Αυτός ο μετασχηματισμός εμφανίζεται με εξαιρετική σαφήνεια στα διάσημα λόγια που είπε ο Παύλος ΣΤ΄ στο τέλος της Δεύτερης Βατικανού Συνόδου, όταν δήλωσε ότι « η θρησκεία του Θεού που έγινε Άνθρωπος συνάντησε τη θρησκεία του ανθρώπου που κάνει τον εαυτό του Θεό ».
Αν και αυτή η διατύπωση εκφράστηκε σε ένα συμφιλιωτικό και διαλογικό πλαίσιο, κατέληξε άθελά του να συνθέτει τη βαθιά λογική που θα χαρακτήριζε τη Σύνοδο και ολόκληρη την μετασυνοδική περίοδο.
Πράγματι, αν υπήρξε πραγματικά μια «συνάντηση» μεταξύ της θρησκείας του Θεού που έγινε Άνθρωπος και της θρησκείας του ανθρώπου που γίνεται Θεός, αυτό φαίνεται να προϋποθέτει απαραίτητα την παρουσία, εντός της ίδιας της Συνόδου, εκπροσώπων και των δύο θρησκειών: αφενός, του προσυνοδικού νεοθωμικού κλήρου, που εκπροσωπεί τη θρησκεία του Θεού που έγινε Άνθρωπος· αφετέρου, του κλήρου της Νέας Θεολογίας , που εκπροσωπεί τη θρησκεία του ανθρώπου που γίνεται Θεός.
Ο σύγχρονος άνθρωπος, με τις ανάγκες του, τη συνείδησή του, την ιστορική του εμπειρία και τις επιδιώξεις του, τοποθετήθηκε προοδευτικά στο επίκεντρο του εκκλησιαστικού στοχασμού, ενώ η υπερβατική και υπερφυσική διάσταση της πίστης φάνηκε να υποχωρεί μπροστά στην επείγουσα ανάγκη μιας νέας συμμαχίας μεταξύ της Εκκλησίας και του σύγχρονου κόσμου.
Αυτή η μετάλλαξη, ωστόσο, δεν είναι πρωτοφανής στην ιστορία του Χριστιανισμού. Αντίθετα, επαναπροτείνει, σε νέες μορφές, μια αρχαία πνευματική δυναμική, την οποία η χριστιανική παράδοση ανέκαθεν ταύτιζε με την Εωσφορική εξέγερση.
Η αμαρτία του Εωσφόρου δεν συνίσταται απλώς σε μια ηθική παράβαση, αλλά στην επιθυμία του πλάσματος να συγκροτηθεί αυτόνομα ως η αρχή της δικής του τάξης, τελειότητας και αλήθειας.
Ο βιβλικός τύπος eritis sicut dii εκφράζει με ακρίβεια τον αρχικό πειρασμό της ανθρώπινης αυτοθέωσης, δηλαδή την επιθυμία να χειραφετηθεί ο άνθρωπος από την οντολογική και ηθική εξάρτηση από τον Θεό και να γίνει το απόλυτο κριτήριο του εαυτού του.
Από αυτή την οπτική γωνία, η «θρησκεία του ανθρώπου που κάνει τον εαυτό του Θεό» αντιπροσωπεύει την ιστορική εκδήλωση της ίδιας Λουσιφεριανής αρχής που διαπερνά, με διαφορετικούς τρόπους, πολυάριθμες πνευματιστικές και χιλιαστικές αιρέσεις που έχουν αναπτυχθεί κατά τη διάρκεια των αιώνων.
Υπό το πρίσμα αυτής της οπτικής, καθίσταται δυνατό να διακρίνουμε μια βαθιά συνέχεια μεταξύ της αρχικής εξέγερσης του Εωσφόρου, ορισμένων μεσαιωνικών και σύγχρονων αιρετικών ρευμάτων που χαρακτηρίζονται από τον πνευματισμό, τον χιλιασμό και τον αντινομιανισμό, καθώς και του θεολογικού ανθρωποκεντρισμού που αναδύθηκε στο πλαίσιο της Δεύτερης Βατικανού Συνόδου και αναπτύχθηκε στην μετασυνοδική περίοδο, καταλήγοντας στις τρέχουσες τάσεις του συνοδισμού.
Αν και αυτά τα φαινόμενα ανήκουν σε διαφορετικές εποχές και εκφράζονται μέσω διαφορετικών γλωσσών, μοιράζονται μια κοινή δομή: την προοδευτική υποταγή της αποκαλυφθείσας αλήθειας στην ανθρώπινη υποκειμενική εμπειρία.
Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, μάλιστα, η υπερφυσική τάξη τείνει να επανερμηνεύεται υπό το πρίσμα της ιστορικής συνείδησης και των ανθρώπινων φιλοδοξιών, ενώ η χριστιανική θρησκεία κινδυνεύει σταδιακά να μετατραπεί σε μια θρησκεία του ανθρώπου που συμφιλιώθηκε με τον εαυτό του παρά με τον Θεό.
I. Η εξέγερση του Εωσφόρου και η γέννηση της θρησκείας του ανθρώπου
Η χριστιανική θεολογική παράδοση θεωρούσε πάντα την πτώση του Εωσφόρου ως το μεταφυσικό παράδειγμα κάθε επακόλουθης εξέγερσης κατά του Θεού.
Ο πεσμένος άγγελος δεν αποδέχεται τη δική του κτιστή κατάσταση ούτε το γεγονός ότι η τελειότητα και η ευδαιμονία πρέπει να ληφθούν από τον Θεό ως δώρο.
Η αμαρτία του έγκειται ακριβώς στην προσπάθεια να εδραιώσει το δικό του μεγαλείο αυτόνομα, αντικαθιστώντας την εξάρτηση από τη θεία αλήθεια με την απόλυτη αυτοεπιβεβαίωση του κτίσματος.
Αυτή η δυναμική αντικατοπτρίζεται τέλεια στον πειρασμό που απευθύνεται στους πρώτους μας γονείς στον Επίγειο Παράδεισο, όπου το φίδι υπόσχεται στον άνθρωπο τη δυνατότητα να γίνει «σαν τον Θεό» παραβιάζοντας την τάξη που έχει θεσπίσει ο Δημιουργός.
Από εκείνη τη στιγμή, η θρησκευτική ιστορία της ανθρωπότητας φαίνεται να διαπερνάται από μια μόνιμη ένταση μεταξύ δύο αντίθετων αντιλήψεων για τη θρησκεία.
Από τη μία πλευρά βρίσκεται η θρησκεία του Θεού που σώζει την ανθρωπότητα μέσω της χάρης, καλώντας μας συνεχώς σε μεταστροφή, στην υποταγή της θέλησής μας στον θείο νόμο και στην υπέρβαση της υπερφυσικής τάξης.
Από την άλλη, αναδύεται περιοδικά η θρησκεία της ανθρωπότητας, η οποία ισχυρίζεται ότι σώζεται από τον εαυτό της, επανερμηνεύοντας το καλό και το κακό σύμφωνα με τη δική της ιστορική εμπειρία και μετατρέποντας σταδιακά την υποκειμενική συνείδηση στο απόλυτο κριτήριο της αλήθειας.
Ακριβώς αυτή η δεύτερη τάση επανεμφανίζεται κυκλικά στην ιστορία της Εκκλησίας με τη μορφή πνευματιστικών και χιλιαστικών κινημάτων, τα οποία σχεδόν πάντα προαναγγέλλουν μια νέα θρησκευτική εποχή που προορίζεται να ξεπεράσει την παραδοσιακή δομή του Χριστιανισμού.
Σε αυτά τα ρεύματα, το πρωτείο της χάριτος αντικαθίσταται προοδευτικά από το πρωτείο της υποκειμενικής πνευματικής εμπειρίας· η εκκλησιαστική ιεραρχία εμφανίζεται ως μια πραγματικότητα που προορίζεται να ξεπεραστεί· ο αντικειμενικός ηθικός νόμος τείνει να διαλύεται ενώπιον της αυθορμητότητας του «Πνεύματος»· τέλος, η αποκλειστική μεσολάβηση του ίδιου του Χριστού σχετικοποιείται στο όνομα μιας υποτιθέμενης καθολικοποίησης της σωτηρίας.
II. Η Μετασυνοδική Περίοδος και η Επιβεβαίωση του Εκκλησιαστικού Ανθρωποκεντρισμού
Ο εκκλησιαστικός ανθρωποκεντρισμός που αναδύθηκε στην μετασυνοδική περίοδο δεν μπορεί να ερμηνευτεί απλώς ως μια τυχαία διαστρέβλωση ή μια καταχρηστική ανάγνωση της Δεύτερης Βατικανή Συνόδου. Αν και πολυάριθμοι συγγραφείς έχουν προσπαθήσει να διακρίνουν αυστηρά μεταξύ της «αληθινής Συνόδου» και του λεγόμενου «πνεύματος της Συνόδου», αυτή η ερμηνεία φαίνεται ανεπαρκής για να εξηγήσει το βάθος και τη συνέχεια των μετασχηματισμών που έχουν συμβεί στη ζωή της Εκκλησίας από τα χρόνια που ακολούθησαν τη Σύνοδο.
Στην πραγματικότητα, το πρόβλημα έγκειται επίσης στην ίδια τη φύση της συνοδικής γλώσσας, η οποία συχνά χαρακτηριζόταν από σκόπιμα ευέλικτες, ποιμαντικές διατυπώσεις και ανοιχτή σε μεταγενέστερες εξελίξεις. Η ασάφεια πολυάριθμων κειμένων δεν ήταν απλώς μια τυχαία αδυναμία της συνοδικής σύνταξης, αλλά συχνά αντιπροσώπευε μια συγκεκριμένη μεθοδολογική επιλογή που αποσκοπούσε στο να επιτρέψει μελλοντικές επανερμηνείες και εξελικτικές εφαρμογές.
Από αυτή την οπτική γωνία, η μετασυνοδική περίοδος δεν εμφανίζεται ως μια ξαφνική ρήξη με τη Σύνοδο, αλλά μάλλον ως η λογική ανάπτυξη των δυνατοτήτων που ήδη περιέχονταν στα συνοδικά κείμενα.
Η ίδια η επιμονή στον «ποιμαντικό» χαρακτήρα της Συνόδου συνέβαλε στη δημιουργία ενός νέου εκκλησιαστικού παραδείγματος στο οποίο η δογματική ακρίβεια και η ρητή καταδίκη των λαθών αντικαταστάθηκαν προοδευτικά από μια διαλογική, φαινομενολογική γλώσσα προσανατολισμένη στη συνάντηση με τον σύγχρονο κόσμο.
Η αναπόφευκτη συνέπεια ήταν το άνοιγμα ενός εξαιρετικά ευρέος ερμηνευτικού χώρου, εντός του οποίου θεολογικές κατηγορίες παραδοσιακά ασύμβατες με το καθολικό δόγμα μπορούσαν να αναπτυχθούν προοδευτικά χωρίς να εμφανίζονται τυπικά καταδικασμένες.
Υπό αυτή την έννοια, το πρόβλημα του ανθρωποκεντρισμού δεν προέρχεται αποκλειστικά από μεταγενέστερες ερμηνείες, αλλά είναι ήδη αντιληπτό στη γενική προσέγγιση της ίδιας της Συνόδου.
Για πρώτη φορά στην εκκλησιαστική ιστορία, μια Σύνοδος αφιέρωσε πρωτοφανή προσοχή όχι τόσο στην διακήρυξη της κοινωνικής Βασιλείας του Χριστού ή στη συστηματική αντίκρουση των σύγχρονων σφαλμάτων, αλλά μάλλον στην αξιοπρέπεια του ανθρώπου, στις αξίες του σύγχρονου κόσμου, στον διάλογο με τη νεωτερικότητα και στην ανάγκη συμφιλίωσης μεταξύ της Εκκλησίας και του σύγχρονου πολιτισμού.
Ο σύγχρονος άνθρωπος έπαψε προοδευτικά να θεωρείται πρωτίστως ως ένα πεπτωκό πλάσμα που χρειάζεται μεταστροφή και αντιθέτως παρουσιάστηκε ως προνομιούχος συνομιλητής της Εκκλησίας.
Αυτή η μετατόπιση φαίνεται ιδιαίτερα σαφής στο Σύνταγμα Gaudium et Spes , το οποίο εγκαινίασε μια νέα θεολογική ευαισθησία επικεντρωμένη στην ιστορική εμπειρία του σύγχρονου ανθρώπου.
Η προσοχή της Εκκλησίας δεν φαινόταν πλέον να προσανατολίζεται πρωτίστως στη θεία υπέρβαση, αλλά στις φιλοδοξίες, τις αγωνίες, τις ελπίδες και την αξιοπρέπεια του σύγχρονου ανθρώπου. Η
περίφημη δήλωση ότι « οι χαρές και οι ελπίδες, οι λύπες και οι αγωνίες των ανθρώπων αυτής της εποχής » ήταν επίσης αυτές της Εκκλησίας, συμβολικά εκδηλώνει αυτή την αλλαγή προοπτικής.
Ενώ δεν αρνείται επίσημα την κεντρικότητα του Θεού, η συνοδική γλώσσα τείνει προοδευτικά να τοποθετεί την ανθρωπότητα στο κέντρο της εκκλησιαστικής σκέψης.
Η ίδια η καταληκτική ομιλία του Παύλου ΣΤ΄ επιβεβαιώνει αυτόν τον προσανατολισμό με εξαιρετικά σημαντικό τρόπο.
Όταν ο Παύλος ΣΤ΄ επιβεβαιώνει ότι η Σύνοδος ήταν διαποτισμένη με μια « τεράστια συμπάθεια » για τον σύγχρονο άνθρωπο και φτάνει στο σημείο να δηλώσει ότι « εμείς κι εμείς, περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον, είμαστε οι καλλιεργητές της ανθρωπότητας », εκφράζει έμμεσα τη νέα εκκλησιαστική αυτογνωσία που είχε αναπτυχθεί κατά τη Β΄ Βατικανή Σύνοδο.
Η Εκκλησία δεν παρουσιάζεται πλέον πρωτίστως ως μια υπερφυσική οντότητα επιφορτισμένη με τη μεταστροφή του κόσμου, αλλά ως συνομιλητής που αναζητά κοινό έδαφος με τη σύγχρονη ανθρωπότητα.
Ακριβώς αυτή η προσέγγιση κατέστησε δυνατή την επακόλουθη ανάπτυξη των μετασυνοδικών τάσεων.
Η μεθοδολογική ασάφεια της Συνόδου επέτρεψε την προοδευτική εξαγωγή των πιο ριζοσπαστικών συμπερασμάτων τα επόμενα χρόνια, ιδίως μέσω της θεολογίας, της ποιμαντικής φροντίδας, της λειτουργίας και του σύγχρονου συνοδισμού.
Η αυξανόμενη υποταγή του δόγματος στην ιστορική εμπειρία, η πρωτοκαθεδρία που αποδίδεται στην υποκειμενική συνείδηση, η εξελικτική επανερμηνεία της ηθικής και η προσαρμογή της Εκκλησίας στις σύγχρονες ανθρωπολογικές κατηγορίες δεν αντιπροσωπεύουν επομένως απλές προδοσίες της Συνόδου, αλλά εξελίξεις που συνάδουν με ένα εκκλησιαστικό παράδειγμα που είχε ήδη τοποθετήσει τον άνθρωπο στο επίκεντρο του ποιμαντικού και θεολογικού της ορίζοντα.
III. Ο Γουλιέλμος της Βοημίας και το Παράδειγμα του Χιλιαστικού Πνευματισμού
Μία από τις πιο σημαντικές προβλέψεις αυτής της δυναμικής μπορεί να εντοπιστεί στο Γουλιελμιτικό κίνημα που αναπτύχθηκε μεταξύ του 13ου και 14ου αιώνα γύρω από τη μορφή του Γουλιέλμου της Βοημίας .
Σύμφωνα με τους οπαδούς της, ο Γουλιέλμος αντιπροσώπευε μια νέα εκδήλωση του ενσαρκωμένου Αγίου Πνεύματος, που προοριζόταν να εγκαινιάσει μια ανώτερη εποχή στη θρησκευτική ιστορία της ανθρωπότητας. Η μορφή της τοποθετήθηκε προοδευτικά στο κέντρο μιας νέας πνευματικής οικονομίας στην οποία η παραδοσιακή δομή της Εκκλησίας φαινόταν έμμεσα ξεπερασμένη.
Ιδιαίτερα σημαντικό είναι το γεγονός ότι το Γουλιελμιτικό κίνημα ανέπτυξε ταυτόχρονα μια νέα αντίληψη για τη σωτηρία, την εκκλησιαστική εξουσία και την ηθική.
Η ιδέα ότι οι Εβραίοι και οι Μουσουλμάνοι μπορούσαν να σωθούν μέσω αυτής της νέας εποχής του Πνεύματος, ανεξάρτητα από την παραδοσιακή μεσολάβηση της Εκκλησίας, αποτελούσε ήδη μια έμμεση σχετικοποίηση της σωτηριώδους μοναδικότητας του Χριστού.
Ταυτόχρονα, η μορφή της Αδελφής Μαιφρέντα ως «πάπα» συμβολικά εκδήλωνε την υπέρβαση της παραδοσιακής ιεραρχικής τάξης και την αντικατάσταση της αποστολικής εξουσίας με μια νέα χαρισματική ηγεσία βασισμένη στην πνευματική εμπειρία.
Ακόμα πιο σημαντική, ωστόσο, είναι η σύνδεση μεταξύ πνευματισμού και ηθικής διάλυσης. Σε πολλά μεσαιωνικά κινήματα «Ελεύθερου Πνεύματος», η πίστη στη ζωή σε μια νέα πνευματική εποχή οδήγησε αναπόφευκτα στη σχετικοποίηση του αντικειμενικού ηθικού νόμου.
Η πνευματική ελευθερία ερμηνεύτηκε ως χειραφέτηση από τους περιορισμούς της παραδοσιακής ηθικής, ενώ η υποκειμενική εμπειρία του ατόμου έτεινε να αντικαταστήσει προοδευτικά τον θείο κανόνα.
Σε αυτό το πλαίσιο, η ανθρώπινη επιθυμία έπαψε να υπόκειται σε έναν υπερβατικό νόμο και αντ' αυτού ταυτίστηκε με τη δράση του ίδιου του Πνεύματος.
Αυτή η θεολογική δομή παρουσιάζει εκπληκτικές αναλογίες με πολυάριθμες σύγχρονες τάσεις. Ακόμα και σήμερα, μάλιστα, υπάρχει μια συχνή τάση να υποστηρίζεται ότι το «Πνεύμα» οδηγεί την Εκκλησία πέρα από προηγούμενες διατυπώσεις της ηθικής της, ειδικά στους τομείς της σεξουαλικότητας, των συναισθηματικών σχέσεων και των νέων σύγχρονων ανθρωπολογιών.
Ο ισχυρισμός για επανερμηνεία του δόγματος υπό το φως της ανθρώπινης εμπειρίας αποτελεί ακριβώς το σημείο επαφής μεταξύ των αρχαίων πνευματιστικών αιρέσεων και των πρόσφατων συνοδικών τάσεων.
IV. Οι Αμαλριακοί, το Ελεύθερο Πνεύμα και η Διάλυση της Ηθικής
Ένα ακόμη ισχυρότερο παράλληλο αναδύεται στην αίρεση των Αμαλριακών, η οποία αναπτύχθηκε γύρω από τη μορφή του Αμωρύ ντε Μπεν .
Η Αμαλριακή θεολογία, επηρεασμένη έντονα από πανθεϊστικά και πνευματιστικά στοιχεία, έτεινε να ταυτίζει προοδευτικά τον πνευματικό άνθρωπο με την ίδια τη θεϊκή πραγματικότητα. Από αυτή την οπτική γωνία, η διάκριση μεταξύ Δημιουργού και κτίσματος μετριάστηκε, ενώ η εσωτερική εμπειρία του ατόμου απέκτησε απόλυτο χαρακτήρα.
Η αναπόφευκτη συνέπεια αυτής της αντίληψης ήταν ο ηθικός αντινομιανισμός.
Εάν ο πνευματικός άνθρωπος συμμετέχει άμεσα στη θεότητα, τότε οι αντικειμενικοί ηθικοί κανόνες παύουν να έχουν απόλυτη αξία. Αυτό που έχει σημασία δεν είναι πλέον η υπακοή στον θείο νόμο, αλλά η αυθεντικότητα της εσωτερικής εμπειρίας.
Για αυτόν τον λόγο, πολυάριθμα κινήματα που προήλθαν από τους Αμαλριακούς και τους «Αδελφούς του Ελεύθερου Πνεύματος» κατέληξαν να δικαιολογούν τις αποκλίνουσες σεξουαλικές πρακτικές, τη διάλυση της οικογενειακής δομής και την απόρριψη της εκκλησιαστικής εξουσίας.
Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι η ηθική διάλυση εδώ δεν εμφανίζεται ως δευτερεύον ατύχημα, αλλά μάλλον ως η λογική συνέπεια της αντικατάστασης της αντικειμενικής αλήθειας με την υποκειμενική συνείδηση.
Όταν ο άνθρωπος γίνεται το απόλυτο κριτήριο της ηθικής αλήθειας, το καλό και το κακό παύουν να είναι υπερβατικές πραγματικότητες που λαμβάνονται από τον Θεό και μετατρέπονται σε μεταβλητές εκφράσεις της ατομικής εμπειρίας.
Με αυτή την έννοια, οι σύγχρονες θεωρίες που αντιτίθενται στην ποιμαντική φροντίδα και το δόγμα, τη διάκριση και τους ηθικούς κανόνες, την ένταξη και την αντικειμενική κρίση αναπαράγουν, στη σύγχρονη γλώσσα, την ίδια πνευματιστική λογική που υπάρχει ήδη στα αρχαία χιλιαστικά κινήματα.
V. Ο Σύγχρονος Συνοδαλισμός ως η Κορύφωση της Θρησκείας του Ανθρώπου
Οι πρόσφατες συζητήσεις που έχουν αναπτυχθεί εντός της Συνόδου καταδεικνύουν σαφώς αυτόν τον μετασχηματισμό. Συγκεκριμένα, η «Ομάδα Μελέτης Αρ. 9» αντιπροσωπεύει μια σημαντική απόκλιση από το συνεπές ηθικό δόγμα της Εκκλησίας, καθώς τείνει να επανερμηνεύει την παραδοσιακή διδασκαλία υπό το φως των σύγχρονων ανθρωπολογικών ευαισθησιών.
Το θεμελιώδες πρόβλημα δεν έγκειται απλώς στην πρόταση ορισμένων ποιμαντικών ανοιγμάτων, αλλά στον μετασχηματισμό της ίδιας της αρχής της θεολογικής αυθεντίας.
Η αποκαλυπτόμενη αλήθεια δεν εμφανίζεται πλέον ως ένα αμετάβλητο κριτήριο που καλείται να κρίνει τον κόσμο, αλλά μάλλον ως μια δυναμική πραγματικότητα που πρέπει να επανερμηνεύεται συνεχώς υπό το φως της ανθρώπινης εμπειρίας.
Σε αυτό το πλαίσιο, η γλώσσα της «νέας δράσης του Πνεύματος» αναλαμβάνει έναν εξαιρετικά σημαντικό ρόλο.
Όπως και στα μεσαιωνικά χιλιαστικά κινήματα, ακόμη και σήμερα υπονοείται έμμεσα ότι η Εκκλησία εισέρχεται σε μια νέα φάση στην ιστορία της, που χαρακτηρίζεται από μια πιο περιεκτική κατανόηση της ηθικής, της εξουσίας και της σωτηρίας.
Η παράδοση δεν αρνείται επίσημα, αλλά αδειάζεται προοδευτικά μέσω ποιμαντικών επανερμηνειών που τελικά αλλοιώνουν ουσιαστικά το περιεχόμενό της.
Ο ριζοσπαστικοποιημένος συνοδισμός τείνει έτσι να μετασχηματιστεί σε μια νέα μορφή πνευματικής εκδημοκρατικοποίησης της Εκκλησίας, στην οποία η εμπειρία των κοινοτήτων, των περιφερειών και των σύγχρονων υποκειμενικοτήτων αναλαμβάνει προοδευτικά έναν κανονιστικό ρόλο.
Από αυτή την οπτική γωνία, η συλλογική συνείδηση του σύγχρονου ανθρώπου ανυψώνεται έμμεσα σε ένα ερμηνευτικό κριτήριο της Αποκάλυψης.
Ακριβώς εδώ επανεμφανίζεται η λογική της «θρησκείας του ανθρώπου που γίνεται Θεός»: όχι πλέον ο άνθρωπος που λαμβάνει ταπεινά την αλήθεια από τον Θεό, αλλά ο άνθρωπος που ισχυρίζεται ότι την επανερμηνεύει, την προσαρμόζει, ακόμη και την διορθώνει υπό το φως της δικής του ιστορικής εμπειρίας.
Συμπέρασμα
Η σύγχρονη κρίση της Εκκλησίας εμφανίζεται έτσι ως η ιστορική επανεμφάνιση ενός αρχαίου πειρασμού.
Από την εξέγερση του Εωσφόρου μέχρι τα μεσαιωνικά χιλιαστικά ρεύματα, από τους Αμαλρικανούς μέχρι τα κινήματα του Ελεύθερου Πνεύματος, μέχρι τις πρόσφατες ανθρωποκεντρικές τάσεις του σύγχρονου συνοδισμού, η ίδια πνευματική δομή επανεμφανίζεται συνεχώς: η επιθυμία του ανθρώπου να χειραφετηθεί από τη θεία υπέρβαση για να μεταμορφωθεί στην απόλυτη αρχή της θρησκευτικής και ηθικής αλήθειας.
Σε όλες αυτές τις εμπειρίες, η αρχική υπόσχεση του φιδιού επανεμφανίζεται με νέες μορφές. Ο άνθρωπος δεν επιθυμεί πλέον να λάβει νόμο, αλήθεια και σωτηρία από τον Θεό. Αντίθετα, επιθυμεί να κατασκευάσει ανεξάρτητα μια θρησκεία συμφιλιωμένη με τη δική του συνείδηση, τις δικές του επιθυμίες και το πνεύμα της δικής του ιστορικής εποχής.
Ακριβώς με αυτή την έννοια, η «θρησκεία του ανθρώπου που γίνεται Θεός» αντιπροσωπεύει την επιτομή ολόκληρης της σύγχρονης κρίσης. Όταν η Εκκλησία παύει να διακηρύσσει την υπέρβαση της θείας αλήθειας προκειμένου να προσαρμοστεί σταδιακά στις ανθρωπολογικές κατηγορίες του σύγχρονου κόσμου, αναπόφευκτα κινδυνεύει να μετατρέψει τον Χριστιανισμό σε μια ανθρωπιστική, θεραπευτική και εμμενεντιστική θρησκεία, στην οποία η πρωτοκαθεδρία του Θεού αντικαθίσταται από την πρωτοκαθεδρία του ανθρώπου.
Η ΠΛΑΝΗ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ ΑΠΟΡΡΕΕΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙΣΜΟ ΚΑΙ ΤΟΝ ΓΝΩΣΤΙΚΙΣΜΟ ΤΟΥ ΣΗΜΕΡΙΝΟΥ ΤΗΣ ΑΡΧΗΓΟΥ. ΤΟΥ ΣΟΛΟΒΙΕΦ. ΚΑΙ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΟΥ ΤΟΥ ΦΛΩΡΟΦΣΚΙ, Ο ΟΠΟΙΟΣ ΕΘΡΕΨΕ ΤΟΥΣ ΕΛΛΗΝΕΣ ΜΑΘΗΤΕΣ ΤΟΥ ΖΗΖΙΟΥΛΑ ΚΑΙ ΡΩΜΑΝΙΔΗ ΟΙ ΟΠΟΙΟΙ ΜΕ ΤΗΝ ΣΕΙΡΑ ΤΟΥΣ ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΗΣΑΝ ΗΔΗ ΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΣΩΤΗΡΙΑ ΑΝΑΒΑΘΜΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΕΠΙΣΚΟΠΟ.
