Περί του Εγώ ως αρχής της φιλοσοφίας ή περί του Απροϋπόθετου στην ανθρώπινη γνώση 2

Συνέχεια απόTετάρτη 16. Σεπτεμβρίου 2026

Περί του Εγώ ως αρχής της φιλοσοφίας ή περί του Απροϋπόθετου στην ανθρώπινη γνώση 2

Στο: Άπαντα τα έργα του Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling. 1792–1797.

Τόμος 1,

 1795 (Δεύτερη έκδοση, 1809)

Δεν αρμόζει καθόλου στη φιλοσοφία να προκαταλαμβάνει την κρίση σχετικά με τις αρχές μέσω μιας προηγούμενης απαρίθμησης των αποτελεσμάτων ή, γενικότερα, να ανέχεται να κρίνονται οι αρχές της μόνο σύμφωνα με το πρακτικό ενδιαφέρον της κοινής ζωής. Εντούτοις, επειδή ένας καλοπροαίρετος άνθρωπος μπορεί πράγματι, με καλή πρόθεση, να θέσει το ερώτημα πού ακριβώς πρόκειται να οδηγήσουν τέτοιες αρχές, οι οποίες παρουσιάζονται ως εντελώς νέες, αν πρόκειται να παραμείνουν απλώς κτήμα της σχολής ή να περάσουν στην ίδια τη ζωή, μπορεί κανείς κάλλιστα να του απαντήσει, αρκεί να μη θέλει με αυτόν τον τρόπο να προκαθορίσει εκ των προτέρων την κρίση του για τις ίδιες τις αρχές. Μόνο από αυτή την άποψη και μόνο σε σχέση με ορισμένους αναγνώστες, ας μου επιτραπεί να παρατηρήσω, αναφορικά με τις αρχές που βρίσκονται στη βάση της ακόλουθης πραγματείας, ότι μια φιλοσοφία η οποία θεμελιώνεται στην ίδια την ουσία του ανθρώπου δεν μπορεί να αποβλέπει σε νεκρούς τύπους, σαν να ήταν ισάριθμες φυλακές του ανθρώπινου πνεύματος, ούτε απλώς σε ένα φιλοσοφικό τέχνασμα, το οποίο ανάγει απλώς τις υπάρχουσες έννοιες σε ανώτερες και ενταφιάζει το ζωντανό έργο του ανθρώπινου πνεύματος μέσα σε νεκρές δυνάμεις· ότι, αντιθέτως, για να το εκφράσω με μια διατύπωση του Jacobi, αποβλέπει στην αποκάλυψη και τη φανέρωση του Dasein· ότι, επομένως, η ουσία της πρέπει να είναι πνεύμα και όχι τύπος και γράμμα, ενώ το ύψιστο αντικείμενό της δεν πρέπει να είναι εκείνο που διαμεσολαβείται μέσω εννοιών και συμπυκνώνεται κοπιωδώς σε έννοιες, αλλά το άμεσο, εκείνο που μέσα στον άνθρωπο είναι παρόν μόνο στον ίδιο του τον εαυτό· ότι, επιπλέον, ο σκοπός της δεν είναι απλώς μια μεταρρύθμιση της επιστήμης, αλλά μια πλήρης ανατροπή των αρχών της, δηλαδή μια επανάστασή της, η οποία μπορεί να θεωρηθεί ως η δεύτερη δυνατή επανάσταση στο πεδίο της φιλοσοφίας.

Η πρώτη επανάσταση πραγματοποιήθηκε όταν ως αρχή κάθε γνώσης τέθηκε η γνώση των αντικειμένων. Μέχρι τη δεύτερη επανάσταση, κάθε μεταβολή δεν αποτελούσε μεταβολή των ίδιων των αρχών, αλλά μετάβαση από το ένα αντικείμενο στο άλλο· και επειδή, μολονότι δεν είναι αδιάφορο για τη σχολή, είναι ωστόσο αδιάφορο για την ίδια την ανθρωπότητα ποιο αντικείμενο υπηρετεί, ούτε και η μετάβαση της φιλοσοφίας από το ένα αντικείμενο στο άλλο μπορούσε να αποτελεί πρόοδο του ίδιου του ανθρώπινου πνεύματος. Εάν, λοιπόν, επιτρέπεται ακόμη να αναμένουμε από κάποια φιλοσοφία επίδραση στην ίδια την ανθρώπινη ζωή, αυτό μπορούμε να το αναμένουμε από τη νέα φιλοσοφία, η οποία είναι δυνατή μόνο μέσω μιας πλήρους ανατροπής των αρχών.

Αποτελεί τολμηρό εγχείρημα του Λόγου να απελευθερώσει την ανθρωπότητα και να την αποσπάσει από τον τρόμο του αντικειμενικού κόσμου· το εγχείρημα, όμως, δεν μπορεί να αποτύχει, επειδή ο άνθρωπος γίνεται τόσο μεγαλύτερος όσο περισσότερο γνωρίζει τον εαυτό του και τη δύναμή του. Δώστε στον άνθρωπο τη συνείδηση αυτού που είναι, και σύντομα θα μάθει επίσης να είναι αυτό που οφείλει να είναι· δώστε του θεωρητικό σεβασμό προς τον ίδιο του τον εαυτό, και σύντομα θα ακολουθήσει ο πρακτικός. Μάταια θα προσδοκούσε κανείς μεγάλες προόδους της ανθρωπότητας από την καλή θέληση των ανθρώπων, διότι, για να γίνουν καλύτεροι, θα έπρεπε ήδη προηγουμένως να είναι καλοί. Γι’ αυτό ακριβώς η επανάσταση μέσα στον άνθρωπο πρέπει να ξεκινήσει από τη συνείδηση της ουσίας του· πρέπει να είναι θεωρητικά καλός, ώστε να γίνει καλός στην πράξη. Και η ασφαλέστερη προπαρασκευή για έναν τρόπο δράσης που βρίσκεται σε συμφωνία με τον ίδιο του τον εαυτό είναι η γνώση ότι η ίδια η ουσία του ανθρώπου συνίσταται μόνο στην ενότητα και μέσω της ενότητας· διότι ο άνθρωπος που έφθασε κάποτε σε αυτή την πεποίθηση θα κατανοήσει επίσης ότι η ενότητα της βούλησης και της πράξης πρέπει να είναι γι’ αυτόν εξίσου φυσική και αναγκαία όσο η διατήρηση του Dasein του. Και σε αυτό ακριβώς πρέπει να φθάσει ο άνθρωπος: στο να γίνει γι’ αυτόν η ενότητα της βούλησης και της πράξης τόσο φυσική όσο ο μηχανισμός του σώματός του και η ενότητα της συνείδησής του.

Σε μια φιλοσοφία, λοιπόν, η οποία θέτει ως πρώτη της αρχή τον ισχυρισμό ότι η ουσία του ανθρώπου συνίσταται μόνο στην απόλυτη ελευθερία, ότι ο άνθρωπος δεν είναι πράγμα, δεν είναι αντικείμενο και, ως προς το αληθινό του Είναι, δεν είναι γενικά κανένα αντικείμενο, θα έπρεπε βέβαια να προβλέψει κανείς μικρή πρόοδο σε μια αποχαυνωμένη εποχή, η οποία οπισθοχωρεί έντρομη μπροστά σε κάθε αφυπνισμένη δύναμη που προσιδιάζει στον άνθρωπο, και η οποία έχει ήδη επιχειρήσει να υποβιβάσει το πρώτο μεγάλο προϊόν εκείνης της φιλοσοφίας —το οποίο φαινόταν ότι ήθελε ακόμη να φεισθεί του πνεύματος της εποχής— στην πατροπαράδοτη υποταγή υπό την κυριαρχία της αντικειμενικής αλήθειας ή, τουλάχιστον, στην ταπεινή ομολογία ότι τα όριά της δεν αποτελούν αποτέλεσμα της απόλυτης ελευθερίας, αλλά απλώς συνέπειες της αναγνωρισμένης αδυναμίας του ανθρώπινου πνεύματος και της περιορισμένης γνωστικής του ικανότητας.

Θα ήταν όμως μικροψυχία ανάξια της φιλοσοφίας, εάν η ίδια δεν έλπιζε ότι, με τη νέα μεγάλη πορεία την οποία αρχίζει να ακολουθεί, θα χαράξει και για το ανθρώπινο πνεύμα μια νέα οδό· ότι θα δώσει δύναμη στους αποχαυνωμένους, θάρρος και αυτοδύναμη ισχύ στα συντετριμμένα και καταρρακωμένα πνεύματα· ότι θα συγκλονίσει τους δούλους της αντικειμενικής αλήθειας μέσω της προαίσθησης της ελευθερίας· και ότι θα διδάξει στον άνθρωπο, ο οποίος δεν είναι συνεπής σε τίποτε άλλο παρά μόνο στην ασυνέπειά του, ότι μπορεί να σωθεί μόνο μέσω της ενότητας του τρόπου δράσης του και μέσω της αυστηρής τήρησης των αρχών του.

Είναι δύσκολο να αντισταθεί κανείς στον ενθουσιασμό, όταν αναλογίζεται τη μεγάλη σκέψη ότι, όπως όλες οι επιστήμες, χωρίς να εξαιρούνται ούτε καν οι εμπειρικές, σπεύδουν ολοένα περισσότερο προς το σημείο της ολοκληρωμένης ενότητας, έτσι και η ίδια η ανθρωπότητα θα πραγματώσει τελικά ως συστατικό νόμο την αρχή της ενότητας, η οποία βρίσκεται εξαρχής στη βάση της ιστορίας της ως ρυθμιστική αρχή· ότι, όπως όλες οι ακτίνες της ανθρώπινης γνώσης και οι εμπειρίες πολλών αιώνων θα συγκεντρωθούν τελικά σε μία εστία της αλήθειας και θα καταστήσουν πραγματικότητα την ιδέα που είχε ήδη εμφανιστεί ενώπιον αρκετών μεγάλων πνευμάτων —ότι δηλαδή από όλες τις διαφορετικές επιστήμες πρέπει τελικά να προκύψει μόνο μία—, έτσι και οι διαφορετικοί δρόμοι και οι πλάνες που έχει διανύσει έως τώρα το ανθρώπινο γένος θα συγκλίνουν τελικά σε ένα σημείο, στο οποίο η ανθρωπότητα θα συγκεντρωθεί και πάλι και, ως ένα ολοκληρωμένο πρόσωπο, θα υπακούει στον ίδιο νόμο της ελευθερίας.

Όσο μακρινή και αν είναι αυτή η χρονική στιγμή, όσο και αν εξακολουθεί ακόμη να είναι δυνατό να ξεσπά κανείς σε υπεροπτικό γέλιο απέναντι στις τολμηρές ελπίδες για την πρόοδο της ανθρωπότητας, για εκείνους τουλάχιστον που δεν θεωρούν αυτές τις ελπίδες ανοησία επιφυλάσσεται το μεγάλο έργο να προετοιμάσουν, μέσω της κοινής εργασίας για την ολοκλήρωση των επιστημών, εκείνη τη μεγάλη περίοδο της ανθρωπότητας. Διότι όλες οι ιδέες πρέπει πρώτα να έχουν πραγματωθεί στο πεδίο της γνώσης, προτού πραγματωθούν μέσα στην ιστορία· και η ανθρωπότητα δεν θα γίνει ποτέ μία, προτού η γνώση της φθάσει στην ενότητα.

Η φύση, μέσα στη σοφία της, έχει φροντίσει ώστε, για τα ανθρώπινα μάτια, η μετάβαση στο πλήρες φως της ημέρας να γίνεται μόνο μέσα από το λυκόφως. Τι το παράξενο, λοιπόν, αν στις χαμηλότερες περιοχές παραμένουν ακόμη μικρές ομίχλες, ενώ τα βουνά στέκουν ήδη μέσα στη λάμψη του ήλιου; Όταν όμως έχει ήδη φανεί η αυγή, ο ήλιος δεν μπορεί να μην ακολουθήσει. Ίσως μόνο σε λίγους, ίσως μόνο σε έναν, να επιφυλάσσεται το έργο να φέρει πραγματικά στο φως αυτή την ομορφότερη ημέρα της επιστήμης· ας επιτραπεί όμως στον καθένα που διαισθάνεται την επερχόμενη ημέρα να χαρεί εκ των προτέρων γι’ αυτήν.

Όσα είπα στην πραγματεία που ακολουθεί, καθώς και στον πρόλογο, είναι, όπως γνωρίζω καλά, υπερβολικά πολλά για πολλούς, για εμένα όμως τον ίδιο υπερβολικά λίγα· τόσο μεγαλύτερο, ωστόσο, είναι το αντικείμενο στο οποίο αναφέρονται και τα δύο. Το αν ήταν υπερβολικά τολμηρό να μιλήσω για ένα τέτοιο αντικείμενο, μπορεί να το δείξει μόνο η ίδια η πραγματεία· όπως και αν καταλήξει η κρίση της, κάθε απάντηση που θα δινόταν εκ των προτέρων θα αποτελούσε χαμένο κόπο. Είναι φυσικό ότι ένας αναγνώστης που αποβλέπει σε διαστρεβλώσεις και παρανοήσεις μπορεί να βρει αρκετές ελλείψεις· ότι όμως δεν θεωρώ εκ των προτέρων κάθε μομφή άδικη και κάθε υπόδειξη άσκοπη, πιστεύω ότι το δηλώνω αρκετά καθαρά με την ταπεινή παράκλησή μου για αυστηρό έλεγχο.

Ότι επιδίωξα την αλήθεια το γνωρίζω εξίσου καλά με όσο έχω συνείδηση ότι, υπό συνθήκες οι οποίες δεν καθιστούν αναγκαία την αποσπασματική εργασία σε αυτό το πεδίο, θα μπορούσα να κάνω περισσότερα· και μου επιτρέπεται να ελπίζω ότι μου επιφυλάσσεται ακόμη κάποια ευτυχέστερη εποχή, κατά την οποία θα μου είναι δυνατό να προσδώσω πραγματικότητα στην ιδέα να δημιουργήσω ένα έργο αντίστοιχο προς την Ηθική του Spinoza.

Tübingen, 29 Μαρτίου 1795.

Ο πρόλογος στον πρώτο τόμο των φιλοσοφικών συγγραμμάτων χαρακτηρίζει αυτό το έργο για το Εγώ με τα ακόλουθα λόγια:

«Παρουσιάζει τον ιδεαλισμό στην πιο φρέσκια εμφάνισή του και ίσως με ένα νόημα που αργότερα έχασε. Τουλάχιστον το Εγώ εξακολουθεί παντού να νοείται ως απόλυτο ή ως η ταυτότητα του υποκειμενικού και του αντικειμενικού απολύτως, και όχι ως υποκειμενικό».

[Επισκόπηση]
Παραγωγή ενός έσχατου πραγματικού θεμελίου της γνώσης μας εν γένει, §1.
Προσδιορισμός του μέσω της έννοιας του Απροϋπόθετου. Το Απροϋπόθετο, δηλαδή, δεν μπορεί να βρεθεί:
α. ούτε σε ένα απόλυτο αντικείμενο,
β. ούτε στο αντικείμενο που εξαρτάται από το υποκείμενο ή στο υποκείμενο που εξαρτάται από το αντικείμενο,
γ. γενικά, ούτε στη σφαίρα των αντικειμένων, §2,
δ. επομένως, μπορεί να βρεθεί μόνο στο απόλυτο Εγώ. Πραγματικότητα του απόλυτου Εγώ εν γένει, §3.

A priori παραγωγή όλων των δυνατών θεωρήσεων του Απροϋπόθετου.

α. Αρχή του ολοκληρωμένου δογματισμού, §4.
β. Αρχή του ατελούς δογματισμού και του κριτικισμού, §5.
γ. Αρχή του ολοκληρωμένου κριτικισμού, §6.

Παραγωγή της πρωταρχικής μορφής του Εγώ, της ταυτότητας, και της ύψιστης θεμελιώδους αρχής, §7.
Παραγωγή της μορφής του τεθειμένου-Είναι του —μέσω της απόλυτης ελευθερίας— στη νοητική εποπτεία, §8.
Παραγωγή των υποδεέστερων μορφών του Εγώ.
α. Ως προς την ποσότητα: ενότητα, και μάλιστα απόλυτη, σε αντίθεση:
αα. προς την πολλότητα,
ββ. προς την εμπειρική ενότητα, §9.
β. Ως προς την ποιότητα:
αα. απόλυτη πραγματικότητα εν γένει, σε αντίθεση:
α. προς την υποτιθέμενη πραγματικότητα των πραγμάτων καθ’ εαυτά ή
β. προς ένα αντικειμενικό σύνολο κάθε πραγματικότητας, §10.
ββ. Ως απόλυτη πραγματικότητα, επίσης απόλυτη απειρότητα.
γγ. Ως απόλυτη πραγματικότητα, επίσης απόλυτη αδιαιρετότητα.
δδ. Ως απόλυτη πραγματικότητα, επίσης απόλυτη αμεταβλητότητα, §11.
γ. Ως προς τη σχέση:
αα. απόλυτη υποστασιακότητα, σε αντίθεση προς την παράγωγη, εμπειρική υποστασιακότητα, §12.
ββ. απόλυτη αιτιότητα, και μάλιστα εμμενής, §13, σε αντίθεση:
α. προς την αιτιότητα του ηθικού όντος και
β. προς την αιτιότητα του έλλογου-αισθητού όντος, στον βαθμό που αυτό επιδιώκει την ευδαιμονία. Παραγωγή των εννοιών της ηθικότητας και της ευδαιμονίας, §14.
δ. Ως προς την τροπικότητα: καθαρό απόλυτο Είναι, σε αντίθεση προς το εμπειρικό Είναι εν γένει, και συγκεκριμένα:
αα. προς την εμπειρική αιωνιότητα,
ββ. προς την απλώς λογική,
γγ. ή διαλεκτική πραγματικότητα,
δδ. προς κάθε εμπειρικό προσδιορισμό του Είναι: δυνατότητα, πραγματικότητα, αναγκαιότητα —Dasein εν γένει—,
εε. προς το υποτιθέμενο απόλυτο Είναι των πραγμάτων καθ’ εαυτά —παρεμπιπτόντως, προσδιορισμός των εννοιών του ιδεαλισμού και του ρεαλισμού—,
στστ. προς το Dasein του εμπειρικού κόσμου εν γένει, §15.

Παραγωγή των μορφών κάθε δυνατότητας θέσης, οι οποίες θεμελιώνονται μέσω του Εγώ.
α. Μορφή των θετικών προτάσεων εν γένει.
β. Προσδιορισμός τους μέσω των υποδεέστερων μορφών.
αα. Ως προς την ποσότητα: ενότητα.
ββ. Ως προς την ποιότητα: κατάφαση.
γγ. Ως προς την τροπικότητα: καθαρό Είναι. Εδώ, ειδικότερα, οι πρωταρχικές έννοιες του Είναι, του Μη-Είναι και του Dasein διαχωρίζονται από τις παράγωγες έννοιες της δυνατότητας, της πραγματικότητας και της αναγκαιότητας· οι τελευταίες, όμως, εξετάζονται γενικά σε σχέση με το πεπερασμένο Εγώ, και συγκεκριμένα:
α. εφαρμοζόμενες στο ηθικό Εγώ:
αα) παράγεται η έννοια της πρακτικής δυνατότητας, πραγματικότητας και αναγκαιότητας·
ββ) από αυτές τις έννοιες παράγεται η έννοια της υπερβατολογικής ελευθερίας και εξετάζονται τα προβλήματα στα οποία αυτή βρίσκεται ως θεμέλιο·
β. εφαρμοζόμενες στο θεωρητικό υποκείμενο, σε σχέση με τη σύνδεση των σκοπών μέσα στον κόσμο, §16.

ΝΕΑ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ, ΝΕΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑ, ΝΕΟΙ ΠΡΟΦΗΤΕΣ, ΝΕΟΙ ΘΕΟΛΟΓΟΙ. ΠΑΛΗΟ ΦΑΡΙΣΑΙΚΟ ΙΕΡΑΤΕΙΟ( ΔΕΝ ΑΛΛΑΖΕΙ). Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΙΟΥΔΑ ΕΤΟΙΜΗ ΝΑ ΜΑΣ ΟΔΗΓΗΣΕΙ ΣΤΗΝ ΚΑΤΑΡΑΜΕΝΗ ΑΚΑΡΠΗ ΣΥΚΙΑ. ΣΤΗΝ ΕΤΕΡΟΤΗΤΑ.ΓΙΑ ΤΟ ΒΑΠΤΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΝΕΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΑΠΑΙΤΕΙΤΑΙ ΜΟΝΟ Η ΠΡΟΔΟΣΙΑ. ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΚΑΙ ΤΩΝ ΑΝΘΡΩΠΩΝ ΜΑΣ. ΤΟ ΣΠΕΡΜΑ ΤΟΥ ΚΑΙΝ. Ο ΣΕΛΛΙΝΓΚ ΞΕΠΟΥΛΟΥΣΕ ΚΑΙ ΟΙ ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΟΙ ΑΓΟΡΑΖΑΝ ΟΣΟ-ΟΣΟ.ΝΟΜΙΖΕΤΕ ΟΤΙ ΑΠΑΙΤΕΙΤΑΙ ΑΠΟΔΕΙΞΗ ΟΤΙ ΤΟ ΣΜΗΝΟΣ ΑΥΤΟ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΟΡΘΟΔΟΞΟ; ΔΕΝ ΓΙΝΕΤΑΙ ΠΛΕΟΝ ΛΟΓΟΣ ΓΙΑ ΣΩΤΗΡΙΑ.

ΜΟΝΟ ΣΤΗΝ ΚΟΛΑΣΗ ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΜΕ ΤΟ ΟΝΟΜΑ ΤΟΥΣ ΚΑΙ ΤΟ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ ΤΟΥΣ. ΜΕ ΤΗΝ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥΣ.