Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς. Τοιχογραφία στην τράπεζα της Μονής Σταυρονικήτα (1545/46). Ζωγράφοι Θεοφάνης ο Κρης και ο υιός του Συμεών (αποδ.)
Δημήτρης Ιωάννου, Φιλόλογος – Συγγραφέας
Στο παρελθόν η Καθολική εκκλησία ήταν πολύ εχθρική απέναντι στον άγιο Γρηγόριο Παλαμά, γιατί προφανώς η διδασκαλία του εναντιωνόταν στα δόγματα της θωμιστικής φιλοσοφίας. Η κατάσταση αυτή ευτυχώς άλλαξε- χωρίς βέβαια να υπάρξει κάποια δογματική απόφαση-, καθώς με τα έργα του π. Ιω. Μάγεντορφ και την κατοπινή έκρηξη των παλαμικών σπουδών στη Δύση, πολλοί διανοούμενοι κατάλαβαν ότι ο άγιος Γρηγόριος μιλά για τον αληθινό βιβλικό Θεό, που είναι όντως Πρόσωπο, και μπορεί να ενεργεί όπως Αυτός θέλει. Σημειωτέον ότι για τον Θωμά Ακινάτη ο Θεός δεν μπορεί να ενεργήσει καθώς είναι “actus purus” (=καθαρή ενέργεια).
Θα μιλήσουμε εδώ για τον γάλλο φαινομενολόγο και θερμό Καθολικό φιλόσοφο Jean-Luc Marion, o οποίος βέβαια δεν έχει γράψει τίποτα για την Μεταμόρφωση, ωστόσο η όλη φιλοσοφία του μπορεί να την ερμηνεύσει. Τι θα έλεγε λοιπόν ο Μαριόν για την Μεταμόρφωση; Θα πάρουμε τα πράγματα απλά, προκειμένου να είμαστε όσο το δυνατόν πιο σαφείς και κατανοητοί για τον αναγνώστη. Λοιπόν, ο Μαριόν, ως φαινομενολόγος, είναι μαθητής του ιδρυτή της Σχολής, του Χούσερλ, ο οποίος πίστευε ότι τα πάντα συμβαίνουν στο επίπεδο της συνείδησης. Και μάλιστα έλεγε ότι η συνείδηση διά των διαφόρων λειτουργιών της στοχεύει πάντα κάτι. Βλέπω το σπίτι εκεί πέρα, θυμάμαι την χθεσινή συναυλία, φαντάζομαι πώς θα είναι οι διακοπές μου κ.λπ. Δεν είναι δυνατόν να μην βλέπω τίποτα, να μην θυμάμαι κάτι, να μην φαντάζομαι κάτι κ.λπ. Και η συνείδηση τρόπον τινά ελέγχει το αντικείμενό της.
Ο Μαριόν ήρθε να προσθέσει την έννοια του “κορεσμένου φαινομένου”, πρώτιστο από αυτά είναι η Αποκάλυψη. Με άλλα λόγια υπάρχουν ορισμένα φαινόμενα, π.χ. ο έρωτας, τα οποία σε κατακλύζουν, και δεν αφήνουν την συνείδηση να έχει έλεγχο αυτών. ‘Οταν είμαι ερωτευμένος, τότε είμαι “βυθισμένος” στο ερωτικό φαινόμενο, και δεν μπορώ να σταθώ σαν εξωτερικός παρατηρητής και να παρατηρώ τον εαυτό μου πώς ερωτεύομαι. Αυτό δεν γίνεται. Στην ορολογία του Μαριόν αυτό λέγεται “κατάργηση του φαινομενολογικού ορίζοντα”. Αν συμβαίνει έτσι για τον έρωτα, πολύ περισσότερο αυτό συμβαίνει για την Αποκάλυψη, και εν προκειμένω για το γεγονός της Μεταμόρφωσης, στο όρος Θαβώρ, όπου οι μαθητές είδαν το λεγόμενο “άκτιστο φως”. Πρέπει να προσέξουμε κάτι πολύ σημαντικό. Το φως της Μεταμόρφωσης, κατά τον Μαριόν, πέφτει πάνω στους μαθητές και τους χαριτώνει, αλλά αυτό αφορά την συνείδησή τους. Ο Μαριόν, όπως είπαμε, ανήκει στην Σχολή της Φαινομενολογίας. Τα πάντα ανάγονται στην συνείδηση, έστω και αν αυτή υπερβαίνεται. Το άκτιστο φως, όπως το λέγει ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς, κατά τον Μαριόν πλημμυρίζει την συνείδηση, την υπερβαίνει, την κατακλύζει, αλλά πάντως την “συνείδηση”.
Ο Μαριόν, παρόλο που δεν είναι ορθόδοξος, εμπνευσμένος όμως από την φράση του Μεγάλου Βασιλείου “η της εικόνος τιμή προς το αρχέτυπον αναβαίνει”, κάνει μια ωραία παρατήρηση, ότι το Φως αυτό δεν είναι “είδωλο”, μια ειδωλολατρική φωταψία, που καθηλώνει το βλέμμα στο μέτρο της δικής μας κατανόησης, αλλά το αντίθετο: είναι ένα Φως που δεν μπορούμε να καταλανώσουμε, μια παρουσία που μας καλεί να στραφούμε πέρα από το ορατό (θέλει να πει ότι μας επιτρέπει να καταλάβουμε ότι είναι το Φως του Χριστού), να αναγνωρίσουμε ότι βρισκόμαστε ενώπιον ενός Μυστηρίου που μας κοιτάζει αντί να το κοιτάζουμε εμείς (θέλει να πει ότι ο Χριστός είναι ο ετάζων καρδίας και νεφρούς). Αυτά και πάλι είναι ικανοποιητικά από κάποιον στοχαστή ο οποίος ζει σε μια παράδοση μέχρι πρότινος εχθρική στον άγιο Γρηγόριο Παλαμά.
***************
Ας περάσουμε τώρα στον ίδιο τον άγιο Γρηγόριο, ο οποίος λέγει φυσικά ότι το Φως της Μεταμόρφωσης είναι “άκτιστο”, δεν είναι ένα Φως που “γίνεται και απογίνεται”, μια προσωρινή τεχνητή φωταψία της Θεότητας, αλλά η ίδια η ενέργεια του Θεού. Είναι το κάλλος του Θεού. Το Φως αυτό “θεώνει”, και εδώ βρίσκεται η διαφορά με τον φιλόσοφο Μαριόν. Παρά την καλή του θέληση, ο Μαριόν δεν μπόρεσε να καταλάβει ότι το Φως αυτό δεν είναι απλώς μια δωρεά που αγγίζει, έστω υπερβαίνει την συνείδηση, αλλά πάει πολύ πιο πέρα από ό,τι λέμε “συνείδηση”. Το Φως αυτό φθάνει στα πιο μύχια βάθη του ανθρώπου, στην καρδιά, και μάλιστα αγγίζει όλη την ψυχοσωματική ύπαρξη του ανθρώπου. Είναι ορατό ακόμη και με τους σωματικούς οφθαλμούς (μεταμορφωμένους όμως), και μάλιστα αγιάζει και το σώμα. Για αυτό ο άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης έλεγε ότι οι Άγιοι, που δέχθηκαν αισθητώς τη χάρη και στο σώμα, μετά τον θάνατό τους αφήνουν λείψανα που ευωδιάζουν και μυροβλύζουν.
Πιο απλά, για τον άγιο Γρηγόριο Παλαμά το Φως αυτό δίνει στους μαθητές, και σε κάθε πιστό, αφού προηγείται η κάθαρση και η προσευχή, για πλήρη οντολογική ανακαίνιση του ανθρώπου, για ρεαλιστική ένωση με τον Θεό, για πρόγευση της ίδιας της Βασιλείας του Θεού. Ας ελπίσουμε ότι η Δύση θα κατανοήσει και θα δεχθεί το σύνολο της Παλαμικής Θεολογίας.
Καλή Μεταμόρφωση! Χρόνια πολλά!
Στο παρελθόν η Καθολική εκκλησία ήταν πολύ εχθρική απέναντι στον άγιο Γρηγόριο Παλαμά, γιατί προφανώς η διδασκαλία του εναντιωνόταν στα δόγματα της θωμιστικής φιλοσοφίας. Η κατάσταση αυτή ευτυχώς άλλαξε- χωρίς βέβαια να υπάρξει κάποια δογματική απόφαση-, καθώς με τα έργα του π. Ιω. Μάγεντορφ και την κατοπινή έκρηξη των παλαμικών σπουδών στη Δύση, πολλοί διανοούμενοι κατάλαβαν ότι ο άγιος Γρηγόριος μιλά για τον αληθινό βιβλικό Θεό, που είναι όντως Πρόσωπο, και μπορεί να ενεργεί όπως Αυτός θέλει. Σημειωτέον ότι για τον Θωμά Ακινάτη ο Θεός δεν μπορεί να ενεργήσει καθώς είναι “actus purus” (=καθαρή ενέργεια).
Θα μιλήσουμε εδώ για τον γάλλο φαινομενολόγο και θερμό Καθολικό φιλόσοφο Jean-Luc Marion, o οποίος βέβαια δεν έχει γράψει τίποτα για την Μεταμόρφωση, ωστόσο η όλη φιλοσοφία του μπορεί να την ερμηνεύσει. Τι θα έλεγε λοιπόν ο Μαριόν για την Μεταμόρφωση; Θα πάρουμε τα πράγματα απλά, προκειμένου να είμαστε όσο το δυνατόν πιο σαφείς και κατανοητοί για τον αναγνώστη. Λοιπόν, ο Μαριόν, ως φαινομενολόγος, είναι μαθητής του ιδρυτή της Σχολής, του Χούσερλ, ο οποίος πίστευε ότι τα πάντα συμβαίνουν στο επίπεδο της συνείδησης. Και μάλιστα έλεγε ότι η συνείδηση διά των διαφόρων λειτουργιών της στοχεύει πάντα κάτι. Βλέπω το σπίτι εκεί πέρα, θυμάμαι την χθεσινή συναυλία, φαντάζομαι πώς θα είναι οι διακοπές μου κ.λπ. Δεν είναι δυνατόν να μην βλέπω τίποτα, να μην θυμάμαι κάτι, να μην φαντάζομαι κάτι κ.λπ. Και η συνείδηση τρόπον τινά ελέγχει το αντικείμενό της.
Ο Μαριόν ήρθε να προσθέσει την έννοια του “κορεσμένου φαινομένου”, πρώτιστο από αυτά είναι η Αποκάλυψη. Με άλλα λόγια υπάρχουν ορισμένα φαινόμενα, π.χ. ο έρωτας, τα οποία σε κατακλύζουν, και δεν αφήνουν την συνείδηση να έχει έλεγχο αυτών. ‘Οταν είμαι ερωτευμένος, τότε είμαι “βυθισμένος” στο ερωτικό φαινόμενο, και δεν μπορώ να σταθώ σαν εξωτερικός παρατηρητής και να παρατηρώ τον εαυτό μου πώς ερωτεύομαι. Αυτό δεν γίνεται. Στην ορολογία του Μαριόν αυτό λέγεται “κατάργηση του φαινομενολογικού ορίζοντα”. Αν συμβαίνει έτσι για τον έρωτα, πολύ περισσότερο αυτό συμβαίνει για την Αποκάλυψη, και εν προκειμένω για το γεγονός της Μεταμόρφωσης, στο όρος Θαβώρ, όπου οι μαθητές είδαν το λεγόμενο “άκτιστο φως”. Πρέπει να προσέξουμε κάτι πολύ σημαντικό. Το φως της Μεταμόρφωσης, κατά τον Μαριόν, πέφτει πάνω στους μαθητές και τους χαριτώνει, αλλά αυτό αφορά την συνείδησή τους. Ο Μαριόν, όπως είπαμε, ανήκει στην Σχολή της Φαινομενολογίας. Τα πάντα ανάγονται στην συνείδηση, έστω και αν αυτή υπερβαίνεται. Το άκτιστο φως, όπως το λέγει ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς, κατά τον Μαριόν πλημμυρίζει την συνείδηση, την υπερβαίνει, την κατακλύζει, αλλά πάντως την “συνείδηση”.
Ο Μαριόν, παρόλο που δεν είναι ορθόδοξος, εμπνευσμένος όμως από την φράση του Μεγάλου Βασιλείου “η της εικόνος τιμή προς το αρχέτυπον αναβαίνει”, κάνει μια ωραία παρατήρηση, ότι το Φως αυτό δεν είναι “είδωλο”, μια ειδωλολατρική φωταψία, που καθηλώνει το βλέμμα στο μέτρο της δικής μας κατανόησης, αλλά το αντίθετο: είναι ένα Φως που δεν μπορούμε να καταλανώσουμε, μια παρουσία που μας καλεί να στραφούμε πέρα από το ορατό (θέλει να πει ότι μας επιτρέπει να καταλάβουμε ότι είναι το Φως του Χριστού), να αναγνωρίσουμε ότι βρισκόμαστε ενώπιον ενός Μυστηρίου που μας κοιτάζει αντί να το κοιτάζουμε εμείς (θέλει να πει ότι ο Χριστός είναι ο ετάζων καρδίας και νεφρούς). Αυτά και πάλι είναι ικανοποιητικά από κάποιον στοχαστή ο οποίος ζει σε μια παράδοση μέχρι πρότινος εχθρική στον άγιο Γρηγόριο Παλαμά.
***************
Ας περάσουμε τώρα στον ίδιο τον άγιο Γρηγόριο, ο οποίος λέγει φυσικά ότι το Φως της Μεταμόρφωσης είναι “άκτιστο”, δεν είναι ένα Φως που “γίνεται και απογίνεται”, μια προσωρινή τεχνητή φωταψία της Θεότητας, αλλά η ίδια η ενέργεια του Θεού. Είναι το κάλλος του Θεού. Το Φως αυτό “θεώνει”, και εδώ βρίσκεται η διαφορά με τον φιλόσοφο Μαριόν. Παρά την καλή του θέληση, ο Μαριόν δεν μπόρεσε να καταλάβει ότι το Φως αυτό δεν είναι απλώς μια δωρεά που αγγίζει, έστω υπερβαίνει την συνείδηση, αλλά πάει πολύ πιο πέρα από ό,τι λέμε “συνείδηση”. Το Φως αυτό φθάνει στα πιο μύχια βάθη του ανθρώπου, στην καρδιά, και μάλιστα αγγίζει όλη την ψυχοσωματική ύπαρξη του ανθρώπου. Είναι ορατό ακόμη και με τους σωματικούς οφθαλμούς (μεταμορφωμένους όμως), και μάλιστα αγιάζει και το σώμα. Για αυτό ο άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης έλεγε ότι οι Άγιοι, που δέχθηκαν αισθητώς τη χάρη και στο σώμα, μετά τον θάνατό τους αφήνουν λείψανα που ευωδιάζουν και μυροβλύζουν.
Πιο απλά, για τον άγιο Γρηγόριο Παλαμά το Φως αυτό δίνει στους μαθητές, και σε κάθε πιστό, αφού προηγείται η κάθαρση και η προσευχή, για πλήρη οντολογική ανακαίνιση του ανθρώπου, για ρεαλιστική ένωση με τον Θεό, για πρόγευση της ίδιας της Βασιλείας του Θεού. Ας ελπίσουμε ότι η Δύση θα κατανοήσει και θα δεχθεί το σύνολο της Παλαμικής Θεολογίας.
Καλή Μεταμόρφωση! Χρόνια πολλά!
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου