Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Enrico Berti - Η «ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ» ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΑΝΤΙΦΑΣΕΩΣ ΣΤΗΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Enrico Berti - Η «ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ» ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΑΝΤΙΦΑΣΕΩΣ ΣΤΗΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Πέμπτη 15 Οκτωβρίου 2026

Η «ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ» ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΑΝΤΙΦΑΣΕΩΣ ΣΤΗΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ (1)

   Η «ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ» ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΑΝΤΙΦΑΣΕΩΣ ΣΤΗΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ. 

Του Enrico Berti.

Σε μία προηγούμενη μελέτη προσπάθησα να δείξω, μέσω της ανάλυσης του IV βιβλίου της Μεταφυσικής του Αριστοτέλη, ότι η αρχή της μη-αντιφάσεως, στην ολοκληρωμένη της διατύπωση, περιέχουσα δηλαδή την δικαίωση τής αξίας της, δίνει τόπο σε μία συζήτηση η οποία, εκτός του ότι έχει μία συγκεκριμένη σημασία, αποτελούμενη από την εμπειρία στην ολότητά της, είναι η συνθήκη η οποία προσφέρει σημασία σε κάθε άλλη συζήτηση ουσιωδώς φιλοσοφική, δηλαδή ανήκει αποκλειστικά στην φιλοσοφία, εννοημένη σαν φιλοσοφία πρώτη, επιστήμη τού Είναι καθώς Είναι, ή μεταφυσική!
Ξαναπαίρνοντας λοιπόν τώρα την ανάλυση του ίδιου τού βιβλίου IV της Μεταφυσικής, προτίθεμαι να δείξω ότι ο εν λόγω λόγος με τον οποίο διατυπώνεται και υπερασπίζεται η αρχή της μη-αντιφάσεως, όχι μόνον ανήκει αποκλειστικώς στην φιλοσοφία, αλλά και την εξαντλεί ολοκληρωτικώς καθ’ εαυτή, διότι περιέχει, εν είδη περιλήψεως, εκείνη την ανάπτυξη τής αριστοτελικής μεταφυσικής η οποία παραδοσιακώς θεωρείται το σημαντικότερο μέρος και θεωρητικώς συνιστά τον μοναδικό λόγο υπάρξεως τής ίδιας της μεταφυσικής, δηλαδή την απόδειξη τής υπερβατικότητος τού απολύτου. Αυτή η αρχή, ας τονίσουμε, δεν ανήκει στην λεγόμενη οντολογία, ή «γενική μεταφυσική», της οποίας δεν υπάρχει ίχνος στον Αριστοτέλη, αλλά σ’ εκείνη την οποία ονομάζει ο ίδιος ο Αριστοτέλης «Θεολογία», δηλαδή την κατεξοχήν μεταφυσική, εννοημένη σαν την έρευνα των πρώτων αιτίων τής εμπειρίας.
Στο κεφάλαιο 5 τού βιβλίου αφού έχει αποδείξει ότι η μοναδική δικαίωση τής αρχής της μη-αντιφάσεως είναι η αναίρεση τής αρνήσεώς της, δηλαδή μία επιχειρηματολογία ουσιαστικώς διαλεκτική, ο Αριστοτέλης σαν αφιέρωμα στην διαλεκτική, περνά στην εξέταση των προσπαθειών που έγιναν ιστορικά για να την αρνηθούν. Αυτές οι προσπάθειες διακρίνονται σε δύο ομάδες, «αυτών οι οποίοι έφτασαν σ’ αυτόν τον τρόπο σκέψης ξεκινώντας από αυθεντικές απορίες» και εκείνων οι οποίοι «μιλούν μόνον από την αγάπη τους για την συζήτηση». (Μετφ. 1009 α 18-22). Αυτοί οι τελευταίοι είναι οι εριστικοί ή σοφιστές, οι οποίοι αρνούνται την αρχή τής μη-αντιφάσεως (α.τ.μ.α) όχι επειδή έχουν κάποια δυσκολία στην αποδοχή της, αλλά μόνον για το γούστο τής διαφωνίας, δηλαδή ακριβώς για το πνεύμα τής αντιφάσεως. Οι πρώτοι όμως είναι μερικοί φιλόσοφοι προηγηθέντες του Αριστοτέλη, εκείνοι τους οποίους ονομάζει οι «φυσικοί» δηλαδή οι προσωκρατικοί, οι οποίοι αρνούνται την α.τ.μ.α καθόσον δυσκολεύονται να τήν αποδεχθούν από δυσκολίες ή απορίες, φιλοσοφικής όμως φύσεως!
Η αναίρεση τών σοφιστών τοποθετείται στο ίδιο επίπεδο τής αρνήσεως την οποία επιχειρούν οι ίδιοι, σ’ εκείνο δηλαδή το καθαρά διαλογικό, και συνίσταται στην φανέρωση τής έλλειψης νοήματος και της αδιαφορίας τής συζητήσεως τους,
αποδεικνύοντας μ’ αυτόν τον τρόπο την λειτουργικότητά τής αρχής τής μη-αντιφάσεως σαν υπέρτατου κριτηρίου τού νοήματος. Την αναίρεση αυτή την είδαμε αναλυτικά στο κείμενο «Αντίφαση και διαλεκτική στους αρχαίους και στους μοντέρνους», αλλά τώρα θα εξετάσουμε λεπτομερώς την αναίρεση των «φυσικών», των προσωκρατικών, η οποία συνίσταται στην λύση των αποριών οι οποίες τους οδήγησαν στην άρνηση και στην απόρριψη τής α.τ.μ.α.. Στην διάρκεια αυτής της αναίρεσης φανερώνεται λοιπόν εκείνη που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε η «θεολογική» αξία της αρχής τής μη αντιφάσεως, η δυνατότης δηλαδή να αποδειχθεί μέσω αυτής, ή καλύτερα μέσω τής καταστροφής κάθε άρνησής της, η υπερβατικότης η ίδια τού απολύτου, δηλαδή η ύπαρξις του Θεού.
Υπάρχουν τουλάχιστον τρείς στιγμές στις οποίες ο Αριστοτέλης δείχνει καθαρά την λύση τών αποριών, οι οποίες οδηγούσαν τους φυσικούς να αρνηθούν την α.τ.μ.α., αποδεχόμενος μίαν ακίνητη πραγματικότητα μίας αρχής, η οποία δηλαδή υπερβαίνει το γίγνεσθαι τής εμπειρίας. Η πρώτη στιγμή συναντάται σχετικά με την αναίρεση τών λεγόμενων πλουραλιστών (pluralisti), αυτών δηλαδή οι οποίοι προσπαθούσαν να φέρουν σε συμφωνία την σύλληψη τού Είναι που ανήκε στον Παρμενίδη με τα αποτελέσματα τής εμπειρίας: ανάμεσα σ’ αυτούς ο Αριστοτέλης ονομάζει τον Αναξαγόρα και τον Δημόκριτο.
Η θέση των πλουραλιστών παρουσιάζεται με τον ακόλουθο τρόπο: «σ’αυτούς οι οποίοι βρίσκονται εμπλεκόμενοι σε απορίες, αυτή η γνώμη, εκείνη δηλαδή ότι οι αντιφατικές δηλώσεις και τα αντίθετα υπάρχουν ταυτόχρονα, προήλθε από τα αισθητά πράγματα, καθώς αυτοί είδαν ότι τα αντίθετα γεννώνται από το ίδιο πράγμα.
Εάν λοιπόν δεν είναι δυνατόν να γεννηθεί αυτό που δεν είναι, το πράγμα υπήρχε από πριν, προηγουμένως, καθώς είναι με τον ίδιο τρόπο και τα δύο αντίθετα, όπως λέει και ο Αναξαγόρας, όταν δηλώνει ότι το πάν είναι αναμεμειγμένο στο πάν, και όπως λέει και ο Δημόκριτος: διότι και αυτός δηλώνει ότι το κενό και το πλήρες, υπάρχουν με τον ίδιο τρόπο σε οποιοδήποτε μέρος, παρότι το «ένα από αυτά είναι όν και το άλλο μη-όν» (Μετφ. 1009 α 22-30).
Η εν λόγω θεωρία είναι ξεκάθαρη.
Από το ένα μέρος υπάρχει ο υπολογισμός των αισθητών πραγμάτων, δηλαδή τής εμπειρίας, η οποία μαρτυρεί την ύπαρξη τού γίγνεσθαι, δηλαδή την ακολουθία αντιθέτων προσδιορισμών στο ίδιο υποκείμενο. Από το άλλο η αρχή σύμφωνα με την οποία από το τίποτα δεν γεννιέται τίποτα, δηλαδή το Είναι δεν γίγνεται, δεν μπορεί να αναδυθεί από το τίποτα, διαφορετικά θα εξισούτο με το τίποτα. Αυτή είναι η κληρονομιά τού Παρμενίδη, η οποία συνίσταται στην διαβεβαίωση τής αμείωτης αντιθέσεως τού Είναι και τού τίποτα! Από την σύνθεση αυτών των δύο στιγμών απορρέουν από το ένα μέρος η θεωρία τού Αναξαγόρα, σύμφωνα με την οποία όλα τα πράγματα, και επομένως και οι ορισμοί οι αντίθετοι μεταξύ τους είναι αναμεμειγμένοι με όλα τα πράγματα, δηλαδή προϋπάρχουν σε καθένα από αυτά. Και από το άλλο η θεωρία τού Δημόκριτου, σύμφωνα με την οποία το πλήρες και το κενό, δηλαδή το Είναι και το μη-Είναι, συνυπάρχουν σε όλα τα πράγματα. Τόσο η μία όσο και η άλλη θεωρία, καθότι επιβεβαιώνουν την ύπαρξη μέσα στο ίδιο πράγμα αντιθέτων καθορισμών, αρνούνται κατά συνέπειαν την αρχή τής μη-αντιφάσεως.

Συνεχίζεται
Αμέθυστος.

Πέμπτη 16 Ιουλίου 2026

Η ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΗΣ ΤΗΣ ΜΗ-ΑΝΤΙΦΑΣΕΩΣ ΣΤΗΝ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ (2).

   Συνέχεια από: Πέμπτη 25 Ιουνίου 2026

Η ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΗΣ ΤΗΣ ΜΗ-ΑΝΤΙΦΑΣΕΩΣ ΣΤΗΝ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ.

Του Enrico Berti.

Αυτή η αρχή, ας τονίσουμε, δεν ανήκει στην λεγόμενη οντολογία, ή «γενική μεταφυσική», της οποίας δεν υπάρχει ίχνος στον Αριστοτέλη, αλλά σ’ εκείνη την οποία ονομάζει ο ίδιος ο Αριστοτέλης «Θεολογία», δηλαδή την κατεξοχήν μεταφυσική, εννοημένη σαν την έρευνα των πρώτων αιτίων τής εμπειρίας.

Ας παρατηρήσουμε, εντός παρενθέσεως, ότι η πεποίθηση τού ασυμβίβαστου ανάμεσα στο γίγνεσθαι και στην αρχή τής μή-αντιφάσεως, δηλαδή τής ενδογενούς αντιφατικότητος τού γίγνεσθαι, δεν έχει ξεπεραστεί στο πλαίσιο εκείνου τού ρεύματος τής συγχρόνου φιλοσοφίας η οποία αναφέρεται στην αρχαία σκέψη! Ακόμη καί σήμερα διάφοροι στοχαστές δηλώνουν ότι το γίγνεσθαι συνίσταται στο μη-Είναι τού Είναι, στην ταύτιση τού αρνητικού με το θετικό και γι’αυτό είναι αντιφατικό. Αντλώντας την αναγκαία συνέπεια αυτής τής δηλώσεως ένας άλλος στοχαστής αυτού τού ρεύματος σκέψης, ο Emanuele Severino, κατέληξε στην καθαρή και απλή άρνηση τού γίγνεσθαι, δηλαδή επέστρεψε απευθείας στην θέση τού Παρμενίδη.

Η θέση τού Αριστοτέλη είναι γνωστή : το γίγνεσθαι υπάρχει, καθότι μαρτυρείται από την εμπειρία (Φυσ, Ι 2, 185 α 12-14), μάλιστα δε είναι αναντίρρητο, καθότι η άρνησή του συνιστά αυτή η ίδια μία μορφή τού γίγνεσθαι (Φυσικά VIII 3, 254 Α 27-30). Αλλά εάν υπάρχει, δεν μπορεί να είναι αντιφατικό, εξ ’αιτίας τής αρχής τής μή-αντιφάσεως, η οποία δεν επιτρέπει ακριβώς την ύπαρξη τής αντιφάσεως. Εάν φαίνεται αντιφατικό, είναι ανάγκη να αναιρέσουμε την φαινομενικότητα αυτή, η οποία οδηγεί στην άρνηση τής α.τ.μ.α, δηλαδή είναι ανάγκη να αναιρέσουμε τήν άρνησή της.

Η αναίρεση περιέχεται στο αμέσως επόμενο χωρίο από εκείνο στο οποίο εκθέτει την θέση τού Αναξαγόρα και τού Δημόκριτου, και διακλαδώνεται μέσω δύο στιγμών, απαραιτήτων και στενά συνδεδεμένων μεταξύ των. Η πρώτη παρουσιάζεται από τον Αριστοτέλη με τον ακόλουθο τρόπο: “σ ’αυτούς οι οποίοι εξάγουν την θέση τους από αυτούς τους υπολογισμούς, θα πούμε ότι κατά κάποιο τρόπο μιλούν σωστά, ενώ μ’έναν άλλο τρόπο αγνοούν με ποιόν τρόπο υπάρχουν τα πράγματα. Διότι τό Είναι λέγεται με δύο σημασίες, έτσι ώστε να υπάρχει ένας τρόπος στον οποίο είναι δυνατόν κάτι να γεννηθεί από το μη-όν και υπάρχει και μία άλλη στην οποία αντιθέτως δεν είναι και είναι δυνατόν το ίδιο πράγμα να είναι συγχρόνως όν και μη-όν, αλλά όχι κάτω από την ίδια όψη (πλευρά): εν δυνάμει πράγματι είναι δυνατόν το ίδιο πράγμα να είναι συγχρόνως τα αντίθετα, εν ενεργεία όμως όχι” (Μετ.. 1009 α 30-36).

Ο Αναξαγόρας και ο Δημόκριτος λοιπόν έχουν δίκαιο βεβαιώνοντας ότι τίποτε δεν γεννιέται από το τίποτα, καθότι μ’αυτόν τον τρόπο δεν βεβαιώνουν παρά την ίδια αρχή τής μη-αντιφάσεως. Σφάλλουν όμως πιστεύοντας ότι το γίγνεσθαι είναι μία γέννηση τού Είναι από το μηδέν, κάτι που φέρει την άρνηση τής αρχής τής μη-αντιφάσεως. Έτσι λοιπόν ο Αριστοτέλης, όπως σημειώσαμε προηγουμένως, κρατά σταθερή τήν ύπαρξη τού γίγνεσθαι, κάτι που είναι εξάλλου αναντίρρητο, αλλά δεν διαβλέπει σ ’αυτό κάποια αντίφαση, διότι δεν ορίζει το γίγνεσθαι, όπως ο Αναξαγόρας και ο Δημόκριτος, σαν μία ανάδυση τού Είναι από το μηδέν ή σαν κατάληξη τού Είναι στο μηδέν. Η άρνηση τίθεται δικαίως εφόσον το γίγνεσθαι είναι η σκέψη τού είναι που δεν είναι, τού μη-είναι που είναι. Εφόσον σκεπτόμαστε το Είναι καθότι το Είναι δεν μπορούμε να το σκεφθούμε χωρίς το μηδέν το οποίο το καθορίζει διαφοροποιούμενο απ’ αυτό. Έτσι ο ορισμός τού γίγνεσθαι σαν το είναι που δεν είναι και το μη-είναι που είναι, προέρχεται από την απαίτηση να σκεφθούμε το Είναι, δηλαδή να το αντικειμενοποιήσουμε, διότι δεν μπορεί να αντικειμενοποιηθεί χωρίς να αντιτεθεί στο μηδέν, δηλαδή χωρίς να σκεφθούμε και τό μηδέν. Αλλά είναι αδύνατον να αντικειμενοποιήσουμε το Είναι, διότι είμαστε μέσα στο Είναι, όπως ακριβώς είναι αδύνατον να σκεφθούμε το μηδέν, κάτι που καταργεί την σκέψη. Είναι λάθος λοιπόν να ορίσουμε το γίγνεσθαι με τους όρους τού είναι και του μηδενός και δικαίως ο Αριστοτέλης το ορίζει διαφορετικά.

Πώς το ορίζει λοιπόν ο Αριστοτέλης; Μέσω τής εισαγωγής δύο εννοιών φαινομενικώς νέων, εκείνων τής δυνάμεως και τής ενεργείας, οι οποίες τού επιτρέπουν να δηλώσει ότι τα αντίθετα συνυπάρχουν εν δυνάμει, αλλά όχι εν ενεργεία! Σχετικά μ’αυτές τις δύο έννοιες είναι αναγκαίες μερικές διευκρινίσεις. Στην παράδοση τού αριστοτελισμού η διάκριση ανάμεσα στο δυνάμει και ενεργεία φυσιολογικά υπολογίζεται σαν μία λύση τών αποριών τής κινήσεως, ενώ στην πραγματικότητα συνιστά μόνον την θεωρία τους. Η λειτουργία αυτής τής θεωρητικοποιήσεως συνίσταται αποκλειστικά στην απόδειξη και φανέρωση ότι το γίγνεσθαι υποθέτει τήν πολλαπλότητα. Τί σημαίνει στ’ αλήθεια ο λόγος ότι το Είναι δεν γεννάται από το τίποτα, αλλά από το δυνάμει; Σημαίνει ότι γεννάται από κάτι το οποίο από το ένα μέρος είναι και από το άλλο δεν είναι. Δεν γεννάται από αυτό το πράγμα, αλλά είναι ένα πράγμα. Μ ’αυτά αποφεύχθηκε η αντίφαση που λέει ότι το Είναι γεννάται από το μηδέν, αλλά φωτίσθηκε και μία ακόμη πιο σοβαρή απορία, παρότι δεν είναι πλέον αντιφατική, μάλιστα είναι σοβαρή επειδή δεν είναι αντιφατική, εκείνη τής πολλαπλότητος ή τής πολυσημαντότητος τού Είναι.

Πριν εκθέσουμε και αναπτύξουμε αυτή τήν απορία, ίσως είναι απαραίτητο να διαφωτίσουμε καλύτερα με ποιόν τρόπο το πρόβλημα τού γίγνεσθαι βρίσκει την λύση του στο πρόβλημα τής πολλαπλότητος. Όσοι βεβαιώνουν τήν αντιφατικότητα τού γίγνεσθαι ορίζοντας το σαν ανάδυση τού Είναι από το μηδέν, κινούνται στο πλαίσιο μίας διαστάσεως καθαρά χρονικής. Μόνον ο χρόνος επιτρέπει να πούμε ότι κάποιο πράγμα, τόσο τό Είναι γενικώς για το οποίο δεν πρέπει ποτέ να ομιλούμε, όσο και ένας δικός του καθορισμός ιδιαίτερος, πριν δεν είναι και μετά Είναι ή επίσης πριν Είναι και μετά δεν είναι. Μάλιστα δε για να γίνει αυτή η συζήτηση, πρέπει να μειώσουμε το Είναι σε μία μόνον από τις στιγμές τού χρόνου, δηλαδή το παρόν. Μόνον έτσι είναι δυνατόν να δηλωθεί ότι ένα πράγμα πριν παρουσιαστεί δεν είναι ή ότι μετά την παρουσία του δεν είναι. Αλλά η μείωση τού Είναι στο παρόν με την χρονική σημασία είναι εντελώς αυθαίρετο. Η εμπειρία περιέχει και το παρελθόν και το μέλλον, τα οποία Είναι, δηλαδή υπάρχουν, με την ίδια αξία με το παρόν. (Η εμπειρία εννοείται συνήθως σαν αμεσότης, αλλά δεν είναι. Είναι μία μεσότης, η ίδια η καταγωγική μεσότης). Από την άποψη τού Αριστοτέλη θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο σκοπός τής φιλοσοφίας είναι ο υπολογισμός τού Είναι σαν Είναι, όχι τού Είναι καθότι χρονικώς παρόν. Ένας τέτοιος υπολογισμός οφείλει όμως να αγκαλιάσει τήν εμπειρία στην ολότητά της, περιλαμβάνοντας και το παρελθόν και το μέλλον. Μ’αυτόν τον τρόπο το γίγνεσθαι δεν παρουσιάζεται πλέον σαν μία ανάδυση τού Είναι από το μηδέν ή το αντίθετο. Αλλά σαν μία πολλαπλότης τών τρόπων τού Είναι, διαφορετικών μεταξύ τους. Σ’αυτό το σημείο μπορούμε και να αγνοήσουμε τον χρόνο, ο οποίος σύμφωνα με τον Αριστοτέλη δεν είναι ουσιώδης στο γίγνεσθαι, αλλά τόν προϋποθέτει, (Φυσικά, IV 218 b 21-219, όπου ο χρόνος ορίζεται “μέτρο τού γίγνεσθαι”) και να υπολογίσουμε το γίγνεσθαι μοναδικώς σαν πολλαπλότητα. Ο λόγος που το γίγνεσθαι είναι αναντίρρητο, δηλαδή το γεγονός ότι η άρνησή του το πολλαπλασιάζει, δεν έχει σχέση με τον χρόνο, αλλά βρίσκεται στην πολλαπλότητα, η οποία είναι η
ανυπέρβλητος  συνθήκη τής διακρίσεως ανάμεσα στο αρνητικό και το θετικό και επομένως τής αρνήσεως!


Συνεχίζεται
Αμέθυστος

Πέμπτη 25 Ιουνίου 2026

Η «ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ» ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΑΝΤΙΦΑΣΕΩΣ ΣΤΗΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ (1)

Η «ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ» ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΑΝΤΙΦΑΣΕΩΣ ΣΤΗΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ.

Του Enrico Berti.
Σε μία προηγούμενη μελέτη προσπάθησα να δείξω, μέσω της ανάλυσης του IV βιβλίου της Μεταφυσικής του Αριστοτέλη, ότι η αρχή της μη-αντιφάσεως, στην ολοκληρωμένη της διατύπωση, περιέχουσα δηλαδή την δικαίωση τής αξίας της, δίνει τόπο σε μία συζήτηση η οποία, εκτός του ότι έχει μία συγκεκριμένη σημασία, αποτελούμενη από την εμπειρία στην ολότητά της, είναι η συνθήκη η οποία προσφέρει σημασία σε κάθε άλλη συζήτηση ουσιωδώς φιλοσοφική, δηλαδή ανήκει αποκλειστικά στην φιλοσοφία, εννοημένη σαν φιλοσοφία πρώτη, επιστήμη τού Είναι καθώς Είναι, ή μεταφυσική!

Ξαναπαίρνοντας λοιπόν τώρα την ανάλυση του ίδιου τού βιβλίου IV της Μεταφυσικής, προτίθεμαι να δείξω ότι ο εν λόγω λόγος με τον οποίο διατυπώνεται και υπερασπίζεται η αρχή της μη-αντιφάσεως, όχι μόνον ανήκει αποκλειστικώς στην φιλοσοφία, αλλά και την εξαντλεί ολοκληρωτικώς καθ’ εαυτή, διότι περιέχει, εν είδη περιλήψεως, εκείνη την ανάπτυξη τής αριστοτελικής μεταφυσικής η οποία παραδοσιακώς θεωρείται το σημαντικότερο μέρος και θεωρητικώς συνιστά τον μοναδικό λόγο υπάρξεως τής ίδιας της μεταφυσικής, δηλαδή την απόδειξη τής υπερβατικότητος τού απολύτου. Αυτή η αρχή, ας τονίσουμε, δεν ανήκει στην λεγόμενη οντολογία, ή «γενική μεταφυσική», της οποίας δεν υπάρχει ίχνος στον Αριστοτέλη, αλλά σ’ εκείνη την οποία ονομάζει ο ίδιος ο Αριστοτέλης «Θεολογία», δηλαδή την κατεξοχήν μεταφυσική, εννοημένη σαν την έρευνα των πρώτων αιτίων τής εμπειρίας.

Στο κεφάλαιο 5 τού βιβλίου αφού έχει αποδείξει ότι η μοναδική δικαίωση τής αρχής της μη-αντιφάσεως είναι η αναίρεση τής αρνήσεώς της, δηλαδή μία επιχειρηματολογία ουσιαστικώς διαλεκτική, ο Αριστοτέλης σαν αφιέρωμα στην διαλεκτική, περνά στην εξέταση των προσπαθειών που έγιναν ιστορικά για να την αρνηθούν. Αυτές οι προσπάθειες διακρίνονται σε δύο ομάδες, «αυτών οι οποίοι έφτασαν σ’ αυτόν τον τρόπο σκέψης ξεκινώντας από αυθεντικές απορίες» και εκείνων οι οποίοι «μιλούν μόνον από την αγάπη τους για την συζήτηση». (Μετφ. 1009 α 18-22). Αυτοί οι τελευταίοι είναι οι εριστικοί ή σοφιστές, οι οποίοι αρνούνται την αρχή τής μη-αντιφάσεως (α.τ.μ.α) όχι επειδή έχουν κάποια δυσκολία στην αποδοχή της, αλλά μόνον για το γούστο τής διαφωνίας, δηλαδή ακριβώς για το πνεύμα τής αντιφάσεως. Οι πρώτοι όμως είναι μερικοί φιλόσοφοι προηγηθέντες του Αριστοτέλη, εκείνοι τους οποίους ονομάζει οι «φυσικοί» δηλαδή οι προσωκρατικοί, οι οποίοι αρνούνται την α.τ.μ.α καθόσον δυσκολεύονται να τήν αποδεχθούν από δυσκολίες ή απορίες, φιλοσοφικής όμως φύσεως!

Η αναίρεση τών σοφιστών τοποθετείται στο ίδιο επίπεδο τής αρνήσεως την οποία επιχειρούν οι ίδιοι, σ’ εκείνο δηλαδή το καθαρά διαλογικό, και συνίσταται στην φανέρωση τής έλλειψης νοήματος και της αδιαφορίας τής συζητήσεως τους, αποδεικνύοντας μ’ αυτόν τον τρόπο την λειτουργικότητά τής αρχής τής μη-αντιφάσεως σαν υπέρτατου κριτηρίου τού νοήματος. Την αναίρεση αυτή την είδαμε αναλυτικά στο κείμενο «Αντίφαση και διαλεκτική στους αρχαίους και στους μοντέρνους», αλλά τώρα θα εξετάσουμε λεπτομερώς την αναίρεση των «φυσικών», των προσωκρατικών, η οποία συνίσταται στην λύση των αποριών οι οποίες τους οδήγησαν στην άρνηση και στην απόρριψη τής α.τ.μ.α.. Στην διάρκεια αυτής της αναίρεσης φανερώνεται λοιπόν εκείνη που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε η «θεολογική» αξία της αρχής τής μη αντιφάσεως, η δυνατότης δηλαδή να αποδειχθεί μέσω αυτής, ή καλύτερα μέσω τής καταστροφής κάθε άρνησής της, η υπερβατικότης η ίδια τού απολύτου, δηλαδή η ύπαρξις του Θεού.

Υπάρχουν τουλάχιστον τρείς στιγμές στις οποίες ο Αριστοτέλης δείχνει καθαρά την λύση τών αποριών, οι οποίες οδηγούσαν τους φυσικούς να αρνηθούν την α.τ.μ.α., αποδεχόμενος μίαν ακίνητη πραγματικότητα μίας αρχής, η οποία δηλαδή υπερβαίνει το γίγνεσθαι τής εμπειρίας. Η πρώτη στιγμή συναντάται σχετικά με την αναίρεση τών λεγόμενων πλουραλιστών (pluralisti), αυτών δηλαδή οι οποίοι προσπαθούσαν να φέρουν σε συμφωνία την σύλληψη τού Είναι που ανήκε στον Παρμενίδη με τα αποτελέσματα τής εμπειρίας: ανάμεσα σ’ αυτούς ο Αριστοτέλης ονομάζει τον Αναξαγόρα και τον Δημόκριτο.

Η θέση των πλουραλιστών παρουσιάζεται με τον ακόλουθο τρόπο: «σ’αυτούς οι οποίοι βρίσκονται εμπλεκόμενοι σε απορίες, αυτή η γνώμη, εκείνη δηλαδή ότι οι αντιφατικές δηλώσεις και τα αντίθετα υπάρχουν ταυτόχρονα, προήλθε από τα αισθητά πράγματα, καθώς αυτοί είδαν ότι τα αντίθετα γεννώνται από το ίδιο πράγμα. Εάν λοιπόν δεν είναι δυνατόν να γεννηθεί αυτό που δεν είναι, το πράγμα υπήρχε από πριν, προηγουμένως, καθώς είναι με τον ίδιο τρόπο και τα δύο αντίθετα, όπως λέει και ο Αναξαγόρας, όταν δηλώνει ότι το πάν είναι αναμεμειγμένο στο πάν, και όπως λέει και ο Δημόκριτος: διότι και αυτός δηλώνει ότι το κενό και το πλήρες, υπάρχουν με τον ίδιο τρόπο σε οποιοδήποτε μέρος, παρότι το «ένα από αυτά είναι όν και το άλλο μη-όν» (Μετφ. 1009 α 22-30).

Η εν λόγω θεωρία είναι ξεκάθαρη. Από το ένα μέρος υπάρχει ο υπολογισμός των αισθητών πραγμάτων, δηλαδή τής εμπειρίας, η οποία μαρτυρεί την ύπαρξη τού γίγνεσθαι, δηλαδή την ακολουθία αντιθέτων προσδιορισμών στο ίδιο υποκείμενο. Από το άλλο η αρχή σύμφωνα με την οποία από το τίποτα δεν γεννιέται τίποτα, δηλαδή το Είναι δεν γίγνεται, δεν μπορεί να αναδυθεί από το τίποτα, διαφορετικά θα εξισούτο με το τίποτα. Αυτή είναι η κληρονομιά τού Παρμενίδη, η οποία συνίσταται στην διαβεβαίωση τής αμείωτης αντιθέσεως τού Είναι και τού τίποτα! Από την σύνθεση αυτών των δύο στιγμών απορρέουν από το ένα μέρος η θεωρία τού Αναξαγόρα, σύμφωνα με την οποία όλα τα πράγματα, και επομένως και οι ορισμοί οι αντίθετοι μεταξύ τους είναι αναμεμειγμένοι με όλα τα πράγματα, δηλαδή προϋπάρχουν σε καθένα από αυτά. Και από το άλλο η θεωρία τού Δημόκριτου, σύμφωνα με την οποία το πλήρες και το κενό, δηλαδή το Είναι και το μη-Είναι, συνυπάρχουν σε όλα τα πράγματα. Τόσο η μία όσο και η άλλη θεωρία, καθότι επιβεβαιώνουν την ύπαρξη μέσα στο ίδιο πράγμα αντιθέτων καθορισμών, αρνούνται κατά συνέπειαν την αρχή τής μη-αντιφάσεως.
Συνεχίζεται
Αμέθυστος.

Κυριακή 13 Ιουλίου 2025

Η «ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ» ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΑΝΤΙΦΑΣΕΩΣ ΣΤΗΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ (1)

  Η «ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ» ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΑΝΤΙΦΑΣΕΩΣ ΣΤΗΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ. 

Του Enrico Berti.

Σε μία προηγούμενη μελέτη προσπάθησα να δείξω, μέσω της ανάλυσης του IV βιβλίου της Μεταφυσικής του Αριστοτέλη, ότι η αρχή της μη-αντιφάσεως, στην ολοκληρωμένη της διατύπωση, περιέχουσα δηλαδή την δικαίωση τής αξίας της, δίνει τόπο σε μία συζήτηση η οποία, εκτός του ότι έχει μία συγκεκριμένη σημασία, αποτελούμενη από την εμπειρία στην ολότητά της, είναι η συνθήκη η οποία προσφέρει σημασία σε κάθε άλλη συζήτηση ουσιωδώς φιλοσοφική, δηλαδή ανήκει αποκλειστικά στην φιλοσοφία, εννοημένη σαν φιλοσοφία πρώτη, επιστήμη τού Είναι καθώς Είναι, ή μεταφυσική!
Ξαναπαίρνοντας λοιπόν τώρα την ανάλυση του ίδιου τού βιβλίου IV της Μεταφυσικής, προτίθεμαι να δείξω ότι ο εν λόγω λόγος με τον οποίο διατυπώνεται και υπερασπίζεται η αρχή της μη-αντιφάσεως, όχι μόνον ανήκει αποκλειστικώς στην φιλοσοφία, αλλά και την εξαντλεί ολοκληρωτικώς καθ’ εαυτή, διότι περιέχει, εν είδη περιλήψεως, εκείνη την ανάπτυξη τής αριστοτελικής μεταφυσικής η οποία παραδοσιακώς θεωρείται το σημαντικότερο μέρος και θεωρητικώς συνιστά τον μοναδικό λόγο υπάρξεως τής ίδιας της μεταφυσικής, δηλαδή την απόδειξη τής υπερβατικότητος τού απολύτου. Αυτή η αρχή, ας τονίσουμε, δεν ανήκει στην λεγόμενη οντολογία, ή «γενική μεταφυσική», της οποίας δεν υπάρχει ίχνος στον Αριστοτέλη, αλλά σ’ εκείνη την οποία ονομάζει ο ίδιος ο Αριστοτέλης «Θεολογία», δηλαδή την κατεξοχήν μεταφυσική, εννοημένη σαν την έρευνα των πρώτων αιτίων τής εμπειρίας.
Στο κεφάλαιο 5 τού βιβλίου αφού έχει αποδείξει ότι η μοναδική δικαίωση τής αρχής της μη-αντιφάσεως είναι η αναίρεση τής αρνήσεώς της, δηλαδή μία επιχειρηματολογία ουσιαστικώς διαλεκτική, ο Αριστοτέλης σαν αφιέρωμα στην διαλεκτική, περνά στην εξέταση των προσπαθειών που έγιναν ιστορικά για να την αρνηθούν. Αυτές οι προσπάθειες διακρίνονται σε δύο ομάδες, «αυτών οι οποίοι έφτασαν σ’ αυτόν τον τρόπο σκέψης ξεκινώντας από αυθεντικές απορίες» και εκείνων οι οποίοι «μιλούν μόνον από την αγάπη τους για την συζήτηση». (Μετφ. 1009 α 18-22). Αυτοί οι τελευταίοι είναι οι εριστικοί ή σοφιστές, οι οποίοι αρνούνται την αρχή τής μη-αντιφάσεως (α.τ.μ.α) όχι επειδή έχουν κάποια δυσκολία στην αποδοχή της, αλλά μόνον για το γούστο τής διαφωνίας, δηλαδή ακριβώς για το πνεύμα τής αντιφάσεως. Οι πρώτοι όμως είναι μερικοί φιλόσοφοι προηγηθέντες του Αριστοτέλη, εκείνοι τους οποίους ονομάζει οι «φυσικοί» δηλαδή οι προσωκρατικοί, οι οποίοι αρνούνται την α.τ.μ.α καθόσον δυσκολεύονται να τήν αποδεχθούν από δυσκολίες ή απορίες, φιλοσοφικής όμως φύσεως!
Η αναίρεση τών σοφιστών τοποθετείται στο ίδιο επίπεδο τής αρνήσεως την οποία επιχειρούν οι ίδιοι, σ’ εκείνο δηλαδή το καθαρά διαλογικό, και συνίσταται στην φανέρωση τής έλλειψης νοήματος και της αδιαφορίας τής συζητήσεως τους, 
αποδεικνύοντας μ’ αυτόν τον τρόπο την λειτουργικότητά τής αρχής τής μη-αντιφάσεως σαν υπέρτατου κριτηρίου τού νοήματος. Την αναίρεση αυτή την είδαμε αναλυτικά στο κείμενο «Αντίφαση και διαλεκτική στους αρχαίους και στους μοντέρνους», αλλά τώρα θα εξετάσουμε λεπτομερώς την αναίρεση των «φυσικών», των προσωκρατικών, η οποία συνίσταται στην λύση των αποριών οι οποίες τους οδήγησαν στην άρνηση και στην απόρριψη τής α.τ.μ.α.. Στην διάρκεια αυτής της αναίρεσης φανερώνεται λοιπόν εκείνη που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε η «θεολογική» αξία της αρχής τής μη αντιφάσεως, η δυνατότης δηλαδή να αποδειχθεί μέσω αυτής, ή καλύτερα μέσω τής καταστροφής κάθε άρνησής της, η υπερβατικότης η ίδια τού απολύτου, δηλαδή η ύπαρξις του Θεού.
Υπάρχουν τουλάχιστον τρείς στιγμές στις οποίες ο Αριστοτέλης δείχνει καθαρά την λύση τών αποριών, οι οποίες οδηγούσαν τους φυσικούς να αρνηθούν την α.τ.μ.α., αποδεχόμενος μίαν ακίνητη πραγματικότητα μίας αρχής, η οποία δηλαδή υπερβαίνει το γίγνεσθαι τής εμπειρίας. Η πρώτη στιγμή συναντάται σχετικά με την αναίρεση τών λεγόμενων πλουραλιστών (pluralisti), αυτών δηλαδή οι οποίοι προσπαθούσαν να φέρουν σε συμφωνία την σύλληψη τού Είναι που ανήκε στον Παρμενίδη με τα αποτελέσματα τής εμπειρίας: ανάμεσα σ’ αυτούς ο Αριστοτέλης ονομάζει τον Αναξαγόρα και τον Δημόκριτο.
Η θέση των πλουραλιστών παρουσιάζεται με τον ακόλουθο τρόπο: «σ’αυτούς οι οποίοι βρίσκονται εμπλεκόμενοι σε απορίες, αυτή η γνώμη, εκείνη δηλαδή ότι οι αντιφατικές δηλώσεις και τα αντίθετα υπάρχουν ταυτόχρονα, προήλθε από τα αισθητά πράγματα, καθώς αυτοί είδαν ότι τα αντίθετα γεννώνται από το ίδιο πράγμα.
 Εάν λοιπόν δεν είναι δυνατόν να γεννηθεί αυτό που δεν είναι, το πράγμα υπήρχε από πριν, προηγουμένως, καθώς είναι με τον ίδιο τρόπο και τα δύο αντίθετα, όπως λέει και ο Αναξαγόρας, όταν δηλώνει ότι το πάν είναι αναμεμειγμένο στο πάν, και όπως λέει και ο Δημόκριτος: διότι και αυτός δηλώνει ότι το κενό και το πλήρες, υπάρχουν με τον ίδιο τρόπο σε οποιοδήποτε μέρος, παρότι το «ένα από αυτά είναι όν και το άλλο μη-όν» (Μετφ. 1009 α 22-30).
Η εν λόγω θεωρία είναι ξεκάθαρη. 
Από το ένα μέρος υπάρχει ο υπολογισμός των αισθητών πραγμάτων, δηλαδή τής εμπειρίας, η οποία μαρτυρεί την ύπαρξη τού γίγνεσθαι, δηλαδή την ακολουθία αντιθέτων προσδιορισμών στο ίδιο υποκείμενο. Από το άλλο η αρχή σύμφωνα με την οποία από το τίποτα δεν γεννιέται τίποτα, δηλαδή το Είναι δεν γίγνεται, δεν μπορεί να αναδυθεί από το τίποτα, διαφορετικά θα εξισούτο με το τίποτα. Αυτή είναι η κληρονομιά τού Παρμενίδη, η οποία συνίσταται στην διαβεβαίωση τής αμείωτης αντιθέσεως τού Είναι και τού τίποτα! Από την σύνθεση αυτών των δύο στιγμών απορρέουν από το ένα μέρος η θεωρία τού Αναξαγόρα, σύμφωνα με την οποία όλα τα πράγματα, και επομένως και οι ορισμοί οι αντίθετοι μεταξύ τους είναι αναμεμειγμένοι με όλα τα πράγματα, δηλαδή προϋπάρχουν σε καθένα από αυτά. Και από το άλλο η θεωρία τού Δημόκριτου, σύμφωνα με την οποία το πλήρες και το κενό, δηλαδή το Είναι και το μη-Είναι, συνυπάρχουν σε όλα τα πράγματα. Τόσο η μία όσο και η άλλη θεωρία, καθότι επιβεβαιώνουν την ύπαρξη μέσα στο ίδιο πράγμα αντιθέτων καθορισμών, αρνούνται κατά συνέπειαν την αρχή τής μη-αντιφάσεως.

Συνεχίζεται
Αμέθυστος.

Τετάρτη 16 Απριλίου 2025

Η ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΗΣ ΤΗΣ ΜΗ-ΑΝΤΙΦΑΣΕΩΣ ΣΤΗΝ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ (2).

   Συνέχεια από: Δευτέρα 14 Απριλίου 2025

Η ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΗΣ ΤΗΣ ΜΗ-ΑΝΤΙΦΑΣΕΩΣ ΣΤΗΝ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ.
Του Enrico Berti.
. Αυτή η αρχή, ας τονίσουμε, δεν ανήκει στην λεγόμενη οντολογία, ή «γενική μεταφυσική», της οποίας δεν υπάρχει ίχνος στον Αριστοτέλη, αλλά σ’ εκείνη την οποία ονομάζει ο ίδιος ο Αριστοτέλης «Θεολογία», δηλαδή την κατεξοχήν μεταφυσική, εννοημένη σαν την έρευνα των πρώτων αιτίων τής εμπειρίας.

Ας παρατηρήσουμε, εντός παρενθέσεως, ότι η πεποίθηση τού ασυμβίβαστου ανάμεσα στο γίγνεσθαι και στην αρχή τής μή-αντιφάσεως, δηλαδή τής ενδογενούς αντιφατικότητος τού γίγνεσθαι, δεν έχει ξεπεραστεί στο πλαίσιο εκείνου τού ρεύματος τής συγχρόνου φιλοσοφίας η οποία αναφέρεται στην αρχαία σκέψη! Ακόμη καί σήμερα διάφοροι στοχαστές δηλώνουν ότι το γίγνεσθαι συνίσταται στο μη-Είναι τού Είναι, στην ταύτιση τού αρνητικού με το θετικό και γι’αυτό είναι αντιφατικό. Αντλώντας την αναγκαία συνέπεια αυτής τής δηλώσεως ένας άλλος στοχαστής αυτού τού ρεύματος σκέψης, ο Emanuele Severino, κατέληξε στην καθαρή και απλή άρνηση τού γίγνεσθαι, δηλαδή επέστρεψε απευθείας στην θέση τού Παρμενίδη.

Η θέση τού Αριστοτέλη είναι γνωστή : το γίγνεσθαι υπάρχει, καθότι μαρτυρείται από την εμπειρία (Φυσ, Ι 2, 185 α 12-14), μάλιστα δε είναι αναντίρρητο, καθότι η άρνησή του συνιστά αυτή η ίδια μία μορφή τού γίγνεσθαι (Φυσικά VIII 3, 254 Α 27-30). Αλλά εάν υπάρχει, δεν μπορεί να είναι αντιφατικό, εξ ’αιτίας τής αρχής τής μή-αντιφάσεως, η οποία δεν επιτρέπει ακριβώς την ύπαρξη τής αντιφάσεως. Εάν φαίνεται αντιφατικό, είναι ανάγκη να αναιρέσουμε την φαινομενικότητα αυτή, η οποία οδηγεί στην άρνηση τής α.τ.μ.α, δηλαδή είναι ανάγκη να αναιρέσουμε τήν άρνησή της.

Η αναίρεση περιέχεται στο αμέσως επόμενο χωρίο από εκείνο στο οποίο εκθέτει την θέση τού Αναξαγόρα και τού Δημόκριτου, και διακλαδώνεται μέσω δύο στιγμών, απαραιτήτων και στενά συνδεδεμένων μεταξύ των. Η πρώτη παρουσιάζεται από τον Αριστοτέλη με τον ακόλουθο τρόπο: “σ ’αυτούς οι οποίοι εξάγουν την θέση τους από αυτούς τους υπολογισμούς, θα πούμε ότι κατά κάποιο τρόπο μιλούν σωστά, ενώ μ’έναν άλλο τρόπο αγνοούν με ποιόν τρόπο υπάρχουν τα πράγματα. Διότι τό Είναι λέγεται με δύο σημασίες, έτσι ώστε να υπάρχει ένας τρόπος στον οποίο είναι δυνατόν κάτι να γεννηθεί από το μη-όν και υπάρχει και μία άλλη στην οποία αντιθέτως δεν είναι και είναι δυνατόν το ίδιο πράγμα να είναι συγχρόνως όν και μη-όν, αλλά όχι κάτω από την ίδια όψη (πλευρά): εν δυνάμει πράγματι είναι δυνατόν το ίδιο πράγμα να είναι συγχρόνως τα αντίθετα, εν ενεργεία όμως όχι” (Μετ.. 1009 α 30-36).

Ο Αναξαγόρας και ο Δημόκριτος λοιπόν έχουν δίκαιο βεβαιώνοντας ότι τίποτε δεν γεννιέται από το τίποτα, καθότι μ’αυτόν τον τρόπο δεν βεβαιώνουν παρά την ίδια αρχή τής μη-αντιφάσεως. Σφάλλουν όμως πιστεύοντας ότι το γίγνεσθαι είναι μία γέννηση τού Είναι από το μηδέν, κάτι που φέρει την άρνηση τής αρχής τής μη-αντιφάσεως. Έτσι λοιπόν ο Αριστοτέλης, όπως σημειώσαμε προηγουμένως, κρατά σταθερή τήν ύπαρξη τού γίγνεσθαι, κάτι που είναι εξάλλου αναντίρρητο, αλλά δεν διαβλέπει σ ’αυτό κάποια αντίφαση, διότι δεν ορίζει το γίγνεσθαι, όπως ο Αναξαγόρας και ο Δημόκριτος, σαν μία ανάδυση τού Είναι από το μηδέν ή σαν κατάληξη τού Είναι στο μηδέν. Η άρνηση τίθεται δικαίως εφόσον το γίγνεσθαι είναι η σκέψη τού είναι που δεν είναι, τού μη-είναι που είναι. Εφόσον σκεπτόμαστε το Είναι καθότι το Είναι δεν μπορούμε να το σκεφθούμε χωρίς το μηδέν το οποίο το καθορίζει διαφοροποιούμενο απ’ αυτό. Έτσι ο ορισμός τού γίγνεσθαι σαν το είναι που δεν είναι και το μη-είναι που είναι, προέρχεται από την απαίτηση να σκεφθούμε το Είναι, δηλαδή να το αντικειμενοποιήσουμε, διότι δεν μπορεί να αντικειμενοποιηθεί χωρίς να αντιτεθεί στο μηδέν, δηλαδή χωρίς να σκεφθούμε και τό μηδέν. Αλλά είναι αδύνατον να αντικειμενοποιήσουμε το Είναι, διότι είμαστε μέσα στο Είναι, όπως ακριβώς είναι αδύνατον να σκεφθούμε το μηδέν, κάτι που καταργεί την σκέψη. Είναι λάθος λοιπόν να ορίσουμε το γίγνεσθαι με τους όρους τού είναι και του μηδενός και δικαίως ο Αριστοτέλης το ορίζει διαφορετικά.

Πώς το ορίζει λοιπόν ο Αριστοτέλης; Μέσω τής εισαγωγής δύο εννοιών φαινομενικώς νέων, εκείνων τής δυνάμεως και τής ενεργείας, οι οποίες τού επιτρέπουν να δηλώσει ότι τα αντίθετα συνυπάρχουν εν δυνάμει, αλλά όχι εν ενεργεία! Σχετικά μ’αυτές τις δύο έννοιες είναι αναγκαίες μερικές διευκρινίσεις. Στην παράδοση τού αριστοτελισμού η διάκριση ανάμεσα στο δυνάμει και ενεργεία φυσιολογικά υπολογίζεται σαν μία λύση τών αποριών τής κινήσεως, ενώ στην πραγματικότητα συνιστά μόνον την θεωρία τους. Η λειτουργία αυτής τής θεωρητικοποιήσεως συνίσταται αποκλειστικά στην απόδειξη και φανέρωση ότι το γίγνεσθαι υποθέτει τήν πολλαπλότητα. Τί σημαίνει στ’ αλήθεια ο λόγος ότι το Είναι δεν γεννάται από το τίποτα, αλλά από το δυνάμει; Σημαίνει ότι γεννάται από κάτι το οποίο από το ένα μέρος είναι και από το άλλο δεν είναι. Δεν γεννάται από αυτό το πράγμα, αλλά είναι ένα πράγμα. Μ ’αυτά αποφεύχθηκε η αντίφαση που λέει ότι το Είναι γεννάται από το μηδέν, αλλά φωτίσθηκε και μία ακόμη πιο σοβαρή απορία, παρότι δεν είναι πλέον αντιφατική, μάλιστα είναι σοβαρή επειδή δεν είναι αντιφατική, εκείνη τής πολλαπλότητος ή τής πολυσημαντότητος τού Είναι.

Πριν εκθέσουμε και αναπτύξουμε αυτή τήν απορία, ίσως είναι απαραίτητο να διαφωτίσουμε καλύτερα με ποιόν τρόπο το πρόβλημα τού γίγνεσθαι βρίσκει την λύση του στο πρόβλημα τής πολλαπλότητος. Όσοι βεβαιώνουν τήν αντιφατικότητα τού γίγνεσθαι ορίζοντας το σαν ανάδυση τού Είναι από το μηδέν, κινούνται στο πλαίσιο μίας διαστάσεως καθαρά χρονικής. Μόνον ο χρόνος επιτρέπει να πούμε ότι κάποιο πράγμα, τόσο τό Είναι γενικώς για το οποίο δεν πρέπει ποτέ να ομιλούμε, όσο και ένας δικός του καθορισμός ιδιαίτερος, πριν δεν είναι και μετά Είναι ή επίσης πριν Είναι και μετά δεν είναι. Μάλιστα δε για να γίνει αυτή η συζήτηση, πρέπει να μειώσουμε το Είναι σε μία μόνον από τις στιγμές τού χρόνου, δηλαδή το παρόν. Μόνον έτσι είναι δυνατόν να δηλωθεί ότι ένα πράγμα πριν παρουσιαστεί δεν είναι ή ότι μετά την παρουσία του δεν είναι. Αλλά η μείωση τού Είναι στο παρόν με την χρονική σημασία είναι εντελώς αυθαίρετο. Η εμπειρία περιέχει και το παρελθόν και το μέλλον, τα οποία Είναι, δηλαδή υπάρχουν, με την ίδια αξία με το παρόν. (Η εμπειρία εννοείται συνήθως σαν αμεσότης, αλλά δεν είναι. Είναι μία μεσότης, η ίδια η καταγωγική μεσότης). Από την άποψη τού Αριστοτέλη θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο σκοπός τής φιλοσοφίας είναι ο υπολογισμός τού Είναι σαν Είναι, όχι τού Είναι καθότι χρονικώς παρόν. Ένας τέτοιος υπολογισμός οφείλει όμως να αγκαλιάσει τήν εμπειρία στην ολότητά της, περιλαμβάνοντας και το παρελθόν και το μέλλον. Μ’αυτόν τον τρόπο το γίγνεσθαι δεν παρουσιάζεται πλέον σαν μία ανάδυση τού Είναι από το μηδέν ή το αντίθετο. Αλλά σαν μία πολλαπλότης τών τρόπων τού Είναι, διαφορετικών μεταξύ τους. Σ’αυτό το σημείο μπορούμε και να αγνοήσουμε τον χρόνο, ο οποίος σύμφωνα με τον Αριστοτέλη δεν είναι ουσιώδης στο γίγνεσθαι, αλλά τόν προϋποθέτει, (Φυσικά, IV 218 b 21-219, όπου ο χρόνος ορίζεται “μέτρο τού γίγνεσθαι”) και να υπολογίσουμε το γίγνεσθαι μοναδικώς σαν πολλαπλότητα. Ο λόγος που το γίγνεσθαι είναι αναντίρρητο, δηλαδή το γεγονός ότι η άρνησή του το πολλαπλασιάζει, δεν έχει σχέση με τον χρόνο, αλλά βρίσκεται στην πολλαπλότητα, η οποία είναι η 
ανυπέρβλητος  συνθήκη τής διακρίσεως ανάμεσα στο αρνητικό και το θετικό και επομένως τής αρνήσεως!

Συνεχίζεται
Αμέθυστος

Τρίτη 9 Ιουλίου 2024

Η «ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ» ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΑΝΤΙΦΑΣΕΩΣ ΣΤΗΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ (1)

 Η «ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ» ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΑΝΤΙΦΑΣΕΩΣ ΣΤΗΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ. 

Του Enrico Berti.

Σε μία προηγούμενη μελέτη προσπάθησα να δείξω, μέσω της ανάλυσης του IV βιβλίου της Μεταφυσικής του Αριστοτέλη, ότι η αρχή της μη-αντιφάσεως, στην ολοκληρωμένη της διατύπωση, περιέχουσα δηλαδή την δικαίωση τής αξίας της, δίνει τόπο σε μία συζήτηση η οποία, εκτός του ότι έχει μία συγκεκριμένη σημασία, αποτελούμενη από την εμπειρία στην ολότητά της, είναι η συνθήκη η οποία προσφέρει σημασία σε κάθε άλλη συζήτηση ουσιωδώς φιλοσοφική, δηλαδή ανήκει αποκλειστικά στην φιλοσοφία, εννοημένη σαν φιλοσοφία πρώτη, επιστήμη τού Είναι καθώς Είναι, ή μεταφυσική!
Ξαναπαίρνοντας λοιπόν τώρα την ανάλυση του ίδιου τού βιβλίου IV της Μεταφυσικής, προτίθεμαι να δείξω ότι ο εν λόγω λόγος με τον οποίο διατυπώνεται και υπερασπίζεται η αρχή της μη-αντιφάσεως, όχι μόνον ανήκει αποκλειστικώς στην φιλοσοφία, αλλά και την εξαντλεί ολοκληρωτικώς καθ’ εαυτή, διότι περιέχει, εν είδη περιλήψεως, εκείνη την ανάπτυξη τής αριστοτελικής μεταφυσικής η οποία παραδοσιακώς θεωρείται το σημαντικότερο μέρος και θεωρητικώς συνιστά τον μοναδικό λόγο υπάρξεως τής ίδιας της μεταφυσικής, δηλαδή την απόδειξη τής υπερβατικότητος τού απολύτου. Αυτή η αρχή, ας τονίσουμε, δεν ανήκει στην λεγόμενη οντολογία, ή «γενική μεταφυσική», της οποίας δεν υπάρχει ίχνος στον Αριστοτέλη, αλλά σ’ εκείνη την οποία ονομάζει ο ίδιος ο Αριστοτέλης «Θεολογία», δηλαδή την κατεξοχήν μεταφυσική, εννοημένη σαν την έρευνα των πρώτων αιτίων τής εμπειρίας.
Στο κεφάλαιο 5 τού βιβλίου αφού έχει αποδείξει ότι η μοναδική δικαίωση τής αρχής της μη-αντιφάσεως είναι η αναίρεση τής αρνήσεώς της, δηλαδή μία επιχειρηματολογία ουσιαστικώς διαλεκτική, ο Αριστοτέλης σαν αφιέρωμα στην διαλεκτική, περνά στην εξέταση των προσπαθειών που έγιναν ιστορικά για να την αρνηθούν. Αυτές οι προσπάθειες διακρίνονται σε δύο ομάδες, «αυτών οι οποίοι έφτασαν σ’ αυτόν τον τρόπο σκέψης ξεκινώντας από αυθεντικές απορίες» και εκείνων οι οποίοι «μιλούν μόνον από την αγάπη τους για την συζήτηση». (Μετφ. 1009 α 18-22). Αυτοί οι τελευταίοι είναι οι εριστικοί ή σοφιστές, οι οποίοι αρνούνται την αρχή τής μη-αντιφάσεως (α.τ.μ.α) όχι επειδή έχουν κάποια δυσκολία στην αποδοχή της, αλλά μόνον για το γούστο τής διαφωνίας, δηλαδή ακριβώς για το πνεύμα τής αντιφάσεως. Οι πρώτοι όμως είναι μερικοί φιλόσοφοι προηγηθέντες του Αριστοτέλη, εκείνοι τους οποίους ονομάζει οι «φυσικοί» δηλαδή οι προσωκρατικοί, οι οποίοι αρνούνται την α.τ.μ.α καθόσον δυσκολεύονται να τήν αποδεχθούν από δυσκολίες ή απορίες, φιλοσοφικής όμως φύσεως!
Η αναίρεση τών σοφιστών τοποθετείται στο ίδιο επίπεδο τής αρνήσεως την οποία επιχειρούν οι ίδιοι, σ’ εκείνο δηλαδή το καθαρά διαλογικό, και συνίσταται στην φανέρωση τής έλλειψης νοήματος και της αδιαφορίας τής συζητήσεως τους, 
αποδεικνύοντας μ’ αυτόν τον τρόπο την λειτουργικότητά τής αρχής τής μη-αντιφάσεως σαν υπέρτατου κριτηρίου τού νοήματος. Την αναίρεση αυτή την είδαμε αναλυτικά στο κείμενο «Αντίφαση και διαλεκτική στους αρχαίους και στους μοντέρνους», αλλά τώρα θα εξετάσουμε λεπτομερώς την αναίρεση των «φυσικών», των προσωκρατικών, η οποία συνίσταται στην λύση των αποριών οι οποίες τους οδήγησαν στην άρνηση και στην απόρριψη τής α.τ.μ.α.. Στην διάρκεια αυτής της αναίρεσης φανερώνεται λοιπόν εκείνη που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε η «θεολογική» αξία της αρχής τής μη αντιφάσεως, η δυνατότης δηλαδή να αποδειχθεί μέσω αυτής, ή καλύτερα μέσω τής καταστροφής κάθε άρνησής της, η υπερβατικότης η ίδια τού απολύτου, δηλαδή η ύπαρξις του Θεού.
Υπάρχουν τουλάχιστον τρείς στιγμές στις οποίες ο Αριστοτέλης δείχνει καθαρά την λύση τών αποριών, οι οποίες οδηγούσαν τους φυσικούς να αρνηθούν την α.τ.μ.α., αποδεχόμενος μίαν ακίνητη πραγματικότητα μίας αρχής, η οποία δηλαδή υπερβαίνει το γίγνεσθαι τής εμπειρίας. Η πρώτη στιγμή συναντάται σχετικά με την αναίρεση τών λεγόμενων πλουραλιστών (pluralisti), αυτών δηλαδή οι οποίοι προσπαθούσαν να φέρουν σε συμφωνία την σύλληψη τού Είναι που ανήκε στον Παρμενίδη με τα αποτελέσματα τής εμπειρίας: ανάμεσα σ’ αυτούς ο Αριστοτέλης ονομάζει τον Αναξαγόρα και τον Δημόκριτο.
Η θέση των πλουραλιστών παρουσιάζεται με τον ακόλουθο τρόπο: «σ’αυτούς οι οποίοι βρίσκονται εμπλεκόμενοι σε απορίες, αυτή η γνώμη, εκείνη δηλαδή ότι οι αντιφατικές δηλώσεις και τα αντίθετα υπάρχουν ταυτόχρονα, προήλθε από τα αισθητά πράγματα, καθώς αυτοί είδαν ότι τα αντίθετα γεννώνται από το ίδιο πράγμα.
 Εάν λοιπόν δεν είναι δυνατόν να γεννηθεί αυτό που δεν είναι, το πράγμα υπήρχε από πριν, προηγουμένως, καθώς είναι με τον ίδιο τρόπο και τα δύο αντίθετα, όπως λέει και ο Αναξαγόρας, όταν δηλώνει ότι το πάν είναι αναμεμειγμένο στο πάν, και όπως λέει και ο Δημόκριτος: διότι και αυτός δηλώνει ότι το κενό και το πλήρες, υπάρχουν με τον ίδιο τρόπο σε οποιοδήποτε μέρος, παρότι το «ένα από αυτά είναι όν και το άλλο μη-όν» (Μετφ. 1009 α 22-30).
Η εν λόγω θεωρία είναι ξεκάθαρη. 
Από το ένα μέρος υπάρχει ο υπολογισμός των αισθητών πραγμάτων, δηλαδή τής εμπειρίας, η οποία μαρτυρεί την ύπαρξη τού γίγνεσθαι, δηλαδή την ακολουθία αντιθέτων προσδιορισμών στο ίδιο υποκείμενο. Από το άλλο η αρχή σύμφωνα με την οποία από το τίποτα δεν γεννιέται τίποτα, δηλαδή το Είναι δεν γίγνεται, δεν μπορεί να αναδυθεί από το τίποτα, διαφορετικά θα εξισούτο με το τίποτα. Αυτή είναι η κληρονομιά τού Παρμενίδη, η οποία συνίσταται στην διαβεβαίωση τής αμείωτης αντιθέσεως τού Είναι και τού τίποτα! Από την σύνθεση αυτών των δύο στιγμών απορρέουν από το ένα μέρος η θεωρία τού Αναξαγόρα, σύμφωνα με την οποία όλα τα πράγματα, και επομένως και οι ορισμοί οι αντίθετοι μεταξύ τους είναι αναμεμειγμένοι με όλα τα πράγματα, δηλαδή προϋπάρχουν σε καθένα από αυτά. Και από το άλλο η θεωρία τού Δημόκριτου, σύμφωνα με την οποία το πλήρες και το κενό, δηλαδή το Είναι και το μη-Είναι, συνυπάρχουν σε όλα τα πράγματα. Τόσο η μία όσο και η άλλη θεωρία, καθότι επιβεβαιώνουν την ύπαρξη μέσα στο ίδιο πράγμα αντιθέτων καθορισμών, αρνούνται κατά συνέπειαν την αρχή τής μη-αντιφάσεως.

Συνεχίζεται
Αμέθυστος.

Τρίτη 3 Οκτωβρίου 2023

H “ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ” ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΗΣ ΤΗΣ ΜΗ-ΑΝΤΙΦΑΣΕΩΣ ΣΤΗΝ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ. (5)

 Συνέχεια από: Πέμπτη 21 Σεπτεμβρίου 2023


Η “ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ” ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΗΣ ΤΗΣ ΜΗ-ΑΝΤΙΦΑΣΕΩΣ, ΣΤΗΝ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ. 
ΤΟΥ ENRICO BERTI.         

Πολύ πιο επαρκής και πειστική φαίνεται η άλλη προσπάθεια εξήγησης, η οποία έγινε από τον Severino, πριν αρνηθεί τήν ύπαρξη τού γίγνεσθαι. Στο σχόλιο του στο IV βιβλίο τής Μεταφυσικής δηλώνει σχετικά: “το χωρίο που έχουμε τώρα μπρός μας έχει μία σημασία βαθιά θεωρητική και κατανοημένο τοιουτοτρόπως εκφράζει μία από τίς πιο σημαντικές έννοιες τής φιλοσοφίας τού Αριστοτέλη : η αρχή τής μη-αντιφάσεως διατηρείται σταθερή, απέναντι στην άρνησή της, μόνον εάν βεβαιώνεται ότι, πέραν τής πραγματικότητος εν τώ γίγνεσθαι, υπάρχει μία πραγματικότης απολύτως αμετάβλητη, μία ουσία δηλαδή η οποία είναι καθαρή ενέργεια”. Η σχέση ανάμεσα στην α.τ.μ.α. και τήν αμετάβλητη πραγματικότητα ξεκαθαρίζει με τον ακόλουθο τρόπο. Η αρχή τής μη-αντιφάσεως βεβαιώνει το αμείωτο τού Είναι στό τίποτα και επομένως το αδύνατον τής γενέσεως τού Είναι από το Μηδέν. Ό,τι γεννάται επομένως, πρέπει να υπάρχει ήδη! Λέγοντας ότι αυτό "είναι ήδη", καθότι εν δυνάμει στο πράγμα από το οποίο γεννάται, δεν είναι αρκετό, διότι μ’αυτόν τον τρόπο εξηγείται μόνον πώς αυτό από το οποίο ένα πράγμα γεννάται κατέχει και δεν κατέχει μαζί αυτό που γεννάται ακριβώς, εξηγείται δηλαδή με ποια έννοια συνυπάρχουν τα αντίθετα, αλλά δεν εξηγείται καθόλου το "είναι ήδη" αυτού που γεννάται, καθότι το εν δυνάμει είναι δεν σημαίνει καθόλου ήδη Είναι, αλλά σημαίνει ακριβώς το αντίθετο, δηλαδή ότι δεν είναι ακόμη. Από εδώ έρχεται η αναγκαιότης, κατά τον Σεβερίνο, να δεχθούμε μία διαφορετική πραγματικότητα από εκείνη από την οποία το πράγμα γεννάται στο δικό του "είναι ήδη", δηλαδή ενεργεία: αυτή η πραγματικότης είναι ακριβώς η καθαρή ενέργεια!
Μία εξήγηση αυτού του είδους μοιάζει όμως να οδηγεί σε μία θέση πιο πλατωνική παρά αριστοτελική, εάν για πλατωνισμό εννοείται η θεωρία τών ξεχωριστών ιδεών: καταλήγει πράγματι στην αποδοχή μίας υπερβατικής πραγματικότητος, στην οποία όλα τα πράγματα περιέχονται sub specie aeternitasis, δηλαδή στίς αενάως ενεργεία μορφές τους, ένα είδος κόσμου τών ιδεών δηλ. [Με μία ανάλογη σημασία ερμηνεύει το χωρίο και ο Ακινάτης: “αυτή η λύση μοιάζει να απορρέει σύμφωνα με τους πλατωνικούς, οι οποίοι λόγω τής εναλλαγής τών αισθητών πραγμάτων αναγκάστηκαν να θέσουν ακίνητες ιδέες, τών οποίων δίνονται ορισμοί καί παρουσιάζονται αποδείξεις, καί τών οποίων υπάρχει βέβαιη επιστήμη” από τόν κόσμο τών ιδεών. Αυτή είναι εν ολίγοις η μονοσήμαντη ερμηνεία τού Είναι: ένα είδος κόσμου τών ιδεών, ο οποίος συγκεφαλαιώνει εις εαυτόν ολόκληρη τήν πραγματικότητα!] Ο Αριστοτέλης δεν θα είχε δεχθεί ποτέ μία παρόμοια λύση, διότι η επαναδημιουργία στο επίπεδο τών ιδεών αυτή την ίδια πολλαπλότητα η οποία συναντάται στο επίπεδο τής εμπειρίας δεν λύνει ακόμη την δυσκολία η οποία εμπεριέχεται στην α.τ.μ.α. και επομένως καθιστά τις ιδέες έναν μάταιο διπλασιασμό τής αισθητής πραγματικότητος!
Αλλά εδώ ακουμπάμε τον θεωρητικό πυρήνα τής δυσκολίας: τήν πολλαπλότητα! Είδαμε προηγουμένως μιλώντας για τον Σεβερίνο, ότι από τήν μεταφυσική άποψη το γίγνεσθαι μειώνεται σε πολλαπλότητα και σαν τέτοια δεν ανέχεται το μη-είναι τού Είναι, αλλά μόνον μία πολλαπλότητα τών τρόπων τού Είναι, η οποία δεν παραβιάζει την α.τ.μ.α. Ακριβώς λοιπόν λόγω αυτής τής πολλαπλότητος εμφανίζεται η αληθινή δυσκολία τήν οποία αντιμετώπισε ο Αριστοτέλης και τήν έλυσε μέσω τής αποδοχής μίας υπεραισθητής πραγματικότητος! Μία πολλαπλότης η οποία είναι απολύτως χωρίς ενότητα, είναι φυσικά αντιφατική, διότι, εάν οι τρόποι τού Είναι δεν είναι ενοποιημένοι από μίαν ενωποιό αρχή, δεν μπορούν ούτε καν να ονομασθούν Είναι, δηλαδή δεν μπορούμε καν να πούμε ότι υπάρχουν. Η αντίθετη δυσκολία από το γίγνεσθαι, δηλαδή από την πολλαπλότητα, στην αρχή τής μη-αντιφάσεως δεν συνίσταται στο γεγονός ότι κάτι υπάρχει από πριν και στην συνέχεια, μετά, δεν υπάρχει, ή αντιστρόφως, αλλά στο γεγονός ότι, εάν το Είναι δεν έχει ενότητα, τίποτε δεν υπάρχει ποτέ, δηλαδή το Είναι, ακόμη και αν εμπεριέχει, δίπλα στο παρόν, το παρελθόν και το μέλλον, απλώς δεν υπάρχει.
Έτσι λοιπόν γίνεται καλύτερα κατανοητή η ανεπάρκεια τής διακρίσεως ανάμεσα στην δύναμη και την ενέργεια στην λύση τής απορίας! Η δύναμις και η ενέργεια αντί να εξαλείψουν τήν πολλαπλότητα τού Είναι, την αποκαλύπτουν ακόμη πιο καθαρά. Αλλά γίνεται επίσης κατανοητή η ανάγκη μίας ακίνητης πραγματικότητος, για να σωθεί η α.τ.μ.α.. Ακίνητη σημαίνει υπερβαίνουσα το γίγνεσθαι, δηλαδή την πολλαπλότητα και γι’αυτό η ακίνητη πραγματικότης δεν είναι μία από τις πολλές σημασίες του Είναι, αλλά ένα Είναι απολύτως μονοσήμαντο το οποίο προσφέρει ενότητα στις πολλές σημασίες του Είναι και τις κάνει να είναι, σώζοντας τες από την αντίφαση!
Η λύση τού Σεβερίνο, όμως ξαναπαράγει την πολλαπλότητα στο επίπεδο του ακινήτου Είναι, ακριβώς επειδή, χάνοντας τον δεσμό ανάμεσα στο γίγνεσθαι και την πολλαπλότητα δεν συλλαμβάνει ούτε εκείνον ανάμεσα σε ακινησία και ενότητα. Η ακίνητη πραγματικότης για την οποία μιλά ο Αριστοτέλης δεν είναι άλλο από την ενότητα του Είναι στην οποία η μεταφυσική έρευνα φτάνει την ολοκλήρωσή της! Αυτή είναι η πρόοδος την οποία επιτυγχάνει ο Αριστοτέλης απέναντι στην πλατωνική θεωρία τών ιδεών, η οποία με την σειρά της είχε την αξία της, καθιστώντας δυνατή την μεταφυσική, εισάγοντας στο Είναι τού Παρμενίδη την πολλαπλότητα!

Συνεχίζεται
Αμέθυστος.

Πέμπτη 21 Σεπτεμβρίου 2023

H “ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ” ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΗΣ ΤΗΣ ΜΗ-ΑΝΤΙΦΑΣΕΩΣ ΣΤΗΝ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ. (4)

 Συνέχεια από:  Τετάρτη 13 Σεπτεμβρίου 2023


Η “ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ” ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΗΣ ΤΗΣ ΜΗ-ΑΝΤΙΦΑΣΕΩΣ, ΣΤΗΝ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ. 
ΤΟΥ ENRICO BERTI.      

Μία λύση η οποία σέβεται την ακεραιότητα τών κειμένων, αλλά εμφανίζεται θεωρητικά ανεπαρκής, είναι αυτή πού προτείνει ο Philip Merlan. Αυτός ο μελετητής αρνείται τήν ύπαρξη, στον Αριστοτέλη, μίας Γενικής μεταφυσικής (metaphysica generalis), την οποία θεωρεί, πολύ σωστά μία επινόηση τού σχολαστικού Suarez και τού Wolff και έτσι επιχειρηματολογεί από τα “Θεολογικά” χωρία τής Μετφ. IV για να δηλώσει ότι το βιβλίο, παραδοσιακώς υπολογιζόμενο, λόγω τής θεωρίας του, τού Είναι σαν Είναι, σαν τήν καλύτερη απόδειξη τής παρουσίας στον Αριστοτέλη μίας γενικής μεταφυσικής, περιέχει στην πραγματικότητα μόνον Θεολογία. Η θέση του όμως παρ’όλα αυτά δεν ικανοποιεί, καθότι βασίζεται στήν πεποίθηση ότι το Είναι σαν Είναι, με το οποίο ασχολείται η Μετφ. IV, είναι το κατεξοχήν Είναι, δηλαδή το υπεραισθητό, ο ίδιος ο Θεός. Αυτό όμως έχει αποκλειστεί από την ίδια την δήλωση τού Αριστοτέλη, σύμφωνα με την οποία, πρέπει να ερευνήσουμε τις πρώτες αιτίες τού Είναι σαν Είναι, ενώ η υπεραισθητή πραγματικότης, είναι αυτή η πρώτη αιτία! Η σύμπτωση τού είναι σαν είναι με τον Θεό σημαίνει να μπερδέψουμε το πρόβλημα με την λύση, να ξεχάσουμε ότι η μεταφυσική είναι ουσιαστικά έρευνα, να αποδώσουμε στον Αριστοτέλη μία σύλληψη νεοπλατωνική τής μεταφυσικής.
          Επι πλέον ο Merlan ερμηνεύει το χωρίο με μία έννοια που τού αφαιρεί κάθε θεωρητική δυναμική. Κατά την άποψή του ο Αριστοτέλης, για να υπερασπιστεί την αρχή τής μη- αντιφάσεως από τις αρνήσεις τού Αναξαγόρα και τού Δημόκριτου, θα τούς δικαίωνε, καθώς θα αναγνώριζε τήν ύπαρξη μίας ακίνητης πραγματικότητος, καθώς σ’αυτή η α.τ.μ.α. θα βρισκόταν πραγματοποιημένη σε πιο καθαρή μορφή παρά στο πλαίσιο τού γίγνεσθαι. Έτσι ο Αριστοτέλης, αντί να τους αναιρέσει, θα τους δικαίωνε, αναγνωρίζοντας ότι το γίγνεσθαι αντιπροσωπεύει μία διάψευση τής αρχής της μη-αντιφάσεως. Η εισαγωγή μίας ακίνητης πραγματικότητος αντιπροσωπεύει μία πραγματική αναίρεση τού Αναξαγόρα και τού Δημόκριτου μόνον εάν δεν περιοριστούμε να δείξουμε μία πραγματικότητα στην οποία είναι πιο εύκολη η εφαρμογή τής α.τ.μ.α., δίπλα στην οποία παραμένει το γίγνεσθαι με όλες του τις δυσκολίες, αλλά αντιθέτως εγκαινιάζει μία κατάσταση η οποία τροποποιεί ριζικά την ίδια τήν συνθήκη τού γίγνεσθαι και καθιστά δυνατή την εφαρμογή τής α.τ.μ.α. και σ’αυτό.
          Πιο ικανοποιητική φαίνεται χωρίς αμφιβολία η θέση τού Giovanni Reale, ο οποίος αφού τόνισε τον στενό σύνδεσμο ο οποίος ενώνει μεταξύ τους όλα τα “Θεολογικά” χωρία τής Μετφ. IV και την αδιάσειστη συμπερίληψή τους στο βιβλίο, βλέπει μία επιβεβαίωση τής ενότητος τής αριστοτελικής μεταφυσικής, πάνω από κάθε προκατάληψη μίας δήθεν αντιθέσεως ανάμεσα στην οντολογία και την θεολογία. Ο Reale πράγματι αποφεύγει την ταύτιση πού πραγματοποίησε ο Merlan ανάμεσα στο Είναι σαν Είναι και υπεραισθητής ουσίας και είναι καθαρά συνειδητοποιημένος ότι οντολογία και Θεολογία ενώνονται με έναν άλλον τρόπο, δηλαδή λόγω τού γεγονότος ότι η μελέτη τού Είναι σαν Είναι συνίσταται στην έρευνα τών πρώτων του αιτίων, οι οποίες είναι ακριβώς η υπεραισθητή πραγματικότης (Η μοναδική αβεβαιότης η οποία προκύπτει από την θέση τού Reale είναι η ταύτισή του, τού Είναι σαν Είναι με την ουσία, η οποία αφήνει έξω από το Είναι τα συμβεβηκότα : η ουσία στον Αριστοτέλη δεν συμπίπτει με το Είναι σαν είναι, αλλά αποτελεί το ενοποιό στοιχείο. Μετφ. IV 2). Άτυχώς όμως ο Reale δεν στέκεται να αναλύσει τήν δικαίωση τών Θεολογικών χωρίων, την αιτία δηλαδή για την οποία ο Αριστοτέλης συνδέει τήν υπεράσπιση τής α.τ.μ.α. με την αποδοχή μίας υπεραισθητής πραγματικότητος.
          Η πιο ικανοποιητική ερμηνεία τών “Θεολογικών” χωρίων γενικώς είναι εκείνη τού Pierre Aubenque, συγγραφέως μίας μελέτης πάνω στο πρόβλημα του Είναι στον Αριστοτέλη, η οποία παρότι απευθύνεται στους ειδικούς τής αρχαίας φιλοσοφίας, δηλαδή στους φιλολόγους, είναι απολύτως απαραίτητο και σε εκείνους που ασχολούνται με την φιλοσοφία γενικώς. Δεν αποκλείει λοιπόν και αυτός την πιθανότητα να έχουν εισαχθεί αυτά τα χωρία εκ των υστέρων, αλλά ισχυρίζεται  ότι η σημασία αυτών τών εισαγωγών δεν είναι μόνον η προσθήκη κάποιων θεολογικών επιχειρημάτων και διαλεκτικών παραδειγμάτων (διαλεκτικά είναι τα επιχειρήματα με τα οποία ο Αριστοτέλης υπερασπίζεται τήν α.τ.μ.α.) αλλά είναι το άνοιγμα τής διαλεκτικής σε μία προοπτική καινούργια, σε έναν Θεολογικό ορίζοντα. “Τα Θεολογικά χωρία του βιβλίου IV-δηλώνει ο Aubenque- δεν αποδεικνύουν παρά μόνον ένα πράγμα: ότι δηλαδή ο Αριστοτέλης δεν δέχεται, και δεν δέχεται πλέον, έναν απόλυτο διαχωρισμό ανάμεσα στα προβλήματα τα διαλεκτικά και τα Θεολογικά…. Ο Αριστοτέλης μάς υπενθυμίζει και πρώτα στον εαυτό του, ότι υπάρχει και το υπεραισθητό και ότι σ’αυτό είναι ίσως εν τέλει το φώς, χωρίς το οποίο ο άνθρωπος δεν θα έλυνε ποτέ τις απορίες του, είναι σαν ο μυστικός κινητήρας τής διαλεκτικής του”.
          Η εξήγηση που δίνει ο Aubenque τής σχέσεως ανάμεσα στην διαλεκτική και την Θεολογία είναι όμως γενικού χαρακτήρος και δεν αναφέρεται καθόλου στην α.τ.μ.α. Γι’αυτό πρίν την εξετάσουμε, μας συμφέρει να δούμε δύο πιο ειδικές προσπάθειες εξήγησης, οι οποίες διατηρώντας τα “Θεολογικά” χωρία στο πλαίσιό τους και ξεκινώντας από μία ακριβέστατη εννοιολόγηση τού Είναι σαν Είναι, εφαρμόζονται ακριβώς στην σχέση ανάμεσα στην α.τ.μ.α και την υπεραισθητή πραγματικότητα!
          Η πρώτη είναι του Θωμά Ακινάτη, ο οποίος ερμηνεύει το “Θεολογικό” χωρίο ώς εξής: “Εδώ ο Αριστοτέλης προτείνει μία δεύτερη λύση [η πρώτη ήταν η εισαγωγή τού δυνάμει και ενεργεία], λέγοντας ότι απαιτείται αυτά να δεχθούν ότι υπάρχει μία κάποια ουσία στην οποία δεν υπάρχει κίνηση ούτε γένεση, ούτε φθορά, κάτι που απεδείχθη στο όγδοο βιβλίο τής φυσικής. Σ’αυτή την ουσία δεν μπορούμε να συμπεράνουμε, ότι είναι παρόντα τα αντίθετα, διότι απ’αυτή δεν γεννάται κάτι… Αλλά η πρώτη λύση είναι πιο κατάλληλη, επαρκής (sufficientor est)".
          Οφείλουμε να αναγνωρίσουμε ότι εδώ ο Ακινάτης, τόσο λεπτός στην ερμηνεία τής σκέψης τού Αριστοτέλη συνήθως, δεν φαίνεται να συλλαμβάνει όλη την αξία τού γραπτού. Διότι σύμφωνα με την ερμηνεία του, ο Αριστοτέλης θα ήθελε απλώς να πει, ότι εάν η δυσκολία την οποία συνειδητοποίησαν ο Αναξαγόρας και ο Δημόκριτος βρίσκει μία εφαρμογή στον κόσμο τού γίγνεσθαι, αυτή δεν ισχύει για την αμετάβλητη πραγματικότητα! Είναι φανερό όμως ότι εάν η σημασία τού χωρίου είναι αυτή, η δυσκολία τού Αναξαγόρα και του Δημόκριτου δεν λύνεται διότι θα μπορούσαν να απαντήσουν ότι ακόμη και αν υπήρχε μία αμετάβλητη πραγματικότης, για την οποία θα ίσχυε η α.τ.μ.α., θα υπήρχε επίσης και η πραγματικότης τού γίγνεσθαι πάντοτε ακόμη πιό εμφανής, η οποία είναι μία συνεχής διάψευση εκείνης τής αρχής. Έχει δίκαιο βεβαίως ο Ακινάτης παρατηρώντας ότι η πρώτη λύση είναι πιο κατάλληλη (επαρκής). Αλλά λέγοντας το δείχνει ότι δεν έχει κατανοήσει τον αναγκαίο δεσμό ανάμεσα στην υπεράσπιση της αρχής τής μη-αντιφάσεως και τής Θεολογίας. Ο λόγος αυτής τής συγχύσεως έρχεται από ένα άλλο χωρίο τού Αριστοτέλη που θα εξετάσουμε σε λίγο.

Συνεχίζεται
Αμέθυστος.