« Υπάρχει μια βαθιά διαφορά μεταξύ της αντίληψης του ομηρικού ανθρώπου και του λατινικού κόσμου και, αν θέλουμε, του Έλληνα της ελληνιστικής εποχής.
ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΙ Η ΑΝΑΚΑΛΥΨΗ ΤΗΣ
ΚΕΝΟΤΗΤΟΣ
Η έλλειψη του Εγώ στην ελληνική σκέψη
Υπάρχει μια βαθιά διαφορά μεταξύ της αντίληψης του ομηρικού ανθρώπου και του λατινικού κόσμου και, αν θέλουμε, του Έλληνα της ελληνιστικής εποχής. Αυτή η διαφορά έγκειται στον διαφορετικό τρόπο κατανόησης του συνειδητού εγώ, της θέλησης, και αυτό αποκαλύπτει μια βαθιά αλλαγή που πρέπει να έχει συμβεί στη σκέψη.Ο Έλληνας δεν γνωρίζει το εγώ όπως το καταλαβαίνουμε σήμερα, ως ξεχωριστή και πρόθυμη ατομικότητα. Δεν υπάρχει λέξη στα αρχαία ελληνικά που να μπορεί να μεταφράσει τον όρο «θα» ή το λατινικό «voluntas». Στον ομηρικό άνθρωπο διακρίνονται διάφορα συστατικά, χωρίς ωστόσο να «αντιλαμβάνεται» ένα ενιαίο σύνολο μεταξύ τους, σαν να λείπει ένα μεμονωμένο κέντρο. Μπορεί να θυμάστε:
-σῶμα (sòma): το σώμα -ψυχή (psyché): η ζωτική πνοή -θυμός (thymòs): το συναισθηματικό κέντρο -φρήν (fren): το λογικό κέντρο -νοῦς (nùs): ευφυΐα.
Thumos (επίσης «thymòs», στα ελληνικά: θυ μ ός ) είναι μια αρχαία ελληνική λέξη που εκφράζει την έννοια της «συναισθηματικής ψυχής». Στα έργα του Ομήρου, ο thumos χρησιμοποιήθηκε για να δηλώσει συναισθήματα, επιθυμία ή μια εσωτερική παρόρμηση (κίνηση, ταραχή). Ο Θύμος ήταν μόνιμη κατοχή ενός ζωντανού ανθρώπου από έναν θεό, στον οποίο ανήκαν οι σκέψεις και τα συναισθήματά του. Όταν στα ομηρικά έργα ένας ήρωας βρίσκεται σε συναισθηματικό στρες, μπορεί να εξωτερικεύσει τον θύμο του, συνομιλώντας μαζί του (σαν να ήταν άλλο πρόσωπο).
Ο thumos, ο οποίος αργότερα θα καταλήξει να σημαίνει κάτι σαν τη συναισθηματική ψυχή, απλώς υποδηλώνει κίνηση ή ταραχή.Όταν ένας άντρας παύει να κινείται, ο thumos εγκαταλείπει τα άκρα του. Αλλά κατά κάποιο τρόπο είναι επίσης παρόμοιο με ένα όργανο. Μάλιστα, όταν ο Γλαύκος προσεύχεται στον Απόλλωνα για να απαλύνει τον πόνο του και να του δώσει τη δύναμη να βοηθήσει τον φίλο του Σαρπηδόνα , ο Απόλλωνας ακούει την προσευχή του και « ενσταλάζει σθένος στον θύμο του » (Ιλιάδα, XVI, 529). Ο θυμός μπορεί να πει σε έναν άνθρωπο να φάει, να πιει ή να τσακωθεί. Ο Διομήδης λέει σε ένα σημείο ότι ο Αχιλλέας θα πολεμήσει « όταν του μιλήσει ο θύμος στο στήθος του και ένας θεός τον σπρώξει » (IX, 702 κ.εξ.). Η χρήση όρων από τον Όμηρο για να αναφερθεί στο «σώμα» είναι περίεργη. Κάποιες ιδιαιτερότητες σημειώθηκαν ήδη από την εποχή του Αρίσταρχου . Ο όρος σῶμα (Soma), που χρησιμοποιήθηκε αργότερα για να δηλώσει τα σώματα των ζωντανών, όπως σημειώνει ο Αρίσταρχος, δεν χρησιμοποιείται ποτέ από τον Όμηρο για αυτά, αλλά μόνο για τους νεκρούς, τόσο που παίρνει την έννοια του «πτώματος». Ο όρος δέμας (démas – σώμα, πρόσωπο, άγαλμα ndb) βρίσκει ευρεία χρήση στα ομηρικά ποιήματα: αν και σύμφωνα με τον Αρίσταρχο μπορεί να μεταφραστεί ως αντικατάσταση του σῶματος (sòma), ο Όμηρος χρησιμοποιεί αυτόν τον όρο για να σχεδιάσει περισσότερο τη φιγούρα. παρά τή ύλη (1)Ο ύπνος και ο θάνατος οδηγούν το πτώμα του Σαρπηδόνα προς τη Λυκία, έργο του Johann Heinrich Füssli, 1803, Ζυρίχη, Sammlung Haus Rechberg. (wikipedia)
Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι ακόμη και στην τέχνη πριν από τον 5ο αιώνα π.Χ. το σώμα αναπαρίστατο ως πολλαπλότητα, με τον ίδιο τρόπο που είναι χαρακτηριστικό των παιδικών σχεδίων. Ωστόσο, ενώ στις τελευταίες αυτές απεικονίσεις το κεντρικό στοιχείο της μορφής είναι η προτομή, σε εκείνες που χρονολογούνται στη γεωμετρική περίοδο της ελληνικής τέχνης τα κρίσιμα στοιχεία της μορφής είναι τα άκρα, οι μύες, που φαίνονται χωρισμένοι μεταξύ τους και ενωμένοι με αρθρώσεις.. Σαν να μην έγινε αντιληπτό ένα ενιαίο και συνεκτικό σύνολο. Ακόμα και να πούμε για παράδειγμα «είχα ένα όνειρο», όπως θα λέγαμε, στα ελληνικά ήταν περισσότερο «είδα ένα όνειρο», αφού δεν ήταν εσωτερικό αλλά εξωτερικό για τον άνθρωπο.
Αυτό είναι ένα βαθύ και σημαντικό γεγονός. Η ελληνική λέξη εἴδωλον (Eidolon) της οποίας η σημασία είναι σχήμα, εικόνα ή φάντασμα ή φάσμα, αργότερα συγχωνεύτηκε στη λέξη Eidos (εἶδος) με την έννοια της μορφής, simulacrum, που στη συνέχεια θα είναι το λατινικό Idol. Στο έργο του Έλληνα συγγραφέα Στησίχορου (6ος αιώνας π.Χ.) με τίτλο Παλινωδία, λέγεται ότι δεν έφτασε στην Τροία η πραγματική Ελένη, αλλά η εικόνα της, το Είδωλό της, ειδικά φτιαγμένο από τον θεό Ερμή.
Από αυτό μπορούμε να δούμε ότι για την ομηρική σκέψη όχι μόνο το Εγώ, ως ενοποιητική και ιδρυτική δύναμη του Είναι, φαινόταν χωρίς καμία συνέπεια, αλλά το ίδιο το σώμα φαινόταν στα μάτια του χωρίς υλικό όπως το καταλαβαίνουμε σήμερα, αλλά ήταν μια ονειρική φιγούρα . Είναι χαρακτηριστικό της σύγχρονης σκέψης να συσχετίζει αναγκαστικά το σώμα με την ύλη, κάνοντάς τα σχεδόν συνώνυμα, αλλά για την ελληνική σκέψη αυτό δεν ίσχυε. Το ζωντανό ον, το ζωντανό σώμα, δεν γινόταν αντιληπτό ως υλικό σώμα, αλλά ως ένα άδειο όνειρο, φτιαγμένο από οπτασίες, από λάμψεις που προέρχονταν από τους Θεούς. Ένα σώμα χωρίς ύλη. Αυτό είναι σε συμφωνία με την ανατολική σκέψη. Και ενώ πολλοί μελετητές επιμένουν να πιστεύουν ότι ο ελληνικός κόσμος, αυτός του Λόγου και του Είναι, της Μορφής και των Ιδεών, απέχει πολύ από την ανατολική σκέψη, που ήθελε τον κόσμο να είναι μυθοπλασία, αυτός των Μάγια, με αυτήν την ανάλυση θέλουμε ακριβώς να βεβαιώνουν το αντίθετο: ότι στους αρχαίους Έλληνες η έσχατη φύση του σύμπαντος εμφανιζόταν ως ψευδαίσθηση;;;;.
Μάσκα του Διονύσου, 2ος αιώνας π.Χ.Για τον Έλληνα ο κόσμος δεν είναι φτιαγμένος από «πράγματα» αλλά αντίθετα τον αντιλαμβάνεται ως ένα σύνολο εμφανίσεων. Οι Ομηρικοί Θεοί προκαλούν εικόνες και οράματα στους Ήρωες, σχεδόν σαν ο κόσμος, από την ευαισθησία του ομηρικού ανθρώπου, να μην εκλαμβανόταν ως κάτι καθορισμένο σε βάρος και απτό. Ο κόσμος είναι μια εμφάνιση, όχι μια συλλογή αντικειμένων. Δεν είναι απολύτως τυχαίο ότι ο Έλληνας επινόησε την Τραγωδία , ένα από τα πιο εκπληκτικά και ξεκάθαρα παραδείγματα αυτής της αλήθειας. Στο θέατρο, στο Θέατρον, γινόταν η σκηνοθεσία του ίδιου του σύμπαντος, και επομένως το Είναι έπρεπε να εμφανίζεται ως δράμα στα μάτια του Έλληνα, ως αναπαράσταση, ως παράσταση χωρίς πραγματική και απόλυτη συνέπεια, γιατί τα πάντα, όπως θα έλεγε ο Ησίοδος δημιουργήθηκαν από το (Χάος) και από αυτό η άπειρη Νύχτα και το Έρεβος που παράγουν τα πάντα. Και οι Μύθοι, αν θέλουμε να προσθέσουμε, είναι γεμάτοι από το πόσο ιδιαίτερα σημαντική ήταν η μυθοπλασία ως ο ίδιος ο ιστός της ύπαρξης.
Η εγγενής μυθοπλασία του κόσμου
Ότι τά γεγονότα, τά πράγματα, τά συμβάντα υπάρχουν ως εμφάνιση, μυθοπλασία, ψευδαίσθηση, μας τό έχει ήδη εξηγήσει εύγλωττα η ινδουιστική σκέψη. Ο κόσμος είναι Μάγια, τεχνούργημα, ψευδαίσθηση, κενό. Για κάθε Βουδιστή, τα πράγματα και τα γεγονότα είναι εγγενή στο τίποτα και δεν έχουν συνέπεια και αντικειμενοποίηση. Πιστεύεται, όπως αναφέρθηκε, ότι πρόκειται για ανατολίτικο προνόμιο, αλλά αυτό δεν ισχύει. Ο Έλληνας Γοργίας δήλωσε ότι: « Τίποτα δεν υπάρχει και ακόμα κι αν υπήρχε κάτι, δεν θα ήταν γνωστό ».
Ο κόσμος της κλασικής Ελλάδας μας λέει ήδη το ρόλο που παίζει η μυθοπλασία στην ίδρυση του σύμπαντος. Ο Έλληνας, μέσα στην απαράμιλλη ευαισθησία του, είχε καταλάβει τη σημασία της μυθοπλασίας στην προέλευση των πραγμάτων. Και μας παρέχει σαφή παραδείγματα αυτού στον μύθο. Σκεφτείτε τον ρόλο που έπαιξαν η προσομοίωση, η εξαπάτηση και η μυθοπλασία στις αρχαίες μυθολογίες και κοσμογονίες. Στις ελληνικές θεογονίες , για παράδειγμα, η εξαπάτηση έχει εξέχουσα θέση και συμμετέχει στην εξήγηση του κόσμου. Ο Αισχύλος, ο Σοφοκλής, ο Ευριπίδης, ο Ησίοδος, μας έχουν πει με απαράμιλλη μεγαλοπρέπεια πόσο σημαντικός ήταν ο ρόλος της προσομοίωσης στην προέλευση του κόσμου. Η ψευδαίσθηση και η προσομοίωση αποκτούν μια θεμελιώδη όψη στη δομή του Είναι, χωρίς την οποία ο κόσμος δεν θα μπορούσε να είναι όπως τον ξέρουμε.Giorgio Vasari, Ο ακρωτηριασμός του Ουρανού από τον Κρόνο , 16ος αιώνας, Palazzo Vecchio, Φλωρεντία
Ο Κρόνος, με εξαπάτηση, εξευτελίζει τον πατέρα του Ουρανό, μετά από πρόταση της μητέρας του Γαίας. Αυτό το γεγονός συνέβη όταν μόνο ο ουρανός και η γη (Γαία και Ουρανός) εξακολουθούσαν να υπάρχουν. Αυτή η εξαπάτηση από τον Κρόνο επέτρεψε τη διαμόρφωση και την ανάπτυξη της μετέπειτα πολυπλοκότητας του κόσμου. Η Αφροδίτη, θεά του έρωτα και της ομορφιάς, γεννήθηκε τότε από τις σταγόνες του αίματος του Ουρανού. Ο Κρόνος λαμβάνει αργότερα την προφητεία από τη Γαία ότι ένας από τους γιους του θα τον ανέτρεπε και θα τον εκθρόνιζε. Ο Κρόνος αποφασίζει τότε να καταβροχθίσει κάθε παιδί που είχε με τη Ρέα, είτε νεογέννητο είτε ακόμα με σπαργανά. Η Ρέα, για να σώσει τον τελευταίο γεννημένο, διαλογίζεται μια απάτη, μια απάτη, ένα ψέμα και χρησιμοποιεί εναντίον του Κρόνου τα ίδια όπλα που τον καθορίζουν, γιατί ο Κρόνος είναι θεός της πονηριάς, του ψέματος και της διπροσωπίας. Η Ρέα γεννά κρυφά τον γιο της και βάζει τον Κρόνο να καταπιεί μια πέτρα τυλιγμένη με σπάργανα. Ο γιος ήταν ο Δίας και με την προσομοίωση καθιερώνεται η τάξη του κόσμου. Η αργή και αδυσώπητη μετάβαση από το Χάος στον Κόσμο συμβαίνει χάρη στη μυθοπλασία.
Η πονηριά ονομάζεται στο μύθο με τον όρο Μέτις . Μέτι είναι η σύνεση, αυτή η μορφή νοημοσύνης που μπορεί να επινοήσει εκ των προτέρων τις απαραίτητες σκοπιμότητες ώστε νά Girolamo Macchietti – Αλληγορία της σύνεσηςεξαπατήστε όποιον βρεθεί μπροστά σας. Η Μέτη είναι η μεγάλη αρχέγονη θεότητα που, αναδυόμενη από το κοσμικό αυγό, από το ακαθόριστο, φέρει μέσα της τον σπόρο όλων των Θεών, το μικρόβιο όλων των πραγμάτων, και φέρνει στο φως, ως πρώτη γεννήτρια, ολόκληρο το σύμπαν στη μετέπειτα πορεία και τήν ποικιλομορφία των μορφών της. Ο Δίας, που έγινε κάτοχος της παγκόσμιας δύναμης, του Κόσμου, της τάξης, ήταν ο θεός των Θεών. Ο Δίας όμως θέλησε να γίνει ακόμα πιο άτρωτος και αποφάσισε να κατακτήσει η ίδια τη Μήτιδα. Με το να ενωθεί απλώς μαζί της δεν θα είχε εγγυηθεί για τον εαυτό του την πλήρη ισχύ και έτσι αποφάσισε να την εξαπατήσει, δηλαδή αποφάσισε να προσποιηθεί τη θεότητα της ίδιας της μυθοπλασίας, πεπεισμένος ότι θα μπορούσε να ξεπεράσει την προσομοίωση με την προσομοίωση. Η Μέτη θα μπορούσε να πάρει άπειρες εμφανίσεις και μορφές, γιατί κατέχει τη δύναμη της μεταμόρφωσης και έχει την ικανότητα να παίρνει οποιαδήποτε εμφάνιση και να προσποιείται ότι είναι οτιδήποτε. Ο Δίας της σχεδίασε μια ανελέητη εξαπάτηση. Με αδιαφορία και ψυχραιμία τη ρώτησε αν ήταν αλήθεια ότι μπορούσε να μεταμορφωθεί σε οτιδήποτε, και εκείνη απάντησε ναι. Τότε ο Δίας, αποφασισμένος να τη δοκιμάσει, τη ρώτησε αν μπορούσε να μεταμορφωθεί σε μια σταγόνα νερό. Η Μέτις, αγνοώντας την πλοκή που της σκαρφίστηκε, μεταμορφώθηκε σε μια μικρή σταγόνα νερού και ο Δίας το εκμεταλλεύτηκε γρήγορα για να την καταπιεί. Κάνοντας αυτό, ο Δίας είχε γίνει η ίδια η Μέτις. Δεν είναι τυχαίο ότι από αυτή την ένωση γεννήθηκε τότε η Αθηνά, η θεά της Σοφίας, από το κεφάλι του Δία, σχεδόν σαν ο Έλληνας να ήθελε να τοποθετήσει τη Σοφία στο γεγονός ότι ο κόσμος προέρχεται από μια ολότητα μορφών και χαρακτηριστικών, του Ειδώλων που εμφανίζονται και εξαφανίζονται σαν σε όνειρο.
Όπως γίνεται αντιληπτό, η μυθοπλασία, η εμφάνιση και η τέχνη έχουν προσλάβει, στην ευαισθησία των αρχαίων Ελλήνων, ένα προνομιακό μέρος που συμβάλλει στον καθορισμό ολόκληρης της δομής του κόσμου, του σύμπαντος και της ψυχής. Όπως επίσης παρατηρείται, η πονηριά, στον μύθο, δεν βρίσκεται στον άνθρωπο και στα πράγματα, αλλά εκδηλώνεται στον άνθρωπο και στα πράγματα. Ο άνθρωπος που προσομοιώνει δεν είναι απλά ένας άνθρωπος που προσομοιώνει αλλά είναι ένας άνθρωπος που έχει λάβει τη Μέτις μέσα του.Η προσομοίωση έρχεται πάντα απ' έξω: είναι στην ψυχή αλλά δεν είναι η ψυχή, είναι μέσα στα πράγματα αλλά δεν είναι τα πράγματα. Η Μέτις, όπως καταλαβαίνει ο Έλληνας, είναι μια απόκοσμη και ανεξάρτητη δύναμη, αυτόνομη και απόλυτη, πρωτότυπη. Γνωρίζοντας τους νόμους του και κατανοώντας τα μυστικά του, ο άνθρωπος μπορεί να φτάσει σε μια ανώτερη γνώση του εαυτού του και να αποκτήσει μια πραγματική δύναμη να μεταμορφώσει τον εαυτό του και τον κόσμο. Μπορούμε λοιπόν να βεβαιώσουμε ότι οι Έλληνες κατάφεραν να δουν την ύπαρξη ως ένα παιχνίδι ασυνεπών αντανακλάσεων μορφών και ότι με την ύφανση αυτών των μορφών μαζί κατά βούληση όλα γίνονται δυνατά. Όλα είναι εμφάνιση, όνειρο, απροσδιοριστία, ασυνέπεια και όμως ύπαρξη. Όλα είναι ψευδαίσθηση, και ο κόσμος πηγάζει από αυτήν την ψευδαίσθηση, όπως όταν ο Διόνυσος, κοιτάζοντας στον καθρέφτη, βλέπει τον κόσμο να αντανακλάται.
ΚΑΙ ΤΟΤΕ ΕΜΦΑΝΙΖΟΝΤΑΙ ΟΙ ΠΡΟΣΩΚΡΑΤΙΚΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ, Ο ΣΩΚΡΑΤΗΣ ΜΕ ΤΟΝ ΔΕΥΤΕΡΟ ΠΛΟΥ, Ο ΟΠΟΙΟΣ ΑΝΑΚΑΛΥΠΤΕΙ ΤΟΝ ΕΠΕΚΕΙΝΑ ΤΗΣ ΟΥΣΙΑΣ ΝΟΥ, Ο ΟΠΟΙΟΣ ΑΝΤΙΚΑΘΙΣΤΑ ΜΕ ΤΟΝ ΛΟΓΟ ΤΗΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΦΑΝΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΜΕΤΡΟ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ ΩΣΤΕ Η ΑΡΕΤΗ ΝΑ ΠΑΡΕΙ ΤΗΝ ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΗΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΟΣ, ΤΟ ΘΕΙΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΜΕΣΑ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ, ΟΠΩΣ ΜΑΣ ΦΑΝΕΡΩΝΟΥΝ ΤΑ ΟΝΟΜΑΤΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΗΣ ΜΕΤΑΜΥΘΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΠΟΧΗΣ. ΟΝΟΜΑΤΑ ΑΡΕΤΩΝ Ή ΌΧΙ. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΘΕΑΙΤΗΤΟΣ....
« Όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί και αυτός που ταπεινώνεται θα υψωθεί» Ευαγγέλιο κατά Λουκά (Λουκάς 14,1.7-14)
Καλή τύχη! του Έντμουντ Μπλερ Λέιτον, 1900- ύστερη βικτωριανή απεικόνιση μιας κυρίας που δίνει την εύνοιά της σε έναν ιππότη με στολή μάχης
S U B (ΥΠΟΤΑΓΗ) ΣΤΙΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΚΑΙ ΙΠΠΟΤΙΚΟ ΙΔΑΝΙΚΟ
Είναι σχεδόν παράφωνο, στην κοινή ευαισθησία του σύγχρονου άντρα, να πιστεύει κανείς ότι στον ίδιο άντρα μπορεί να συνυπάρχει η ηρωική αίσθηση της ανδρείας και του θάρρους και της υποταγής ακόμα και της ταπείνωσης για μια γυναίκα. Φαίνεται, εκ πρώτης όψεως, ότι οι δύο πόλοι αποκλείουν ο ένας τον άλλον a priori αφού, τουλάχιστον φαινομενικά, η ανύψωση και η υποταγή είναι όροι αντίθετοι.
Μεθυσμένοι Ηρακλής και Ομφάλη. Αρχαία τοιχογραφία από την Πομπηία.Ωστόσο, ο μεγαλύτερος Έλληνας ήρωας, ο Ηρακλής , έπρεπε να ξεπεράσει μια πολύ δύσκολη δοκιμασία. Στην πραγματικότητα υποδουλώθηκε για τρία χρόνια από την Ομφάλη , βασίλισσα της Λυδίας. Και τον ανάγκασε να ντυθεί γυναίκα και να τον κοροϊδεύουν οι υπηρέτριές της. Και αυτό συνέβη τις μέρες που έπρεπε επίσης να παραμείνει στην αγνότητα για τις θρησκευτικές τελετές στο Διονύσιο. Είναι μοναδικό ότι ο μεγαλύτερος Ήρωας όλων των εποχών ήταν υποταγμένος σε μια γυναίκα και σε αγνότητα. Αλλά δεν είναι το μόνο παράδειγμα. Ακόμη και οι Κορυβάντες, οι μαθητές της Θεάς Κυβέλης, ταπείνωσαν τον εαυτό τους για Εκείνη σε μεγάλες πομπές στις οποίες μαστιγώθηκαν και ντύθηκαν γυναίκες, και στη Σπάρτη, στο Ναό της Αρτέμιδος παρόμοια. Έχουμε ήδη συζητήσει αλλού (1) πώς η πρακτική της ταπείνωσης και της υποταγής χρησιμοποιήθηκε για τελετουργικούς και θρησκευτικούς σκοπούς σε διάφορους πολιτισμούς και ιστορικές περιόδους. Αυτή είναι η απόδειξη, τουλάχιστον λογοτεχνική, ότι η ανύψωση του Πνεύματος περνάει και από τη θανάτωση και, γιατί όχι, από την υποταγή στις γυναίκες. Από την άλλη, η ίδια η ετυμολογία της λέξης γυναίκα είναι, στα λατινικά, μια συστολή της domina, (dom'na) ή αυτή που κυριαρχεί.
«Την ανταπέδωσε γρήγορα τον χαιρετισμό της, γιατί είχε μεγάλη επιθυμία γι' αυτόν και εκείνος γι' αυτήν. Δεν κάνουν λόγο ή συμφωνία για αγένεια ή δειλία . Πηγαίνουν ο ένας κοντά στον άλλο, και τα χέρια τους ενώνονται. Το ότι δεν μπορούν να είναι μαζί τους δυσαρεστεί υπερβολικά και κατηγορούν τα παπούτσια».
Lancelot, ή ο ιππότης της καρέτας (vv. 4583-4701).Chrétien de Troyes 12ος αιώναςEdmund Blair Leighton, Guinevere και Lancelot
Η ιστορία, που αφηγείται σε ένα από τα μεγαλύτερα αριστουργήματα της λογοτεχνίας του βρετονικού κύκλου, αφηγείται τον μοιχό μεταξύ της βασίλισσας Guinevere, συζύγου του βασιλιά Αρθούρου, και του Lancelot of the Lake, του γενναιότερου από τους ιππότες της Στρογγυλής Τραπέζης συνοψίζει πολύ καλά το κώδικας αυτού που θα ονομαστεί αυλική αγάπη. Σε αυτή την ιστορία η ταπείνωση του Λάνσελοτ είναι πολύ παρούσα, ο οποίος, για να σώσει τη γυναίκα που αγαπά (στην πραγματικότητα είναι κλεισμένη σε έναν πύργο) δεν διστάζει να ανέβει σε ένα κάρο που προορίζεται να πάρει τον καταδικασμένο στην αγχόνη, μια χειρονομία που θα είχε ταπεινώσει και ατιμάσει βαθιά. (ª) Το ίδιο το γεγονός ότι η αγαπημένη γυναίκα βρίσκεται στην κορυφή ενός πύργου και ο ιππότης τοποθετείται από κάτω της, και ότι ο τελευταίος προσπαθεί με κάθε τρόπο να την φτάσει ανυψούμενοςς, είναι ένα σαφές συμβολικό στοιχείο που τοποθετεί τη γυναίκα σε ανέφικτο, ανώτερο επίπεδο. Αυτή η αέναη τάση προς την ανύψωση, προς την αυτοκρατορική έδρα της γυναικείας Αρχής, είναι ανάλογη με την ίδια ερωτική επιθυμία που, χωρίς να ικανοποιείται αμέσως, αλλά να εξαχνώνεται σε μια αδιάκοπη αναμονή, γίνεται κάθετη.Το σίδερο που εμποδίζει τη σαρκική ένωση των δύο εραστών, στην προκειμένη περίπτωση η πανοπλία και οι σχάρες, υψώνονται εδώ σε ένα πραγματικό κλουβί αγνότητας που εμποδίζει την πλήρη ένωση των δύο αγαπημένων.
«Μα δεν βλέπεις», του λέει, «πώς αυτά τα σίδερα εδώ είναι δυνατά για να σπάσουν, δύσκολα λυγίζουν; Δεν θα μπορείτε να τα αποσυνδέσετε ή να τα τραβήξετε προς το μέρος σας ή να τα σκίσετε αρκετά για να τα εξαφανίσετε».
Οι ιστορικοί σήμερα πιστεύουν ότι η χρήση μηχανικών συσκευών για την αγνότητα κατά τον Μεσαίωνα είναι μια μεταγενέστερη πεποίθηση, κυρίως μετά τον 15ο αιώνα, και ότι οι διάφορες αναφορές για αυτό το φαινόμενο στη βιβλιογραφία της εποχής είχαν περισσότερο συμβολική αξία. Δεν θέλουμε να υπεισέλθουμε εδώ στα πλεονεκτήματα αυτών των ιστορικών διακρίσεων, ωστόσο η χρήση πρακτικών, συμπεριλαμβανομένων των σωματικών, για σεξουαλικό περιορισμό και αποχή είναι αναμφισβήτητη, όπως μαρτυρούν οι αλληγορίες και τα ποιήματα και δέν εξαντλούνται στη λογοτεχνική τέχνη. έκρυβε έξυπνα μυστικιστικές και ερωτικές τεχνικές πολύ πιο μακρινών καταβολών στο χρόνο και στο χώρο.
«Είναι η αγνή αγάπη που δένει τις καρδιές δύο ερωτευμένων με κάθε συναίσθημα χαράς. Αυτός ο τύπος συνίσταται στην ενατένιση του νου και στη στοργή της καρδιάς, που περιορίζεται στο φιλί και στην αγκαλιά και σε μέτρια επαφή με το γυμνό σώμα του εραστή, παραλείποντας την πλήρη ικανοποίηση, αφού αυτό δεν επιτρέπεται σε όσους θέλουν να αγαπήσουν τόσο αγνά. ” Andrea Cappellano. De Amore 1184 μ.ΧRomeo and Juliet (1884), Frank Dicksee.
Ο Andrea Cappellano ήταν Γάλλος συγγραφέας που έζησε μεταξύ του 12ου και του 13ου αιώνα και μάλιστα ήταν ιερέας στην αυλή τού Μαρία της Σαμπάνιας, ανιψιού του Γουλιέλμου Θ' της Ακουιτανίας και στο έργο του, που είχε τη φήμη και την περιουσία του με την πάροδο του χρόνου,τυποποίησε αυτούς πού ήταν οι «κανόνες» που αφορούσαν την αυλική αγάπη που ήταν ήδη ευρέως διαδεδομένη σε διάφορα ιπποτικά μυθιστορήματα και ποιήματα. Αυτό το κείμενο απαριθμεί τις αρετές και τους κώδικες ιπποτισμού που πρέπει να υιοθετηθούν προς τις γυναίκες και μπορεί να συνοψιστεί λέγοντας ότι στον αυλικό έρωτα υπήρχε μια πραγματική λατρεία της γυναίκας, την οποία ο εραστής έβλεπε ως ένα υπέροχο, ανέφικτο και θεϊκό ον. Προσέξτε το απόσπασμα, πάλι από το αριστούργημα του Chrétien de Troyes, στο οποίο η γυναίκα συγκρίνεται με ένα λείψανο, ένα αντικείμενο απόλυτης αφοσίωσης και υποταγής που ξυπνά στον ιππότη την αυθόρμητη κίνηση τού γονατίσματος προς αυτήν:
«Και πηγαίνει στο κρεβάτι της βασίλισσας, τη λατρεύει και την υποκλίνεται, γιατί δεν υπάρχει λείψανο στο οποίο να πιστεύει πια».
Ο άντρας είναι πάντα κατώτερος από τη γυναίκα και ο ιππότης υποτάσσεται πλήρως σε αυτήν και υπακούει στη θέλησή της. Αυτή η σχέση μεταξύ των δύο ορίζεται servitium amoris, «υπηρεσία αγάπης». Ο εραστής δείχνει τον φόρο τιμής του στη γυναίκα και στέκεται με ταπεινή λατρεία μπροστά της. Είναι μια «αγάπη-υποτέλεια» στην οποία η σχέση μεταξύ άνδρα και γυναίκας είναι παρόμοια με αυτή μεταξύ του υποτελή και του κυρίου του. Όλη η δύναμη βρίσκεται στην κυρία, «Μπορείς να μου κάνεις καλό ή κακό, αυτό παραμένει στη δύναμή σου» λέει ο τροβαδούρος ποιητής Bernart de Ventadorn στην αγαπημένη του στο Ges de chantar «γιατί είμαι πάντα έτοιμος να κάνω κάθε ευχαρίστησή σου» . Ωστόσο, ο πόθος τους δεν είναι καθαρά πνευματικός, πλατωνικός αν θέλετε να το πείτε, αντιθέτως είναι σαρκικός, αλλά διαρκώς ανικανοποίητος, ποτέ πλήρως ικανοποιημένος, αλλά μάλλον ανεβαίνει σε διαρκή διόρθωση. Η δύναμη αυτής της διόρθωσης βρίσκεται ήδη στον Όμηρο στο Μύθο των Σειρήνων , οι οποίες, με μια πειστική καιΧέρμπερτ Τζέιμς Ντρέιπερ Ο Οδυσσέας και οι Σειρήνες 1909 αγγελική φωνή, κάνουν έκκληση στις επιθυμίες του Οδυσσέα που παρασύρεται και μαγεύεται από αυτές, αλλά όντας δεμένος στο κοντάρι του πλοίου αντιστέκεται. Απολαμβάνει, λοιπόν, και υποφέρει, νιώθει μια οδυνηρή χαρά τυπική της αίσθησης του υψηλού, καθετοποιώντας μια επιθυμία που, αν πραγματοποιηθεί αμέσως, θα οδηγούσε σε εκμηδένιση.
Στο κεφάλαιο -για την επίδραση της αγάπης- του De amore ο Cappellano γράφει ότι «η αγάπη σε κάνει και αγνό» και στον δεκάλογο του για την αγάπη ως ηθική και πνευματική βελτίωση επιμένει στο θέμα λέγοντας «Chastity you must serve for the lover». . Η αγάπη λέει, εξευγενίζει και βελτιώνει, αλλά ταυτόχρονα ταπεινώνει και συνεπάγεται θυσίες.
«Επομένως, τίποτα δεν φαίνεται να λέγεται περισσότερο στον εραστή από το να είναι ντυμένος με ταπεινοφροσύνη και γυμνός στην υπερηφάνεια».
Η αγνή αγάπη είναι αυτή που «αυξάνεται πάντα χωρίς τέλος» δημιουργώντας την «απεριόριστη επιθυμία να φτάσει κανείς στην αγκαλιά του αγαπημένου» (χωρίς να τον φτάσει ποτέ) σε αντίθεση με την ακάθαρτη αγάπη που αντίθετα «ολοκληρώνει κάθε απόλαυση της σάρκας και τελειώνει στην τελική πράξη τής Αφροδίτης. (...) Στην πραγματικότητα, αυτό σύντομα εξαφανίζεται και διαρκεί για λίγο, και συχνά λυπάται κανείς που το έχει κάνει » . Αυτός ο τύπος αγάπης λάμβανε χώρα συχνά εκτός του επίσημου γάμου, αφού περιελάμβανε μια άνιση υπηρεσία αγάπης, με τον άντρα να είναι υποταγμένος.Επομένως, η κλασική αγάπη ως ισότητα δεν υπάρχει εδώ. Η αγάπη μπορούσε επίσης να ανταποκριθεί στο συναίσθημα αλλά ποτέ στην επιθυμία και αυτό ακριβώς σήμαινε ότι ήταν αδιάφορη και ελεύθερη, αγνή. Ο εραστής, δεχόμενος την ταπείνωση ότι η γυναίκα που αγαπούσε είχε άλλον άντρα, τον άντρα της, ενώ δεν μπορούσε να την έχει, μέσα από αυτήν ακριβώς την ταπείνωση εξυψώθηκε και εκλεπτύνθηκε εσωτερικά.The Serving Knight» ή cicisbeo
Η φιγούρα του ιππότη στην υπηρεσία της γυναικείας θεάς αναπτύχθηκε στη συνέχεια με τους αιώνες, αλλοιώνοντας και κατά κάποιο τρόπο εκχυδαιστηκε, μέχρι τη σύγχρονη εποχή στη μορφή του cicisbeo. Ονομαζόμενος και καβαλάρης υπηρέτης, ο cicisbeo ήταν ο κύριος που τον δέκατο όγδοο αιώνα συνόδευε μια παντρεμένη αρχόντισσα σε κοινωνικές εκδηλώσεις, πάρτι, δεξιώσεις, θέατρα και τη βοηθούσε ταπεινά στα προσωπικά της καθήκοντα, όπως περιποίηση, ψώνια, επισκέψεις, παιχνίδια. Περνούσε το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας μαζί της και συνήθιζε να την επαινεί, να κάθεται δίπλα της και να τη σερβίρει. Είναι, αν και με έναν πλέον ευτελισμένο και σύγχρονο τρόπο, ένα είδος Πάρεδρου όπως ήταν οι Πάρεδροι των Θεών στην αρχαία Ελλάδα.
Η ίδια η λέξη φλερτάρω έχει μακρινή προέλευση και συνδέεται με την υποταγή σε μια γυναίκα. Η πράξη του φλερτ, ετυμολογικά, σημαίνει δικαστήριο, δηλαδή συνοδεύει κάποιον για να δείξει ευλάβεια, υπακοή και σεβασμό και ως εκ τούτου να προσφέρει τιμές και υπηρεσίες. Στην πραγματικότητα, η αυλή ήταν η ομάδα των ανθρώπων (οι αυλικοί) που περιέβαλλαν έναν Ηγεμόνα ή ένα πρόσωπο απόλυτης σημασίας. Καταλαβαίνουμε πολύ καλά ότι αυτό το ιπποτικό όραμα δεν έχει καμία σχέση με τη σύγχρονη αντίληψη των σχέσεων άνδρα-γυναίκας όπως παρουσιάζονται στην καταναλωτική κοινωνία και ότι έχει καθιερωθεί προσφέροντας ένα μοντέλο συναισθηματικής σχέσης ως κατανάλωση, που έχει αρχή, μια εξέλιξη και ένα τέλος, απογυμνωμένο από κάθε εσωτερικό και υπεργήινο περιεχόμενο.
Στον μεσαιωνικό αυλικό έρωτα, πρόκειται για το fin'amor ή την καθαρή αγάπη, που πίσω από την καλειδοσκοπική λογοτεχνία της εποχής έκρυβε στην πραγματικότητα μυστικιστικές τεχνικές ήδη γνωστές ακόμη και στην Ανατολή. Την ίδια περίοδο, μάλιστα, (°) στην άλλη άκρη του κόσμου, στο Κασμίρ, τον 9ο αιώνα, άνθισε η Τάντρα λογοτεχνία, με παρόμοιες αντιλήψεις σχετικά με τη θρησκευτική οπτική της ερωτικής επιθυμίας. Η Vijñānabhairava Tantra, ένα από τα κύρια κείμενα του Σαϊβισμού του Κασμίρ, προτείνει παρόμοιες τεχνικές στους Γιόγκι για να επιτύχουν την ευδαιμονία: «χάρη στην έντονη ανάμνηση της ευχαρίστησης που δίνει μια γυναίκα με τα φιλιά, τις κινήσεις και τα χάδια της, ακόμη και εν απουσία της». . Και εδώ έχουμε να κάνουμε με την έννοια της μακρινής Αγάπης, η οποία θα επιβεβαιωθεί επίσης στους κύκλους τής Βρετάνης και της Καρολίγγειας εποχής και η οποία αποκαλύπτει μια πνευματική τεχνική για να ανυψώσει τον Έρωτα και να τον εξυψώσει σε έναν όρκο υποταγής στο Ντέβα, τη γυναικεία κοσμική Αρχή. Ο άντρας της αυλικής αγάπης είναι ο συμπαντικός άντρας, που στοχεύει να φτάσει αέναα στο Απόλυτο χωρίς ποτέ να το φτάσει, η μακρινή αγάπη είναι επομένως η ένταση προς το άπειρο που προκαλεί ευχαρίστηση, έκσταση και ταυτόχρονα απογοήτευση, εξίσου η Γυναίκα Θεά είναι ανέφικτη και κυρίαρχη. Αυτή η εμπειρία του να παραδοθεί κανείς στη θέληση της Βασίλισσας είναι μια εκστατική εμπειρία. Εκείνος: «Της υπόσχεται χωρίς δισταγμό ή φόβο ό,τι θέλει και βάζει τον εαυτό του εξ ολοκλήρου στην εξουσία της.
«Ο ιππότης είναι βυθισμένος στις δικές του σκέψεις σαν κάποιος που δεν έχει ούτε τη δύναμη ούτε την άμυνα μπροστά στην Αγάπη που είναι ο κυρίαρχος του. Ξεχνάει τον εαυτό του, δεν ξέρει πια αν υπάρχει ή όχι, ούτε θυμάται το όνομά του» Chrétien de Troyes. Lancelot; Mondadori 1983 σελ.14
Η Σάκτι , η θεά, όπως δηλώνει και η Kulārṇava Tantra, ενσαρκώθηκε στην αγαπημένη γυναίκα και υπήρχε τέτοια ταύτιση με το σώμα και τη θεία αρχή που όλα μέσα της έπρεπε να είναι αντικείμενο λατρείας, ακόμη και οι σωματικές της εκκρίσεις, ακόμη και αν μια τέτοια λατρεία συνεπαγόταν ταπείνωση του ανθρώπου. Το ίδιο συμβαίνει και με τον Λάνσελοτ, ο οποίος τρέφει τέτοια λατρεία για τη Γκουινέβερ που φτάνει στο σημείο να φιλάει τις τρίχες της βασίλισσας κολλημένες στη χτένα της σαν να είναι ιερές. Είναι κατανοητό ότι, αν και στον σύγχρονο άνθρωπο, που δεν έχει συνηθίσει να σκέφτεται με υπερβατικούς και συμβολικούς όρους, όλες αυτές οι πρακτικές μπορεί να φαίνονται σαν ένας γελοίος μύθος, ο καρπός μιας μεσαιωνικής και τώρα αναχρονιστικής κληρονομιάς, αυτές οι σκέψεις που αποκαλύφθηκαν από την Ανατολή στήν μεσαιωνική ιπποτική ευαισθησία , περιέχουν έναν μυστικιστικό πυρήνα που υφαίνεται σε μια Αιώνια Φιλοσοφία, έναν συμβολικό και διαχρονικό κώδικα που βλέπει τη Γυναικεία Αρχή ως την εξισορροπητική Δύναμη του Αρσενικού μέσω της επιστροφής του Ουρανού στη Γη.
Υποταγμένος στη γυναίκα, με αυτή την έννοια, είναι ένα Σύμβολο μιας αποστολής κάτω από τον Ουρανό, στη γη και γιά τη γη. Στην πραγματικότητα, η στρατιωτική δύναμη και ανδρεία, που αντιπροσωπεύονται από τα όπλα και το θάρρος του ιππότη, είναι πάντα και μόνο στην υπηρεσία εκείνων που δεν διαθέτουν την ίδια δύναμη. Ο Ιππότης ήταν ηθικά υποχρεωμένος να υπερασπιστεί τις γυναίκες και τα παιδιά, τους άρρωστους και τους ηλικιωμένους, με άλλα λόγια τούς αδύναμους και η δύναμή του θα ήταν μάταια αν δεν ήταν στην υπηρεσία των αδυνάτων, αφού κάθε ευγένεια παύει να είναι τέτοια όταν δεν είναι την υπηρεσία εκείνων που δεν μπορούν να υπερασπιστούν τον εαυτό τους. Η ψυχική διαδικασία εξευγενισμού αυτής της Ευγένειας συνέβη μέσω της υποταγής και της ταπείνωσης προς τις γυναίκες, εδώ μια χθόνια, επίγεια και σεληνιακή αρχή στο μεγάλο θέατρο του σύμπαντος που απαιτεί ισορροπία μεταξύ αυτού που ανεβαίνει και αυτού πού πέφτει. Αν όλοι σήμερα, στρατιώτες και αγρότες, έμποροι και πολιτικοί, επέστρεφαν ξαφνικά στην εποχή των Καρολίγγων και σε αυτά τα ιπποτικά ιδανικά, θα είχαμε εξαγνίσει τη μισή ανθρωπότητα με μια πτώση.
ª Στην έκδοση του Lancelot του 1983 που δημοσιεύτηκε από τον Mondadori, με επιμέλεια της Gabriella Agrati, βρίσκουμε ότι τα ψυχολογικά προφίλ των Ginevra και Lancelot είναι καλά οριοθετημένα. Η Guinevere είναι και στοργική και σκληρή με τον Lancelot. Τον λατρεύει. Υποφέρει για εκείνον. Σε άλλες περιπτώσεις όμως τον κακομεταχειρίζεται. Υπάρχει μια σκηνή όπου τον εξευτελίζει μπροστά στα παράνυφα και ο Λάνσελοτ αρχίζει να κλαίει μπροστά σε όλους. Στο τουρνουά Noauz, για παράδειγμα, ο ιππότης καλύπτεται με δυσφημία για την αγάπη τής Ginevra, πράγματι φτάνει στο σημείο να φαίνεται γελοίος και να τον προσβάλλουν οι παράνυμφοι του. Από την άλλη, η Ginevra τον κακομεταχειρίζεται και τον χειραγωγεί σαν μαριονέτα χωρίς να δείχνει καμία αίσθηση ενοχής.
-Πρέπει να δώσουμε τη μέγιστη προσοχή για να μην πέσουμε στην παρεξήγηση της σύγχυσης του ιπποτικού ιδεώδους απέναντι στις γυναίκες με τον σύγχρονο φεμινισμό. Στην αυλική αγάπη είναι η γυναίκα που κυριαρχεί αλλά μόνο σε συναισθηματικό και ερωτικό επίπεδο, σε στρατιωτικό και πολιτικό επίπεδο είναι πάντα ο άντρας που έχει το προνόμιο και την ανδρεία. Το ιδεώδες του ιπποτισμού, λοιπόν, δεν έχει καμία σχέση με τον φεμινισμό, αλλά απεικονίζει μια ισορροπία μεταξύ του ουράνιου και του επίγειου επιπέδου χωρίς να διαστρεβλώνει τον κλασικό ρόλο του άνδρα και της γυναίκας.