχαμε ολική εκκαθάριση και εκδίωξη των Ελλήνων από τα χώματά τους. Μέρη καθόλα ελληνικά που ακόμη και η πλειονότητα των οθωμανών κατοίκων της ήταν και είναι ελληνικής καταγωγής από Ρωμιούς οι οποίοι εξώμοσαν για να επιβιώσουν στις νέες συνθήκες που διαμόρφωσαν οι κατακτητές.

Όλα αυτά έφεραν τον πλήρη αφελληνισμό ενός εκτεταμένου πολιτισμικού και πνευματικού ψηφιδωτού με ποικιλομορφία φανερωμάτων πολιτισμού, προφανέστατα ελληνικού, από την Καππαδοκία, τον Πόντο, όλη την ενδοχώρα της Μικράς Ασίας μέχρι την κοσμοπολίτικη Σμύρνη.

Και εκεί, πλέον, σ’ αυτήν την ευρεία ελληνική έρημο και ερημιά όπου ο πανάρχαιος πολιτισμός και όλη η μετέπειτα συνέχειά του δεν μπορούσε να κρυφτεί, έμειναν, μόνον, να κελαηδούν ως νυκτόβια καλλικέλαδα αηδόνια οι Κρυπτοχριστιανοί. «Μηρυκάζοντας» νοερά στα ελληνικά χριστιανικές ευχές, προσευχές και ακολουθίες. Ευλογώντας και επανασφραγίζοντας την γη και τον ατιμασμένο και μυκτηρισμένο τόπο με ικετήριες χριστιανικές λαλιές ζυμωμένες με την φωνή του Ομήρου!
Δεν πρέπει, βεβαίως, να ξεχνάμε και τον ελληνισμό της Ανατολικής Θράκης ο οποίος ξεκληρίστηκε κάτω από παρόμοιες, αν όχι ίδιες συνθήκες, μέσα στην τραγική κατάληξη της μικρασιατικής εκστρατείας.

Η μικρασιατική καταστροφή ήταν ολοκληρωτική, ολική. Και αν θέλουμε να δούμε την δραματική της διάσταση θα πρέπει να υπογραμμίσουμε την τραγικότητα που την διέπει.

Η περιπέτεια της Μικρασίας είναι περιβεβλημένη την τραγικότητα, φέροντας όλα τα χαρακτηριστικά της με πράξεις, παραλείψεις και ιδιαίτερα άστοχες ενέργειες και ιδιαίτερα φορτισμένη και από τα πολιτικά πάθη της εποχής, δηλαδή τα μίση του εθνικού διχασμού που οδήγησαν σε λάθος τακτικές κινήσεις.

Ας έλθουμε τώρα στην σημερινή επέτειο, την αποφράδα ημέρα της 29ης Μαΐου του 1453, ημέρα άλωσης της Κωνσταντινούπολης, της Πόλης, της κορωνίδας των Πόλεων.

Εδώ θα πρέπει να τονίσουμε, όμως, πως ουσιαστικά η αυτοκρατορία είχε αλωθεί προ πολλού. Και αυτό σήμαινε πάρα πολλά για όλους τους εμπλεκόμενους: πολιορκητές, πολιορκημένους, αλλά και πιθανούς υποψήφιους συμπαραστάτες στους ολίγους ή ολίγιστους υπερασπιστές της Πόλης.

Η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία η οποία έγραψε τη δική της ξεχωριστή ιστορία και δημιούργησε έναν μεγαλειώδη πολιτισμό, ως τρόπο ζωής και ανάλογα ποικίλα καλλιτεχνικά φανερώματα για 11 αιώνες, περιβαλλόταν από εχθρούς οι οποίοι συνεχώς επιβουλεύονταν τα εδάφη της. Και όχι μόνον αυτά, αλλά εξεστράτευαν και κατευθείαν εναντίον της Βασιλεύουσας για να την καταλάβουν. Και μάλιστα από αρκετά μακριά.

Η Κωνσταντινούπολη ήταν το ολοφάνερο φωτεινό σημείο του πόθου τους. Ήταν η πόλη φως πολύ πριν από την πόλη του φωτός, το Παρίσι. Άλλωστε αυτό αφορούσε τον δημόσιο φωτισμό των δρόμων.

Οι προσπάθειες άλωσης Πόλης είχαν αρχίσει από τον 7ο αιώνα. Είναι γνωστό πως ο Ακάθιστος ύμνος είναι συνδεδεμένος με το γεγονός αυτό και φυσικά ο ύμνος «Τη υπερμάχω Στρατηγώ» αποτελεί και τον διαχρονικό εθνικό ύμνο του Γένους και η Παναγία Θεοτόκος ήταν πάντα η προστάτιδα.

Πάντως, όπως και να το κάνουμε, η Κωνσταντινούπολη… προκαλούσε. Ήταν πόλη επάνω σε όρος κτισμένη και στην πραγματικότητα επάνω σε επτά λόφους, εξ ου και Επτάλοφος. Ήταν αφ’ εαυτής πρόκληση και όχι μόνον για τα θεμέλια της και την ανάπτυξή της στους επτά λόφους, αλλά και για τον ίδιο τον πολιτισμό ο οποίος την ανέπτυξε, εξωράισε και την έκανε ιδιαίτερα περίοπτη.

Έτσι ήταν εκεί για να… προκαλεί κάθε κατσαπλιά από Ανατολή και Δύση που δεν ήθελε μόνον να την αλώσει, αλλά και να την δηώσει, να την λεηλατήσει! Και οι πιο «πολιτισμένοι» κατσαπλιάδες οι οποίοι πρώτοι κατάφεραν και την εκπόρθησαν σκορπώντας τον θάνατο, συλώντας τους πνευματικούς και υλικούς θησαυρούς της ήταν οι Δυτικοί Σταυρο – «φόροι» (1204)! Αν όχι σκέτο φόροι ή Δύσφοροι, αφού προκάλεσαν απρόκλητα μια τόσο εγκληματική ανθρωπιστική και πολιτισμική καταστροφή. Για όλους αυτούς η Κωνσταντινούπολη delenda est, (η Κωνσταντινούπολη έπρεπε να καταστραφεί)!

Και πλάι σε όλους αυτούς που ορέγονταν την Πόλη των Πόλεων δεν έλειπαν και οι εσωτερικές, εμφύλιες διαμάχες για την άλωση και επικράτηση στην εξουσία της αυτοκρατορίας. Και ως προς αυτό, θα μπορούσαν, άνετα, να ισχυριστούν πως «Έλληνες εσμέν»! Και με το δίκιό τους…

Όσο για την πολιορκημένη Πόλη του 1453 μέσα στο σκάφος αυτό στο οποίο διαμορφώθηκε ο τεράστιος πολιτισμός, κόσμος, διάκοσμος, (αλλά και περίκοσμος απ’ όσους επηρέασε με τον εκχριστιανισμό τους), είχε μείνει μια μαγιά που θα έπρεπε να δείξει μια ιδιαίτερα σθεναρή μαγκιά για να σώσει και να διασώσει ό,τι μπορούσε.

Και εδώ θυμόμαστε τον σοφό Μακρυγιάννη και τα λόγιά του προς τον Ντερνί, τον γάλλο ναύαρχο Δεριγνί: «Κι αν είμαστε ολίγοι εις το πλήθος του Ιμπραΐμη, παρηγοριόμαστε μ’ έναν τρόπον, ότι η τύχη μας έχει τους Έλληνες πάντοτε ολίγους. Ότι αρχή και τέλος, παλαιότερα και τώρα, όλα τα θηρία πολεμούν να μας φάνε και δεν μπορούνε· τρώνε από μας, μένει και μαγιά».

Όταν υπάρχει μαγιά αυτή ζυμώνει όλο το φύραμα. Έτσι «δένει» ο άρτος, το ψωμί. Αν και, όπως μας έλεγαν αγιορείτες πατέρες πριν μερικά χρόνια, όταν δεν έχουν μαγιά χρησιμοποιούν αγιασμό! Κάτι που προσωπικά μου θυμίζει νεκρανάσταση.

Ας δούμε τώρα την «μαγιά» της Πόλης που ως «κρίσιμο», «ζωντανό», «ανήσυχο», αλλά και «εκρηκτικό» υλικό βρισκόταν σε συνεχές αναβρασμό. Αυτό μας πάει στις διεργασίες που επιτελούνταν από καιρό στους κόλπους της αυτοκρατορικής αυλής, των λοιπών πολιτικών, των στρατιωτικών, των εκκλησιαστικών και των πολιτών της κραταιάς πάλαι ποτέ Βασιλεύουσας για να αποτρέψουν την άλωσή της.

Εξάλλου, με την άλωση και της βασιλεύουσας η ορφάνια των λοιπών κατεκτημένων εδαφών και κυρίως των υπηκόων της Αυτοκρατορίας θα ήταν πλήρης.

Πάντως, η πιο παράδοξη για ορισμένους εκρηκτική διαμάχη μέσα στην Πόλη ήταν το θέμα της ένωσης της Ανατολικής Εκκλησίας με την Δυτική. Ορισμένοι θεωρούν πως αυτός ήταν ένας από τους σημαντικότερους λόγους για τους οποίους η Κωνσταντινούπολη έπεσε. Αυτό, όμως, μπορούσαν να το ισχυριστούν και οι δύο πλευρές για πράξεις και παραλείψεις της άλλης πλευράς.

Ή ακόμη και τον συμβολισμό της προσβολής της ιδιαίτερης πνευματικής ιδιοπροσωπίας τους, όπως αυτή διαμορφώθηκε σε εκείνα τα χώματα και εντός των τειχών της Πόλης, μέσα στην Αγία Σοφία.

Θυμίζω, όμως, και το τελευταίο και ιδιαίτερα κρίσιμο θέμα της υπεράσπισης του Ησυχασμού και τη δυνατότητα της μετοχής του ανθρώπου στις θείες ενέργειες στο άκτιστο και Θείο φως! (Μπορούμε να αποκαλέσουμε την Κωνσταντινούπολη γι’ αυτό το θέμα και φως εκ Φωτός);

Να μην ξεχνάμε, όμως, πως η υπεράσπιση και η ανάδειξη του θέματος αυτού, το οποίο δεν ήταν διόλου άμοιρο από τις αντίθετες απόψεις της Δυτικής Εκκλησίας, ξεκίνησε από την Πρώτη μετά την Πρώτη, δηλαδή από την Θεσσαλονίκη. Γι’ αυτό μπορούμε να δούμε και την συμβασιλεύουσαν να καταυγάζεται από τις ακτίνες του ακτίστου φωτός.

Όσο για την προσβολή που υπαινιχθήκαμε πιο πάνω αφορούσε στην λειτουργία των Καθολικών στην Αγία Σοφία, κάτι που αποτελούσε μια κρίσιμη δοκιμή για την αποδοχή ή όχι της ένωσης ή της υποταγής της εμπερίστατης Ανατολικής Εκκλησίας στην Δυτική.

Αυτό ήταν μια συμβολική προϋπόθεση για την αποστολή στρατιωτικής βοήθειας από την Δύση. Αν και στην ουσία, μάλλον, δεν υπήρχε τέτοια δυνατότητα και πολύ περισσότερο διάθεση για αποστολή στρατιωτικής βοήθειας. Εκτός, ίσως, αν ήταν για μια νέα επικράτηση, όπως αυτή του 1204. Πράγμα ιδιαίτερα δύσκολο.

Όπως και να έχει, η ευρύτερη λαϊκή συζήτηση μεταξύ ενωτικών και ανθενωτικών και μάλιστα υπό προσβλητικούς και άμεσα απειλητικούς όρους μοιάζει να αποτελεί ένδειξη πως η μαγιά ήταν ενεργή και όχι ξεθυμασμένη.

Δηλαδή, ήταν ακόμη μαγιά!

Κάτι που συνέβαινε και στις καρδιές και τις ψυχές και των λοιπών Ελλήνων Ρωμιών που ήδη βρίσκονταν στην δίνη της τουρκοκρατίας. Αυτή η πνευματική μαγιά κράτησε τους σκλαβωμένους ρωμαλέους και αξιώθηκαν είτε να μαρτυρήσουν όταν ήλθε η στιγμή της προσωπικής πρόκλησης «με ποιον να παν και ποιον να αφήσουν» είτε να επαναστατούν συνεχώς και να προδιαγράψουν, τελικά, το δικό τους ελεύθερο κράτος.

Έτσι και αν ακόμη η Πόλη έπρεπε να καταστραφεί ή «έπεσε για τις αμαρτίες μας» όπως λέει το παλαιό απόφθεγμα, οι Ρωμιοί διέσωσαν μέσα τους την μαγιά που ζυμώνει τη δημιουργική… μαγκιά τους.

Και αυτό έφερε την νεκρανάσταση του Ελληνισμού.

Όσο για την Κωνσταντινούπολη και η ίδια διασώζει την πνευματική της μαγιά και στα σπλάχνα της υπάρχει το Οικουμενικό Πατριαρχείο που δεν σταμάτησε ποτέ να αποτελεί φως στην Οικουμένη -παρ’ όλο που βρίσκεται εν αιχμαλωσία!

29 Μαΐου σήμερα επέτειος άλωσης της Πόλης, αλλά και διαρκής μνήμη της Κωνσταντίνου Πόλης!

Της πνευματικής αρχοντιάς και κορωνίδας των Πόλεων!
Εσαεί!
Constantinopolis aeterna est / Η Κωνσταντινούπολη είναι αιώνια!

Άλωση της Πόλης: Η μαγιά της Ρωμιοσύνης και η νεκρανάσταση του Ελληνισμού! - Pemptousia

Η ΝΕΚΡΑΝΑΣΤΗΜΕΝΗ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ ΙΣΩΣ ΚΑΙ Ο ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ, ΣΑΝ ΤΟΝ ΛΑΖΑΡΟ ΤΟΝ ΦΙΛΟ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ, ΔΕΝ ΞΑΝΑΓΕΛΑΣΕ ΠΟΤΕ!!!

National Geographic | 1453, η Άλωση της Πόλης


Με την κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης το 1204 από τους σταυροφόρους της Δ΄ Σταυροφορίας άρχισε η κατάρρευση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Οι Φράγκοι δεν περιορίστηκαν στην κατάληψη της Πόλης, αλλά διέπραξαν και απίστευτες λεηλασίες και σφαγές. Μάλιστα, η έκτασή τους ήταν τέτοια, που οκτακόσια και πλέον χρόνια αργότερα ο πάπας Ιωάννης Παύλος Β΄ αναγκάστηκε να ζητήσει δημόσια συγγνώμη από τους ορθοδόξους στη διάρκεια επίσημης επίσκεψής του στην Ελλάδα. Μολονότι αργότερα οι Έλληνες επανέκτησαν την Πόλη, η παρακμή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας συνεχίστηκε, με αποτέλεσμα το 1430 να περιλαμβάνει μόνο την Κωνσταντινούπολη με τα περίχωρά της και το Δεσποτάτο του Μορέως. Οι προσπάθειες του Ιωάννη Παλαιολόγου για βοήθεια από τη Δύση μέσω της ένωσης των Εκκλησιών δημιούργησαν τρομερές διενέξεις μεταξύ των ενωτικών και των ανθενωτικών. Οι προσπάθειες του επόμενου αυτοκράτορα, Κωνσταντίνου Παλαιολόγου, να εξασφαλίσει τη βοήθεια του πάπα, όπως όριζαν οι αποφάσεις της Συνόδου της Φλωρεντίας, συνάντησαν την πιο σκληρή αντίδραση των ανθενωτικών, οι οποίοι δήλωναν απροκάλυπτα πως προτιμούσαν να δουν στο μέσο της οδού τούρκικο φακιόλι παρά λατινική καλύπτρα. Την ίδια εποχή αναρριχήθηκε στον οθωμανικό θρόνο ο αδιάλλακτος Μωάμεθ Β΄, που διαδέχτηκε το μετριοπαθή πατέρα του, Μουράτ Β΄. Πρωταρχικός στόχος του νέου σουλτάνου ήταν να κυριεύσει την Κωνσταντινούπολη. Το κατάφερε έπειτα από πολιορκία 55 ημερών. Η Άλωση της Πόλης έγινε την Τρίτη 29 Μαΐου 1453. Στο οπτικοακουστικό λεύκωμα "1453: Η άλωση της Πόλης" καταγράφεται σε μορφή τόσο βιβλίου όσο και ντοκιμαντέρ όλο το τραγικό κεφάλαιο της ιστορίας που κλείνει με την πτώση της Βασιλεύουσας. Με την ποιότητα που χαρακτηρίζει το National Geographic κατανοούμε πλήρως τα συμβάντα που δεν είναι τόσο γνωστά όσο θα έπρεπε. 

(από το εκδοτικό σημείωμα του Ν. Μάργαρη)

ΒΟΣΠΟΡΟΣ-Aλκίνοος Ιωαννίδης


Τα πνεύματα επιστρέφουνε τις νύχτες
φωτάκια από αλύτρωτες ψυχές
κι αν δεις εκεί ψηλά στις πολεμίστρες
θα δεις να σε κοιτάζουνε μορφές

Και τότε ένα παράπονο σε παίρνει
και στα καντούνια μέσα σε γυρνά
η Πόλη μια παλιά αγαπημένη
που συναντάς σε ξένη αγκαλιά

Θέλω να πιω όλο το Βόσπορο
αλλάζουνε εντός μου τα σύνορα του κόσμου

Την βρήκα στις στροφές των ποιημάτων
με τις βαριές χανούμισσες να ζει
και ρίχνω μες στο στόμα των αρμάτων
την κούφια μου αλήθεια τη μισή

Θέλω να πιω όλο το Βόσπορο
αλλάζουνε εντός μου τα σύνορα του κόσμου

The spirits return at night,
little lights from unredeemed souls,
and if you look up there, high on the battlements,
you will see forms gazing at you.

And then a grievance takes hold of you,
and turns you through the narrow alleys;
the City, an old beloved,
whom you meet in a stranger’s embrace.

I want to drink the whole Bosporus;
within me, the borders of the world are shifting.

I found her in the turns of poems,
living among the heavy harem women,
and I throw into the mouth of the chariots
my hollow truth, my half-truth.

I want to drink the whole Bosporus;
within me, the borders of the world are shifting.

«Από την Άλωση της Πόλης στην άλωση της ψυχής μας»


27 Μαΐ 2025  
ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΛΟΥΜΠΑΡΔΙΑΡΗ

Ομιλία του πατρός Γεωργίου Σχοινά στην σύναξη νέων του Ι.Ν. Αγίου Δημητρίου Λουμπαρδιάρη στις 26/05/2025.

 Συντονιστής: π. Αναστάσιος Σανιδάς Εφημέριος Ι.Ν. Αγίου Δημητρίου Λουμπαρδιάρη

ΔΕΝ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΕΧΟΥΜΕ ΠΑΡΑΠΟΝΟ. Η ΜΗΤΕΡΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑ, Η ΟΠΟΙΑ ΕΠΕΖΗΣΕ ΚΑΙ ΕΠΙΒΙΩΣΕ ΜΕΧΡΙ ΣΗΜΕΡΑ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΤΡΑΓΙΚΗ ΠΡΟΔΟΣΙΑ ΤΗΣ ΜΗΤΕΡΑΣ ΤΟΥ ΑΙΩΝΙΟΥ ΙΟΥΔΑ, ΜΑΣ ΔΙΝΕΙ ΑΔΙΑΛΕΙΠΤΩΣ ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΗΣ ΣΕ ΚΑΘΕ ΕΠΟΧΗ ΣΤΗΝ ΡΟΗ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΚΙΝΗΣΗ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ. ΣΧΕΔΟΝ ΣΑΝ ΜΙΑ ΜΕΓΑΛΕΙΩΔΗΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΣΚΥΤΑΛΟΔΡΟΜΙΑ Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΠΛΗΡΩΝΕΙ ΤΟΝ ΣΚΟΠΟ ΤΗΣ ΣΤΑ ΟΡΙΑ ΤΗΣ. 
ΜΕΧΡΙ ΣΗΜΕΡΑ ΔΕ Ο ΚΥΡΙΟΣ ΜΑΣ ΧΑΡΙΖΕΙ ΚΑΙ ΑΦΘΟΝΟΥΣ ΦΙΛΟΥΣ ΤΟΥ, ΤΟΥΣ ΑΓΙΟΥΣ ΤΟΥ, ΤΑ ΑΙΩΝΙΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΠΑΤΕΡΑ. 
ΤΑ ΟΠΟΙΑ ΜΑΣ ΘΥΜΙΖΟΥΝ ΚΑΙ ΘΑ ΜΑΣ ΘΥΜΙΖΟΥΝ ΟΤΙ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΕΑΝ ΤΟ ΘΕΛΟΥΜΕ ΜΕ ΟΛΗ ΜΑΣ ΤΗΝ ΨΥΧΗ ΝΑ ΔΟΥΜΕ ΕΠΕΚΕΙΝΑ ΤΗΣ ΟΥΣΙΑΣ.
 ΕΥΚΟΛΑ ΔΙ'ΕΥΧΩΝ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΚΑΙ ΠΑΤΕΡΑ ΜΑΣ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΣΕ ΚΑΘΕ ΕΠΟΧΗ ΠΕΡΙΜΕΝΕΙ ΚΑΤΩ ΑΠΟ ΤΟΝ ΣΤΑΥΡΟ ΜΑΖΙ ΜΕ ΤΗΝ ΘΕΟΤΟΚΟ ΜΗΤΕΡΑ ΤΟΥ ΝΑ ΥΙΟΘΕΤΗΣΕΙ ΤΑ ΚΑΙΝΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ ΠΑΙΔΙΑ.

Τρίτη 9 Σεπτεμβρίου 2025

Η Δύση μας πρέπει να ευχαριστεί το Ισλάμ

Franco Cardini - 09/09/2025

Η Δύση μας πρέπει να ευχαριστεί το Ισλάμ

Πηγή: Il Fatto Quotidiano

Η τεχνολογία μας έχει κατακτήσει και υποτάξει τον κόσμο. Αλλά αυτό συνέβη επειδή μας δίδαξαν οι Μουσουλμάνοι, όπως ακριβώς τους δίδαξαν οι αρχαίοι Έλληνες.

Ισλάμ: η θρησκεία της οποίας το ιερό βιβλίο είναι το Κοράνι και η οποία είναι η τρίτη, μετά τον Ιουδαϊσμό και τον Χριστιανισμό, που αναγνωρίζει έναν μόνο, παντοδύναμο Θεό ως δημιουργό - κάτι που, ομολογουμένως, δεν είναι καθόλου συνηθισμένο στην ιστορία των θρησκειών.
Σήμερα, το Ισλάμ, στα διάφορα δόγματά του, ακολουθείται από πάνω από ένα δισεκατομμύριο ανθρώπους παγκοσμίως. Αλλά οι μισοί από αυτούς ακολουθούν τη χριστιανική θρησκεία. Και μαζί αποτελούν το μισό του παγκόσμιου πληθυσμού.
Αν πάτε σε μια μεγάλη βιβλιοθήκη (οι βιβλιοθήκες είναι όλο και πιο σπάνιες στις μέρες μας και συνήθως δεν είναι πολύ καλά εφοδιασμένες) ή κάνετε αναζήτηση στις μηχανές αναζήτησης, θα κατακλυστείτε από μια θάλασσα πληροφοριών, αλλά αν δεν είστε ειδικός στο θέμα, δεν θα μπορείτε να πλοηγηθείτε σε αυτήν και να αποκτήσετε μια απλή, σαφή κατανόηση του θέματος. Οι εγκυκλοπαίδειες και τα σχολικά βιβλία (εκτός από τα αυστηρά εξειδικευμένα) σας παρέχουν γενικές, ελλιπείς ή υπερβολικά σχολαστικές πληροφορίες. Αν δεν είστε καλός άνθρωπος, η εκλαΐκευση δεν θα σας πείσει. Οι ιδέες που κυκλοφορούν πάνω στο θέμα σκιαγραφούν μια ανησυχητική εικόνα: τυραννικά καθεστώτα, τρομοκρατία, φανατισμός, υποδούλωση των γυναικών, σκληρές τελετουργίες όπως η αγγειοπλασία, τρομοκρατικές οργανώσεις. Και, στο παρελθόν, υπήρχαν οι ληστές, οι πειρατές, οι άγριοι πολεμιστές εναντίον των οποίων έπρεπε να οργανώνουμε σταυροφορίες και να αμυνόμαστε μέχρι σχεδόν τον δέκατο όγδοο αιώνα. Και σήμερα, υπάρχουν πολιτικοί δολοφόνοι και «κυνηγοί κεφαλών». Για να μην αναφέρουμε τους «εμίρηδες του πετρελαίου» με τα χαρέμια τους...

Τότε έρχεται ένας τύπος και σου προσφέρει ένα βιβλίο με τίτλο «Ευχαριστώ, Ισλάμ! Θεέ μου, τι να ευχαριστήσεις; Η σωστή και ήρεμη απάντηση είναι: πολλά. Και για διάφορους λόγους.
Καταρχάς, αν και η διάσημη ιστοριογραφική θεωρία του Henri Pirenne ότι «ο Μεσαίωνας ξεκίνησε με την επέκταση του Ισλάμ» δεν είναι καθόλου τόσο καταστροφική όσο φαίνεται, δεν ήταν μια «νέα βαρβαρική εισβολή» για τη Δύση: έστω και μόνο για τον πολύ καλό λόγο ότι εκείνη την εποχή, τον 7ο-8ο αιώνα, η Ευρώπη ήταν —όπως και στην ελληνορωμαϊκή εποχή— σαφώς λιγότερο ανεπτυγμένη και «πολιτισμένη» από την Ανατολή, από την οποία προέρχονταν οι Μουσουλμάνοι. Δεύτερον, επειδή ο νέος πολιτισμός, μαζί με το Βυζάντιο, αποκατέστησε γρήγορα τη Μεσόγειο στην αρχαία της ευημερία. Τέλος, επειδή οι Μουσουλμάνοι —σε αντίθεση με τους συγχρόνους τους Χριστιανούς— αναγνώρισαν το δικαίωμα των λαών που υπέταξαν να διατηρήσουν την πίστη και τα έθιμά τους, αν και με κάποιους περιορισμούς. Και τέλος, επειδή αυτοί, προερχόμενοι από την Ασιατική Ανατολή, πολύ πιο καλλιεργημένοι και πολιτισμένοι από τη Δύση μας (η «προσπέρασή» μας θα συνέβαινε σταδιακά μόνο από τον 16ο αιώνα), μας έδωσαν πίσω την ελληνορωμαϊκή επιστήμη μας μαζί με νέες περσικές, ινδικές και κινεζικές συνεισφορές: και εν ολίγοις, χάρη στις επαφές μας μαζί τους, μπορέσαμε να κάνουμε, από τον 10ο αιώνα περίπου και μετά, κολοσσιαία άλματα προς τα εμπρός στην επιστήμη, την τεχνολογία και την πολιτική και κοινωνικοοικονομική οργάνωση. Επειδή δεν πολεμήσαμε απλώς μαζί τους: αναπτύξαμε διπλωματικές σχέσεις και οικονομικές και πολιτιστικές ανταλλαγές κάθε είδους.

Θυμάστε τη μεγάλη Οριάνα Φαλάτσι; Αντιμουσουλμανική «χωρίς αν και αλλά», αγαπούσε να αντιτείνει ότι «οι Άραβες» δεν εφηύραν ποτέ τίποτα. Ούτε καν αριθμούς, τους οποίους ονομάζουμε «αραβικούς αριθμούς» ενώ στην πραγματικότητα είναι ινδικοί. Ακριβώς: και αυτό είναι το θέμα. Το γεγονός είναι ότι ο μουσουλμανικός κόσμος λειτούργησε εξαιρετικά καλά ως μεσολαβητής, ως «ιμάντας μετάδοσης».

Μερικά παραδείγματα; Το πρώτο πραγματικά σύγχρονο νοσοκομείο (με τμήματα φυσιολογίας, οφθαλμολογίας, χειρουργικής και ορθοπεδικής) ιδρύθηκε το 827 από τον Χαρούν αλ-Ρασίντ, Χαλίφη της Βαγδάτης, αυτό από τις Χίλιες και Μία Νύχτες. Εμείς οι Ευρωπαίοι αντιγράψαμε το πανεπιστημιακό σύστημα από την αρχή ξεκινώντας από τον 12ο αιώνα, εμπνευσμένοι από ένα μουσουλμανικό ίδρυμα, το Μπάιτ αλ-Χίχμα («Οίκος της Επιστήμης»). Για να μην αναφέρουμε όλα όσα σχετίζονται με τα μαθηματικά, την αστρονομία, την ιατρική, τη χειρουργική (ειδικά την οφθαλμολογία), τις υπολογιστικές και τραπεζικές μεθόδους... Έχετε ακούσει ποτέ για τον Πιζάνο έμπορο του 13ου αιώνα, Λεονάρντο Φιμπονάτσι, γνωστό σε εμάς ως τον «εφευρέτη των αραβικών αριθμών»; Από την άλγεβρα μέχρι τη διπλογραφική λογιστική, έμαθε τα πάντα από τους Άραβες-Μαγκρέμπ μελετητές της Βόρειας Αφρικής. Άλλωστε, ο αυτοκράτορας Φρειδερίκος Β΄, ο βασιλιάς Αλφόνσος Ι΄ της Καστίλης και ο πολύμορφος Άγιος Θωμάς Ακινάτης - τα «αστέρια» του 13ου αιώνα - τα γνώριζαν πολύ καλά αυτά τα πράγματα. Και ο Δάντης, ο οποίος στέλνει επίσης τον Μωάμεθ στην Κόλαση, σώζει τους σοφούς Αβικέννα και Αβερρόη, καθώς και έναν Σύριο πρίγκιπα που είχε νικήσει τους Σταυροφόρους: τον Σαλαντίν.
Η λίστα με όλα όσα μας έχει δώσει το Ισλάμ θα ήταν μεγάλη. Ας περιοριστούμε σε δύο ονόματα, αυτά που αναφέρει ο Δάντης. Ο Τατζικ-Πέρσης Αβικέννας (Abu Ali al Husayn ibn Abdullah ibn Sina), που έζησε μεταξύ 980 και 1037, φιλόσοφος, αστρονόμος και γιατρός. Στη συνέχεια, ο Βερβερο-Ισπανός Abuū al Walid Muhammad ibn Ahmad Ibn Rushd (τον ονομάζουμε Αβερρόη), που γεννήθηκε στην Κόρδοβα το 1126 και πέθανε στο Μαρακές το 1198, ο οποίος έγραψε το Kitab al-Kulliyyat fiīal-Tibb ("Πραγματεία για τη Γενική Ιατρική"), ένα από τα πιο επιδραστικά κείμενα της ιατρικής παράδοσης για τους αιώνες που έρχονται. Ξεχάστε τον Ιπποκράτη και τον Γαληνό. Και στο "Ευχαριστώ, Ισλάμ!" θα βρείτε χίλια άλλα τέτοια παραδείγματα.
Φυσικά, οι καιροί έχουν αλλάξει: η μπάλα έχει επιστρέψει στο κέντρο και έχει περάσει στην άλλη πλευρά. Η τεχνολογία μας - τα κινητά πανιά που μας επέτρεψαν να πλοηγούμαστε στους ωκεανούς, τα κανόνια που καθυπέταξαν όλους τους άλλους πολιτισμούς, τον Γαλιλαίο και τον Νεύτωνα... - έχει κατακτήσει και υποτάξει τον κόσμο. Αλλά αυτό συνέβη επειδή είχαμε μάθει από τους Μουσουλμάνους, όπως ακριβώς είχαν μάθει κι αυτοί από τους αρχαίους Έλληνες. Έτσι λειτουργεί ο κόσμος. Σκεφτείτε, άνθρωποι, σκεφτείτε...


ΑΝ ΣΒΥΣΟΥΜΕ ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟ ΛΕΓΟΜΕΝΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΕΧΕΙΣ ΔΙΚΙΟ ΦΙΛΕ. Η ΔΥΣΗ ΑΝΑΓΚΑΣΤΗΚΕ ΝΑ ΜΑΘΕΙ ΑΠΟ ΤΟ ΙΣΛΑΜ, ΟΣΑ ΕΜΑΘΕ, ΔΙΟΤΙ ΑΡΝΗΘΗΚΕ ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ Ή ΤΗΝ ΠΟΛΗ ΚΑΙ ΤΟ ΠΛΗΡΩΝΟΥΜΕ ΟΛΟΙ ΜΑΣ.