Προελαύνει ο λειτουργικός αναλφαβητισμός

 Ρομπέρτο Πεκιόλι — 3 Σεπτεμβρίου 2026

Η πολεμική ανάμεσα στον Στέφανο Μπονατσίνι και την Τζόρτζια Μελόνι σχετικά με την υποτιθέμενη αμάθεια του μέσου δεξιού ψηφοφόρου μού κόστισε μερικούς εύθικτους φίλους, επειδή αναγνώρισα την αλήθεια της διαπίστωσης του πολιτικού στελέχους με το κομμουνιστικό παρελθόν.

Ο ψηφοφόρος της Δεξιάς σήμερα είναι, «κατά κύριο λόγο, άνθρωπος με λίγες σπουδές, που ζει στις περιοχές της ενδοχώρας, στις περιφερειακές συνοικίες των πόλεων και βρίσκεται σε δυσμενέστερη οικονομική κατάσταση».

Κάθε κοινωνιολογική ανάλυση το επιβεβαιώνει.

Ο Μπονατσίνι θα έπρεπε να είχε προσθέσει, για να ολοκληρώσει το πορτρέτο, ότι η Δεξιά υπερισχύει μεταξύ των ανδρών και μειοψηφεί μεταξύ των γυναικών.

Αντί να προκαλέσει έναν σοβαρό διάλογο γύρω από τους λόγους αυτής της ανθρωπολογικής μεταβολής —αδιανόητης πριν από είκοσι ή τριάντα χρόνια—, η αντίδραση στον χώρο της Δεξιάς υπήρξε οργισμένη.

Τίποτε το παράξενο: σε κανέναν δεν αρέσει να ακούει τους αντιπάλους του να απαριθμούν τις αδυναμίες του. Πολύ περισσότερο όταν η ξιπασιά, η πνευματική υπεροψία, ο σαρκασμός, η περιφρόνηση για τον άλλον και ο νέος ταξικός ελιτισμός συνθέτουν την ανυπόφορη εικόνα μιας Αριστεράς 2.0 αποξενωμένης από τον λαό.

Το ζήτημα, ωστόσο, είναι ότι όχι μόνο δεν αποτιμάται σοβαρά το μέγεθος των αλλαγών που έχουν συντελεστεί στη σύνθεση του πληθυσμού, στη διαφοροποίηση των συμφερόντων σε σχέση με το παρελθόν και στη δυναμική της συναίνεσης και της διαφωνίας, αλλά αναλωνόμαστε σε μικροκαβγάδες σαν εκείνον ανάμεσα στα καπόνια (ευνουχισμένα νεαρά κοκόρια) του Ρέντσο, τα οποία αλληλοτσιμπούνταν, μολονότι ήταν όλα προορισμένα να καταλήξουν στην κατσαρόλα του δικηγόρου Ατζεκαγκαρμπούλι (ΣτΜ: Πρόκειται για λογοτεχνική αναφορά στους Αρραβωνιασμένους του Αλεσσάντρο Μαντσόνι).

Δεν μπορούμε να φιλοδοξούμε να έχουμε έναν λαό λογίων. Η πραγματικότητα όμως —η οποία επιδεινώνεται από την τυφλή εξάρτηση από το Διαδίκτυο, την Τεχνητή Νοημοσύνη και γενικότερα την τεχνολογία, δηλαδή από τους αφέντες της— είναι ότι η εξουσία διαμορφώνει γενιές αμαθών, ανθρώπων που διολισθαίνουν ξανά στον αναλφαβητισμό, ανεξάρτητα από απολυτήρια, πτυχία και μεταπτυχιακούς τίτλους .

Βρίσκεται σε εξέλιξη ένας αγώνας για την κατάκτηση του ανθρώπινου νου, μια ευρείας κλίμακας επιχείρηση που αποβλέπει στον έλεγχο της συνείδησης. Ελέγχοντας όσα σκέφτονται οι άνθρωποι, μπορεί κανείς να κυβερνά τους λαούς και να οργανώνει το μέλλον.

«Γεωπολιτική του νου»: αυτή είναι η διατύπωση του Φαμπρίτσιο Φράτους, κοινωνιολόγου και κοινοτιστή διανοουμένου.

Ο λειτουργικός αναλφαβητισμός εξαπλώνεται: πρόκειται για την κατάσταση εκείνου που αδυνατεί να κατανοήσει, να αξιολογήσει και να χρησιμοποιήσει γραπτά κείμενα.

Αποτέλεσμα της κοινωνίας της εικόνας και της αμεσότητας;

Ασφαλώς, αλλά δεν είναι μόνο αυτό.

Ο άνθρωπος που έχει ξαναπέσει στον αναλφαβητισμό δυσκολεύεται να κατανοήσει απλά κείμενα και να εκτελέσει μαθηματικούς υπολογισμούς, αγνοεί τα ιστορικά φαινόμενα και η σκέψη του αδυνατεί να λειτουργήσει κριτικά. Και όλα αυτά, ακόμη κι αν έχει λάβει σχολική εκπαίδευση και διαθέτει τίτλο σπουδών.

Ο λειτουργικά αναλφάβητος αγνοεί ότι είναι τέτοιος.

Ο αριθμός τους είναι εξαιρετικά υψηλός στην Ιταλία: έρευνα του ΟΟΣΑ εκτιμά ότι πρόκειται για το 27% του ενήλικου πληθυσμού, το υψηλότερο ποσοστό στην Ευρώπη.

Το 5,5% κατανοεί μόνο στοιχειώδεις πληροφορίες σε πολύ σύντομα κείμενα, ενώ το 22,2% κατανοεί ψηφιακά ή έντυπα κείμενα μόνον εφόσον είναι σύντομα: περισσότεροι από δεκαπέντε εκατομμύρια άνθρωποι.

Το φαινόμενο πλήττει διάφορες δημογραφικές ομάδες· τρία εκατομμύρια από αυτούς είναι νέοι. Σχεδόν όλοι εργάζονται, συχνά σε χειρωνακτικές ή επαναλαμβανόμενες εργασίες.

Ένας στους πέντε Ιταλούς ενημερώνεται αποκλειστικά από την τηλεόραση: δεν διαβάζει βιβλία ή εφημερίδες, δεν πηγαίνει στο θέατρο ή στον κινηματογράφο, δεν ακούει μουσική. Δεν έχει ιδιαίτερα ενδιαφέροντα και δεν δέχεται νοητικά ερεθίσματα.

Είναι, ωστόσο, ιδιαίτερα δραστήριος στα κοινωνικά δίκτυα. Κρίνει τις καταστάσεις λαμβάνοντας υπόψη αποκλειστικά τη δική του ζωή και τον δικό του μικρόκοσμο, τη μοναδική πραγματικότητα στην οποία έχει πρόσβαση. Είναι ο άνθρωπος του σύγχρονου πλατωνικού σπηλαίου.

Σύμφωνα με τον Φράτους, «περισσότερο από το εβδομήντα τοις εκατό των ανθρώπων αδυνατούν να κατανοήσουν όσα λένε και επαναλαμβάνουν σαν παπαγάλοι».

Διαβάζουν, ακούν, κοιτούν, αλλά δεν καταλαβαίνουν.

Καθημερινά μιλάμε για πολιτική, εργασία, αθλητισμό, θρησκεία και για οποιοδήποτε άλλο θέμα, επαναλαμβάνοντας όσα έχει αποθηκεύσει ο εγκέφαλός μας, χωρίς να έχουμε επεξεργαστεί τις έννοιες.

Σε μια ανταλλαγή απόψεων, συχνά αδυνατούμε να εξηγήσουμε αυτό που μόλις ακούσαμε και να ανασυνθέσουμε τον συλλογισμό που το στηρίζει.

Δεν έχουμε επίγνωση της πολυπλοκότητας της αντικειμενικής πραγματικότητας· αντιλαμβανόμαστε αποκλειστικά τις απλούστερες πλευρές της, τις οποίες επεξεργαζόμαστε χωρίς λογική, ορθολογική ή στοχαστική ικανότητα.

Από πολιτισμός του ορθού λόγου μετατραπήκαμε σε κοινωνία των συναισθημάτων και της αμεσότητας, όπως είχε θεωρητικοποιήσει ο Ζίγκμουντ Μπάουμαν.

Η τεχνολογική εξέλιξη, κάθε άλλο παρά ουδέτερη και καθοδηγούμενη από τους αφέντες της, έχει απλοποιήσει στον μέγιστο βαθμό τις πράξεις και τις σκέψεις, περιορίζοντας τις λογικές μας ικανότητες.

Ο λειτουργικός αναλφαβητισμός δεν είναι μια κατάσταση που προκαλείται αποκλειστικά από την ελλιπή εκπαίδευση.

Ένα παράδειγμα που προτείνει ο Φράτους είναι διαφωτιστικό: εκατό άνθρωποι ανοίγουν την τηλεόραση για να παρακολουθήσουν τους Αρραβωνιασμένους. Στη διπλανή αίθουσα, άλλοι τόσοι διαβάζουν το βιβλίο. Η διαφορά είναι τεράστια. Η θέαση απαιτεί λιγότερο χρόνο, αλλά στον εγκέφαλό μας συντελούνται εντελώς διαφορετικές διεργασίες.

Όποιος παρακολούθησε την ταινία θα την αφηγηθεί λίγο-πολύ με τον ίδιο τρόπο: χρώματα, μορφές, εντυπώσεις. Όσοι βυθίστηκαν στην ανάγνωση θα κάνουν τόσο διαφορετικά σχόλια, ώστε θα νόμιζε κανείς ότι διάβασαν διαφορετικά βιβλία.

Μπροστά στην οθόνη ο εγκέφαλος δεν εργάζεται. Κοιτάζουμε και ακούμε, αλλά παραμένουμε παθητικοί· δεν δημιουργούμε συνδέσεις, δηλαδή συνάψεις. Η ανάγνωση ενός βιβλίου μάς καθιστά ενεργούς: ο εγκέφαλος ζωντανεύει και παράγει διαφορετικές εικόνες και πρόσωπα, διαμορφωμένα με βάση τις εμπειρίες μας.

Περνάμε ώρες μπροστά στις οθόνες της τηλεόρασης και του κινητού τηλεφώνου. Δεν ακούμε —πόσο μάλλον δεν παρακολουθούμε— σύνθετες επιχειρηματολογίες· έτσι συνηθίζουμε σε απλούς συλλογισμούς, οι οποίοι σταδιακά σβήνουν τον εγκέφαλο.

Φθίνουν η διαίσθηση, η αναλυτική ικανότητα και η δυνατότητα σύνδεσης διαφορετικών γνώσεων, κειμένων και θεμάτων: εντέλει, φθίνει η ίδια η πνευματική καλλιέργεια.

Το ίδιο αποτέλεσμα έχει και η χρήση του συστήματος πλοήγησης GPS. Πώς τα καταφέρναμε χωρίς αυτό; Κι όμως, ήταν απολύτως φυσικό να συμβουλευόμαστε έναν χάρτη ή να ζητούμε οδηγίες. Για τα υπόλοιπα επιστρατεύονταν η μνήμη, η αίσθηση προσανατολισμού και η κοινή λογική.

Με το σύστημα πλοήγησης ακολουθούμε υπάκουα την ηλεκτρονική φωνή και την εικόνα, χωρίς να σκεφτόμαστε και χωρίς να καταλαβαίνουμε. Ακόμη και οι απαγορευτικές πινακίδες αγνοούνται, εάν η φωνή του τεχνοαφέντη διατάξει να συνεχίσουμε.

Ο τίτλος μιας παλιάς ταινίας σατίριζε τον οργανωμένο τουρισμό των ανυποψίαστων μαζών: Αν είναι Τρίτη, πρέπει να είναι το Βέλγιο. [Ο τίτλος σατιρίζει τα ασφυκτικά οργανωμένα ταξίδια: οι τουρίστες επισκέπτονται τόσες χώρες τόσο γρήγορα, ώστε δεν γνωρίζουν πού βρίσκονται· κοιτάζουν το πρόγραμμα και σκέφτονται: «Αφού σήμερα είναι Τρίτη, πρέπει να βρισκόμαστε στο Βέλγιο»]. Και τότε δεν είχαμε ακόμη το μαγικό smartphone, την προέκταση του αφέντη που έχει παρεισφρήσει μέσα μας.

Κουβαλάμε στην τσέπη μας μια συσκευή η οποία, ακριβώς επειδή βασίζεται στην εικόνα, περιορίζει προοδευτικά τη νοητική μας ικανότητα: μια μικρή τηλεόραση που μας εξαπατά, ενώ ταυτόχρονα μας καθοδηγεί και επενεργεί μέσα στον εγκέφαλό μας, μετατρέποντάς μας σε σκλάβους των εικόνων, εθισμένους σε μια πραγματικότητα που μας χαλαρώνει, την ίδια στιγμή που μας σβήνει.

Ο εγκέφαλος διαμορφώνεται από γρήγορα εναλλασσόμενα, προκαθορισμένα αποσπάσματα· οι αλγόριθμοι μας προτείνουν το περιεχόμενο που μας αρέσει και μας κρατούν μέσα στην εφαρμογή.

Η Google υπολογίζει τη μέση διάρκεια συγκέντρωσης στα οκτώ δευτερόλεπτα. Αναπόφευκτα, εξασθενεί η ικανότητά μας να κατανοούμε τον εξωτερικό κόσμο. Νωθροί, παθητικοί και αποχαυνωμένοι, συνηθίζουμε να επαναλαμβάνουμε όσα δεχόμαστε από άλλους, χωρίς να τα επεξεργαζόμαστε και χωρίς να επιχειρηματολογούμε.

Ερίζουμε για τις εκλογικές ροές που συνδέονται με τους τίτλους σπουδών, ενώ στο μεταξύ η άγνοια προελαύνει, η σκέψη εξαφανίζεται —μια «ευτυχής αποανάπτυξη» για πολλούς— και ο κομφορμισμός εξαπλώνεται, τροφοδοτούμενος από τη διαρκή επανάληψη των ίδιων μηνυμάτων.

Γινόμαστε ανίκανοι να πραγματοποιούμε αυτόνομους συσχετισμούς. Προτιμούμε την κοινοτοπία, την εύκολη πρόσβαση. Ακόμη και γεγονότα που θεωρούνταν αδιαμφισβήτητα επί χιλιάδες χρόνια τίθενται υπό αμφισβήτηση και πετιούνται στο μπαούλο των παλιοκαιρισμένων πραγμάτων, επειδή δεν συμβαδίζουν με το σήμερα.

Και με το αύριο;

Εκείνοι που μας κατευθύνουν, κάνοντάς μας να πιστεύουμε ότι επιλέγουμε ελεύθερα, γνωρίζουν ότι ο εγκέφαλος είναι ένα εύπλαστο όργανο, το οποίο μπορεί να διαμορφωθεί. Η νευροπλαστικότητα μπορεί να επιφέρει μεταβολές στη φυσική δομή του.

Σε αυτές περιλαμβάνονται «ο σχηματισμός νέων συνάψεων, η ανάπτυξη δενδριτών —των προεκτάσεων των νευρώνων— και η δημιουργία νέων νευρώνων μέσω μιας διαδικασίας που ονομάζεται νευρογένεση» (Φ. Φράτους).

Όλα μας οδηγούν να σκεφτούμε —μήπως και το ρήμα «σκέφτομαι» θα εγκαταλειφθεί σύντομα;— ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη θα πολλαπλασιάσει τον λειτουργικό αναλφαβητισμό, με τεράστιες συνέπειες για όσους ήδη αδυνατούν να κατανοήσουν.

Παραδείγματα απλής Τεχνητής Νοημοσύνης είναι οι ψηφιακοί βοηθοί που απαντούν σε ερωτήσεις, παρέχουν υποδείξεις και οργανώνουν την ημέρα μας. Χάρη στην πλαστικότητα του εγκεφάλου, καθίστανται αναντικατάστατοι.

Και αυτή είναι μόνο η αρχή: οι μεγάλες δυνάμεις και ο τεχνολογικός μηχανισμός εργάζονται για τον μετασχηματισμό κάθε πτυχής της ζωής.

Τέσσερα εκατομμύρια Ιταλοί κινδυνεύουν να χάσουν την εργασία τους μέσα στα επόμενα χρόνια, με την αόριστη ελπίδα ότι θα μπορέσουν να επανεκπαιδευτούν και να στραφούν στον τομέα των υπηρεσιών. Οι μισές θέσεις εργασίας μπορούν να αυτοματοποιηθούν. Δεν είναι ζήτημα αμάθειας ή μόρφωσης.

Μπορούμε να αντιληφθούμε ότι η γάτα δαγκώνει την ουρά της; Ότι, δηλαδή, η αντικατάσταση των ανθρώπων θα απαιτήσει τη δραστική μείωση του πληθυσμού και, στο μεταξύ, παράγει φτώχεια;

Η Σίλβια Τσουτσοβίνο, καθηγήτρια Εργατικού Δικαίου, γράφει:

«Η υιοθέτηση της Τεχνητής Νοημοσύνης επηρεάζει την άσκηση των οικονομικών ελευθεριών και τον ιεραρχικό ρόλο του επιχειρηματία. Ενδέχεται να ενισχύσει τις συνήθεις εξουσίες του εργοδότη και του εντολέα και, γενικότερα, τα διοικητικά και οργανωτικά προνόμια και, μαζί με αυτά, την ασυμμετρία πληροφόρησης που χαρακτηρίζει τη σχέση μεταξύ εργαζομένου και εργοδότη. Πρόκειται για ελευθερίες, εξουσίες και προνόμια που δεν μπορούν να καταργηθούν ή να περιοριστούν υπέρμετρα, αλλά πρέπει να εξισορροπούνται δίκαια με την προστασία των δικαιωμάτων των εργαζομένων».

Κανείς δεν μας τα λέει αυτά, επειδή η ενημέρωση αποτελεί ιδιωτική ιδιοκτησία των γνωστών και μη εξαιρετέων, ενώ ακόμη και οι εκλογικές επιλογές κατευθύνονται —ή, μάλλον, καθορίζονται άμεσα— από την κορυφή της πυραμίδας.

Η χρήση αλγορίθμων Τεχνητής Νοημοσύνης αξιοποιείται για τη χειραγώγηση της κοινής γνώμης μέσω της στοχευμένης διάδοσης πληροφοριών ή παραπληροφόρησης.

Η εξάρτηση από αυτοματοποιημένα συστήματα περιορίζει την ικανότητα εκτέλεσης χειρωνακτικών εργασιών και λήψης αυτόνομων αποφάσεων.

Οι ελεύθερες επιλογές δεν υπάρχουν πια· εάν προσθέσουμε και τον λειτουργικό αναλφαβητισμό, αντιλαμβανόμαστε ότι μας χειραγωγούν κάθε στιγμή.

Η εξάλειψη της ικανότητας επεξεργασίας και μνήμης, καθώς και της δυνατότητας ανάλυσης όσων συμβαίνουν γύρω μας, επιτρέπει τον έλεγχο των ανθρώπων. Σε μια ατομικιστική και υλιστική κοινωνία, η δημιουργία ανθρώπων ανίκανων να σκεφτούν και να κατανοήσουν καθιστά εξαιρετικά εύκολη την υποδούλωσή τους.

Σε πληθυσμούς που έχουν καταστεί ανίκανοι να στοχαστούν και έχουν διολισθήσει ξανά στην άγνοια, η χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης προσδίδει τεράστια εξουσία σε όποιον την κατέχει, την κατευθύνει, την προγραμματίζει και την ελέγχει.

Ένας τεχνοολοκληρωτισμός μέσα στον οποίο θα είμαστε ανίκανοι να αξιολογούμε και να διακρίνουμε την πραγματικότητα, ανυποψίαστα όργανα εκείνων που κατέχουν την τεχνολογία.

Αυτά είναι όσα διακυβεύονται — όχι οι μάταιες αψιμαχίες προς τέρψιν των αντίπαλων οπαδικών στρατοπέδων της πολιτικής, η οποία είναι η ασθενέστερη από τις εξουσίες: υποκαταστάσιμη, εναλλάξιμη και ετεροκατευθυνόμενη.

Μεταφραστική σημείωση: το ιταλικό analfabeta di ritorno δεν σημαίνει απλώς «αναλφάβητος», αλλά κάποιον που απέκτησε βασικές δεξιότητες γραφής και ανάγνωσης και με την πάροδο του χρόνου τις έχασε. Γι’ αυτό αποδόθηκε περιφραστικά ως «άνθρωπος που έχει ξαναπέσει στον αναλφαβητισμό».

Πηγή: https://www.nuovogiornalenazionale.com/avanza-lanalfabetismo-funzionale/

Δείτε επίσης το κείμενο του: Ας εξεγερθούμε ενάντια στον τεχνολογικό φαταλισμό