Συνέχεια από Παρασκευή 21. Αυγούστου 2026
ΤΟ ΚΥΝΗΓΙ ΤΗΣ ΧΙΛΙΕΤΙΑΣ 12
Επαναστάτες χιλιαστές και μυστικοί αναρχικοί του Μεσαίωνα
Του NORMAN COHN,
Του NORMAN COHN,
Εκδόσεις PIMLICO
4. Οι Άγιοι εναντίον των στρατιών του Αντιχρίστου
4. Οι Άγιοι εναντίον των στρατιών του Αντιχρίστου
Σωτήρες στις Έσχατες Ημέρες
Οι δαιμονικές στρατιές (συνέχεια)
Όταν άρχισαν να προσλαμβάνουν δαιμονικά χαρακτηριστικά, οι Εβραίοι απείχαν πολύ από το να είναι νεοφερμένοι στη δυτική Ευρώπη. Ύστερα από την καταστροφική σύγκρουση με τη Ρώμη και την καταστροφή του εβραϊκού έθνους στην Παλαιστίνη, μαζικές μεταναστεύσεις και εκτοπίσεις είχαν οδηγήσει μεγάλους αριθμούς Εβραίων στη Γαλλία και στην κοιλάδα του Ρήνου. Μολονότι στις χώρες αυτές δεν απέκτησαν ούτε την πολιτιστική ακτινοβολία ούτε την πολιτική επιρροή που απολάμβαναν στην υπό μουσουλμανική κυριαρχία Ισπανία, η θέση τους κατά τον πρώιμο Μεσαίωνα δεν ήταν καθόλου δυσχερής. Από την Καρολίγγεια περίοδο και εξής υπήρχαν Εβραίοι έμποροι που ταξίδευαν συνεχώς μεταξύ Ευρώπης και Εγγύς Ανατολής, μεταφέροντας είδη πολυτελείας, όπως μπαχαρικά, θυμίαμα και σκαλισμένο ελεφαντόδοντο· υπήρχαν επίσης πολλοί Εβραίοι τεχνίτες. Δεν υπάρχουν στοιχεία που να υποδηλώνουν ότι, κατά τους πρώτους εκείνους αιώνες, οι Εβραίοι αντιμετωπίζονταν από τους χριστιανούς γείτονές τους με κάποιο ιδιαίτερο μίσος ή φόβο. Αντιθέτως, οι κοινωνικές και οικονομικές σχέσεις μεταξύ Εβραίων και χριστιανών ήταν αρμονικές, ενώ οι προσωπικές φιλίες και οι εμπορικές συνεργασίες μεταξύ τους δεν ήταν ασυνήθιστες.
Από πολιτιστική άποψη, οι Εβραίοι προχώρησαν πολύ στην προσαρμογή τους στις διάφορες χώρες όπου κατοικούσαν. Παρ’ όλα αυτά, παρέμειναν Εβραίοι· αρνήθηκαν να αφομοιωθούν από τους πληθυσμούς ανάμεσα στους οποίους ζούσαν· και το γεγονός αυτό επρόκειτο να αποβεί καθοριστικό για τη μοίρα των απογόνων τους. Η άρνηση αυτή της αφομοίωσης, η οποία επαναλήφθηκε από τόσες γενιές Εβραίων αφότου άρχισαν οι πρώτες διασπορές τον 6ο αιώνα π.Χ., αποτελεί καθεαυτή ένα πολύ παράξενο φαινόμενο. Με εξαίρεση, ίσως, σε κάποιον βαθμό τους Τσιγγάνους, φαίνεται ότι δεν υπήρξε κανένας άλλος λαός ο οποίος, διασκορπισμένος σε τόσο μακρινές μεταξύ τους περιοχές και χωρίς να διαθέτει ούτε δική του εθνική υπόσταση ούτε δική του επικράτεια ούτε καν μεγάλη εθνοτική ομοιογένεια, κατόρθωσε παρ’ όλα αυτά να διατηρηθεί επ’ αόριστον ως ιδιαίτερη πολιτιστική οντότητα.
Είναι πιθανό ότι η λύση αυτού του κοινωνιολογικού αινίγματος πρέπει να αναζητηθεί στην εβραϊκή θρησκεία, η οποία όχι μόνο —όπως ο χριστιανισμός και το Ισλάμ— δίδασκε στους πιστούς της να θεωρούν τους εαυτούς τους ως τον περιούσιο λαό ενός και μοναδικού παντοδύναμου Θεού, αλλά τους δίδασκε επίσης να αντιμετωπίζουν ακόμη και τις συντριπτικότερες συλλογικές συμφορές —την ήττα, την ταπείνωση, τη διασπορά— ως ισάριθμες εκδηλώσεις της θείας εύνοιας και ως ισάριθμες εγγυήσεις μιας μελλοντικής συλλογικής μακαριότητας. Εκείνο που έκανε τους Εβραίους να παραμείνουν Εβραίοι ήταν, καθώς φαίνεται, η απόλυτη πεποίθησή τους ότι η Διασπορά δεν αποτελούσε παρά μια προκαταρκτική εξιλέωση για τη συλλογική αμαρτία, μια προετοιμασία για την έλευση του Μεσσία και την επιστροφή σε μια μεταμορφωμένη Αγία Γη — μολονότι, μετά την οριστική κατάρρευση του εβραϊκού κράτους, συνήθως τοποθετούσαν αυτή την τελική εκπλήρωση σε ένα μακρινό και ακαθόριστο μέλλον.
Επιπλέον, ακριβώς για να εξασφαλιστεί η επιβίωση της εβραϊκής θρησκείας, αναπτύχθηκε ένα σύνολο τελετουργικών κανόνων που εμπόδιζε αποτελεσματικά τους Εβραίους να αναμειγνύονται με άλλους λαούς. Ο γάμος με μη Εβραίους απαγορευόταν, η κοινή εστίαση με μη Εβραίους καθίστατο εξαιρετικά δύσκολη· ακόμη και η ανάγνωση ενός μη εβραϊκού βιβλίου αποτελούσε παράπτωμα. Οι περιστάσεις αυτές ίσως αρκούν για να εξηγήσουν γιατί ο εβραϊσμός διατηρήθηκε, μέσα από τόσους αιώνες διασποράς, ως μια ευδιάκριτη κοινότητα, ενωμένη από ένα έντονο αίσθημα αλληλεγγύης, κάπως απόμακρη στη στάση της απέναντι στους εκτός αυτής και προσηλωμένη με ζήλο στα ταμπού που είχαν θεσπιστεί ακριβώς για να υπογραμμίζουν και να διαιωνίζουν την αποκλειστικότητά της.
Από την άλλη πλευρά, αυτή η τάση αυτοσυντήρησης και αυτοαπομόνωσης δεν μπορεί να εξηγήσει επαρκώς το ιδιόμορφα έντονο και αδιάκοπο μίσος που, στον χριστιανικό κόσμο —και μόνο σε αυτόν— στράφηκε εναντίον των Εβραίων περισσότερο απ’ ό,τι εναντίον οποιασδήποτε άλλης «εξωτερικής ομάδας». Εκείνο που εξηγεί το μίσος αυτό είναι η εντελώς φαντασιακή εικόνα του Εβραίου, η οποία κατέλαβε ξαφνικά τη φαντασία των νέων μαζών κατά την εποχή των πρώτων Σταυροφοριών. Η επίσημη καθολική διδασκαλία είχε προετοιμάσει το έδαφος. Η Εκκλησία έτεινε ανέκαθεν να θεωρεί τη Συναγωγή επικίνδυνη επιρροή, ακόμη και εν δυνάμει αντίπαλο, και δεν είχε πάψει ποτέ να διεξάγει σφοδρή πολεμική εναντίον του ιουδαϊσμού. Επί γενεές οι λαϊκοί είχαν συνηθίσει να ακούν από τον άμβωνα σφοδρές καταδίκες των Εβραίων — ως διεστραμμένων, πεισματάρηδων και αχάριστων, επειδή αρνούνταν να αναγνωρίσουν τη θεότητα του Χριστού, αλλά και ως φορέων μιας τερατώδους κληρονομικής ενοχής για τη θανάτωση του Χριστού.
Επιπλέον, η εσχατολογική παράδοση συνέδεε από παλιά τους Εβραίους με τον ίδιο τον Αντίχριστο.⁴⁹ Ήδη από τον 2ο και τον 3ο αιώνα οι θεολόγοι προέλεγαν ότι ο Αντίχριστος θα ήταν Εβραίος από τη φυλή του Δαν· και η ιδέα αυτή έγινε τόσο κοινός τόπος, ώστε κατά τον Μεσαίωνα γινόταν αποδεκτή ακόμη και από σχολαστικούς όπως ο άγιος Θωμάς Ακινάτης. Πίστευαν ότι ο Αντίχριστος θα γεννιόταν στη Βαβυλώνα· ότι θα μεγάλωνε στην Παλαιστίνη και θα αγαπούσε τους Εβραίους περισσότερο από όλους τους άλλους λαούς· ότι θα ανοικοδομούσε γι’ αυτούς τον Ναό και θα τους συγκέντρωνε από τη Διασπορά. Οι Εβραίοι, από την πλευρά τους, θα ήταν οι πιστότεροι οπαδοί του Αντιχρίστου,⁵⁰ αποδεχόμενοι αυτόν ως τον Μεσσία που επρόκειτο να αποκαταστήσει το έθνος τους. Και ενώ ορισμένοι θεολόγοι προσδοκούσαν μια γενική μεταστροφή των Εβραίων, άλλοι υποστήριζαν ότι η τύφλωσή τους θα διαρκούσε μέχρι το τέλος και ότι κατά την Τελική Κρίση θα στέλνονταν, μαζί με τον ίδιο τον Αντίχριστο, για να υποφέρουν αιώνια τα βασανιστήρια της κολάσεως.
Στη σύνοψη των παραδόσεων περί Αντιχρίστου, την οποία συνέταξε τον 10ο αιώνα ο Άντσο του Μοντιέ-αν-Ντερ και η οποία παρέμεινε η καθιερωμένη αυθεντία σε ολόκληρο τον Μεσαίωνα, ο Αντίχριστος, μολονότι εξακολουθεί να είναι Εβραίος από τη φυλή του Δαν, έχει γίνει ακόμη πιο απόκοσμος και μοχθηρός. Τώρα πρόκειται να είναι γιος μιας πόρνης και ενός άχρηστου αχρείου· επιπλέον, τη στιγμή της σύλληψής του, ο Διάβολος πρόκειται να εισέλθει ως πνεύμα στη μήτρα της πόρνης, εξασφαλίζοντας έτσι ότι το παιδί θα αποτελέσει την ίδια την ενσάρκωση του Κακού. Αργότερα, η εκπαίδευσή του στην Παλαιστίνη θα ανατεθεί σε μάγους και γόητες, οι οποίοι θα τον μυήσουν στη μαύρη μαγεία και σε κάθε είδους ανομία.
Όταν οι παλαιές εσχατολογικές προφητείες υιοθετήθηκαν από τις μάζες του ύστερου Μεσαίωνα, όλες αυτές οι φαντασιώσεις αντιμετωπίστηκαν με θανάσιμη σοβαρότητα και αναπτύχθηκαν σε μια αλλόκοτη μυθολογία. Όπως ακριβώς η ανθρώπινη μορφή του Αντιχρίστου έτεινε να συγχωνευθεί με την εντελώς δαιμονική μορφή του Σατανά, έτσι και οι Εβραίοι έτειναν να θεωρούνται δαίμονες που συνόδευαν τον Σατανά. Στο θέατρο και στις εικαστικές παραστάσεις απεικονίζονταν συχνά ως διάβολοι με γένια και κέρατα τράγου, ενώ στην πραγματική ζωή τόσο οι εκκλησιαστικές όσο και οι κοσμικές αρχές προσπαθούσαν να τους υποχρεώσουν να φορούν κέρατα στα καπέλα τους. Όπως και οι άλλοι δαίμονες, θεωρούνταν και απεικονίζονταν στενά συνδεδεμένοι με πλάσματα που συμβόλιζαν τη λαγνεία και την ακαθαρσία — κερασφόρα ζώα, χοίρους, βατράχους, σκουλήκια, φίδια και σκορπιούς. Αντιστρόφως, στον ίδιο τον Σατανά αποδίδονταν συνήθως εβραϊκά χαρακτηριστικά και γινόταν λόγος γι’ αυτόν ως «τον πατέρα των Εβραίων».
Ο λαός ήταν πεπεισμένος ότι στη συναγωγή οι Εβραίοι λάτρευαν τον Σατανά με τη μορφή γάτας ή φρύνου και επικαλούνταν τη βοήθειά του για την άσκηση μαύρης μαγείας. Όπως ο υποτιθέμενος κύριός τους, έτσι και οι Εβραίοι θεωρούνταν δαίμονες της καταστροφής, των οποίων μοναδικός σκοπός ήταν ο αφανισμός των χριστιανών και της χριστιανοσύνης — «dyables d’enfer, ennemys du genre humain», «διάβολοι της κολάσεως, εχθροί του ανθρώπινου γένους», όπως αποκαλούνται στα γαλλικά θαυματουργικά δράματα. Και αν η δύναμη των Εβραίων φαινόταν μεγαλύτερη από ποτέ, οι κακοποιίες τους πιο εξωφρενικές και οι μαγείες τους πιο ολέθριες, αυτό δεν ήταν παρά ακόμη ένα σημάδι ότι το Τέλος πράγματι πλησίαζε. Πίστευαν ότι, προετοιμαζόμενοι για την τελική σύγκρουση, οι Εβραίοι διοργάνωναν μυστικά και αλλόκοτα τουρνουά, στα οποία, ως στρατιώτες του Αντιχρίστου, εξασκούνταν στα μαχαιρώματα.
Ακόμη και οι δέκα χαμένες φυλές του Ισραήλ, τις οποίες ο Κομμοδιανός είχε θεωρήσει ως τον μελλοντικό στρατό του Χριστού, ταυτίστηκαν πλέον με τις στρατιές του Αντιχρίστου, τους λαούς του Γωγ και του Μαγώγ — λαούς τους οποίους ο Ψευδο-Μεθόδιος⁵¹ περιέγραφε να τρέφονται με ανθρώπινη σάρκα, πτώματα, βρέφη ξεριζωμένα από τις μήτρες των μητέρων τους, καθώς επίσης με σκορπιούς, φίδια και όλα τα πλέον αποκρουστικά ερπετά. Γράφτηκαν δράματα που παρουσίαζαν τους Εβραίους δαίμονες να βοηθούν τον Αντίχριστο να κατακτήσει τον κόσμο, ώσπου, την παραμονή της Δευτέρας Παρουσίας και της έναρξης της Χιλιετούς Βασιλείας, ο Αντίχριστος και οι Εβραίοι θα εξοντώνονταν μαζί, μέσα στους πανηγυρισμούς των χριστιανών. Κατά τη διάρκεια της παράστασης τέτοιων έργων ήταν αναγκαία η παρουσία ένοπλης δύναμης για την προστασία της εβραϊκής συνοικίας από τη μανία του όχλου.
Οι πάπες και οι Σύνοδοι μπορούσαν να επιμένουν ότι, μολονότι οι Εβραίοι έπρεπε να παραμένουν απομονωμένοι και ταπεινωμένοι μέχρι την ημέρα της μεταστροφής τους, ασφαλώς δεν έπρεπε να θανατώνονται· λεπτές διακρίσεις όπως αυτές προκαλούσαν ελάχιστη εντύπωση στις ταραγμένες μάζες, οι οποίες παρασύρονταν από εσχατολογικές ελπίδες και φόβους και πίστευαν ότι είχαν ήδη εμπλακεί στις κοσμοϊστορικές συγκρούσεις των Εσχάτων Ημερών.
Το μίσος κατά των Εβραίων έχει αποδοθεί τόσο συχνά στον ρόλο τους ως δανειστών χρημάτων, ώστε αξίζει να τονιστεί πόσο ασθενής ήταν στην πραγματικότητα αυτή η σύνδεση. Η φαντασίωση του δαιμονικού Εβραίου προϋπήρχε της πραγματικότητας του Εβραίου τοκοδότη, στη δημιουργία της οποίας, μάλιστα, συνέβαλε. Καθώς, κατά την εποχή των Σταυροφοριών, η θρησκευτική μισαλλοδοξία γινόταν ολοένα εντονότερη, η οικονομική κατάσταση των Εβραίων επιδεινωνόταν ραγδαία. Στη Σύνοδο του Λατερανού το 1215 αποφασίστηκε ότι οι Εβραίοι έπρεπε να αποκλειστούν από όλα τα πολιτικά και στρατιωτικά αξιώματα, καθώς και από την κατοχή γης· και οι αποφάσεις αυτές ενσωματώθηκαν στο Κανονικό Δίκαιο.
Και ως έμποροι, όμως, οι Εβραίοι βρίσκονταν σε ολοένα δυσμενέστερη θέση, διότι δεν μπορούσαν πλέον να ταξιδεύουν χωρίς τον κίνδυνο να δολοφονηθούν. Επιπλέον, οι ίδιοι οι χριστιανοί άρχισαν να στρέφονται προς το εμπόριο και πολύ γρήγορα ξεπέρασαν τους Εβραίους, οι οποίοι αποκλείονταν από τη Χανσεατική Ένωση και, φυσικά, δεν μπορούσαν να ανταγωνιστούν τις ιταλικές και τις φλαμανδικές πόλεις. Για τους πλουσιότερους Εβραίους, ο δανεισμός χρημάτων ήταν ο μόνος τομέας οικονομικής δραστηριότητας που παρέμενε ανοικτός. Ως δανειστές μπορούσαν να παραμένουν στις κατοικίες τους, χωρίς να πραγματοποιούν επικίνδυνα ταξίδια· και, διατηρώντας τον πλούτο τους σε ρευστή μορφή, μπορούσαν σε περίπτωση ανάγκης να διαφύγουν χωρίς να τον χάσουν ολόκληρο.
Επιπλέον, στη ραγδαία αναπτυσσόμενη οικονομία της δυτικής Ευρώπης υπήρχε συνεχής και επιτακτική ζήτηση για πιστώσεις. Ο έντοκος δανεισμός χρημάτων —ο οποίος στιγματιζόταν ως τοκογλυφία— απαγορευόταν στους χριστιανούς από το Κανονικό Δίκαιο. Οι Εβραίοι, οι οποίοι φυσικά δεν υπάγονταν σε αυτή την απαγόρευση, ενθαρρύνονταν, ακόμη και εξαναγκάζονταν, από τις αρχές να δανείζουν τα χρήματά τους έναντι εγγυήσεων και επαινούνταν για την επιτέλεση αυτής της αναγκαίας λειτουργίας.
Ο εβραϊκός δανεισμός χρημάτων είχε, ωστόσο, μόνο παροδική σημασία στη μεσαιωνική οικονομική ζωή. Καθώς αναπτυσσόταν ο καπιταλισμός, οι ίδιοι οι χριστιανοί αγνοούσαν με ολοένα μεγαλύτερη αποφασιστικότητα την κανονική απαγόρευση του έντοκου δανεισμού. Ήδη από τα μέσα του 12ου αιώνα οι κεφαλαιούχοι των Κάτω Χωρών χορηγούσαν μεγάλα έντοκα δάνεια και οι Ιταλοί ήταν έμπειροι τραπεζίτες. Οι Εβραίοι δεν μπορούσαν να ανταγωνιστούν αυτούς τους ανθρώπους. Οι πόλεις, οι τοπικοί ηγεμόνες και οι βασιλείς επέβαλλαν όλοι βαρύτατους φόρους στους Εβραίους τους — συχνά η εβραϊκή συνεισφορά στο βασιλικό θησαυροφυλάκιο ήταν δεκαπλάσια από εκείνη που θα αναλογούσε στον αριθμό τους. Για μία ακόμη φορά οι Εβραίοι βρίσκονταν σε απελπιστικά μειονεκτική θέση.
Μολονότι μεμονωμένοι Εβραίοι δανειστές κατόρθωναν κατά καιρούς, ιδιαίτερα σε υπανάπτυκτες χώρες, να συσσωρεύσουν σημαντικές περιουσίες, οι αυθαίρετες φορολογικές επιβαρύνσεις σύντομα τους οδηγούσαν και πάλι στη φτώχεια. Άλλωστε, οι πλούσιοι Εβραίοι δεν ήταν ποτέ πολυάριθμοι· οι περισσότεροι ανήκαν σε αυτό που σήμερα θα ονομαζόταν κατώτερη μεσαία τάξη, ενώ πολλοί ήταν εντελώς φτωχοί. Στα τέλη του Μεσαίωνα υπήρχε στη βόρεια Ευρώπη ελάχιστος εβραϊκός πλούτος που θα μπορούσε να συμμετάσχει στην τεράστια οικονομική ανάπτυξη η οποία ακολούθησε την ανακάλυψη του Νέου Κόσμου.
Έχοντας εκτοπιστεί από τον χώρο των μεγάλων χρηματοπιστωτικών συναλλαγών, ορισμένοι Εβραίοι στράφηκαν στον δανεισμό μικρών ποσών και στην ενεχυροδανειστική. Εδώ υπήρχαν ασφαλώς λόγοι που μπορούσαν να προκαλέσουν το λαϊκό μίσος. Αυτό που άλλοτε υπήρξε ένας ακμαίος εβραϊκός πολιτισμός είχε πλέον μετατραπεί σε μια τρομοκρατημένη κοινωνία, εγκλωβισμένη σε διαρκή πόλεμο με την ευρύτερη κοινωνία που την περιέβαλλε· και μπορεί να θεωρηθεί δεδομένο ότι οι Εβραίοι δανειστές αντιδρούσαν συχνά στην ανασφάλεια και στους διωγμούς επιδεικνύοντας και οι ίδιοι σκληρότητα. Πολύ πριν συμβεί όμως αυτό, το μίσος κατά των Εβραίων είχε ήδη γίνει ενδημικό στις ευρωπαϊκές μάζες. Ακόμη και αργότερα, όταν ένας όχλος άρχιζε να σκοτώνει Εβραίους, δεν περιοριζόταν ποτέ στους συγκριτικά λίγους δανειστές, αλλά σκότωνε κάθε Εβραίο που μπορούσε να συλλάβει. Από την άλλη πλευρά, οποιοσδήποτε Εβραίος, είτε ήταν δανειστής είτε όχι, μπορούσε να γλιτώσει από τη σφαγή εάν δεχόταν να βαπτιστεί, διότι πίστευαν ότι το βάπτισμα εξάλειφε αλάνθαστα τη δαιμονική φύση του.
Ωστόσο, οι Εβραίοι δεν ήταν οι μόνοι που θανατώνονταν. Όπως θα δούμε σε επόμενα κεφάλαια, οι ορδές των φτωχών, εμπνεόμενες από εσχατολογικές προσδοκίες, σύντομα στράφηκαν και εναντίον του κλήρου.⁵² Και εδώ πάλι οι φόνοι διαπράττονταν με την πεποίθηση ότι τα θύματα ήταν όργανα του Αντιχρίστου και του Σατανά και ότι η εξόντωσή τους αποτελούσε αναγκαία προϋπόθεση για την έλευση της Χιλιετούς Βασιλείας. Αν οι περισσότεροι πίστευαν ότι ο Αντίχριστος επρόκειτο να γεννηθεί Εβραίος, υπήρχαν πολλοί που πίστευαν ότι θα ήταν γιος ενός επισκόπου και μιας μοναχής.
Συνεχίζεται
Σημειώσεις:
Οι δαιμονικές στρατιές (συνέχεια)
Όταν άρχισαν να προσλαμβάνουν δαιμονικά χαρακτηριστικά, οι Εβραίοι απείχαν πολύ από το να είναι νεοφερμένοι στη δυτική Ευρώπη. Ύστερα από την καταστροφική σύγκρουση με τη Ρώμη και την καταστροφή του εβραϊκού έθνους στην Παλαιστίνη, μαζικές μεταναστεύσεις και εκτοπίσεις είχαν οδηγήσει μεγάλους αριθμούς Εβραίων στη Γαλλία και στην κοιλάδα του Ρήνου. Μολονότι στις χώρες αυτές δεν απέκτησαν ούτε την πολιτιστική ακτινοβολία ούτε την πολιτική επιρροή που απολάμβαναν στην υπό μουσουλμανική κυριαρχία Ισπανία, η θέση τους κατά τον πρώιμο Μεσαίωνα δεν ήταν καθόλου δυσχερής. Από την Καρολίγγεια περίοδο και εξής υπήρχαν Εβραίοι έμποροι που ταξίδευαν συνεχώς μεταξύ Ευρώπης και Εγγύς Ανατολής, μεταφέροντας είδη πολυτελείας, όπως μπαχαρικά, θυμίαμα και σκαλισμένο ελεφαντόδοντο· υπήρχαν επίσης πολλοί Εβραίοι τεχνίτες. Δεν υπάρχουν στοιχεία που να υποδηλώνουν ότι, κατά τους πρώτους εκείνους αιώνες, οι Εβραίοι αντιμετωπίζονταν από τους χριστιανούς γείτονές τους με κάποιο ιδιαίτερο μίσος ή φόβο. Αντιθέτως, οι κοινωνικές και οικονομικές σχέσεις μεταξύ Εβραίων και χριστιανών ήταν αρμονικές, ενώ οι προσωπικές φιλίες και οι εμπορικές συνεργασίες μεταξύ τους δεν ήταν ασυνήθιστες.
Από πολιτιστική άποψη, οι Εβραίοι προχώρησαν πολύ στην προσαρμογή τους στις διάφορες χώρες όπου κατοικούσαν. Παρ’ όλα αυτά, παρέμειναν Εβραίοι· αρνήθηκαν να αφομοιωθούν από τους πληθυσμούς ανάμεσα στους οποίους ζούσαν· και το γεγονός αυτό επρόκειτο να αποβεί καθοριστικό για τη μοίρα των απογόνων τους. Η άρνηση αυτή της αφομοίωσης, η οποία επαναλήφθηκε από τόσες γενιές Εβραίων αφότου άρχισαν οι πρώτες διασπορές τον 6ο αιώνα π.Χ., αποτελεί καθεαυτή ένα πολύ παράξενο φαινόμενο. Με εξαίρεση, ίσως, σε κάποιον βαθμό τους Τσιγγάνους, φαίνεται ότι δεν υπήρξε κανένας άλλος λαός ο οποίος, διασκορπισμένος σε τόσο μακρινές μεταξύ τους περιοχές και χωρίς να διαθέτει ούτε δική του εθνική υπόσταση ούτε δική του επικράτεια ούτε καν μεγάλη εθνοτική ομοιογένεια, κατόρθωσε παρ’ όλα αυτά να διατηρηθεί επ’ αόριστον ως ιδιαίτερη πολιτιστική οντότητα.
Είναι πιθανό ότι η λύση αυτού του κοινωνιολογικού αινίγματος πρέπει να αναζητηθεί στην εβραϊκή θρησκεία, η οποία όχι μόνο —όπως ο χριστιανισμός και το Ισλάμ— δίδασκε στους πιστούς της να θεωρούν τους εαυτούς τους ως τον περιούσιο λαό ενός και μοναδικού παντοδύναμου Θεού, αλλά τους δίδασκε επίσης να αντιμετωπίζουν ακόμη και τις συντριπτικότερες συλλογικές συμφορές —την ήττα, την ταπείνωση, τη διασπορά— ως ισάριθμες εκδηλώσεις της θείας εύνοιας και ως ισάριθμες εγγυήσεις μιας μελλοντικής συλλογικής μακαριότητας. Εκείνο που έκανε τους Εβραίους να παραμείνουν Εβραίοι ήταν, καθώς φαίνεται, η απόλυτη πεποίθησή τους ότι η Διασπορά δεν αποτελούσε παρά μια προκαταρκτική εξιλέωση για τη συλλογική αμαρτία, μια προετοιμασία για την έλευση του Μεσσία και την επιστροφή σε μια μεταμορφωμένη Αγία Γη — μολονότι, μετά την οριστική κατάρρευση του εβραϊκού κράτους, συνήθως τοποθετούσαν αυτή την τελική εκπλήρωση σε ένα μακρινό και ακαθόριστο μέλλον.
Επιπλέον, ακριβώς για να εξασφαλιστεί η επιβίωση της εβραϊκής θρησκείας, αναπτύχθηκε ένα σύνολο τελετουργικών κανόνων που εμπόδιζε αποτελεσματικά τους Εβραίους να αναμειγνύονται με άλλους λαούς. Ο γάμος με μη Εβραίους απαγορευόταν, η κοινή εστίαση με μη Εβραίους καθίστατο εξαιρετικά δύσκολη· ακόμη και η ανάγνωση ενός μη εβραϊκού βιβλίου αποτελούσε παράπτωμα. Οι περιστάσεις αυτές ίσως αρκούν για να εξηγήσουν γιατί ο εβραϊσμός διατηρήθηκε, μέσα από τόσους αιώνες διασποράς, ως μια ευδιάκριτη κοινότητα, ενωμένη από ένα έντονο αίσθημα αλληλεγγύης, κάπως απόμακρη στη στάση της απέναντι στους εκτός αυτής και προσηλωμένη με ζήλο στα ταμπού που είχαν θεσπιστεί ακριβώς για να υπογραμμίζουν και να διαιωνίζουν την αποκλειστικότητά της.
Από την άλλη πλευρά, αυτή η τάση αυτοσυντήρησης και αυτοαπομόνωσης δεν μπορεί να εξηγήσει επαρκώς το ιδιόμορφα έντονο και αδιάκοπο μίσος που, στον χριστιανικό κόσμο —και μόνο σε αυτόν— στράφηκε εναντίον των Εβραίων περισσότερο απ’ ό,τι εναντίον οποιασδήποτε άλλης «εξωτερικής ομάδας». Εκείνο που εξηγεί το μίσος αυτό είναι η εντελώς φαντασιακή εικόνα του Εβραίου, η οποία κατέλαβε ξαφνικά τη φαντασία των νέων μαζών κατά την εποχή των πρώτων Σταυροφοριών. Η επίσημη καθολική διδασκαλία είχε προετοιμάσει το έδαφος. Η Εκκλησία έτεινε ανέκαθεν να θεωρεί τη Συναγωγή επικίνδυνη επιρροή, ακόμη και εν δυνάμει αντίπαλο, και δεν είχε πάψει ποτέ να διεξάγει σφοδρή πολεμική εναντίον του ιουδαϊσμού. Επί γενεές οι λαϊκοί είχαν συνηθίσει να ακούν από τον άμβωνα σφοδρές καταδίκες των Εβραίων — ως διεστραμμένων, πεισματάρηδων και αχάριστων, επειδή αρνούνταν να αναγνωρίσουν τη θεότητα του Χριστού, αλλά και ως φορέων μιας τερατώδους κληρονομικής ενοχής για τη θανάτωση του Χριστού.
Επιπλέον, η εσχατολογική παράδοση συνέδεε από παλιά τους Εβραίους με τον ίδιο τον Αντίχριστο.⁴⁹ Ήδη από τον 2ο και τον 3ο αιώνα οι θεολόγοι προέλεγαν ότι ο Αντίχριστος θα ήταν Εβραίος από τη φυλή του Δαν· και η ιδέα αυτή έγινε τόσο κοινός τόπος, ώστε κατά τον Μεσαίωνα γινόταν αποδεκτή ακόμη και από σχολαστικούς όπως ο άγιος Θωμάς Ακινάτης. Πίστευαν ότι ο Αντίχριστος θα γεννιόταν στη Βαβυλώνα· ότι θα μεγάλωνε στην Παλαιστίνη και θα αγαπούσε τους Εβραίους περισσότερο από όλους τους άλλους λαούς· ότι θα ανοικοδομούσε γι’ αυτούς τον Ναό και θα τους συγκέντρωνε από τη Διασπορά. Οι Εβραίοι, από την πλευρά τους, θα ήταν οι πιστότεροι οπαδοί του Αντιχρίστου,⁵⁰ αποδεχόμενοι αυτόν ως τον Μεσσία που επρόκειτο να αποκαταστήσει το έθνος τους. Και ενώ ορισμένοι θεολόγοι προσδοκούσαν μια γενική μεταστροφή των Εβραίων, άλλοι υποστήριζαν ότι η τύφλωσή τους θα διαρκούσε μέχρι το τέλος και ότι κατά την Τελική Κρίση θα στέλνονταν, μαζί με τον ίδιο τον Αντίχριστο, για να υποφέρουν αιώνια τα βασανιστήρια της κολάσεως.
Στη σύνοψη των παραδόσεων περί Αντιχρίστου, την οποία συνέταξε τον 10ο αιώνα ο Άντσο του Μοντιέ-αν-Ντερ και η οποία παρέμεινε η καθιερωμένη αυθεντία σε ολόκληρο τον Μεσαίωνα, ο Αντίχριστος, μολονότι εξακολουθεί να είναι Εβραίος από τη φυλή του Δαν, έχει γίνει ακόμη πιο απόκοσμος και μοχθηρός. Τώρα πρόκειται να είναι γιος μιας πόρνης και ενός άχρηστου αχρείου· επιπλέον, τη στιγμή της σύλληψής του, ο Διάβολος πρόκειται να εισέλθει ως πνεύμα στη μήτρα της πόρνης, εξασφαλίζοντας έτσι ότι το παιδί θα αποτελέσει την ίδια την ενσάρκωση του Κακού. Αργότερα, η εκπαίδευσή του στην Παλαιστίνη θα ανατεθεί σε μάγους και γόητες, οι οποίοι θα τον μυήσουν στη μαύρη μαγεία και σε κάθε είδους ανομία.
Όταν οι παλαιές εσχατολογικές προφητείες υιοθετήθηκαν από τις μάζες του ύστερου Μεσαίωνα, όλες αυτές οι φαντασιώσεις αντιμετωπίστηκαν με θανάσιμη σοβαρότητα και αναπτύχθηκαν σε μια αλλόκοτη μυθολογία. Όπως ακριβώς η ανθρώπινη μορφή του Αντιχρίστου έτεινε να συγχωνευθεί με την εντελώς δαιμονική μορφή του Σατανά, έτσι και οι Εβραίοι έτειναν να θεωρούνται δαίμονες που συνόδευαν τον Σατανά. Στο θέατρο και στις εικαστικές παραστάσεις απεικονίζονταν συχνά ως διάβολοι με γένια και κέρατα τράγου, ενώ στην πραγματική ζωή τόσο οι εκκλησιαστικές όσο και οι κοσμικές αρχές προσπαθούσαν να τους υποχρεώσουν να φορούν κέρατα στα καπέλα τους. Όπως και οι άλλοι δαίμονες, θεωρούνταν και απεικονίζονταν στενά συνδεδεμένοι με πλάσματα που συμβόλιζαν τη λαγνεία και την ακαθαρσία — κερασφόρα ζώα, χοίρους, βατράχους, σκουλήκια, φίδια και σκορπιούς. Αντιστρόφως, στον ίδιο τον Σατανά αποδίδονταν συνήθως εβραϊκά χαρακτηριστικά και γινόταν λόγος γι’ αυτόν ως «τον πατέρα των Εβραίων».
Ο λαός ήταν πεπεισμένος ότι στη συναγωγή οι Εβραίοι λάτρευαν τον Σατανά με τη μορφή γάτας ή φρύνου και επικαλούνταν τη βοήθειά του για την άσκηση μαύρης μαγείας. Όπως ο υποτιθέμενος κύριός τους, έτσι και οι Εβραίοι θεωρούνταν δαίμονες της καταστροφής, των οποίων μοναδικός σκοπός ήταν ο αφανισμός των χριστιανών και της χριστιανοσύνης — «dyables d’enfer, ennemys du genre humain», «διάβολοι της κολάσεως, εχθροί του ανθρώπινου γένους», όπως αποκαλούνται στα γαλλικά θαυματουργικά δράματα. Και αν η δύναμη των Εβραίων φαινόταν μεγαλύτερη από ποτέ, οι κακοποιίες τους πιο εξωφρενικές και οι μαγείες τους πιο ολέθριες, αυτό δεν ήταν παρά ακόμη ένα σημάδι ότι το Τέλος πράγματι πλησίαζε. Πίστευαν ότι, προετοιμαζόμενοι για την τελική σύγκρουση, οι Εβραίοι διοργάνωναν μυστικά και αλλόκοτα τουρνουά, στα οποία, ως στρατιώτες του Αντιχρίστου, εξασκούνταν στα μαχαιρώματα.
Ακόμη και οι δέκα χαμένες φυλές του Ισραήλ, τις οποίες ο Κομμοδιανός είχε θεωρήσει ως τον μελλοντικό στρατό του Χριστού, ταυτίστηκαν πλέον με τις στρατιές του Αντιχρίστου, τους λαούς του Γωγ και του Μαγώγ — λαούς τους οποίους ο Ψευδο-Μεθόδιος⁵¹ περιέγραφε να τρέφονται με ανθρώπινη σάρκα, πτώματα, βρέφη ξεριζωμένα από τις μήτρες των μητέρων τους, καθώς επίσης με σκορπιούς, φίδια και όλα τα πλέον αποκρουστικά ερπετά. Γράφτηκαν δράματα που παρουσίαζαν τους Εβραίους δαίμονες να βοηθούν τον Αντίχριστο να κατακτήσει τον κόσμο, ώσπου, την παραμονή της Δευτέρας Παρουσίας και της έναρξης της Χιλιετούς Βασιλείας, ο Αντίχριστος και οι Εβραίοι θα εξοντώνονταν μαζί, μέσα στους πανηγυρισμούς των χριστιανών. Κατά τη διάρκεια της παράστασης τέτοιων έργων ήταν αναγκαία η παρουσία ένοπλης δύναμης για την προστασία της εβραϊκής συνοικίας από τη μανία του όχλου.
Οι πάπες και οι Σύνοδοι μπορούσαν να επιμένουν ότι, μολονότι οι Εβραίοι έπρεπε να παραμένουν απομονωμένοι και ταπεινωμένοι μέχρι την ημέρα της μεταστροφής τους, ασφαλώς δεν έπρεπε να θανατώνονται· λεπτές διακρίσεις όπως αυτές προκαλούσαν ελάχιστη εντύπωση στις ταραγμένες μάζες, οι οποίες παρασύρονταν από εσχατολογικές ελπίδες και φόβους και πίστευαν ότι είχαν ήδη εμπλακεί στις κοσμοϊστορικές συγκρούσεις των Εσχάτων Ημερών.
Το μίσος κατά των Εβραίων έχει αποδοθεί τόσο συχνά στον ρόλο τους ως δανειστών χρημάτων, ώστε αξίζει να τονιστεί πόσο ασθενής ήταν στην πραγματικότητα αυτή η σύνδεση. Η φαντασίωση του δαιμονικού Εβραίου προϋπήρχε της πραγματικότητας του Εβραίου τοκοδότη, στη δημιουργία της οποίας, μάλιστα, συνέβαλε. Καθώς, κατά την εποχή των Σταυροφοριών, η θρησκευτική μισαλλοδοξία γινόταν ολοένα εντονότερη, η οικονομική κατάσταση των Εβραίων επιδεινωνόταν ραγδαία. Στη Σύνοδο του Λατερανού το 1215 αποφασίστηκε ότι οι Εβραίοι έπρεπε να αποκλειστούν από όλα τα πολιτικά και στρατιωτικά αξιώματα, καθώς και από την κατοχή γης· και οι αποφάσεις αυτές ενσωματώθηκαν στο Κανονικό Δίκαιο.
Και ως έμποροι, όμως, οι Εβραίοι βρίσκονταν σε ολοένα δυσμενέστερη θέση, διότι δεν μπορούσαν πλέον να ταξιδεύουν χωρίς τον κίνδυνο να δολοφονηθούν. Επιπλέον, οι ίδιοι οι χριστιανοί άρχισαν να στρέφονται προς το εμπόριο και πολύ γρήγορα ξεπέρασαν τους Εβραίους, οι οποίοι αποκλείονταν από τη Χανσεατική Ένωση και, φυσικά, δεν μπορούσαν να ανταγωνιστούν τις ιταλικές και τις φλαμανδικές πόλεις. Για τους πλουσιότερους Εβραίους, ο δανεισμός χρημάτων ήταν ο μόνος τομέας οικονομικής δραστηριότητας που παρέμενε ανοικτός. Ως δανειστές μπορούσαν να παραμένουν στις κατοικίες τους, χωρίς να πραγματοποιούν επικίνδυνα ταξίδια· και, διατηρώντας τον πλούτο τους σε ρευστή μορφή, μπορούσαν σε περίπτωση ανάγκης να διαφύγουν χωρίς να τον χάσουν ολόκληρο.
Επιπλέον, στη ραγδαία αναπτυσσόμενη οικονομία της δυτικής Ευρώπης υπήρχε συνεχής και επιτακτική ζήτηση για πιστώσεις. Ο έντοκος δανεισμός χρημάτων —ο οποίος στιγματιζόταν ως τοκογλυφία— απαγορευόταν στους χριστιανούς από το Κανονικό Δίκαιο. Οι Εβραίοι, οι οποίοι φυσικά δεν υπάγονταν σε αυτή την απαγόρευση, ενθαρρύνονταν, ακόμη και εξαναγκάζονταν, από τις αρχές να δανείζουν τα χρήματά τους έναντι εγγυήσεων και επαινούνταν για την επιτέλεση αυτής της αναγκαίας λειτουργίας.
Ο εβραϊκός δανεισμός χρημάτων είχε, ωστόσο, μόνο παροδική σημασία στη μεσαιωνική οικονομική ζωή. Καθώς αναπτυσσόταν ο καπιταλισμός, οι ίδιοι οι χριστιανοί αγνοούσαν με ολοένα μεγαλύτερη αποφασιστικότητα την κανονική απαγόρευση του έντοκου δανεισμού. Ήδη από τα μέσα του 12ου αιώνα οι κεφαλαιούχοι των Κάτω Χωρών χορηγούσαν μεγάλα έντοκα δάνεια και οι Ιταλοί ήταν έμπειροι τραπεζίτες. Οι Εβραίοι δεν μπορούσαν να ανταγωνιστούν αυτούς τους ανθρώπους. Οι πόλεις, οι τοπικοί ηγεμόνες και οι βασιλείς επέβαλλαν όλοι βαρύτατους φόρους στους Εβραίους τους — συχνά η εβραϊκή συνεισφορά στο βασιλικό θησαυροφυλάκιο ήταν δεκαπλάσια από εκείνη που θα αναλογούσε στον αριθμό τους. Για μία ακόμη φορά οι Εβραίοι βρίσκονταν σε απελπιστικά μειονεκτική θέση.
Μολονότι μεμονωμένοι Εβραίοι δανειστές κατόρθωναν κατά καιρούς, ιδιαίτερα σε υπανάπτυκτες χώρες, να συσσωρεύσουν σημαντικές περιουσίες, οι αυθαίρετες φορολογικές επιβαρύνσεις σύντομα τους οδηγούσαν και πάλι στη φτώχεια. Άλλωστε, οι πλούσιοι Εβραίοι δεν ήταν ποτέ πολυάριθμοι· οι περισσότεροι ανήκαν σε αυτό που σήμερα θα ονομαζόταν κατώτερη μεσαία τάξη, ενώ πολλοί ήταν εντελώς φτωχοί. Στα τέλη του Μεσαίωνα υπήρχε στη βόρεια Ευρώπη ελάχιστος εβραϊκός πλούτος που θα μπορούσε να συμμετάσχει στην τεράστια οικονομική ανάπτυξη η οποία ακολούθησε την ανακάλυψη του Νέου Κόσμου.
Έχοντας εκτοπιστεί από τον χώρο των μεγάλων χρηματοπιστωτικών συναλλαγών, ορισμένοι Εβραίοι στράφηκαν στον δανεισμό μικρών ποσών και στην ενεχυροδανειστική. Εδώ υπήρχαν ασφαλώς λόγοι που μπορούσαν να προκαλέσουν το λαϊκό μίσος. Αυτό που άλλοτε υπήρξε ένας ακμαίος εβραϊκός πολιτισμός είχε πλέον μετατραπεί σε μια τρομοκρατημένη κοινωνία, εγκλωβισμένη σε διαρκή πόλεμο με την ευρύτερη κοινωνία που την περιέβαλλε· και μπορεί να θεωρηθεί δεδομένο ότι οι Εβραίοι δανειστές αντιδρούσαν συχνά στην ανασφάλεια και στους διωγμούς επιδεικνύοντας και οι ίδιοι σκληρότητα. Πολύ πριν συμβεί όμως αυτό, το μίσος κατά των Εβραίων είχε ήδη γίνει ενδημικό στις ευρωπαϊκές μάζες. Ακόμη και αργότερα, όταν ένας όχλος άρχιζε να σκοτώνει Εβραίους, δεν περιοριζόταν ποτέ στους συγκριτικά λίγους δανειστές, αλλά σκότωνε κάθε Εβραίο που μπορούσε να συλλάβει. Από την άλλη πλευρά, οποιοσδήποτε Εβραίος, είτε ήταν δανειστής είτε όχι, μπορούσε να γλιτώσει από τη σφαγή εάν δεχόταν να βαπτιστεί, διότι πίστευαν ότι το βάπτισμα εξάλειφε αλάνθαστα τη δαιμονική φύση του.
Ωστόσο, οι Εβραίοι δεν ήταν οι μόνοι που θανατώνονταν. Όπως θα δούμε σε επόμενα κεφάλαια, οι ορδές των φτωχών, εμπνεόμενες από εσχατολογικές προσδοκίες, σύντομα στράφηκαν και εναντίον του κλήρου.⁵² Και εδώ πάλι οι φόνοι διαπράττονταν με την πεποίθηση ότι τα θύματα ήταν όργανα του Αντιχρίστου και του Σατανά και ότι η εξόντωσή τους αποτελούσε αναγκαία προϋπόθεση για την έλευση της Χιλιετούς Βασιλείας. Αν οι περισσότεροι πίστευαν ότι ο Αντίχριστος επρόκειτο να γεννηθεί Εβραίος, υπήρχαν πολλοί που πίστευαν ότι θα ήταν γιος ενός επισκόπου και μιας μοναχής.
Συνεχίζεται
Σημειώσεις:
48 Για τους μουσουλμάνους ως «υπηρέτες» του Αντιχρίστου: Eulogius, στ. 748 κ.ε.· Alvarus of Cordova, στ. 535–536. Για τους μουσουλμάνους ως δαίμονες: Aliscans, στίχοι 71–73, 1058–1061. Για την ταύτιση των Εβραίων με τους Σαρακηνούς: Bulard, σ. 225 κ.ε. Ο Bulard αποδεικνύει, βάσει εικονογραφικών μαρτυριών, ότι θεωρούνταν ακόμη πως οι Σαρακηνοί είχαν συμμετάσχει μαζί με τους Εβραίους στη Σταύρωση. Για την κοινωνική και οικονομική κατάσταση των Εβραίων κατά τον Μεσαίωνα: Baron· Caro, τόμ. II· Kisch· Parkes· Roth.
49 Ο Αντίχριστος ως Εβραίος: Για ένα πρώιμο παράδειγμα αυτής της πίστης, βλ. Irenaeus, στ. 1205. Η επιλογή της φυλής του Δαν καθορίστηκε από το Γένεσις 49, 16–17.
50 Για ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της αντιεβραϊκής εκδοχής του θρύλου του Αντιχρίστου: Hippolytus (αποδιδόμενο έργο), ιδίως στ. 920, 925, 928, 944. Τα νεότερα Πρωτόκολλα της Σιών, τα οποία άσκησαν τόσο τεράστια επιρροή, προέρχονται άμεσα από τον θρύλο του Αντιχρίστου. Εμφανίστηκαν για πρώτη φορά το 1905, σε έναν ρωσικό τόμο του οποίου κύριο θέμα είναι η επικείμενη επιβολή της βασιλείας του Αντιχρίστου μέσω των Εβραίων οργάνων του· βλ. Cohn (MW). Για τον Adso σχετικά με τον Αντίχριστο: Adso, σ. 106–107. Σε ένα λαϊκό στιχούργημα (παρατίθεται στο Wadstein, σ. 129, σημ. 3) προστίθεται στην εικόνα και η αιμομιξία:
Un paillard Juif abominable
Connaîtra charnellement sa propre fille.
«Ένας βδελυρός και ακόλαστος Εβραίος
θα γνωρίσει σαρκικά την ίδια του την κόρη».
Για τον Εβραίο στη μεσαιωνική δαιμονολογία: Trachtenberg. Για τα ζώα ως σύμβολα του εβραϊσμού, βλ., π.χ., την προμετωπίδα του Trachtenberg· ειδικά για τον σκορπιό: Bulard. Για τη μαύρη μαγεία στη συναγωγή, βλ. το απόσπασμα από το Άσμα του Ρολάν που παρατίθεται στην αρχή αυτής της ενότητας. Για την πίστη ότι οι Εβραίοι διοργάνωναν τουρνουά: Burdach (4).
51 Pseudo-Methodius, σ. 92. Για τους Εβραίους στα δράματα περί Αντιχρίστου: Trachtenberg, σ. 36–40. Για την παπική πολιτική, πρβλ. Trachtenberg, σ. 161: «Η Constitutio pro Judeis, η οποία απαγόρευε ρητώς τη βία, επικυρώθηκε από διαδοχικούς πάπες δέκα φορές, από την έκδοσή της το 1120 έως το 1250». Για τον ρόλο των Εβραίων ως δανειστών χρημάτων, βλ. τα έργα που παρατίθενται παραπάνω, στη σ. 76. Φαίνεται αρκετά βέβαιο ότι οι Εβραίοι της Ρηνανίας δεν είχαν ακόμη στραφεί στον έντοκο δανεισμό κατά την εποχή της Πρώτης Σταυροφορίας· βλ. Caro, τόμ. I, σ. 211–225, και τόμ. II, σ. 110, 192 κ.ε.· Graetz, τόμ. VI, σ. 402.
52 Για τον ρόλο που αποδιδόταν στον πάπα και στον κλήρο στη δαιμονολογία διαφόρων αντιφρονούντων αιρέσεων και κινημάτων: Benz, σ. 307–314, 366–368· Peuckert, σ. 112 κ.ε.· Preuss, σ. 44 κ.ε. Για τον Αντίχριστο ως γιο επισκόπου και μοναχής: Adso, στο PL, στ. 1292. Για την άποψη του αγίου Βερνάρδου σχετικά με τον κλήρο: Radcke, σ. 15–17, 102.
53 Για τον propheta του 1209: Caesarius of Heisterbach, σ. 304–307. Για την Πόρνη της Βαβυλώνας: Αποκάλυψη 17, 6, 2· και για το Θηρίο: Αποκάλυψη 13, 17. Για τον κλήρο θεωρούμενο ως το Θηρίο: Benz, σ. 330–331.
54 «Δεν φροντίζουν καθόλου…»: Jean le Fèvre, βιβλ. III, στίχοι 602 κ.ε. (σ. 176 κ.ε.).
49 Ο Αντίχριστος ως Εβραίος: Για ένα πρώιμο παράδειγμα αυτής της πίστης, βλ. Irenaeus, στ. 1205. Η επιλογή της φυλής του Δαν καθορίστηκε από το Γένεσις 49, 16–17.
50 Για ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της αντιεβραϊκής εκδοχής του θρύλου του Αντιχρίστου: Hippolytus (αποδιδόμενο έργο), ιδίως στ. 920, 925, 928, 944. Τα νεότερα Πρωτόκολλα της Σιών, τα οποία άσκησαν τόσο τεράστια επιρροή, προέρχονται άμεσα από τον θρύλο του Αντιχρίστου. Εμφανίστηκαν για πρώτη φορά το 1905, σε έναν ρωσικό τόμο του οποίου κύριο θέμα είναι η επικείμενη επιβολή της βασιλείας του Αντιχρίστου μέσω των Εβραίων οργάνων του· βλ. Cohn (MW). Για τον Adso σχετικά με τον Αντίχριστο: Adso, σ. 106–107. Σε ένα λαϊκό στιχούργημα (παρατίθεται στο Wadstein, σ. 129, σημ. 3) προστίθεται στην εικόνα και η αιμομιξία:
Un paillard Juif abominable
Connaîtra charnellement sa propre fille.
«Ένας βδελυρός και ακόλαστος Εβραίος
θα γνωρίσει σαρκικά την ίδια του την κόρη».
Για τον Εβραίο στη μεσαιωνική δαιμονολογία: Trachtenberg. Για τα ζώα ως σύμβολα του εβραϊσμού, βλ., π.χ., την προμετωπίδα του Trachtenberg· ειδικά για τον σκορπιό: Bulard. Για τη μαύρη μαγεία στη συναγωγή, βλ. το απόσπασμα από το Άσμα του Ρολάν που παρατίθεται στην αρχή αυτής της ενότητας. Για την πίστη ότι οι Εβραίοι διοργάνωναν τουρνουά: Burdach (4).
51 Pseudo-Methodius, σ. 92. Για τους Εβραίους στα δράματα περί Αντιχρίστου: Trachtenberg, σ. 36–40. Για την παπική πολιτική, πρβλ. Trachtenberg, σ. 161: «Η Constitutio pro Judeis, η οποία απαγόρευε ρητώς τη βία, επικυρώθηκε από διαδοχικούς πάπες δέκα φορές, από την έκδοσή της το 1120 έως το 1250». Για τον ρόλο των Εβραίων ως δανειστών χρημάτων, βλ. τα έργα που παρατίθενται παραπάνω, στη σ. 76. Φαίνεται αρκετά βέβαιο ότι οι Εβραίοι της Ρηνανίας δεν είχαν ακόμη στραφεί στον έντοκο δανεισμό κατά την εποχή της Πρώτης Σταυροφορίας· βλ. Caro, τόμ. I, σ. 211–225, και τόμ. II, σ. 110, 192 κ.ε.· Graetz, τόμ. VI, σ. 402.
52 Για τον ρόλο που αποδιδόταν στον πάπα και στον κλήρο στη δαιμονολογία διαφόρων αντιφρονούντων αιρέσεων και κινημάτων: Benz, σ. 307–314, 366–368· Peuckert, σ. 112 κ.ε.· Preuss, σ. 44 κ.ε. Για τον Αντίχριστο ως γιο επισκόπου και μοναχής: Adso, στο PL, στ. 1292. Για την άποψη του αγίου Βερνάρδου σχετικά με τον κλήρο: Radcke, σ. 15–17, 102.
53 Για τον propheta του 1209: Caesarius of Heisterbach, σ. 304–307. Για την Πόρνη της Βαβυλώνας: Αποκάλυψη 17, 6, 2· και για το Θηρίο: Αποκάλυψη 13, 17. Για τον κλήρο θεωρούμενο ως το Θηρίο: Benz, σ. 330–331.
54 «Δεν φροντίζουν καθόλου…»: Jean le Fèvre, βιβλ. III, στίχοι 602 κ.ε. (σ. 176 κ.ε.).
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου