ΠΩΣ ΤΙΘΕΤΑΙ ΤΟ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ (4)

Συνέχεια από Κυριακή 28 Οκτωβρίου 2012

MARINO GENTILE

2. Μεταφυσική και Κριτική φιλοσοφία

Παρουσιάσαμε μέχρι τώρα τον θετικισμό, τον κριτικισμό και τον Ιδεαλισμό σαν τρείς διαφορετικές μορφές της συγχρόνου αρνήσεως της έννοιας της μεταφυσικής. Η πιό βίαιη μορφή και επομένως πολεμικώς η πλέον ενδιαφέρουσα είναι ο θετικισμός. Αλλά η μορφή που προσφέρεται καλύτερα απο τις υπόλοιπες, στην εμβάθυνση αυτής της αρνήσεως, είναι ο κριτικισμός, καθότι στην σκέψη του Κάντ, η άρνηση της μεταφυσικής με εκείνη την σημασία με την οποία ο Κάντ μπορεί να μιλήσει και μιλά για μία άρνηση της μεταφυσικής, ενώνεται και διαπλέκεται με την σύγχρονη απαίτηση για έναν κριτικό χαρακτήρα της φιλοσοφίας.

Είναι καταπληκτική οπωσδήποτε η περίπτωση της κριτικής φιλοσοφίας διότι όσο διαρκεί η σύγχρονη φιλοσοφική παιδεία, τόσο πιό πολύ, η σχέση ανάμεσα στην προηγούμενη μεταφυσική σκέψη και την κριτική σύλληψη του Κάντ, παρουσιάζεται όχι σαν αντίθεση δύο διαφορετικών φιλοσοφικών θεωρήσεων, αλλά σαν η αντιπαράθεση δύο εννοιολογήσεων της πραγματικότητος και της ζωής ανάμεσα στις οποίες δέν είναι δυνατή καμμία διαμεσολάβηση της νοήσεως.

Αυτή η αντίθεση, η οποία δέν έχει την αξία μίας αντιπαραθέσεως, στοχαστικής και δογματικής, αλλά κινδυνεύει να μετατραπεί στη σύγκρουση των δύο θεωρήσεων, οι οποίες δέν κατορθώνουν να αλληλοκατανοηθούν, είναι ένα απο τα μεγαλύτερα σύγχρονα φιλοσοφικά προβλήματα. Καθότι εάν ήταν αλήθεια πώς ανάμεσα στην Καντιανή σύλληψη του κριτικισμού της στοχαστικής γνώσεων και στην προηγούμενη παράδοση σκέψης δέν είναι δυνατή διαφορετική σχέση απο την βίαιη σύγκρουση, όχι μόνον οι φιλόσοφοι δέν θα έδιναν το καλό παράδειγμα που οφείλουν να δώσουν στην ανθρωπότητα με την αλληλοκατανόησή τους αλλά απλά θα ετίθετο υπο αμφιβολία ακόμη και η ίδια η δυνατότης της φιλοσοφίας. Διότι, εάν ανάμεσα σε δύο ρεύματα σκέψη δέν είναι δυνατόν να δημιουργηθεί μία γέφυρα κατανοήσεως, κατανοήσεως η οποία δέν σημαίνει ταυτότητα πεποιθήσεων, αλλά σημαίνει δυνατότητα αλληλοκατανοήσεων της αντιθέσεως, τότε μπαίνει σε αμφισβήτηση η δυνατότητα η ίδια η φιλοσοφία.Καθότι θα αποδεικνυόταν καθοριστικά μέσα στην ιστορία, απραγματοποίητη εκείνη η δυνατότης στοχαστικής σχέσεως ανάμεσα σε αντιθετικές συλλήψεις, η οποία είναι και ο λόγος υπάρξεως της φιλοσοφικής έρευνας.

Η προηγούμενη μεταφυσική της κρίσεως της μοντέρνας σκέψης κατανοείται απο τους πολλούς σαν μία σύλληψη η οποία πρέπει να λυθεί και να σωρεύσει ολοκληρωτικώς στον κριτικισμό του Κάντ. Αυτό το εύκολο σχήμα όμως της Ιστορικιστικής διαλεκτικής που επικράτησε παντού με την βοήθεια του Ιδεαλισμού, δέν μπορεί να γίνει δεκτό χωρίς την κριτική εξέταση αυτού του ιδίου του κριτικισμού.

Θα προσπαθήσουμε λοιπόν να δείξουμε τις δύο συλλήψεις που έδωσαν κατα καιρούς νόημα στην Δύση, σαν δύο συλλήψεις οι οποίες μπορούν να αποκτήσουν μία σχέση λογική και στοχαστική. Ας ξεκινήσουμε λοιπόν θεωρώντας αυτές τις δύο θέσεις πάνω απ’όλα και πρώτα απ’όλα, όχι στην τελική τους δομή και συστηματική τους έκφραση, αλλά στην αρχική τους θέση, η οποία δέν είναι ενός συστήματος ήδη διαμορφωμένου,αλλά ενός προβλήματος που μόλις ετέθη και ερευνά την λύση του.

Πιστεύω πώς αυτή η συμβουλή μπορεί να εφαρμοστεί σε ολόκληρη την υπόλοιπη ιστορία της φιλοσοφίας, διότι αυτή η ίδια η ιστορία προόδευσε όχι λόγω της αντιπαραθέσεως ενός συστήματος σε ένα άλλο σύστημα, αλλά λόγω της εμβαθύνσεως της τοποθετήσεως του προβλήματος,που κάποιος στοχαστής πιό δυνατός κατορθώνει, απέναντι στον προηγούμενο του. Και το πιό εύκολο παράδειγμα μπορεί να μάς το δώσει η αρχαία φιλοσοφία: η υπεροχή της αριστοτελικής σκέψης απέναντι στην Πλατωνική δέν συνίσταται τόσο στην αντιπαράθεση μίας νέας συστηματικής οργανώσεως, αλλά στο γεγονός πώς ο Αριστοτέλης κατόρθωσε να συλλάβει το ίδιο το πρόβλημα του Πλάτωνος πιό ολοκληρωτικά, σ’ένα βαθύτερο επίπεδο, με μία μεγαλύτερη σύνθεση απο όσο δέν κατόρθωσε να το κατανοήσει, απο την πλευρά του, ο ίδιος ο Πλάτων.

Έτσι λοιπόν τόσο η κλασσική μεταφυσική όσο και ο Καντιανός κριτικισμός ξεκίνησαν απο μία καθαρά προβληματική θέση,καθότι και οι δύο φιλοσοφίες δοκίμασαν να εξηγήσουν αυτό που βλέπεται (ιστορία)και για αυτό που διαθέτουμε άμεση γνώση (την εμπειρία). Υπήρξαν δηλαδή πάνω απο όλα ένας στοχασμός αυτού που συνιστά το πρόβλημα της φιλοσοφίας.

Για να κατανοήσουμε ακόμη καλύτερα το θέμα ας πούμε συνιπτικά πώς ο Αριστοτέλης διέκρινε την φιλοσοφία σαν την επιστήμη του διότι (του γιατί), σε αντιπαράθεση με την γνώση του ότι (του τί), και μ’ αυτό αναγνώρισε πώς, εάν η φιλοσοφία είναι η επιστήμη του γιατί, πρέπει να είναι πρώτα απ’όλα γνώση του «τί». Αυτό σημαίνει πώς μία έρευνα δέν μπορεί να είναι φιλοσοφική, εάν δέν κατορθώνει να οικοδομηθεί με συστηματική δομή, εάν δέν είναι μία απάντηση στην αναζήτηση των γιατί. Αλλά επίσης πώς η φιλοσοφία, για να είναι μία απάντηση στο Γιατί, πρέπει να είναι καταρχάς θέση κάποιου πράγματος, για το οποίο ερωτάται το γιατί.

Μ’αυτόν τον τρόπο προσφέρεται η δυνατότης να θέσουμε μία πραγματική σχέση ανάμεσα στην κλασσική μεταφυσική και την Καντιανή, καθότι στην ίδια την μεταφυσική κυριαρχεί το ζήτημα της αναφοράς στην εμπειρία, στην ιστορία, σε κάτι δηλαδή που δέν είναι ακόμη σύστημα, που δέν είναι ακόμη λύση αλλά είναι απλώς ερώτηση και αναζήτηση. Ένα ζήτημα δηλαδή που κυριαρχεί και στις προθέσεις του Κάντ, παρότι δέν ολοκληρώθηκε ποτέ.

Μία συνηθισμένη έκφραση της μοντέρνας εποχής της φιλοσοφίας είναι και η εξής: μερικά προβλήματα πρέπει να τίθενται διαφορετικά «μετά τον Κάντ». Τί σημαίνει αυτή η έκφραση; Σημαίνει πώς τα προβλήματα της φιλοσοφίας πρέπει να τίθενται με κριτικό τρόπο; Η ερώτηση όμως, νομίζουμε πώς μετακινήθηκε απλώς. Διότι εάν με κριτική εννοούμε την απαίτηση της συστάσεως μίας γνώσεως, η οποία θα είναι λογικώς οργανωμένη και εάν σαν κριτική απαίτηση εννοούμε το αίτημα να μήν προσφέρουμε ένα σύνολο άσχετων εννοιών μεταξύ τους οι οποίες υποτίθεται πώς θα βεβαιώνουν κάτι μόνον με την παρουσία τους, αλλά μία αλληλουχία γνώσεων η οποία θα ενέχει την αξία και την αξιοπρέπεια ενός λογικού συλλογισμού, τότε πρέπει να παρατηρήσουμε πώς η κριτική δέν γεννήθηκε με τον Κάντ, αλλά είναι αντιθέτως αρχαία, όσο τουλάχιστον και η ανθρώπινη συνείδηση, είναι αρχαία τουλάχιστον όσο είναι και ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης.

Η έκφραση όμως αυτή δέν χρησιμοποιείται μ’αυτή την σημασία, αλλά για να περιορίσει και να ξανακλείση την έρευνα την ίδια: Δέν χρησιμοποιείται για να σημάνει την πρόθεση μίας έρευνας απολύτως ελεύθερης απο προϋποθέσεις (που υπήρξε οπωσδήποτε και η πρόθεση του Κάντ) αλλά για να διαλαλήσει πώς η έρευνα πρέπει να κινηθεί μόνον μέσα στα όρια, στα οποία ο Κάντ, την προσδιόρισε.

Και όμως μ’αυτόν τον τρόπο αξιολογησεως της φιλοσοφίας του Κάντ, αυτή χάνει ακόμη και την φιλοσοφική της αξία, διότι εάν είναι σωστό να ομολογήσουμε πώς δέν μπορούμε να αγνοήσουμε τις σημαντικές προόδους της ιστορίας της φιλοσοφίας στην διαπραγμάτευση των προβλημάτων του στοχασμού, αυτό οφείλεται στο ότι οι θέσεις των στοχαστών που εξετάζονται δέν χρησιμεύουν στον περιορισμό και στην διακοπή της κριτικής προόδου και έρευνας αλλά αντιθέτως εμπνέουν και προκαλούν τον στοχασμό σε μία σημασία, σ’ένα νόημα, πιό βαθύ και πιό ριζικό.

Συνεχίζεται

Αμέθυστος.

ΠΩΣ ΤΙΘΕΤΑΙ ΤΟ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ (3)

Συνέχεια από Παρασκευή, 14Σεπτεμβρίου 2012

MARINO GENTILE
1. Οι αρνήσεις της Μεταφυσικής

Η προτεινόμενη μέθοδος είναι λοιπόν αυτή: να αναγνωρίσουμε πώς η κλασσική μεταφυσική και ο Καντιανός κριτικισμός πρέπει να υπολογισθούν, πρίν ακόμη απο την συστηματική τελειοποίηση των συμπερασμάτων τους, στους πρόποδες ας πούμε των προβληματικών θέσεων. Να αναγνωρίσουμε απο το ένα μέρος πώς αυτή η φροντίδα να ριζώσει το φιλοσοφικό σύστημα σε μία θέση καθαρά προβληματική ανήκει και στην κλασσική μεταφυσική και να μήν δεχθούμε απο το άλλο την ομολογία του Κάντ και ακόμη περισσότερο των Καντιανών και όλων εκείνων που ακολουθούν τα ίχνη της Καντιανής σκέψης, οι οποίοι ισχυρίζονται πώς η δική τους φιλοσοφία είναι κριτική φιλοσοφία, σαν να είναι αυτή η ομολογία ένα επιχείρημα για να γλιτώσουν απο μία θέση καθαρά προβληματική της ίδιας της φιλοσοφίας.

            Η μετατόπιση της έρευνας απο το σύστημα στο πρόβλημα δέν αφαιρεί την δυσκολία: διότι εάν είναι αλήθεια πώς επανερχόμενοι στο πρόβλημα, είμαστε αναγκασμένοι να μήν διασκορπίζουμε την προσοχή μας σε πλευρές οι οποίες εμφανίζονται μόνον εκ των υστέρων στην έρευνα, είναι επίσης αλήθεια πώς στην ίδια την θέση του προβλήματος αντικατοπτρίζεται η μελλοντική οικοδομή του συστήματος. Μ’αυτή την αναγνώριση η συμβουλή που προτείνουμε αποκτά την αληθινή της αξία.

            Δέν πρόκειται δηλαδή για τίποτε άλλο παρά για την εγκατάλειψη, όπως εξάλλου το επιθυμούσε και ο ίδιος ο Κάντ, κάθε δογματικής προϋποθέσεως. Εκτός απο το γεγονός πώς ενώ στους χρόνους του Κάντ οι δογματικές προϋποθέσεις που εμπόδιζαν περισσότερο την ανάπτυξη της φιλοσοφίας ήταν ορισμένες κατευθύνσεις της ορθολογικής σχολής και μέσω της μεταμορφώσεως που υπέστησαν απο αυτή την κατεύθυνση, μερικές αρχές της παραδοσιακής σκέψης, πρέπει να διαθέτουμε το κουράγιο και να αναγνωρίσουμε πώς σήμερα τα δογματικά στοιχεία, τα οποία μπορούν να εμποδίσουν περισσότερο απ’όλα την πρόοδο της φιλοσοφίας, αποτελούνται ακριβώς απο εκείνη την αντίληψη του Κάντ, βάσει, της οποίας, ο κριτικισμός, καταλήγει να είναι μία μείωση και ένα κλείσιμο αυτής της ίδιας της στοχαστικής έρευνας.

            Πράγματικη μεταφυσική, καθόσον παρουσιάζεται σαν έρευνα της αρχής, εμπλέκει μαζί της αναγκαίως πρίν ακόμη την ξαναβρεί, ή όπως στην περίπτωση του Κάντ, πρίν απο την διαπίστωση της αδυναμίας εξεύρεσης της αρχής, εμπλέκει λοιπόν μία διαπίστωση της πραγματικότητος, της εμπειρίας της Ιστορίας, τέτοιας όμως ώστε να μπορεί να τεθεί το πρόβλημα της αρχής.

Καθώς όμως η μεταφυσική έρευνα μίας καθολικής αρχής και καθώς επίσης εμπλέκει στα συμπεράσματα της μία συστηματική στάση που έχει χαρακτήρα καθολικότητος, αυτός ο χαρακτήρας της καθολικότητος ανήκει σε μία κατεξοχήν προβληματική θέση της φιλοσοφίας.

            Δηλαδή με άλλα λόγια, εάν η μεταφυσική είναι η έρευνα της αρχής στην απολυτότητά της, μίας αρχής δηλαδή που θα είναι στ’αλήθεια η αρχή του παντός, και εάν αυτή η μεταφυσική είναι τελικώς η κατάφαση αυτής της αρχής ή η απόρριψη της δυνατότητος να την αποκτήσουμε, αντικατοπτρίζει ακόμη και στην προβληματική της πλευρά την καθολικότητα του συμπεράσματος που θέλει να αποκτήσει. Δηλαδή εάν η μεταφυσική είναι η έρευνα μίας αρχής που θα είναι η αρχή του παντός, και επομένως που θα είναι απάντηση στην ερώτηση: ποιά είναι η αρχή του παντός, πρίν ακόμη απαντήσει σ’αυτή την ερώτηση, θα πρέπει να είναι μία ολοκληρωτική ερώτηση.

            Για την μεταφυσική λοιπόν η πραγματικότης πρέπει να εννοηθεί μ’έναν τρόπο που δέν θα την περιορίζει σε ιδιαίτερους τομείς ή σε τούτη ή σ’εκείνη την τάξη, αλλά μ’έναν τρόπο που στην ολότητα του είναι κάτι που ερωτά και αναζητά μίαν αρχή, μίαν αρχή που θα είναι η αρχή του παντός.

            Εάν η μεταφυσική λοιπόν ξανά, είναι η προσπάθεια να βρεθεί εκείνο το γιατί που είναι το γιατί του παντός, αυτό είναι δυνατόν μόνον διότι το όλον παρουσιάζεται σαν να’χει την ανάγκη ενός Γιατί, ώστε αυτό το γιατί να ξαναβρεθεί ή τουλάχιστον να φτάσουμε στο απογοητευτικό συμπέρασμα πώς είμαστε αναγκασμένοι απο την φύση μας να το θέσουμε, αλλά δέν κατορθώνουμε ποτέ μας να το ικανοποιήσουμε.

            Ολοκληρώνοντας, η αντιμετώπιση της φιλοσοφίας απο την πλευρά του προβλήματος που προσπαθεί να λύσει, δέν ενδιαφέρει μόνον το Ιστορικό ξεδίπλωμα της φιλοσοφικής γνώσεως, αλλά ενδιαφέρει αμέσως την φιλοσοφία καθεαυτή, και ιδιαιτέρως ενδιαφέρει την φιλοσοφία σαν μεταφυσική. Και πραγματικά η πρώτη προϋπόθεση για να κατανοηθεί η σημασία της μεταφυσικής είναι να γίνει κατανοητό πώς η φιλοσοφία δέν είναι καθόλου η διάθεση να φωτιστεί αυτό ή εκείνο το μέρος, ούτε αυτό η εκείνο το στοιχείο της πραγματικόττος, αλλά ολόκληρη η πραγματικότης στην ολότητα της, σαν να είναι αυτή η ολότης κάτι που αναζητά έναν λόγο, μία αρχή, μία εξήγηση. Εάν λοιπόν ολόκληρη η πραγματικότης είναι κάτι που απαιτεί μία εξήγηση ή μίαν αρχή, το πρώτο βήμα και η πρώτη συνθήκη της φιλοσοφίας είναι να θέση ένα πρόβλημα, το οποίο δέν είναι απλώς ένα πρόβλημα που επεκτείνεται στο Όλον, αλλά είναι καθ’εαυτό, εσωτερικώς, τίποτε άλλο απο πρόβλημα.

Μία ερώτηση στο πάν, μία ερώτηση στα πάντα, με την σημασία πώς απο καταγωγής, αυτό το πρόβλημα δέν είναι τίποτε άλλο απο ερώτηση: και όχι επειδή στην ερώτηση εξαντλείται η φιλοσοφία, αλλά επειδή, εάν δέν γίνει πρόβλημα, όλη η πραγματικότης, χωρίς εξαίρεση δέν υπάρχει καμμία δυνατότης να μιλήσουμε για μεταφυσική.

            Όταν ομιλούμε για μεταφυσική μ’αυτόν τον τρόπο, δέν είναι πλέον δυνατόν να βάλουμε σε αντιπαράθεση την κλασσική μεταφυσική με τον Καντιανό κριτικισμό, σαν να είναι μία δογματική διαφωνία. Η μεταφυσική λοιπόν πρέπει να κατανοηθεί σαν την ανάγκη της συνειδήσεως να μήν θέτει μόνον θέματα γύρω απο κάποιες ιδιαίτερες πλευρές, αλλά να θέσει κάποια στιγμή, μία ερώτηση απο την οποία δέν μπορεί να εξαιρεθεί τίποτε, διότι σ’αυτή περιέχεται η ολότης αυτού που μπορεί να είναι αντικείμενο της εμπειρίας: η ολότης αυτού που συστήνει την ιστορία μας, τον κόσμο στον οποίο ζούμε, μία διάθεση δηλαδή λόγω της οποίας εμείς οι ίδιοι και εκείνο το όλον στο οποίο υπάρχουμε παρουσιάζεται κατ’αρχάς σαν κάτι το οποίο απαιτεί μία εξήγηση, έναν λόγο.

            Σ’αυτή την αρχική θέση της φιλοσοφίας η μεταφυσική απαίτηση, ταυτίζεται με την ίδια την κριτική απαίτηση. Διότι σημαίνει μία κατεύθυνση σε μία έρευνα, η οποία δέν ξεκινά απο καμμία προϋπόθεση, και η οποία μάλιστα, επιθυμώντας να δώσει έναν λόγο στο πάν, ζητά μίαν εξήγηση για το πάν και δέν θεωρεί τίποτε σαν ξένο προς αυτή την ώθηση για έρευνα.

            Η κριτική στάση δέν μπορεί να ταυτιστεί ή να περιχαρακωθεί σε μία συγκεκριμένη ιστορική περίοδο, αλλά οφείλει να ανιχνευθεί σε ολόκληρη την ανάπτυξη τής αντανακλώμενης συνειδητότητος, της στοχαστικής και ανθρώπινης ταυτοχρόνως, όπως κατόρθωσε να πραγματοποιηθεί, πέρα απο την διαφορά των εποχών του χρόνου και των πολιτισμικών καταστάσεων!

Συνεχίζεται

Αμέθυστος.

ΠΩΣ ΤΙΘΕΤΑΙ ΤΟ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ (2)

Συνέχεια από Πέμπτη 13 Σεπτεμβρίου 2012

MARINO GENTILE  

Η νόηση του ανθρώπου δέν μπορεί να παραιτηθεί από την έρευνα της αρχής. Αλλά η έρευνα της αρχής πρέπει να διεκπεραιωθεί μ’έναν τέτοιο τρόπο ώστε να μήν υπερβαίνει το αντικείμενό της, δηλ. την εμπειρία ή την Ιστορία. Δηλ. η άρνηση της μεταφυσικής δέν είναι, μ’αυτή την έννοια, παραίτηση από την έρευνα μίας αρχής αλλά ταυτίζεται με την πρόθεση να ξαναβρεθεί η αρχή μ’έναν τέτοιο τρόπο ώστε να μήν αντιπροσωπεύσει μίαν υπέρβαση του αντικειμένου της ίδιας της έρευνας. Η απαίτηση αυτή, για μίαν αρχή η οποία πρέπει να συλληφθεί σε συμφωνία μ’αυτό τού οποίου πρέπει να είναι αρχή, φανερώνεται πρώτα απ’όλα σαν πολεμική ενάντια στην προηγούμενη θρησκευτική παράδοση και βρίσκει την μέγιστη εφαρμογή της στην τακτοποίηση της μεταφυσικής σαν εκείνη την μορφή τής επιστημονικής προόδου, που ψάχνει να διατηρήσει ενεργή και παρούσα την προηγούμενη θεολογική κατεύθυνση. Ο θετικισμός λοιπόν, είναι η τυπική έκφραση της αρνήσεως τής δυνατότητος της μεταφυσικής, καθότι θέλει να ικανοποιήσει ταυτόχρονα και με την ίδια πράξη, τόσο την ανάγκη να προστρέξουμε προς μίαν αρχή, όσο και την ανάγκη να βρεθεί αυτή η αρχή μ’έναν τέτοιο τρόπο, ώστε να μήν αντιτίθεται προς τις πραγματικές φανερώσεις  της εμπειρίας και της ιστορίας. Εάν δηλ. η αρχή πρέπει να είναι αρχή, πρέπει να περιέχει όλο εκείνο που είναι αναγκαίο για να δικαιολογήσει αυτό τού οποίου είναι αρχή. Αλλά δέν πρέπει να περιέχει τίποτε που να σημαίνει μία πρόσθεση ανησυχιών και ξένων προς την εμπειρία και την ιστορία φροντίδων.

Κάτω από αυτή την άποψη, ο θετικισμός, παρά την στοχαστική του κατωτερότητα, μπορεί να συνδεθεί με την επανάσταση που έφερε στην μοντέρνα φιλοσοφία η σκέψη του Κάντ. Ο Κάντ, με το ύψος της ιδιοφυΐας του, δέν μπορούσε να συμμεριστεί την a’priori απώθηση προς τον όρο «μεταφυσική» (που περιέχεται μάλιστα στον τίτλο ενός από τα πιό αγαπημένα του  βιβλία : Η μεταφυσική των ηθών), μόνον που η μεταφυσική θεωρήθηκε από αυτόν σαν μία επιδίωξη πολύ υψηλή για τις δυνατότητες του ανθρώπου, που είναι απλά καί μόνον γνωστικές, παρότι ταυτοχρόνως είναι η πλέον σίγουρη έκφραση του ύψους της ηθικής αξιοπρέπειας.

Γι’αυτόν τον λόγο ο Κάντ δέν θα μπορούσε να δεχθεί σαν συνέχεια και εφαρμογή τής σκέψης του την ωμή θετικιστική άρνηση της αξίας της μεταφυσικής. Αυτό όμως δέν καταργεί το γεγονός πως το δόγμα των τριών σταδίων του Κομτέ, το οποίο συγκεντρώνει και συνθέτει πάνω του πολλά ρεύματα της φιλοσοφικής κουλτούρας του περασμένου αιώνος,  είναι η πιστή συνέχιση της γενικής κατευθύνσεως της φιλοσοφίας του Κάντ. Καθότι, εάν αφαιρέσουμε μίαν επέμβαση ηθικο-θρησκευτικής κατευθύνσεως, η Καντιανή σύλληψη ουσιαστικώς συμφωνεί με την διαβεβαίωση πως είναι μέν αναγκαία η έρευνα μίας αρχής, αλλά αρνείται ταυτοχρόνως την δυνατότητα να βρούμε αυτή την αρχή και να την δηλώσουμε με κάποια επιστημονική αξιοπρέπεια. Και γι’αυτό λοιπόν, όσο ειλικρινά και έντονα η Καντιανή σκέψη θέλησε, μέχρι την τελευταία της έκφραση, να διατηρήσει εξίσου ισχύουσες τις αιτίες και τους λόγους για τους οποίους δέν μπορούμε παρά να προσπαθήσουμε να βρούμε μίαν αρχή, αλλά και εκείνους για τους οποίους δέν μπορούμε να κάνουμε μεταφυσική, χωρίς καμμία αμφιβολία, απο την θεωρητική άποψη και μόνον, όταν ξεπεράσουμε τις ηθικές προϋποθέσεις, τις οποίες ο Κάντ αντλούσε εξάλλου από την δική του ιδιαίτερη θρησκευτική πίστη, όταν λοιπόν ξεπεράσουμε αυτές τις ευγενείς προϋποθέσεις, οι οποίες όμως είναι ξένες προς την θεωρητική έρευνα, θα πρέπει να αναγνωρίσουμε πως, παρά την ένταση και την ειλικρίνεια της συνυπάρξεως των δύο διαφορετικών επιπέδων λογικής, η Καντιανή φιλοσοφία καταλήγει, συμπερασματικά, να είναι μία άρνηση της δυνατότητος της μεταφυσικής, και επομένως δημιουργεί μοιραίως μία πρώτη δικαίωση εκείνου του σχήματος του Κομτέ, περί της προόδου της ανθρωπίνης νοήσεως, στο οποίο κορυφώνεται η άρνηση του δεκάτου-ογδόου αιώνος, της ίδιας της δυνατότητος της μεταφυσικής.

Η σπουδαιότης, η προκατάληψη και η βαρύτης αυτής της νοητικής στάσεως επιβεβαιώνονται απο μίαν επιπλέον ιστορική θεώρηση.

Δηλ. από την στάση που έλαβε απέναντι στην μεταφυσική και ο κλασσικός ιδεαλισμός τού περασμένου αιώνος, και ο νεο-ιδεαλισμός του αιώνος μας.

Ο κλασσικός ιδεαλισμός τού περασμένου αιώνος, δέν μπορούσε παρά να δυναμώσει όλα εκείνα τα θέματα, λόγω των οποίων ο Κάντ ήταν διστακτικός να καταδικάσει το όνομα και την έννοια της μεταφυσικής. Διότι ακόμη και αν ξεκίνησε την έρευνά του από την φιλοσοφία του Κάντ, παρότι αρνήθηκε την δυνατότητα εκείνης της νοουμενικής μεταφυσικής, την οποία έψαξε χωρίς επιτυχία ο Κάντ, ο ιδεαλισμός προσπαθούσε να ξαναποκτήσει την μεταφυσική γνώση από άλλους δρόμους, βρίσκοντας στην ίδια την γνώση τού φαινομενικού κόσμου, εννοουμένου σαν ιστορικού κόσμου, το επιχείρημα και το αντικείμενο τής προηγούμενης φιλοσοφικής παραδόσεως. Διότι ο Ιδεαλισμός, ακόμη και αν από το ένα μέρος δέν μπορεί να απαλλαχθεί από το μεταφυσικό πρόβλημα, από το άλλο πρέπει να παρουσιαστεί και συσταθεί σαν άρνηση αυτής της ίδιας της μεταφυσικής.

Αυτό το πρόβλημα γίνεται ξεκάθαρο εκεί όπου ο ιδεαλισμός αναγνωρίζει την ταυτότητά του με τον ιστορικισμό, και πιό συγκεκριμένα ακόμη με εκείνον τον ιστορικισμό, για τον οποίο η αξία της ιστορικής έρευνας έχει σημασία καί έγκειται στην εξαίρεση κάθε αρχής που υπερβαίνει, με μίαν ολοκληρωτική υπέρβαση, την ίδια την ιστορία. Εάν πρέπει να δεχθούμε αυτή την ταύτιση, ο ιδεαλισμός μπορεί να υπολογισθεί σαν η συνέχεια και η εμβάθυνση της ίδιας θετικιστικής γραμμής. Τουλάχιστον εκείνου του θετικισμού, ο οποίος δέν υπήρξε τόσο μία έρευνα σχολαστική καί τελειωτική ιδιαιτέρων γεγονότων αλλά μιά πρόθεση να ξανανακαλυφθεί η λογική τής εμπειρίας και της ιστορίας, η οποία θα είναι απολύτως συνταυτισμένη με την εμπειρία και με την ίδια την σωτηρία.

Εάν δεχθούμε λοιπόν αυτή την άποψη, δέν είναι και τόσο παράδοξο να δηλώσουμε πως ο ιδεαλισμός, και ακόμη περισσότερο ο νεο-ιδεαλισμός, είναι η ολοκληρωτική πραγματοποίηση της ιδίας προθέσεως, η οποία υπήρχε από καταγωγής στον θετικισμό, καθότι είναι η πιό σκληρή και ολοκληρωμένη πραγματοποίηση της προθέσεως να ξαναβρεθεί μία αρχή της ιστορίας, αλλά να ξαναβρεθεί μ’έναν τέτοιο τρόπο ώστε να συμπίπτει ολοκληρωτικώς με την έννοια της ίδιας της ιστορίας. (Δέν είναι τυχαία η αδιαφοροποίητη χρήση του όρου «ιστορία» και του όρου «εμπειρία», η οποία και θα διευκρινισθεί στην συνέχεια.)

Εάν λοιπόν ο ιδεαλισμός μπορεί να κατανοηθεί σαν η πιό συνεπής εφαρμογή τού δόγματος ή της εντολής σύμφωνα με την οποία η φιλοσοφία είναι έρευνα της αρχής τής εμπειρίας, αλλά μίας τέτοιας αρχής που μεταστρέφεται διαλεκτικά στην ίδια την εμπειρία, προσηλυτίζοντάς την σε μία νέα αρχή, αγγίζοντας αυτά τα τρία σημεία σαν μία εξέλιξη του πνεύματος, τότε ο Κόμτε, ο Κάντ και ο ιδεαλισμός δίνουν μία πιό σταθερή σύσταση, δίνουν σώμα καί δογματική υπόσταση σ’εκείνη την γενική τάση που αρνείται την μεταφυσική, η οποία δέν είναι εξαπλωμένη μόνον ανάμεσα στους πιστούς της φιλοσοφίας, αλλά συναντάται ακόμη και ανάμεσα στις σχέσεις της ζωής, καθώς ο όρος «μεταφυσική» καταλήγει να σημαίνει ταυτόχρονα κάτι που είναι τόσο υψηλό ώστε να μήν μπορεί να εισέλθει στις δυνατότητες της γνώσεως και της κοινής πράξεως, αλλά και κάτι ακόμη που παρουσιαζόμενο στις συνειδήσεις με την γοητεία μίας υπερβατικής γνώσεως πρέπει να μεταστραφεί, να μεταλλαχθεί σε μία δημιουργία απλώς αισθητική ή σε μία ψευδαίσθηση, η οποία θα μπορούσε να διαθέτει κάποιες ανώτατες δικαιολογίες ή δικαιώσεις, κοινωνικής και πολιτισμικής τάξεως.

Ας προσθέσουμε όμως μερικές διευκρινίσεις στο γεγονός της αισθητικής μεταστροφής ή του αισθητικού προσηλυτισμού της εμπειρίας. Κανείς δέν μπορεί να αρνηθεί την αξία τής τέχνης. Αλλά να φορτώσεις σε μία έρευνα, η οποία έχει την πρόθεση της δογματικής γνώσεως της πραγματικότητος, τους χαρακτήρες της τέχνης, σημαίνει να την μειώσεις. Διότι, όπως δέν απαιτείται απο τον ποιητή η υπαρξιακή αλήθεα ή η βιβλιογραφία της φαντασίας του, αφού η τέχνη ξεδιπλώνεται τόσο πιό αληθινά όσο απομακρύνεται από αυτούς τους καθορισμούς, έτσι και η αξιολόγηση ως ποιητικής, φανταστικής ή καλλιτεχνικής μίας νοητικής στάσης, η οποία έχει απαιτήσεις δογματικές και επιστημονικές, σημαίνει ότι ομολογούμε πως εκείνη η θέση, η μεταφυσική, απόρροια της συγκεκριμένης νοητικής στάσεως, δέν έφθασε στον σκοπό της και δέν αξίζει την προσοχή μας, ούτε κάτω από την άποψη της λογικής, ούτε της τέχνης.

Τελειώνοντας, μέσω της εξετάσεως των τριών βασικών θέσεων του θετικισμού, του κριτικισμού και του ιδεαλισμού, φαίνεται να πραγματοποιείται και να καθορίζεται επιτυχώς εκείνη η γενική και ασαφής θέση, σύμφωνα με την οποία η μεταφυσική, εκλαμβανόμενη σαν μία γνώση ανώτερη από τις δυνατότητες της ανθρώπινης γνώσεως, καταλήγει να είναι ή μία απλή κίνηση της φαντασίας, η οποία, αντιθέτως από τις καλλιτεχνικές δημιουργίες, δέν έχει την χάρη τής ομορφιάς και επομένως δέν έχει μαζί της ούτε κάλλος ούτε αλήθεια, ή ακόμη χειρότερα, μία θέση ή μία νοητική στάση, η οποία αντλεί την δικαίωσή της από άλλες προθέσεις ή άλλες ανησυχίες, όπως π.χ. από εκείνη τής εξασφαλίσεως μίας συγκεκριμένης διαγωγής ανάμεσα στους ανθρώπους.

Έτσι λοιπόν, μέσα στη διαλεκτική διαμάχη όλων αυτών των αντιθετικών θέσεων, η άρνηση της μεταφυσικής κινδυνεύει να προσλάβει αυτή η ίδια έναν μεταφυσικό χαρακτήρα, και επομένως να ουσιαστικοποιηθεί με εκείνους τους ίδιους τους λόγους, που πρέπει να της αντιτίθενται (της αρνήσεως) από όποιον θεωρεί πραγματοποιήσιμη την έρευνα της μεταφυσικής και πρόσκαιρη την καταδίκη που ελήφθη εναντίον της.

(Συνεχίζεται)

Αμέθυστος

ΠΩΣ ΤΙΘΕΤΑΙ ΤΟ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ (1)

MARINO GENTILE
1. Οι αρνήσεις της Μεταφυσικής

Μία επιχειρηματολογία αφιερωμένη να αναδείξη κατ’αρχάς, την απροϋπόθετη αντίθεση της εποχής μας εναντίον και αυτού ακόμη του ονόματος της μεταφυσικής, μοιάζει σχεδόν περιττή. Διότι εάν υπάρχει κάτι στο οποίο το μεγαλύτερο μέρος των ανθρώπων σήμερα συμφωνεί, είναι ακριβώς η αντιμετώπιση με μεγάλη επιφύλαξη αυτού του ονόματος. Το οποίο απο το ένα μέρος φαίνεται να υπόσχεται μία ανώτερη σοφία στις δυνατότητες του ανθρώπου και από το άλλο, ακριβώς επειδή υπόσχεται κάτι παραπάνω από ό,τι είναι δυνατόν να αποκτηθεί, γεννά την υποψία πως ίσως πρόκειται για μία ψευδαίσθηση. Για την οποία οι δυνατότητες είναι δύο : ότι είναι μία ψευδαίσθηση στην οποία πίπτει κατ’αρχάς ο συγγραφέας ο ίδιος και είναι επομένως ένα είδος ποίησης (εκεί όμως όπου θα έπρεπε να υπάρχει ο ειρμός της λογικής) ή ότι είναι μία πονηριά η οποία χρησιμοποιείται από τον συγγραφέα έναντι των αναγνωστών του και καταλήγει απλώς σε ένα ψέμα. Ακόμη και στην καθομιλουμένη κάποιες φορές, κατά την διάρκεια μίας συνομιλίας, όταν θέλουμε να πούμε πως ένα επιχείρημα δέν αξίζει τίποτε, συνήθως το χαρακτηρίζουμε μεταφυσικό.

Όταν θέλουμε να αρνηθούμε την ίδια την δυνατότητα της μεταφυσικής προβληματικής , εννοούμε βεβαίως για μεταφυσική μία μορφή γνώσεως, η οποία πάει πέρα από τις ικανότητες της ανθρώπινης σκέψης, διότι ελευθερώνεται και απομακρύνεται από το συγκεκριμένο της πραγματικότητος και της ιστορίας. Εννοούμε για μεταφυσική μία μορφή υπολογισμού της πραγματικότητος, η οποία πάσχει από αφαίρεση, καθότι επιθυμώντας να βρεί τις αρχές δέν ικανοποιείται από την ίδια την πραγματικότητα, όπως ξετυλίγεται με απολύτως συγκεκριμένο τρόπο στην εμπειρία μας, και επομένως καταπολεμείται η μεταφυσική γιά να ξαναεδραιωθεί η ανθρώπινη γνώση στα όρια και στα σύνορα που είναι απολύτως δικά της.

Έτσι λοιπόν πρέπει να προσπαθήσουμε να συλλάβουμε αυτή την ψυχική στάση, εκεί που συγκεκριμενοποιείται σαν κατεύθυνση του πολιτισμού, πρέπει να βρεθούν εκείνα τα ρεύματα ή εκείνες οι στιγμές της φιλοσοφικής κουλτούρας των τελευταίων εκατό χρόνων, στα οποία αυτή η ψυχική στάση κατόρθωσε να συγκεντρωθεί σαν ένα δογματικό σύστημα. Και πραγματικά οι πλέον απολυτοποιημένες μορφές αρνήσεως της μεταφυσικής βρίσκονται στο δεύτερο ήμισυ του περασμένου αιώνος, όταν κάποια στιγμή φάνηκε πως η τελευταία λέξη της φιλοσοφίας ήταν ακριβώς η εκμηδένιση της μεταφυσικής. Τέλος πλέον η μεταφυσική.

Αυτή η δογματική κατεύθυνση αντιπροσωπεύθηκε κυρίως απο τον θετικισμό. Ιδιαιτέρως δέ εάν κυττάξουμε σ’αυτόν όχι τις μορφοποιήσεις και παρουσιάσεις που τυπικά μαθαίνουμε στις σχολές, αλλά στην ιστορική του αποτελεσματικότητα, που θα προσπαθήσουμε με συντομία να ερευνήσουμε.

Αντιπροσωπεύεται κυρίως από τον Αύγουστο Κόμτε (August Comte), καί κυρίως εκεί που συγκέντρωσε την στοχαστική αξία του θετικισμού, στο δόγμα των τριών σταδίων, μέσω των οποίων αναπτύσσεται η ανθρώπινη γνώση, και μάλιστα υπήρξε ο πρώτος, ο οποίος στηριζόμενος στην αυθεντία μίας συστηματικής δογματικής θέσεως, υπέγραψε την απόφαση του θανάτου της μεταφυσικής.

Δέν είναι απαραίτητο να δούμε τις λεπτομέρειες: Το ουσιώδες είναι πως σύμφωνα με τον Κομτε η ανθρώπινη γνώση περνά μέσω τριών φάσεων, η πρώτη από τις οποίες χαρακτηρίζεται σαν θεολογική και αναγνωρίζεται από την πρόθεσή της να εξηγήσει την εμπειρία, την ιστορία και τα γεγονότα μέσω της επεμβάσεως προσωπικοτήτων που είναι ανώτερες απο την ανθρώπινη πραγματικότητα, ακόμη και από τις ίδιες τις δυνατότητες μίας λογικής γνώσεως. Για τον Κόμτε αυτή η μορφή εξηγήσεως έχει φανταστική αξία και μόνον.

Η δεύτερη ηλικία συνίσταται από την μεταφυσική γνώση όταν, γι' ακόμη μιά φορά, για να εξηγήσουμε την εμπειρία καταφεύγουμε σε οντότητες που βρίσκονται έξω από την ίδια την εμπειρία. Οντότητες οι οποίες δέν κάνουν τίποτε άλλο από το να μεταγράφουν και να ερμηνεύουν σε μία πιό γενική γλώσσα την προηγούμενη μυθολογική έμπνευση.

Και τελικώς κάθε ανθρώπινη γνώση φτάνει στο τρίτο στάδιο, το οποίο ο Κόμτε ονομάζει θετικό και στο οποίο για να εξηγήσουμε την εμπειρία δέν καταφεύγουμε πλέον σε θεολογικο-μυθολογικές οντότητες, ούτε σε μεταφυσικές αρχές, αλλά περιοριζόμαστε να καθορίσουμε νόμους.

Σ’αυτό το σημείο θα ήταν εύκολο να χρησιμοποιήσουμε τον όρο «γεγονός», σαν να ήταν θετικισμός, εκείνη η φιλοσοφία η οποία δέν ενδιαφέρεται για τις αρχές και δέν ασχολείται με τις σταθερές, αλλά μόνον με τα συμβάντα, στην εξατομίκευσή τους. Αυτή η στάση υιοθετήθηκε από ύστερες και ίσως-ίσως και κατώτερες μορφές τού θετικισμού, αλλά δέν ανήκει στον πρωταρχικό θετικισμό. Διότι αυτός δέν είναι τόσο έρευνα του γεγονότος, όσο έρευνα της λογικής και του νόμου.

Ο Κόμτε (Κοντ), όταν θέλησε να ανακοινώσει, πρίν από έναν σχεδόν αιώνα, την θετική φιλοσοφία, η οποία έπρεπε να αποτελέσει την αναγέννηση της ανθρωπότητος, δέν εννόησε τον θετικισμό σαν μία προτεραιότητα των συγκεκριμένων γεγονότων, αλλά σαν το κάλεσμα σε μία αρχή εξηγήσεως της πραγματικότητος η οποία δέν θα είχε χρησιμοποιηθεί στο παρελθόν. Θετικότης, στην πρωταρχική θετικιστική της σημασία, σήμαινε την εκμηδένιση της θεολογικο-μεταφυσικής θεωρήσεως της πραγματικότητος και την αντικατάστασή της με μία καινούργια μορφή εξηγήσεως, η οποία δέν θέλει να είναι λιγότερο καθολική από τις προηγούμενες, αλλά παρουσιάζεται σαν να διαθέτει πιό σίγουρες ασφάλειες για την κατανόηση της πραγματικότητος.

Σύμφωνα μ’αυτή την πλευρά του θέματος ο θετικισμός μπορεί να θεωρηθεί, κατά την ιστορική του και ιδεαλιστική καταγωγή, σαν η πιό οργανική και η πιό συστηματική μορφή της γενικής απαξιώσεως της μεταφυσικής, που επικράτησε σε όλη την κουλτούρα από το πρώτο ήμισυ του 1800 μέχρι σήμερα.

Έτσι λοιπόν αυτή η προκατειλημμένη εχθρότης δέν σημαίνει μία εγκατάλειψη των κυρίων και καθολικών προβλημάτων και δέν σημαίνει την εγκατάλειψη της έρευνας για μία απόλυτη αρχή της πραγματικότητος. Σημαίνει κατ’αρχάς το ξεκαθάρισμα αυτής της έρευνας από τις μορφές και τους τρόπους που χρησιμοποιήθηκαν στο παρελθόν. Καταργείται λοιπόν εκείνη η πρώτη μορφή γνώσεως η οποία παρουσιάζεται μ’έναν τρόπο καθαρά πολεμικό, τόσο που τελικώς συγχέονται σε μία μοναδική κατηγορία η θεολογία και η μυθολογία. Αλλά όμως η στοχαστική σημασία της πολεμικής  η οποία καταφέρεται εναντίον αυτής της πρώτης φάσεως, συμπεραίνεται από την περιγραφή της δεύτερης, όπου η μεταφυσική παρουσιάζεται σαν κληρονόμος όλου εκείνου που δογματικώς

Θα αναλύσουμε λοιπόν την θετικιστική άρνηση και τις διάφορες προκατειλημμένες μορφές αυτής της αρνήσεως της μεταφυσικής, διότι εκφράζει αυτή η άρνηση, με την μεγαλύτερη δυνατή καθαρότητα, το πνεύμα της εποχής.

(Συνεχίζεται)

Αμέθυστος.