Συνέχεια από Τρίτη 10. Νοεμβρίου 2026
Ιερέας Pavel Florenskij
Ο στύλος και το εδραίωμα της αλήθειας
Ίσως ακριβώς από τη θεώρηση του αναπόφευκτου μιας τέτοιας επιλογής γεννήθηκε στον Μπλεζ Πασκάλ η σκέψη του στοιχήματος για τον Θεό [78]. Από τη μία πλευρά — τα πάντα, αλλά ακόμη αβέβαια· από την άλλη — κάτι, που στον ανόητο φαίνεται κάτι, αλλά για όποιον έχει γνωρίσει την πραγματική του αξία γίνεται απολύτως τίποτε χωρίς εκείνο, και τα πάντα, αν βρεθεί εκείνο. Στην πιο παραστατική της μορφή, η ιδέα ενός τέτοιου στοιχήματος εκφράστηκε από έναν μαγαζάτορα: είχε κρεμάσει στο μαγαζί του πλήθος καντήλια, εικόνες, σταυρούς και κάθε λογής ιερά αντικείμενα. Όταν κάποιος «διανοούμενος» άρχισε να εκφράζει τον σκεπτικισμό του γι’ αυτά, ο μαγαζάτορας είπε: «Ε, κύριε! Όλα αυτά μου στοιχίζουν πενήντα ρούβλια τον χρόνο — ένα τίποτε για μένα. Κι αν τελικά φανούν χρήσιμα;» Βέβαια, μια τέτοια διατύπωση του «στοιχήματος του Πασκάλ» ακούγεται χονδροειδής, ακόμη και κυνική. Βέβαια, ακόμη και στον ίδιο τον Πασκάλ μπορεί να φαίνεται υπερβολικά υπολογιστική. Κι όμως, το γενικό νόημα αυτού του στοιχήματος, που παραμένει πάντοτε το ίδιο, είναι αναμφισβήτητο: αξίζει να ανταλλάξει κανείς το βέβαιο τίποτε με την αβέβαιη Απειρότητα, πολύ περισσότερο αφού μέσα στην τελευταία εκείνος που κάνει την ανταλλαγή μπορεί να ξαναβρεί το τίποτε που είχε, αλλά πλέον ως κάτι. Ωστόσο, αν για την αφηρημένη σκέψη το όφελος μιας τέτοιας ανταλλαγής είναι αμέσως σαφές, η μεταφορά αυτής της σκέψης στην περιοχή της συγκεκριμένης ψυχικής ζωής δεν κατορθώνεται αμέσως: σαν πληγωμένο θηρίο υπερασπίζεται τον εαυτό της η εγωικότητα που έχει ξεσκεπαστεί.
Η αυτοεπιβεβαιωνόμενη ειδωλολατρική διάνοια υποστήριζε ήδη από παλιά ότι οι επαγγελίες του Χριστού είναι αναπόδεικτες, επειδή αναφέρονται σε μελλοντικά αγαθά. Σε αυτό όμως ο Αρνόβιος απαντά ότι, από δύο αβέβαια πράγματα, πρέπει πάντοτε να προτιμούμε εκείνο που μας δίνει ελπίδα από εκείνο που δεν μας δίνει [79].
Ο σκεπτόμενος άνθρωπος έχει ήδη καταλάβει ότι σε αυτή την όχθη δεν έχει τίποτε. Για να πατήσει όμως στη γέφυρα και να προχωρήσει πάνω της χρειάζεται προσπάθεια, χρειάζεται να δαπανήσει δυνάμεις. Κι αν αυτή η δαπάνη δεν οδηγεί πουθενά; Μήπως είναι καλύτερα να μείνει εδώ, δίπλα στη γέφυρα, μέσα στους επιθανάτιους σπασμούς; Ή να προχωρήσει πάνω στη γέφυρα — ίσως να προχωρεί σε όλη του τη ζωή, περιμένοντας αιώνια την άλλη άκρη; Τι είναι καλύτερο: να πεθαίνει αιώνια —έχοντας ίσως μπροστά στα μάτια του τη γη της επαγγελίας—, να παγώνει μέσα στο παγερό ψύχος του απόλυτου μηδενός και να καίγεται στον αιώνιο πυρετό της πυρρώνειας ἐποχῆς· ή να εξαντλεί τις τελευταίες του δυνάμεις, ίσως για χάρη μιας χίμαιρας, ενός αντικατοπτρισμού που θα απομακρύνεται όσο ο οδοιπόρος προσπαθεί να πλησιάσει; Μένω, μένω εδώ. Όμως η βασανιστική οδύνη και η ξαφνική ελπίδα δεν με αφήνουν ούτε να ξεψυχήσω ήσυχα. Τότε πετάγομαι όρθιος και τρέχω ορμητικά. Αλλά το ψύχος μιας εξίσου ξαφνικής απελπισίας μού κόβει τα πόδια, ένας απέραντος φόβος κυριεύει την ψυχή. Τρέχω, τρέχω ορμητικά προς τα πίσω.
Να προχωρώ και να μην προχωρώ, να αναζητώ και να μην αναζητώ, να ελπίζω και να απελπίζομαι, να φοβάμαι μήπως ξοδέψω τις τελευταίες μου δυνάμεις και, εξαιτίας αυτού του φόβου, να τις ξοδεύω στο δεκαπλάσιο, τρέχοντας πέρα δώθε. Πού βρίσκεται η διέξοδος; Πού το καταφύγιο; Σε ποιον, σε τι να προστρέξω για βοήθεια; «Κύριε, Κύριε, αν υπάρχεις, βοήθησε την παράφρονα ψυχή· έλα Εσύ ο ίδιος, οδήγησέ με Εσύ ο ίδιος κοντά Σου! Είτε το θέλω είτε δεν το θέλω, σώσε με [80]. Όπως μπορείς και όπως γνωρίζεις, δώσε μου να Σε δω. Με τη δύναμη και με τα παθήματα τράβηξέ με κοντά Σου!»
Σε αυτή την κραυγή της έσχατης απελπισίας βρίσκεται η αρχή ενός νέου σταδίου του φιλοσοφείν — η αρχή της ζωντανής πίστης. Δεν γνωρίζω αν υπάρχει η Αλήθεια ή αν δεν υπάρχει. Αλλά αισθάνομαι με όλο μου το είναι ότι δεν μπορώ χωρίς αυτήν. Και γνωρίζω ότι, αν υπάρχει, είναι τα πάντα για μένα: και λόγος και αγαθό και δύναμη και ζωή και ευτυχία. Ίσως να μην υπάρχει· όμως την αγαπώ — την αγαπώ περισσότερο από καθετί που υπάρχει. Ήδη σχετίζομαι μαζί της σαν να υπάρχει, και αυτήν —που ίσως δεν υπάρχει— την αγαπώ με όλη την ψυχή μου και με όλη τη διάνοιά μου. Για χάρη της παραιτούμαι από τα πάντα — ακόμη και από τα ερωτήματά μου και από την αμφιβολία μου. Εγώ, που αμφιβάλλω, συμπεριφέρομαι απέναντί της σαν να μην αμφιβάλλω. Εγώ, που στέκομαι στο χείλος της μηδαμινότητας, βαδίζω σαν να βρισκόμουν ήδη στην απέναντι όχθη, στη χώρα της πραγματικότητας, της δικαίωσης και της γνώσης. Με τον τριπλό άθλο της πίστης, της ελπίδας και της αγάπης υπερνικάται η ακαμψία του νόμου της ταυτότητας. Παύω να είμαι Εγώ, η σκέψη μου παύει να είναι δική μου σκέψη· με μια ακατανόητη πράξη παραιτούμαι από την αυτοεπιβεβαίωση «Εγώ = Εγώ». Κάτι ή Κάποιος με βοηθά να βγω από τον εγκλεισμό στον εαυτό μου. Είναι, κατά τον λόγο του αγίου Μακαρίου του Μεγάλου, «η ίδια η Αλήθεια που παρακινεί τον άνθρωπο να αναζητεί την Αλήθεια — αὐτῇ ἡ ἀλήθεια αναγκάζει τὸν ἄνθρωπον ἀλήθειαν ἐπιζητεῖν» [81]. Κάτι ή Κάποιος σβήνει μέσα μου την ιδέα ότι το Εγώ είναι το κέντρο των φιλοσοφικών αναζητήσεων, και στη θέση αυτή τοποθετώ την ιδέα της ίδιας της Αλήθειας. Ενώ δεν είμαι τίποτε, αλλά είμαι το μόνο που μου είναι δεδομένο, εγώ, που είμαι δεδομένος στον εαυτό μου, παραιτούμαι, με τρόπο ακατανόητο για εμένα τον ίδιο, από αυτό το μοναδικό μου κτήμα· προσφέρω στην Αλήθεια τη μόνη θυσία που βρίσκεται στη διάθεσή μου, αλλά ακόμη κι αυτήν δεν την προσφέρω με τη δική μου δύναμη, παρά με τη δύναμη της ίδιας της Αλήθειας· όπως προηγουμένως η αμαρτωλή εγωικότητα έβαζε τον εαυτό της στη θέση του Θεού, έτσι τώρα, με τη βοήθεια του Θεού, βάζω στη θέση του εαυτού μου τον Θεό, που ακόμη δεν Τον γνωρίζω, αλλά Τον προσδοκώ και Τον αγαπώ. Παραιτούμαι από τη δειλή ανησυχία για το τι θα απογίνω και, με μια αποφασιστική κίνηση, χειρουργώ τον εαυτό μου. Εγκαταλείπω το χείλος της αβύσσου και με σταθερό βήμα τρέχω πάνω στη γέφυρα, που ίσως καταρρεύσει κάτω από τα πόδια μου.
Τη μοίρα μου, τον λόγο μου, την ίδια την ψυχή ολόκληρης της αναζήτησης —την απαίτηση της βεβαιότητας— τα εμπιστεύομαι στα χέρια της ίδιας της Αλήθειας. Για χάρη της παραιτούμαι από την απόδειξη. Σε αυτό ακριβώς έγκειται η δυσκολία του άθλου: θυσιάζεις ό,τι πολυτιμότερο έχεις —το τελευταίο— και γνωρίζεις ότι, αν κι αυτό σε εξαπατήσει, αν κι αυτή η θυσία αποδειχθεί μάταιη, τότε δεν υπάρχει πια πού να στραφείς. Διότι αυτή είναι το τελευταίο μέσο. Αν αποδειχθεί ότι δεν υπάρχει η ίδια η Τριαδική Αλήθεια, τότε πού να την αναζητήσεις; Και, καθώς πατά κανείς στη γέφυρα της πίστης, αποκαλύπτεται ένα νέο βάθος στα λόγια της Προς Εβραίους Επιστολής: «Η πίστη είναι η πραγμάτωση όσων προσδοκούμε και η βεβαιότητα για όσα δεν βλέπουμε» (Εβρ. 11:4) — στα ίδια εκείνα λόγια που προηγουμένως ήταν για τη διάνοια τόσο απαράδεκτα αντιφατικά.
Για να γίνει πιο συγκεκριμένη η έκθεση, ας εξετάσουμε σύντομα ποιες είναι οι βασικές κατευθύνσεις στην κατανόηση της πίστης που έχουν αποτυπωθεί στην ίδια την ετυμολογία της λέξης «πίστη» στις διάφορες γλώσσες.
Το ρωσικό «верить» σημαίνει, κυριολεκτικά, «εμπιστεύομαι», δηλαδή περιέχει μια αναφορά στον ηθικό δεσμό εκείνου που πιστεύει με εκείνον τον οποίο πιστεύει. Κάπως παρόμοιο είναι και το γερμανικό glauben —πιστεύω—, όπως και τα ομόρριζά του: erlauben —επιτρέπω—, loben —επαινώ—, geloben —δίνω όρκο—, lieben —αγαπώ—, καθώς και το αγγλικό believe —πιστεύω σε κάτι, έχω πίστη—, που προέρχονται από τη ρίζα √lib (πρβλ. τη ρωσική ρίζα √люб στη λέξη «любить», «αγαπώ») και αρχικά σήμαιναν «τιμώ», «εμπιστεύομαι», αλλά και «εγκρίνω». Το ελληνικό πιστεύειν συνδέεται με το πείθεσθαι —υπακούω και, κυριολεκτικά, αφήνω να με πείσουν, «πείθομαι»—, αλλά αναφέρεται επίσης και στο ίδιο το πρόσωπο: «περιβάλλω με εμπιστοσύνη», «εμπιστεύομαι». Εδώ μπορεί να γραφτεί η αναλογία:
πίστις : πιστός = πίστη : πιστός.
Το εβραϊκό האמין, γε’εμίν, από το ρήμα אמן, ’αμάν —στηρίζω—, σημαίνει τη σταθερότητα ενός προσώπου ή πράγματος όταν στηρίζεται κανείς επάνω του και, συγχρόνως —πράγμα εξαιρετικά σημαντικό—, είναι ομόρριζο με τη λέξη אמת, ’εμέτ —αλήθεια. Επομένως, αν το ρωσικό верить και το γερμανικό glauben υποδεικνύουν την υποκειμενική στιγμή της πίστης, συγκεκριμένα το «πιστεύειν» ως ηθική δραστηριότητα σχέσης με Κάποιο Πρόσωπο, το εβραϊκό האמין, γε’εμίν, επισημαίνει τη φύση αυτού του Προσώπου ως φύση της Αλήθειας και υποδεικνύει την πίστη ως αληθεύειν, ως παραμονή μέσα στην Αλήθεια, η οποία νοείται, βέβαια, επίσης κατά τον εβραϊκό τρόπο.
Επιπλέον, το λατινικό fides, όπως και το ελληνικό πίστις, σημαίνει την απόδοση εμπιστοσύνης και την ίδια την εμπιστοσύνη· ενώ το ρήμα credere προέρχεται από το σανσκριτικό šraddhā, δηλαδή «θέτω την καρδιά μου στον Θεό», και έτσι έχει, σύμφωνα με τη λατινική χρήση, ιερό χαρακτήρα [82].
Inflammatur. Φλέγομαι, αλλά δεν φθίνω εξαντλούμενος.
Σημειώσεις:
78 Για το «στοίχημα για τον Θεό» του Πασκάλ —όπου το διακύβευμα είναι οι απατηλές απολαύσεις της επίγειας ζωής και το κέρδος η αιώνια μακαριότητα— βλ.:
B. Pascal, Pensées, X, 1 (πάρα πολλές εκδόσεις του πρωτότυπου κειμένου και μεταφράσεις σε όλες τις γλώσσες).
Ανάλυση ενός τέτοιου στοιχήματος και κριτική της ιδέας του Πασκάλ μπορεί να βρει κανείς, εκτός από τα γενικά έργα για τον Πασκάλ, στα ειδικά άρθρα:
Sully Prudhomme, «Le sens et la portée du pari de Pascal», Revue des deux Mondes, 15 Νοεμβρίου 1890, σ. 285–304.
L. Dugas και Ch. Riquier, «Le pari de Pascal», Revue Philosophique, έτος 25ο, τ. 50, 1900, Σεπτέμβριος, σ. 224–245.
Ch. Riquier, «A propos du paris de Pascal», ό.π., Δεκέμβριος, σ. 650–651.
J. Lachelier, «Sur le pari de Pascal», ό.π., έτος 26ο, τ. 51, 1901, Ιούνιος.
P. S. de Laplace, Essai philosophique sur les probabilités. Ως εισαγωγή στο έργο του Théorie analytique des probabilités, Παρίσι, 1812 (1814, 1820) = Œuvres, τ. 7, Παρίσι, 1886. Ρωσική μετάφραση:
Λαπλάς, Δοκίμιο φιλοσοφίας της θεωρίας των πιθανοτήτων. Μετάφραση Α. Ι. Β., υπό την επιμέλεια του Α. Κ. Βλάσοφ, Μόσχα, 1908, σ. 117, 122. Εδώ δίνεται κυρίως η κριτική της μαθηματικής μορφής του στοιχήματος του Πασκάλ, την οποία διατύπωσε ο Άγγλος μαθηματικός Κρεγκ. Οι συλλογισμοί του Λαπλάς και, πιθανότατα, του Κρεγκ πάσχουν από χονδροειδή παρανόηση της ιδέας της αιωνιότητας.
Μια ιδέα παρόμοια με εκείνη του Πασκάλ είχε διατυπωθεί πριν από τον Πασκάλ (1623–1662) από τον Αρνόβιο (†304), ο οποίος συλλογίζεται ως εξής:
«Δεν πιστεύουμε, λέτε, ότι είναι αληθινά όσα λέει ο Χριστός. Πώς όμως σας είναι σαφές ότι δεν είναι αληθινά όσα αρνείστε, αφού, καθώς πρόκειται για πράγματα που μέλλουν να συμβούν και δεν έχουν ακόμη διαψευστεί, δεν μπορούν να ανασκευαστούν με κανένα επιχείρημα; Αλλά ούτε ο ίδιος αποδεικνύει όσα υπόσχεται. Έτσι είναι. Διότι, όπως είπα, δεν μπορεί να υπάρξει καμία απόδειξη για τα μελλοντικά πράγματα. Αφού λοιπόν αυτή είναι η φύση των μελλοντικών πραγμάτων, ότι δεν μπορούν να συλληφθούν και να κατανοηθούν με κανενός είδους προληπτική σύλληψη, δεν είναι άραγε ορθότερο, από δύο αβέβαια ενδεχόμενα που παραμένουν σε αμφίβολη προσδοκία, να πιστεύει κανείς μάλλον εκείνο που προσφέρει κάποιες ελπίδες παρά εκείνο που δεν προσφέρει απολύτως καμία; Διότι στην πρώτη περίπτωση δεν υπάρχει κανένας κίνδυνος, αν αυτό που λέγεται ότι πρόκειται να συμβεί αποδειχθεί κενό και μάταιο· στη δεύτερη όμως η ζημία είναι μέγιστη, δηλαδή η απώλεια της σωτηρίας, αν, όταν έρθει ο καιρός, αποκαλυφθεί ότι δεν επρόκειτο για ψέμα» (Αρνόβιος, Κατά εθνικών, II, 4· Migne, Patrologia, λατινική σειρά, τ. 5, στ. 815 Β–816 Α).
Επίσης, από τον Ραϋμόνδο του Σαμπούντε (τέλη 14ου αιώνα–1437), στο έργο του Theologia naturalis sive liber creaturarum (1487). Βλ. V. Droz, Le scepticisme de Pascal, σ. 71, σημείωση.
Ο Ρενουβιέ (Renouvier, Philosophie analytique de l’histoire, τ. IV, σ. 65 κ.ε.) έβλεπε σε αυτή την ιδέα τη σύνοψη ή ακόμη και την αφετηρία μιας βαθιάς φιλοσοφίας. Πράγματι, η ιδέα αυτή χρησιμοποιήθηκε —σε τροποποιημένη και ευτελισμένη εκδοχή— από τον Ουίλλιαμ Τζέιμς, αρχικά στη διάλεξή του «Η βούληση για πίστη — Will to Believe» (Ουίλλιαμ Τζέιμς, Η εξάρτηση της πίστης από τη βούληση και άλλα δοκίμια εκλαϊκευμένης φιλοσοφίας, μετάφραση από τα αγγλικά Σ. Ι. Τσερετέλι, Αγία Πετρούπολη, 1904), και έπειτα τέθηκε στη βάση του φιλοσοφικού ρεύματος που είναι γνωστό με το όνομα «πραγματισμός». Δεν είναι δύσκολο να διακρίνει κανείς κάποια συγγένεια αυτού του τελευταίου με τον τουτιορισμό των ιανσενιστών· όμως ο πραγματισμός, που είναι σήμερα της μόδας και έχει προκαλέσει στη βιβλιογραφία πολυάριθμες τοποθετήσεις υπέρ και κατά, στερείται του μεγαλείου της τραγικότητας και του άθλου και είναι τόσο βολικός, ώστε έχει ήδη προλάβει να τρυπώσει στην καρδιά του κοινού, που ζητά μόνο βολικές θεωρίες.
Παραθέτω σύντομες βιβλιογραφικές αναφορές σχετικά με εργασίες στη ρωσική γλώσσα στις οποίες εξετάζεται ο πραγματισμός:
Καρλ Πίρσον, Η γραμματική της επιστήμης. Μετάφραση από τη 2η αγγλική έκδοση των Β. Μπαζάροφ και Π. Γιουσκέβιτς, Αγία Πετρούπολη, [1911], εκδ. «Σιπόβνικ».
Ουίλλιαμ Τζέιμς, Πραγματισμός. Μετάφραση Π. Γιουσκέβιτς, Αγία Πετρούπολη, 1910, εκδ. «Σιπόβνικ».
Λ. Μ. Λοπάτιν, «Το παρόν και το μέλλον της φιλοσοφίας», στο Λ. Μ. Λοπάτιν, Φιλοσοφικοί χαρακτηρισμοί και ομιλίες, Μόσχα, 1911, εκδ. «Πουτ» = Ζητήματα φιλοσοφίας και ψυχολογίας, τεύχ. 103.
Β. Φ. Ερν, «Στοχασμοί για τον πραγματισμό», στο Βλαντίμιρ Ερν, Ο αγώνας για τον Λόγο, Μόσχα, 1911, σ. 1–25 = Εβδομαδιαία Επιθεώρηση της Μόσχας, 1910, αρ. 17–18.
Αλ. Μπαλαμπάν, «Πραγματισμός», Ζητήματα φιλοσοφίας και ψυχολογίας, 1909, τεύχ. 99 (IV), Σεπτέμβριος–Οκτώβριος, σ. 574–618. Στο ίδιο άρθρο, στις σ. 574–575 και 598, δίνονται επίσης βιβλιογραφικές πληροφορίες για τον πραγματισμό.
Σ. Σ. Γκλαγκόλεφ, «Ένας νέος τύπος φιλοσοφίας. Πραγματισμός ή μελιορισμός», Θεολογικός Κήρυκας, έτος XVIII, 1909, Δεκέμβριος, σ. 578–616.
Π. Σ. Στράχοφ, «Ο πραγματισμός στην επιστήμη και τη θρησκεία. Με αφορμή το βιβλίο του Ουίλλιαμ Τζέιμς “Οι ποικιλίες της θρησκευτικής εμπειρίας”», Θεολογικός Κήρυκας, έτος XIX, 1910, Μάιος, σ. 112–131· ό.π., Ιούνιος, σ. 295–314.
Λάζαρεφ, «Πραγματισμός», Ρωσική Σκέψη, 1909, Οκτώβριος.
Μ. Εμπέρ, Πραγματισμός. Μελέτη των διαφόρων μορφών του. Μετάφραση Ζ. Α. Βεντένσκαγια, υπό την επιμέλεια του Μ. Α. Λίχαρεφ, με πρόλογο του καθηγητή Αλεξάντρ Ιβ. Βεντένσκι, Αγία Πετρούπολη, 1911.
Για. Α. Μπέρμαν, Η ουσία του πραγματισμού. Νέα ρεύματα στην επιστήμη της σκέψης, Μόσχα, 1911, XII + 240 σ.
Όσον αφορά την πολύ εκτενή ξενόγλωσση βιβλιογραφία για τον πραγματισμό, σχετικές αναφορές μπορεί κανείς να βρει στο ήδη μνημονευμένο βιβλίο του Τζέιμς, στο άρθρο του Αλ. Μπαλαμπάν κ.λπ. Ας αναφέρουμε χωριστά ακόμη:
André Lalande, «Pragmatisme et pragmaticisme», Revue Philosophique, έτος 31ο, τ. 61, 1906, Φεβρουάριος, σ. 121–156. Σύνοψη των κυριότερων διδασκαλιών του πραγματισμού.
J. Bourdeau, Pragmatisme et Modernisme, Παρίσι, 1909, «Bibliothèque de philosophie contemporaine», F. Alcan.
P. Hermant και A. Van de Waele, Les principales théories de la logique contemporaine, Παρίσι, 1909, «Bibliothèque de philosophie contemporaine», F. Alcan, σ. 207–230 — για τον πραγματισμό.
Fr. Paulan, «Antipragmatisme et Hyperpragmatisme», Revue Philosophique, έτος 34ο, τ. 67, σ. 611–625.
A. Schinz, Antipragmatisme. Examen des droits respectifs de l’aristocratie intellectuelle et de la démocratie, «Bibliothèque de philosophie contemporaine», F. Alcan, Παρίσι, 1909.
79 Βλ. [Η παραπομπή στο παρεχόμενο κείμενο είναι ελλιπής.]
Ο στύλος και το εδραίωμα της αλήθειας
......Η Αλήθεια γνωρίζεται διά της ίδιας της Αλήθειας — όχι αλλιώς· για να γνωρίσεις την Αλήθεια, πρέπει να την έχεις, και γι’ αυτό είναι αναγκαίο να πάψεις να είσαι μόνο ο εαυτός σου και να μετάσχεις στην ίδια την Αλήθεια. Η «έλλογη πίστη» είναι η αρχή της διαβολικής υπερηφάνειας, η επιθυμία όχι να δεχτεί κανείς μέσα του τον Θεό, αλλά να παρουσιάσει τον εαυτό του ως Θεό — αντιποίηση και αυθαιρεσία. Η παραίτηση, για χάρη του Θεού, από τον μονισμό στη σκέψη είναι ακριβώς η αρχή της πίστης.....
......Μονιστική συνέχεια — αυτή είναι η σημαία της στασιαστικής διάνοιας του κτίσματος, που αποσπάται από την Αρχή και τη Ρίζα του και διαλύεται στη σκόνη της αυτοεπιβεβαίωσης και της αυτοκαταστροφής. Δυϊστική ασυνέχεια — αυτή είναι η σημαία της διάνοιας που χάνει τον εαυτό της για χάρη της Αρχής της και, ενωμένη μαζί Της, αποκτά την ανακαίνιση και τη δύναμή της [77]. Στην αντιπαράθεση των δύο συνθημάτων βρίσκεται η αντιπαράθεση ανάμεσα στο κτίσμα που τόλμησε να θελήσει να πάρει τη θέση του Δημιουργού και αναπόφευκτα κατακρημνίζεται μακριά Του στην αγωνία του αιώνιου αφανισμού, και στο κτίσμα που δέχεται με ταπείνωση από την Αλήθεια την αιώνια θέωση: «Ιδού η δούλη του Κυρίου· ας γίνει σ’ εμένα σύμφωνα με τον λόγο Σου». Αλλά έτσι έχουν τα πράγματα, εάν υπάρχει η Αλήθεια. Αυτός ο τελευταίος όρος στέκεται σαν φυλάκιο στη γέφυρα, στο πέρασμα προς την περιοχή της Αλήθειας.
....Η γέφυρα όμως που οδηγεί κάπου —ίσως σε εκείνη την υποτιθέμενη απέναντι όχθη της αβύσσου, στην Εδέμ των αμάραντων πνευματικών χαρών, ίσως πάλι και πουθενά— είναι η πίστη. Πρέπει ή να πεθαίνουμε μέσα στην αγωνία στη δική μας όχθη της αβύσσου ή να προχωρήσουμε στην τύχη και να αναζητήσουμε τη «νέα γη», στην οποία «κατοικεί η Δικαιοσύνη» (Β΄ Πέτρ. 3:13). Είμαστε ελεύθεροι να επιλέξουμε, αλλά πρέπει να αποφασίσουμε είτε το ένα είτε το άλλο. Ή αναζήτηση της Τριάδας ή θάνατος μέσα στην παραφροσύνη. Διάλεξε, σκουλήκι και μηδαμινότητα: tertium non datur!
Η αυτοεπιβεβαιωνόμενη ειδωλολατρική διάνοια υποστήριζε ήδη από παλιά ότι οι επαγγελίες του Χριστού είναι αναπόδεικτες, επειδή αναφέρονται σε μελλοντικά αγαθά. Σε αυτό όμως ο Αρνόβιος απαντά ότι, από δύο αβέβαια πράγματα, πρέπει πάντοτε να προτιμούμε εκείνο που μας δίνει ελπίδα από εκείνο που δεν μας δίνει [79].
Ο σκεπτόμενος άνθρωπος έχει ήδη καταλάβει ότι σε αυτή την όχθη δεν έχει τίποτε. Για να πατήσει όμως στη γέφυρα και να προχωρήσει πάνω της χρειάζεται προσπάθεια, χρειάζεται να δαπανήσει δυνάμεις. Κι αν αυτή η δαπάνη δεν οδηγεί πουθενά; Μήπως είναι καλύτερα να μείνει εδώ, δίπλα στη γέφυρα, μέσα στους επιθανάτιους σπασμούς; Ή να προχωρήσει πάνω στη γέφυρα — ίσως να προχωρεί σε όλη του τη ζωή, περιμένοντας αιώνια την άλλη άκρη; Τι είναι καλύτερο: να πεθαίνει αιώνια —έχοντας ίσως μπροστά στα μάτια του τη γη της επαγγελίας—, να παγώνει μέσα στο παγερό ψύχος του απόλυτου μηδενός και να καίγεται στον αιώνιο πυρετό της πυρρώνειας ἐποχῆς· ή να εξαντλεί τις τελευταίες του δυνάμεις, ίσως για χάρη μιας χίμαιρας, ενός αντικατοπτρισμού που θα απομακρύνεται όσο ο οδοιπόρος προσπαθεί να πλησιάσει; Μένω, μένω εδώ. Όμως η βασανιστική οδύνη και η ξαφνική ελπίδα δεν με αφήνουν ούτε να ξεψυχήσω ήσυχα. Τότε πετάγομαι όρθιος και τρέχω ορμητικά. Αλλά το ψύχος μιας εξίσου ξαφνικής απελπισίας μού κόβει τα πόδια, ένας απέραντος φόβος κυριεύει την ψυχή. Τρέχω, τρέχω ορμητικά προς τα πίσω.
Να προχωρώ και να μην προχωρώ, να αναζητώ και να μην αναζητώ, να ελπίζω και να απελπίζομαι, να φοβάμαι μήπως ξοδέψω τις τελευταίες μου δυνάμεις και, εξαιτίας αυτού του φόβου, να τις ξοδεύω στο δεκαπλάσιο, τρέχοντας πέρα δώθε. Πού βρίσκεται η διέξοδος; Πού το καταφύγιο; Σε ποιον, σε τι να προστρέξω για βοήθεια; «Κύριε, Κύριε, αν υπάρχεις, βοήθησε την παράφρονα ψυχή· έλα Εσύ ο ίδιος, οδήγησέ με Εσύ ο ίδιος κοντά Σου! Είτε το θέλω είτε δεν το θέλω, σώσε με [80]. Όπως μπορείς και όπως γνωρίζεις, δώσε μου να Σε δω. Με τη δύναμη και με τα παθήματα τράβηξέ με κοντά Σου!»
Σε αυτή την κραυγή της έσχατης απελπισίας βρίσκεται η αρχή ενός νέου σταδίου του φιλοσοφείν — η αρχή της ζωντανής πίστης. Δεν γνωρίζω αν υπάρχει η Αλήθεια ή αν δεν υπάρχει. Αλλά αισθάνομαι με όλο μου το είναι ότι δεν μπορώ χωρίς αυτήν. Και γνωρίζω ότι, αν υπάρχει, είναι τα πάντα για μένα: και λόγος και αγαθό και δύναμη και ζωή και ευτυχία. Ίσως να μην υπάρχει· όμως την αγαπώ — την αγαπώ περισσότερο από καθετί που υπάρχει. Ήδη σχετίζομαι μαζί της σαν να υπάρχει, και αυτήν —που ίσως δεν υπάρχει— την αγαπώ με όλη την ψυχή μου και με όλη τη διάνοιά μου. Για χάρη της παραιτούμαι από τα πάντα — ακόμη και από τα ερωτήματά μου και από την αμφιβολία μου. Εγώ, που αμφιβάλλω, συμπεριφέρομαι απέναντί της σαν να μην αμφιβάλλω. Εγώ, που στέκομαι στο χείλος της μηδαμινότητας, βαδίζω σαν να βρισκόμουν ήδη στην απέναντι όχθη, στη χώρα της πραγματικότητας, της δικαίωσης και της γνώσης. Με τον τριπλό άθλο της πίστης, της ελπίδας και της αγάπης υπερνικάται η ακαμψία του νόμου της ταυτότητας. Παύω να είμαι Εγώ, η σκέψη μου παύει να είναι δική μου σκέψη· με μια ακατανόητη πράξη παραιτούμαι από την αυτοεπιβεβαίωση «Εγώ = Εγώ». Κάτι ή Κάποιος με βοηθά να βγω από τον εγκλεισμό στον εαυτό μου. Είναι, κατά τον λόγο του αγίου Μακαρίου του Μεγάλου, «η ίδια η Αλήθεια που παρακινεί τον άνθρωπο να αναζητεί την Αλήθεια — αὐτῇ ἡ ἀλήθεια αναγκάζει τὸν ἄνθρωπον ἀλήθειαν ἐπιζητεῖν» [81]. Κάτι ή Κάποιος σβήνει μέσα μου την ιδέα ότι το Εγώ είναι το κέντρο των φιλοσοφικών αναζητήσεων, και στη θέση αυτή τοποθετώ την ιδέα της ίδιας της Αλήθειας. Ενώ δεν είμαι τίποτε, αλλά είμαι το μόνο που μου είναι δεδομένο, εγώ, που είμαι δεδομένος στον εαυτό μου, παραιτούμαι, με τρόπο ακατανόητο για εμένα τον ίδιο, από αυτό το μοναδικό μου κτήμα· προσφέρω στην Αλήθεια τη μόνη θυσία που βρίσκεται στη διάθεσή μου, αλλά ακόμη κι αυτήν δεν την προσφέρω με τη δική μου δύναμη, παρά με τη δύναμη της ίδιας της Αλήθειας· όπως προηγουμένως η αμαρτωλή εγωικότητα έβαζε τον εαυτό της στη θέση του Θεού, έτσι τώρα, με τη βοήθεια του Θεού, βάζω στη θέση του εαυτού μου τον Θεό, που ακόμη δεν Τον γνωρίζω, αλλά Τον προσδοκώ και Τον αγαπώ. Παραιτούμαι από τη δειλή ανησυχία για το τι θα απογίνω και, με μια αποφασιστική κίνηση, χειρουργώ τον εαυτό μου. Εγκαταλείπω το χείλος της αβύσσου και με σταθερό βήμα τρέχω πάνω στη γέφυρα, που ίσως καταρρεύσει κάτω από τα πόδια μου.
Τη μοίρα μου, τον λόγο μου, την ίδια την ψυχή ολόκληρης της αναζήτησης —την απαίτηση της βεβαιότητας— τα εμπιστεύομαι στα χέρια της ίδιας της Αλήθειας. Για χάρη της παραιτούμαι από την απόδειξη. Σε αυτό ακριβώς έγκειται η δυσκολία του άθλου: θυσιάζεις ό,τι πολυτιμότερο έχεις —το τελευταίο— και γνωρίζεις ότι, αν κι αυτό σε εξαπατήσει, αν κι αυτή η θυσία αποδειχθεί μάταιη, τότε δεν υπάρχει πια πού να στραφείς. Διότι αυτή είναι το τελευταίο μέσο. Αν αποδειχθεί ότι δεν υπάρχει η ίδια η Τριαδική Αλήθεια, τότε πού να την αναζητήσεις; Και, καθώς πατά κανείς στη γέφυρα της πίστης, αποκαλύπτεται ένα νέο βάθος στα λόγια της Προς Εβραίους Επιστολής: «Η πίστη είναι η πραγμάτωση όσων προσδοκούμε και η βεβαιότητα για όσα δεν βλέπουμε» (Εβρ. 11:4) — στα ίδια εκείνα λόγια που προηγουμένως ήταν για τη διάνοια τόσο απαράδεκτα αντιφατικά.
Για να γίνει πιο συγκεκριμένη η έκθεση, ας εξετάσουμε σύντομα ποιες είναι οι βασικές κατευθύνσεις στην κατανόηση της πίστης που έχουν αποτυπωθεί στην ίδια την ετυμολογία της λέξης «πίστη» στις διάφορες γλώσσες.
Το ρωσικό «верить» σημαίνει, κυριολεκτικά, «εμπιστεύομαι», δηλαδή περιέχει μια αναφορά στον ηθικό δεσμό εκείνου που πιστεύει με εκείνον τον οποίο πιστεύει. Κάπως παρόμοιο είναι και το γερμανικό glauben —πιστεύω—, όπως και τα ομόρριζά του: erlauben —επιτρέπω—, loben —επαινώ—, geloben —δίνω όρκο—, lieben —αγαπώ—, καθώς και το αγγλικό believe —πιστεύω σε κάτι, έχω πίστη—, που προέρχονται από τη ρίζα √lib (πρβλ. τη ρωσική ρίζα √люб στη λέξη «любить», «αγαπώ») και αρχικά σήμαιναν «τιμώ», «εμπιστεύομαι», αλλά και «εγκρίνω». Το ελληνικό πιστεύειν συνδέεται με το πείθεσθαι —υπακούω και, κυριολεκτικά, αφήνω να με πείσουν, «πείθομαι»—, αλλά αναφέρεται επίσης και στο ίδιο το πρόσωπο: «περιβάλλω με εμπιστοσύνη», «εμπιστεύομαι». Εδώ μπορεί να γραφτεί η αναλογία:
πίστις : πιστός = πίστη : πιστός.
Το εβραϊκό האמין, γε’εμίν, από το ρήμα אמן, ’αμάν —στηρίζω—, σημαίνει τη σταθερότητα ενός προσώπου ή πράγματος όταν στηρίζεται κανείς επάνω του και, συγχρόνως —πράγμα εξαιρετικά σημαντικό—, είναι ομόρριζο με τη λέξη אמת, ’εμέτ —αλήθεια. Επομένως, αν το ρωσικό верить και το γερμανικό glauben υποδεικνύουν την υποκειμενική στιγμή της πίστης, συγκεκριμένα το «πιστεύειν» ως ηθική δραστηριότητα σχέσης με Κάποιο Πρόσωπο, το εβραϊκό האמין, γε’εμίν, επισημαίνει τη φύση αυτού του Προσώπου ως φύση της Αλήθειας και υποδεικνύει την πίστη ως αληθεύειν, ως παραμονή μέσα στην Αλήθεια, η οποία νοείται, βέβαια, επίσης κατά τον εβραϊκό τρόπο.
Επιπλέον, το λατινικό fides, όπως και το ελληνικό πίστις, σημαίνει την απόδοση εμπιστοσύνης και την ίδια την εμπιστοσύνη· ενώ το ρήμα credere προέρχεται από το σανσκριτικό šraddhā, δηλαδή «θέτω την καρδιά μου στον Θεό», και έτσι έχει, σύμφωνα με τη λατινική χρήση, ιερό χαρακτήρα [82].
Inflammatur. Φλέγομαι, αλλά δεν φθίνω εξαντλούμενος.
Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΓΙΑ ΟΠΟΙΟΝ ΒΛΕΠΕΙ ΤΗΝ ΓΕΦΥΡΑ ΚΑΙ ΓΙΑ ΟΠΟΙΟΝ ΔΕΝ ΤΗΝ ΒΛΕΠΕΙ.
Σημειώσεις:
78 Για το «στοίχημα για τον Θεό» του Πασκάλ —όπου το διακύβευμα είναι οι απατηλές απολαύσεις της επίγειας ζωής και το κέρδος η αιώνια μακαριότητα— βλ.:
B. Pascal, Pensées, X, 1 (πάρα πολλές εκδόσεις του πρωτότυπου κειμένου και μεταφράσεις σε όλες τις γλώσσες).
Ανάλυση ενός τέτοιου στοιχήματος και κριτική της ιδέας του Πασκάλ μπορεί να βρει κανείς, εκτός από τα γενικά έργα για τον Πασκάλ, στα ειδικά άρθρα:
Sully Prudhomme, «Le sens et la portée du pari de Pascal», Revue des deux Mondes, 15 Νοεμβρίου 1890, σ. 285–304.
L. Dugas και Ch. Riquier, «Le pari de Pascal», Revue Philosophique, έτος 25ο, τ. 50, 1900, Σεπτέμβριος, σ. 224–245.
Ch. Riquier, «A propos du paris de Pascal», ό.π., Δεκέμβριος, σ. 650–651.
J. Lachelier, «Sur le pari de Pascal», ό.π., έτος 26ο, τ. 51, 1901, Ιούνιος.
P. S. de Laplace, Essai philosophique sur les probabilités. Ως εισαγωγή στο έργο του Théorie analytique des probabilités, Παρίσι, 1812 (1814, 1820) = Œuvres, τ. 7, Παρίσι, 1886. Ρωσική μετάφραση:
Λαπλάς, Δοκίμιο φιλοσοφίας της θεωρίας των πιθανοτήτων. Μετάφραση Α. Ι. Β., υπό την επιμέλεια του Α. Κ. Βλάσοφ, Μόσχα, 1908, σ. 117, 122. Εδώ δίνεται κυρίως η κριτική της μαθηματικής μορφής του στοιχήματος του Πασκάλ, την οποία διατύπωσε ο Άγγλος μαθηματικός Κρεγκ. Οι συλλογισμοί του Λαπλάς και, πιθανότατα, του Κρεγκ πάσχουν από χονδροειδή παρανόηση της ιδέας της αιωνιότητας.
Μια ιδέα παρόμοια με εκείνη του Πασκάλ είχε διατυπωθεί πριν από τον Πασκάλ (1623–1662) από τον Αρνόβιο (†304), ο οποίος συλλογίζεται ως εξής:
«Δεν πιστεύουμε, λέτε, ότι είναι αληθινά όσα λέει ο Χριστός. Πώς όμως σας είναι σαφές ότι δεν είναι αληθινά όσα αρνείστε, αφού, καθώς πρόκειται για πράγματα που μέλλουν να συμβούν και δεν έχουν ακόμη διαψευστεί, δεν μπορούν να ανασκευαστούν με κανένα επιχείρημα; Αλλά ούτε ο ίδιος αποδεικνύει όσα υπόσχεται. Έτσι είναι. Διότι, όπως είπα, δεν μπορεί να υπάρξει καμία απόδειξη για τα μελλοντικά πράγματα. Αφού λοιπόν αυτή είναι η φύση των μελλοντικών πραγμάτων, ότι δεν μπορούν να συλληφθούν και να κατανοηθούν με κανενός είδους προληπτική σύλληψη, δεν είναι άραγε ορθότερο, από δύο αβέβαια ενδεχόμενα που παραμένουν σε αμφίβολη προσδοκία, να πιστεύει κανείς μάλλον εκείνο που προσφέρει κάποιες ελπίδες παρά εκείνο που δεν προσφέρει απολύτως καμία; Διότι στην πρώτη περίπτωση δεν υπάρχει κανένας κίνδυνος, αν αυτό που λέγεται ότι πρόκειται να συμβεί αποδειχθεί κενό και μάταιο· στη δεύτερη όμως η ζημία είναι μέγιστη, δηλαδή η απώλεια της σωτηρίας, αν, όταν έρθει ο καιρός, αποκαλυφθεί ότι δεν επρόκειτο για ψέμα» (Αρνόβιος, Κατά εθνικών, II, 4· Migne, Patrologia, λατινική σειρά, τ. 5, στ. 815 Β–816 Α).
Επίσης, από τον Ραϋμόνδο του Σαμπούντε (τέλη 14ου αιώνα–1437), στο έργο του Theologia naturalis sive liber creaturarum (1487). Βλ. V. Droz, Le scepticisme de Pascal, σ. 71, σημείωση.
Ο Ρενουβιέ (Renouvier, Philosophie analytique de l’histoire, τ. IV, σ. 65 κ.ε.) έβλεπε σε αυτή την ιδέα τη σύνοψη ή ακόμη και την αφετηρία μιας βαθιάς φιλοσοφίας. Πράγματι, η ιδέα αυτή χρησιμοποιήθηκε —σε τροποποιημένη και ευτελισμένη εκδοχή— από τον Ουίλλιαμ Τζέιμς, αρχικά στη διάλεξή του «Η βούληση για πίστη — Will to Believe» (Ουίλλιαμ Τζέιμς, Η εξάρτηση της πίστης από τη βούληση και άλλα δοκίμια εκλαϊκευμένης φιλοσοφίας, μετάφραση από τα αγγλικά Σ. Ι. Τσερετέλι, Αγία Πετρούπολη, 1904), και έπειτα τέθηκε στη βάση του φιλοσοφικού ρεύματος που είναι γνωστό με το όνομα «πραγματισμός». Δεν είναι δύσκολο να διακρίνει κανείς κάποια συγγένεια αυτού του τελευταίου με τον τουτιορισμό των ιανσενιστών· όμως ο πραγματισμός, που είναι σήμερα της μόδας και έχει προκαλέσει στη βιβλιογραφία πολυάριθμες τοποθετήσεις υπέρ και κατά, στερείται του μεγαλείου της τραγικότητας και του άθλου και είναι τόσο βολικός, ώστε έχει ήδη προλάβει να τρυπώσει στην καρδιά του κοινού, που ζητά μόνο βολικές θεωρίες.
Παραθέτω σύντομες βιβλιογραφικές αναφορές σχετικά με εργασίες στη ρωσική γλώσσα στις οποίες εξετάζεται ο πραγματισμός:
Καρλ Πίρσον, Η γραμματική της επιστήμης. Μετάφραση από τη 2η αγγλική έκδοση των Β. Μπαζάροφ και Π. Γιουσκέβιτς, Αγία Πετρούπολη, [1911], εκδ. «Σιπόβνικ».
Ουίλλιαμ Τζέιμς, Πραγματισμός. Μετάφραση Π. Γιουσκέβιτς, Αγία Πετρούπολη, 1910, εκδ. «Σιπόβνικ».
Λ. Μ. Λοπάτιν, «Το παρόν και το μέλλον της φιλοσοφίας», στο Λ. Μ. Λοπάτιν, Φιλοσοφικοί χαρακτηρισμοί και ομιλίες, Μόσχα, 1911, εκδ. «Πουτ» = Ζητήματα φιλοσοφίας και ψυχολογίας, τεύχ. 103.
Β. Φ. Ερν, «Στοχασμοί για τον πραγματισμό», στο Βλαντίμιρ Ερν, Ο αγώνας για τον Λόγο, Μόσχα, 1911, σ. 1–25 = Εβδομαδιαία Επιθεώρηση της Μόσχας, 1910, αρ. 17–18.
Αλ. Μπαλαμπάν, «Πραγματισμός», Ζητήματα φιλοσοφίας και ψυχολογίας, 1909, τεύχ. 99 (IV), Σεπτέμβριος–Οκτώβριος, σ. 574–618. Στο ίδιο άρθρο, στις σ. 574–575 και 598, δίνονται επίσης βιβλιογραφικές πληροφορίες για τον πραγματισμό.
Σ. Σ. Γκλαγκόλεφ, «Ένας νέος τύπος φιλοσοφίας. Πραγματισμός ή μελιορισμός», Θεολογικός Κήρυκας, έτος XVIII, 1909, Δεκέμβριος, σ. 578–616.
Π. Σ. Στράχοφ, «Ο πραγματισμός στην επιστήμη και τη θρησκεία. Με αφορμή το βιβλίο του Ουίλλιαμ Τζέιμς “Οι ποικιλίες της θρησκευτικής εμπειρίας”», Θεολογικός Κήρυκας, έτος XIX, 1910, Μάιος, σ. 112–131· ό.π., Ιούνιος, σ. 295–314.
Λάζαρεφ, «Πραγματισμός», Ρωσική Σκέψη, 1909, Οκτώβριος.
Μ. Εμπέρ, Πραγματισμός. Μελέτη των διαφόρων μορφών του. Μετάφραση Ζ. Α. Βεντένσκαγια, υπό την επιμέλεια του Μ. Α. Λίχαρεφ, με πρόλογο του καθηγητή Αλεξάντρ Ιβ. Βεντένσκι, Αγία Πετρούπολη, 1911.
Για. Α. Μπέρμαν, Η ουσία του πραγματισμού. Νέα ρεύματα στην επιστήμη της σκέψης, Μόσχα, 1911, XII + 240 σ.
Όσον αφορά την πολύ εκτενή ξενόγλωσση βιβλιογραφία για τον πραγματισμό, σχετικές αναφορές μπορεί κανείς να βρει στο ήδη μνημονευμένο βιβλίο του Τζέιμς, στο άρθρο του Αλ. Μπαλαμπάν κ.λπ. Ας αναφέρουμε χωριστά ακόμη:
André Lalande, «Pragmatisme et pragmaticisme», Revue Philosophique, έτος 31ο, τ. 61, 1906, Φεβρουάριος, σ. 121–156. Σύνοψη των κυριότερων διδασκαλιών του πραγματισμού.
J. Bourdeau, Pragmatisme et Modernisme, Παρίσι, 1909, «Bibliothèque de philosophie contemporaine», F. Alcan.
P. Hermant και A. Van de Waele, Les principales théories de la logique contemporaine, Παρίσι, 1909, «Bibliothèque de philosophie contemporaine», F. Alcan, σ. 207–230 — για τον πραγματισμό.
Fr. Paulan, «Antipragmatisme et Hyperpragmatisme», Revue Philosophique, έτος 34ο, τ. 67, σ. 611–625.
A. Schinz, Antipragmatisme. Examen des droits respectifs de l’aristocratie intellectuelle et de la démocratie, «Bibliothèque de philosophie contemporaine», F. Alcan, Παρίσι, 1909.
79 Βλ. [Η παραπομπή στο παρεχόμενο κείμενο είναι ελλιπής.]
ΑΣ ΘΥΜΗΘΟΥΜΕ ΚΑΙ ΤΟΝ ΙΔΙΟΡΡΥΘΜΟ ΝΤΑΛΙ ΜΕ ΤΗΝ ΕΙΡΩΝΙΑ ΤΟΥ. ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΘΕΟΣ! ΑΛΛΑ ΔΩΣΕ ΚΑΤΙ ΣΤΟΝ ΖΗΤΙΑΝΟ, ΔΕΝ ΞΕΡΕΙΣ ΚΑΜΜΙΑ ΦΟΡΑ.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου